MKBA Drentse beken. Een onderzoek naar de effecten van beekherstel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MKBA Drentse beken. Een onderzoek naar de effecten van beekherstel"

Transcriptie

1 MKBA Drentse beken Een onderzoek naar de effecten van beekherstel In opdracht van Provincie Drenthe Aleid van der Flier Freddie Rosenberg juli 2009 Rapportnummer: P12080 RIGO Research en Advies BV De Ruyterkade AC Amsterdam telefoon telefax

2

3 Inhoudsopgave MANAGEMENTSAMENVATTING I 1 INLEIDING 1.1 GEBRUIK VAN DE RESULTATEN 1.2 LEESWIJZER DE MKBA IN HET ALGEMEEN 3 3 PROJECTOMSCHRIJVING 3.1 AANLEIDING EN AMBITIE 3.2 NUL- EN PROJECTALTERNATIEF UITWERKING VAN DE MKBA 4.1 DIRECTE KOSTEN 4.2 EFFECT BEEKHERSTEL 4.3 WATERKWALITEIT 4.4 WATERVEILIGHEID ROBUUSTHEID NATUUR: VERMEDEN KOSTEN VANWEGE KLIMAATVERANDERING BELEVINGSBATEN BEEKHERSTEL 4.7 RECREATIEBAAT DOOR TOENAME TOERISME 4.8 WOONOMGEVING 4.9 PRODUCTIEWAARDE NATUUR: ALTERNATIEVE LANDBOUW 4.10 VERERVINGSWAARDE 4.11 OVERZICHT VAN EFFECTEN 4.12 GEVOELIGHEIDSANALYSE 4.13 STAKEHOLDERSANALYSE BIJLAGE 1: INVESTERINGSKOSTEN PER GEBIED EN PER VARIANT BIJLAGE 2: OVERZICHT VAN GEVOELIGHEIDSANALYSES

4

5 MANAGEMENTSAMENVATTING I Managementsamenvatting Doel en aanleiding De Provincie Drenthe heeft samen met waterschappen en natuurbeherende instanties in de afgelopen jaren een aantal beken hersteld. Ook op dit moment zijn enkele beekherstelprojecten gaande, zoals de Hunze en het Oude Diep. Het gaat hierbij om een herstel van de oorspronkelijke natuurlijke loop van de beken en om de herinrichting daaromheen. Naast de reeds uitgevoerde werkzaamheden staat er nog een aantal herstelmaatregelen op het programma, waarover reeds bestuurlijke afspraken zijn gemaakt. Het streven naar herstel komt in eerste instantie voort uit regionaal beleid en landelijk beleid ten aanzien van een waterkwantiteitsopgave (WB21) en in tweede instantie uit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) die ten doel heeft de ecologische en chemische kwaliteit van het water te verbeteren. De KRW geeft daarbij ruimte aan lokale overheden om invulling te geven aan de herstelplannen waarbij als beperking geldt dat geen disproportionele kosten of significante schade aan economische activiteiten eromheen mogen optreden of worden aangebracht. Het resultaat van de ingrepen is dat niet alleen de waterkwaliteit verbetert maar dat de mens op verschillende wijzen profijt hieraan ontleent. Zo levert een meer natuurlijke waterloop een aantrekkelijker gebied voor toerisme en recreatie en zullen woningen met uitzicht op de beek meer in trek raken. Daarnaast zorgt een meanderende beek voor extra wateropvang en daarmee een toename van de waterveiligheid. Dit alles naast de ecologische waarden die door de mens in meer of mindere mate gewaardeerd worden. Het besef dat beekherstel dergelijke voordelen kan opleveren heeft de provincie ertoe aangezet om een verdergaand beekherstel te overwegen. Gedeputeerde Staten hebben aangegeven die overweging mede te willen baseren op een beter inzicht in de maatschappelijke kosten en baten van beekherstel. Als zodanig is aan RIGO Research en Advies verzocht een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) op te stellen. Gebruik van de resultaten Deze rapportage doet verslag van de MKBA. De analyses zijn gebaseerd op bestaande kennis. Daar waar kennis ontbrak zijn aannames gebruikt. Bij het trekken van conclusies is gecontroleerd of deze robuust zijn bij variatie in aannames. Dat bleek het geval te zijn. Het onderzoek probeert echter de toekomst te beschrijven en gebruikt daarbij kengetallen. Als zodanig blijven er onzekerheden bestaan. Het onderzoek moet daarom vooral gezien worden als een poging om op gestructureerde wijze de voor- en nadelen van beekherstel in kaart te brengen, een discussie aan te wakkeren en kennishiaten op te vullen. Op die wijze kan de MBA helpen investeringen in beekherstel te verbeteren qua inhoud en fasering.

6 II MANAGEMENTSAMENVATTING Aanpak MKBA Binnen de MKBA worden projectalternatieven vergeleken met het nulalternatief. De projectalternatieven bestaan uit herstel van een aantal beken in zuidwest Drenthe waarbij de hoeveelheid beek die hersteld wordt varieert (met 50% respectievelijk met 75%). Om een welvaartseffect te sorteren zullen mensen de verbeteringen wel moeten kunnen zien. Daarom is besloten om langs de beken fiets- en wandelpaden aan te leggen. In het nulalternatief gaan we uit van uitvoering van bestaand beleid zoals de Kaderrichtlijn Water (KRW). Echter daar waar economische schade kan ontstaan, zoals bij beekherstel is de richtlijn niet verplichtend. In het nulalternatief zal er daarom geen beekherstel plaatsvinden. De MKBA heeft alle voor- en nadelen van beekherstel in kaart gebracht. Het gaat daarbij om: De kosten voor aanleg van fiets- en wandelpaden. De kosten van vermindering landbouwgrond. De gebruiksmogelijkheid van een deel van de grond voor alternatieve landbouw. Het genot van bewoners en toeristen van wandelen en fietsen langs de beken. De extra werkgelegenheid voor de toeristenindustrie die is ontstaan doordat meer toeristen naar Drenthe komen vanwege de beken. De toename van de woningwaarde door fraaier uitzicht van woningen langs de beek. De vermeden kosten van wateropvang die in het nulalternatief zouden moeten worden opgebracht. De vermeden kosten van voorzieningen in de verre toekomst als verdroging door klimaatverandering dreigt. Beekherstel zou zorgen voor een robuustere natuur. Belangrijkste uitkomsten Tijdens het onderzoek bleek het onduidelijk of beekherstel leidt tot groei van toerisme. Weliswaar heeft op een aantal plaatsen reeds beekherstel plaatsgevonden, zelfs gecombineerd met herstel van natuur, maar niet duidelijk is of daarmee het toerisme is toegenomen, laat staan dat we kunnen concluderen dat meer beekherstel leidt tot meer toerisme. Bovendien kan toename van toerisme op één plaats ten koste gaan van toerisme elders in Drenthe. Het lijkt aan te bevelen om nader onderzoek te laten doen naar de relatie tussen beekherstel en aantrekken van toerisme. Bij de afweging tussen kosten en baten is de waarde van vererving (PM) niet meegenomen. Er bestaat met name een verervingswaarde indien er (nog) geen fraaie

7 MANAGEMENTSAMENVATTING III natuurlijke omgeving in de buurt is. Drenthe kent echter vele fraaie natuurgebieden. Bovendien neemt dit effect af naarmate meer beekherstel plaatsvindt. De belangrijkste conclusies uit het onderzoek zijn verder: De (gemonetariseerde) baten wegen alleen op tegen de kosten indien we uitgaan van een groei van het toerisme naar Drenthe met 5%. In dat geval nemen de werkgelegenheid en toegevoegde waarde in Drenthe toe. Een belangrijke baat blijkt de versterking van de robuustheid van de natuur. Door nu in te grijpen wordt voorkomen dat we dat in de toekomst moeten doen vanwege veranderingen in het klimaat. Die verandering wordt echter pas op lange termijn verwacht. Het rendement van de investering zou daarom veel groter zijn indien men zou wachten met investeren tot het moment dat deze ingrepen effect hebben. Effecten per stakeholder Tenslotte is gekeken naar wie voor- en wie nadeel heeft van het herstel. Daarbij hebben we nog geen rekening gehouden met compenserende maatregelen zoals die voor de landbouw. Uit de analyse bleek dat: Landbouw en de provincie de lasten dragen. Per saldo het waterschap voordeel heeft. Toeristen en bewoners voordelen hebben. De toeristenindustrie voordeel heeft indien het toerisme naar Drenthe ook daadwerkelijk wordt gestimuleerd, wat nog steeds de vraag is.

8

9 INLEIDING 1 1 Inleiding De provincie Drenthe heeft samen met waterschappen en natuurbeherende instanties in de afgelopen jaren een aantal beken hersteld. Ook op dit moment zijn enkele beekherstelprojecten gaande, zoals de Hunze en het Oude Diep. Het gaat hierbij om een herstel van de oorspronkelijke natuurlijke loop van de beken en om de herinrichting daaromheen. Naast de reeds uitgevoerde werkzaamheden staat er nog een aantal herstelmaatregelen op het programma, waarover reeds bestuurlijke afspraken zijn gemaakt. Het streven naar herstel komt in eerste instantie voort uit regionaal beleid en landelijk beleid ten aanzien van een waterkwantiteitsopgave (WB21) en in tweede instantie uit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) die zich ten doel stelt de ecologische en chemische kwaliteit van het water te verbeteren. De KRW geeft daarbij ruimte aan lokale overheden om invulling te geven aan de herstelplannen waarbij als beperking geldt dat zij geen disproportionele kosten of significante schade aan economische activiteiten eromheen mogen opleveren. Het resultaat van de ingrepen is dat niet alleen de waterkwaliteit verbetert maar dat de mens op verschillende wijzen profijt hieraan ontleent. Zo levert een meer natuurlijke waterloop een aantrekkelijker gebied voor toerisme en recreatie en zullen woningen met uitzicht op de beek meer in trek raken. Daarnaast zorgt een meanderende beek voor extra wateropvang en daarmee een toename van de waterveiligheid. Dit alles naast de ecologische waarden die door de mens in meer of mindere mate gewaardeerd worden. Het besef dat beekherstel dergelijke voordelen kan opleveren heeft de provincie ertoe aangezet om een verdergaand beekherstel te overwegen. Gedeputeerde Staten hebben aangegeven die overweging mede te willen baseren op een beter inzicht in de maatschappelijke kosten en baten van beekherstel. Als zodanig is aan RIGO Research en Advies verzocht een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MK- BA) op te stellen.

10 2 INLEIDING 1.1 Gebruik van de resultaten Deze rapportage doet verslag van de resultaten van de analyse. Daarbij is gebruikgemaakt van bestaande kennis. Het onderzoek toont de verwachte omvang van toekomstige kosten en baten en de onzekerheden daaromtrent. Het onderzoek kan gebruikt worden om de maatregelen op hun maatschappelijk rendement te beoordelen en verder te optimaliseren. Daar waar grote onzekerheden bestaan is het zinvol nadere studie te verrichten. 1.2 Leeswijzer In hoofdstuk 2 worden de belangrijkste aspecten van een MKBA toegelicht. In hoofdstuk 3 wordt het project beekherstel beschreven. In hoofdstuk 4 worden de effecten van het project in termen van kosten en baten uitgewerkt. Tevens geeft het hoofdstuk een overzicht van effecten en een gevoeligheidsanalyse voor de belangrijkste aannames. Het hoofdstuk eindigt met commentaar op het Triple E- rapport.

11 DE MKBA IN HET ALGEMEEN 3 2 De MKBA in het algemeen Een MKBA geeft de maatschappelijke kosten en baten van een (publieke) investering weer. We kunnen daarbij denken aan investeringen in infrastructuur, ruimtelijke ordening of in leefbaarheid van buurten. In dit geval betreft het een investering in beken die naar verwachting bij vele partijen effecten zal opleveren. Een MKBA is gebaseerd op dezelfde economische principes als een bedrijfseconomische KBA: kosten en onderhoud van investering worden berekend en afgezet tegen alle voordelen die de investeerder ontvangt. Omdat de kost nu eenmaal voor de baat uitgaat wordt rekening gehouden met de tijdsvoorkeur die we hebben: geld nu is meer waard dan geld over een jaar. Baten over tien jaar worden daarom vertaald (verdisconteerd) naar waarden van nu. Op deze wijze zijn kosten en baten vergelijkbaar en kan nagegaan worden of de baten groter zijn dan de kosten. Indien de baten groter zijn spreken we over een positieve netto contante waarde (NCW). In plaats van een saldo kunnen we ook de verhouding van baten en kosten bepalen. Indien die verhouding groter dan 1 is spreken we van een positief rendement. De MKBA onderscheidt zich van de bedrijfseconomische KBA op drie manieren: 1. Alle door de investering veroorzaakte effecten worden meegenomen: niet alleen de effecten die toevallen aan de investeerder zelf maar ook effecten die toevallen aan derden (bijvoorbeeld waardevermeerdering woningen bij verbetering ruimtelijke kwaliteit) 2. Effecten worden zoveel als mogelijk in geld uitgedrukt, ook effecten waar geen (markt)prijs van bestaat (geluid, tijd, veiligheid, natuur). 3. De discontovoet waarmee gerekend wordt is vastgesteld door de overheid. Deze bedraagt momenteel 2,5% reële rente (excl. inflatie). In feite zegt de overheid hiermee dat een uitgave van de overheid minstens een rendement van 2,5 % moet opleveren om maatschappelijk nuttig te zijn. Indien effecten overigens onzeker zijn wordt bovenop de 2,5% nog een 3% marge (totaal 5,5%) opgeteld. Zoals gezegd worden ook effecten die geen prijs kennen zoveel mogelijk in geld uitgedrukt om te zorgen dat uiteindelijk kosten en baten vergelijkbaar zijn en een

12 4 DE MKBA IN HET ALGEMEEN maatschappelijk rendement kan worden bepaald. Die vertaling naar geld kan op verschillende manieren worden uitgevoerd. Soms zijn er aanpalende markten die de waarde van een effect kunnen weergeven. Zo wordt de waarde van ruimtelijke kwaliteit vaak gemeten aan de waarde van woningen die er op uitkijken. De waarde van waterveiligheid wordt vaak gemeten aan de hand van de kosten om die waterveiligheid te garanderen of door de consequenties van overstroming door te rekenen. De waarde van natuur wordt vaak ontleed in alle soorten gebruik van die natuur (rietkap, opvang water, uitzicht, broedplaats dieren, recreatie etc.) en in zoverre het een bijzonder landschap betreft ook het behoud ervan voor volgende generaties. Voor natuureffecten is een kengetallenboek ontwikkeld waarin getallen uit verschillende onderzoeken zijn verzameld die een indicatie van zowel gebruiks- al nietgebruikswaarden geven. Een deel van die waarden is onzeker omdat de omgeving, omstandigheden en onderzoeksmethode de uitkomsten sterk kunnen beïnvloeden. Nul- en projectalternatief Om effecten te kunnen bepalen dient men niet alleen een beeld te hebben van de toekomstige ontwikkeling van het project maar ook van de toekomstige ontwikkeling indien het project niet doorgaat. We spreken dan van een projectalternatief dat afgezet wordt tegen een nulalternatief. In onderstaand plaatje wordt een fictief voorbeeld gegeven van hoe de alternatieven zich kunnen ontwikkelen. De toekomst met het project wordt weergegeven door de lijn aan de bovenkant van het rode vlak. De toekomst zonder project wordt weergegeven door de lijn aan de onderkant van het rode vlak. Het rode gebied geeft de omvang van het effect weer: het verschil tussen project- en nulalternatief vanaf het begin van het project. figuur 2-1 Ontwikkeling alternatieven Driehoek = Effecten van het project Projectalternatief: Ontwikkelingen met project E f f e c t Nulalternatief: Ontwikkelingen zonder project Huidige situatie Begin project Einde project Tijd In het volgende hoofdstuk zullen we het projectalternatief (beekherstel) evenals het nulalternatief nader beschrijven. Daarbij dienen we ons te realiseren dat auto-

13 DE MKBA IN HET ALGEMEEN 5 nome ontwikkelingen en vastgesteld beleid in beide alternatieven tot uitdrukking moeten komen. Met name het streven om tot duurzaam waterbeheer te komen is hierbij van belang. Dat wil zeggen ook zonder beekherstel zal men maatregelen moeten nemen om de duurzaamheid van het waterbeheer te verbeteren.

14

15 PROJECTOMSCHRIJVING 7 3 Projectomschrijving 3.1 Aanleiding en ambitie De provincie Drenthe heeft samen met waterschappen en natuurbeherende instanties in de afgelopen jaren een aantal beken hersteld en heeft plannen voor een verder herstel. Het streven daartoe komt onder andere voort uit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) die zich ten doel stelt de ecologische en chemische kwaliteit van het water te verbeteren. Naast de beoogde verbetering van de waterkwaliteit verwacht men dat het herstel van beken zal leiden tot positieve effecten op andere gebieden zoals een toename van toerisme, waardevermeerdering woningen door fraaier uitzicht etc. Het besef dat beekherstel dergelijke welvaartsvoordelen kan opleveren heeft de provincie ertoe aangezet om een hoger ambitieniveau met beekherstel te overwegen. Om te weten of de baten voldoende zijn om de kosten van dergelijke ingrepen te dekken wordt een MKBA uitgevoerd. Voor het berekenen van kosten en baten kunnen we echter niet volstaan met een algemeen programma van beekherstel maar dienen we concreet aan te geven welke ingrepen er gepland zijn. Als zodanig heeft de opdrachtgever gekozen voor beekherstel van een aantal beken in zuidwest Drenthe, gelegen binnen de watersysteemgrenzen van het waterschap Reest en Wieden. Een van de redenen voor die keuze was dat daar tot nu toe weinig beekherstel heeft plaatsgevonden. Voor alle duidelijkheid: het gaat hier om een fictief project om het nut van een hoger ambitieniveau te onderzoeken. 3.2 Nul- en projectalternatief In het projectalternatief worden beken hersteld in zuidwest Drenthe. In dat gebied bevindt zich een vijftal beken, te weten: - Vledder Aa / Wapserveensche Aa, - Oude Vaart, - Oude Diep, - Reest en - Wold Aa.

16 8 PROJECTOMSCHRIJVING Bij een deel van deze beken heeft al herstel plaatsgevonden maar het geheel is zoals gezegd minder hersteld dan in andere delen van Drenthe. Het herstel bestaat uit ingrepen, met name graafwerkzaamheden (voor hermeandering), die zorgen voor het terugbrengen van de beek naar zijn oorspronkelijke meanderende vorm. Hoeveel herstel nuttig zou zijn is vooralsnog niet duidelijk. In eerste instantie gaan we uit van een breedte van 160 meter waarover de beek mag meanderen. In de bovenlopen zal deze breedte vanzelfsprekend minder zijn; in de benedenlopen is deze van nature meer. Ten behoeve van de berekening is een gemiddelde breedte genomen. Qua lengte beekherstel nemen we twee varianten: - 50% van de beek wordt hersteld; - 75% van de beek wordt hersteld. Om recreatie mogelijk te maken waarbij recreanten ook daadwerkelijk van en in een aantrekkelijker landschap kunnen genieten, zullen de gebieden om de beken heen ontsloten moeten worden voor het publiek. Daartoe zullen gecombineerde fiets- en wandelpaden worden aangelegd. Daarnaast is het de bedoeling dat op specifieke plekken extra recreatiemogelijkheden ontstaan voor bijvoorbeeld kanovaren, cafe s enzovoort. Hiervoor is geen extra investering opgenomen. We gaan ervan uit dat dergelijke initiatieven commercieel zullen worden geëxploiteerd. De locatie van de fiets- en wandelpaden is nog niet duidelijk. Een deel van de beken kent nu reeds parallelle fietspaden, maar hun attractiviteit is beperkt omdat ze weinig uitzicht zullen bieden op de beken en onderdeel zijn van doorgaande wegen met ander verkeer. Daarnaast is het van belang dat nieuwe paden aansluiten op andere recreatieve routes en zo dicht mogelijk bij bevolkingscentra en vakantieoorden gelegen zijn. In onze exercitie is aangenomen dat langs 75% van de beken nieuwe paden aangelegd worden. In het nulalternatief zal alleen het reeds geplande beekherstel uitgevoerd worden. Bovendien zal er geen ontsluiting komen van de nieuwe natuur. Er worden dus geen nieuwe fiets- of wandelpaden aangelegd. Wel zal de kwaliteit van het water moeten voldoen aan een aantal minimumeisen van KRW en WB21 In de volgende tabel worden de ingrepen samengevat.

17 PROJECTOMSCHRIJVING 9 tabel 3-1 Samenvatting ingrepen Beek Totale lengte Nulalternatief: Reeds hersteld of gepland Projectalternatief Te herstellen bij 50% Projectalternatief Te herstellen bij 75% VledderAa/Wapserveensche Aa 31,5 km 11 km 5 km 12,5 km Oude Vaart 58 km 3,5 km 25,5 km 40 km Oude Diep 21 km 16 km 0 0 Reest 45 Km 1 45 km 0 0 Wold Aa 26 km 0 13 km 19,5 km Totale lengte extra herstel Totale lengte extra fietspaden Totale oppervlak hernieuwd landschap 43,5 km 72 km 33 km 54 km 696 ha 1152 ha voetnoot 1 De Reest is in het verleden nooit gekanaliseerd en hoeft daarom ook niet te worden hersteld. Deze beek blijft voortbestaan in zijn huidige vorm.

18

19 UITWERKING VAN DE MKBA 11 4 Uitwerking van de MKBA In de uitwerking van de MKBA worden alle kosten en baten beschreven en vervolgens in een helder overzicht samengevat: allereerst de kosten van de ingrepen. 4.1 Directe kosten De directe kosten van de ingrepen bestaan uit: - de aankoop van grond om ruimte te creëren voor de beken; - de inrichtingskosten; - de kosten voor fietspaden. De aankoop van grond is gebaseerd op een gemiddelde prijs voor landbouwgrond van ,- per hectare (bron: provincie Drenthe). We gaan ervan uit dat de marktprijs de gekapitaliseerde waarde representeert van landbouwproductie die niet langer mogelijk is op deze gronden. Daarbij geldt dat de gronden langs de beken over het algemeen natter zijn dan de rest van de gronden en dus vanuit landbouwkundig oogpunt minder waardevol. Volgens inschattingen van de provincie zal de verminderde waarde van de beek grond tussen de 2500 en 5000, gemiddeld rond 3750 per hectare liggen. Als zodanig zijn we uitgegaan van een grondwaarde van per hectare voor op te kopen landbouwgrond. Hierbij maken we een drietal kanttekeningen: - Ten eerste zal het verlies van een stuk grond de productie-efficiëntie van de onderneming kunnen beïnvloeden: je werkt immers met een minder optimale hoeveelheid grond. Op de lange duur zal mogelijk een aantal boerenbedrijven verdwijnen en kan door aankoop weer een optimalere schaalgrootte bereikt worden. Daar zal echter tijd overheen gaan en dit zal extra kosten met zich meebrengen. Eventueel efficiencyverlies of kosten om te komen tot een betere schaalgrootte zijn hier niet meegenomen. - Ten tweede zou een deel van de gronden mogelijk gebruikt kunnen worden voor alternatieve beplanting, bijvoorbeeld gewassen ten behoeve van biomassa. De eventuele opbrengst daarvan is beschreven bij de baten.

20 12 UITWERKING VAN DE MKBA - Ten derde geldt dat het aantal boerenbedrijven in de afgelopen 10 jaar in Nederland is afgenomen met gemiddeld 3-3,5% per jaar. Een deel van die bedrijven is overgenomen door andere bedrijven binnen het kader van schaalvergroting. Een ander deel werd onttrokken aan de landbouwproductie. In theorie zou de onttrekking een basis kunnen vormen om boeren langs de beken te verplaatsen naar elders. Een dergelijk proces zou echter ingewikkeld, langdurig en mogelijk kostbaar zijn. Maar het zou goedkoper kunnen zijn dan het verminderen van de hoeveelheid landbouwgrond zoals we nu hebben verondersteld. Een variant op het projectalternatief? Het feit dat de grond om de beek heen geschikt is voor alternatieve landbouwactiviteiten maakt de weg open voor een variant op de uitvoeringsvorm van het projectalternatief. In die variant wordt de beek eveneens hersteld en ontstaat eveneens een natuurlijke aanpassing van het landschap eromheen. De ruimte om de beek heen wordt in deze variant niet als natuur beschouwd maar als gebied voor alternatieve landbouw. In dat geval hoeft de grond niet gekocht te worden van de boer maar hoeft hij slechts gecompenseerd te worden voor het feit dat hij een groene dienst creëert waardoor zijn grond minder oplevert dan voorheen. Een voorbeeld hiervan is het economisch gebruik van riet in (lage) veengebieden zoals beschreven in de rapportage over rieteconomie. 2 Andere voorbeelden komen voort uit de experimenten binnen het kader boer voor natuur. Het beschrijven van deze variant is nuttig om te kijken hoezeer er nog productie uit de grond gehaald kan worden. Als dat gebruik volledig benut wordt is het enige verschil nog dat formeel het eigendom van de grond verruild is tussen overheid en boer. Die uitwisseling heeft echter geen invloed op de nationale welvaart zolang de beekgrond maar in beide gevallen even nuttig gebruikt wordt. Volgens de provincie zullen de inrichtingskosten ongeveer per kilometer bedragen. De kosten bestaan uit graafwerkzaamheden en andere werkzaamheden zoals de aanleg van vistrappen, verwijderen van stuwen, een kleine post natuurvriendelijke inrichting. Voor inrichtingskosten van een fietspad was geen duidelijk kengetal voorhanden. Op basis van een voorbeeld uit het Westland is hierbij voorlopig uitgegaan van per km fietspad. Indien echter gekozen wordt voor een breed betonpad met een behoorlijke fundering eronder kan dit bedrag oplopen tot circa per kilometer. In de volgende schema s staan de investeringskosten in nominale bedragen weergegeven per gebied en apart voor de 50% en de 75% varianten: voetnoot 2 De introductie tot de rieteconomie; een duurzaam perspectief voor de Nederlandse veenweidegebieden, Rapport in opdracht van het innovatienetwerk; juni 2007.

21 UITWERKING VAN DE MKBA 13 tabel 4-1 Investeringskosten beekherstel 50% variant Gebied Aanschaf gronden Fietspaden Inrichting Totaal Vledder Aa / Wapserveensche Aa Oude Vaart Wold Aa Totaal tabel 4-2 Investeringskosten beekherstel 75% variant Gebied Aanschaf gronden Fietspaden Inrichting Totaal Vledder Aa / Wapserveensche Aa Oude Vaart Wold Aa Totaal Onderhoudskosten De kosten van beheer en onderhoud blijven naar inschatting van de provincie gelijk aan de huidige beheer- en onderhoudskosten. Ook een hermeanderende beek zal onderhoud nodig hebben, wellicht minder dan nu. Door de hogere stroomsnelheid zal in de natuurlijke beken minder slib worden afgezet. Hierdoor zullen naar verwachting de beken niet eens per 10 maar eens per 15 jaar moeten worden gebaggerd. Grofweg levert dit een jaarlijkse baat van circa 5000 op. Als men nu 3 x per jaar de oevers maait, dan zal dat in de toekomst naar alle waarschijnlijkheid minder of niet meer gebeuren. Wellicht zal men wel 1 x per jaar licht onderhoud uitvoeren om toch de doorstroming te garanderen. De vermindering van deze onderhoudskosten vormt een baat voor de beek. Daarentegen zal er naar verwachting meer onderhoud nodig zijn vanwege fietspaden. Omdat niet alle onderhoudskosten bekend zijn hebben we verondersteld dat deze relatief kleine positieve en negatieve effecten tegen elkaar wegvallen.

22 14 UITWERKING VAN DE MKBA De totale nominale kosten bedragen 33.4 mln. (bij 50% herstel en 55,3 mln. bij 75% herstel). Om inkomsten en uitgaven die in de tijd verschillen vergelijkbaar te maken gebruiken we een discontovoet. We gebruiken daarvoor de officiële discontovoet van het rijk: 2,5 % reële rente. De kosten worden pas gemaakt na 2015 en verdeeld over 10 jaar. In termen van contante waarde van 2008 betekent dit een waarde van 29,2 (respectievelijk 45,6 mln.). tabel 4-3 Samenvatting kosten Nominaal in mln. Contante Waarde in mln. Investeringskosten 50% beekherstel 33,4 29,2 Investeringskosten 75% beekherstel 55,3 45,6 4.2 Effect beekherstel Wat de waarde van natuur betreft het volgende: voor de MKBA geldt dat natuur de welvaart van de mens kan beïnvloeden. De vraag is alleen hoe. Het feit dat er meer andere natuur is levert alleen welvaart voor de mens op indien hij op de een of andere manier er gebruik van maakt. Dat gebruik kan bestaan uit recreatie, uitzicht vanuit woningen, opvang van water of opbrengst van producten (houtkap, rietkap, vruchten), CO2-opvang etc. Ook kan het zijn dat de natuur zorgt voor het voortbestaan van diersoorten of plantensoorten waar de mens belang aan hecht. We zijn het volledige (standaard)lijstje van gebruikswaarden van natuur afgegaan en kwamen tot de conclusie dat we die in kaart hebben gebracht of dat ze hier niet relevant zijn (dit valt uiteraard te bediscussiëren). - Gebruikswaarden natte natuur : o o o o o o o waterkwaliteit; waterveiligheid; robuustheid natuur; belevingsbaat natuur; recreatiebaat natuur; woonomgeving; productiewaarde natuur / alternatieve landbouw. - Niet-gebruikswaarde natte natuur : o bestaanswaarde en verervingwaarde.

23 UITWERKING VAN DE MKBA Waterkwaliteit De kaderrichtlijn water In het kader van de Europese Kaderichtlijn Water zijn in de afgelopen jaren in zogenaamde gebiedsprocessen de doelen van de Drentse waterlichamen bepaald. Het gaat hierbij om grondwater en oppervlaktewater. Voor wat betreft het oppervlaktewater is hierbij onderscheid gemaakt in kanalen (kunstmatige wateren) en beken (sterk veranderde wateren). Bij waterkwaliteit gaat het om twee zaken: de chemische kwaliteit en de ecologische kwaliteit. De doelen voor de chemische waterkwaliteit liggen deels al vast in Europese en landelijke normen. Te denken valt hierbij aan normen voor concentraties van zware metalen en bestrijdingsmiddelen. De doelen voor de ecologische waterkwaliteit zijn zoals gezegd in de afgelopen jaren met de systematiek vanuit de Kaderrichtlijn door de regio met gebiedspartners bepaald. De ecologische waterkwaliteit wordt bepaald op basis van biologische kenmerken zoals begroeiing met waterplanten, het aantal waterorganismen zoals algen, de aanwezigheid van specifieke macrofauna zoals watervlooien en de soorten en aantallen vissen. Het algemene ecologische doel voor oppervlaktewateren wordt vanuit de Kaderrichtlijn door Nederland beschreven als het maximaal vergroten van de biodiversiteit passend binnen de huidige functie en het type van het relevante oppervlaktewater. In gebiedsgroepen is in eerste instantie gekeken naar de effectiviteit van de mogelijk te nemen maatregelen op de ecologische waterkwaliteit. De meest effectieve maatregelen hierbij zijn: passeerbaar maken van barrières zoals stuwen voor vissen; aanleggen van natuurvriendelijke oevers (riet in plaats van beschoeiing); hermeanderen van beken (natuurlijke oevers en toename stroming); natuurvriendelijk en gedifferentieerd onderhoud aan de watergangen; het instellen van meer natuurlijke waterstanden ( s winters hoger dan s zomers). Iets minder effectieve maatregelen en lokaal waarneembaar zijn onder andere: extra zuiveringstrap bij een rioolwaterzuiveringsinrichting (RWZI); sanering riooloverstorten; realisatie van bufferstroken langs de watergangen (mestvrije zones); baggeren en waterbodemsanering. Omdat vanuit de Kaderrichtlijn Water ook gesteld is dat bij het bepalen van de maatregelpakketten en de daarbij behorende doelen ook gekeken dient te worden naar de negatieve effecten van de maatregelen op de naast en in het waterlichaam gelegen functies, is de maatregel hermeanderen van beken (beekherstel) in gebie-

24 16 UITWERKING VAN DE MKBA den waar thans de functie landbouw aanwezig is, vaak direct afgevallen vanwege het ontstaan van zogenaamde significante schade aan deze functie. Het gevolg van deze systematiek is dat beken die thans gelegen zijn in gebieden waar de functie natuur geldt, hogere ecologische doelstellingen hebben dan beken gelegen in landbouwgebieden. Zowel GS als PS van Drenthe zien echter in dat beekherstel niet enkel ten goede komt aan de ecologie, maar ook ten dienste kan zijn om aan de doelstellingen ten aanzien van waterkwantiteit (WB21 en klimaatadaptatie) en grondwater te voldoen. Voorbeeld: huidige situatie en doelsituatie De baten voor de waterkwaliteit Met name voor de beken de Oude Vaart en de Wold Aa worden vanuit de systematiek van de Europese Kaderrichtlijn Water thans nagenoeg geen maatregelen voorgesteld. Enkel het vispasseerbaar maken van stuwen staat nu voor deze beken als maatregel gepland. De procentuele verbetering van de ecologische waterkwaliteit is hierdoor in het nulalaternatief minimaal. Enkel voor de parameter vissen is enige verbetering zichtbaar. In het projectalternatief waarbij beken voor 50% of

25 UITWERKING VAN DE MKBA 17 75% hersteld zouden worden zou dit leiden tot significante verbetering van de ecologische waterkwaliteit. Het maximaal ecologische doel voor dit sterk veranderde waterlichaam wordt in de systematiek van de Kaderrichtlijn gesteld op 0,6. Dit getal is een streep op de ecologische maatlat die loopt van 0 tot 1. Op dit moment is de huidige situatie voor de parameters vissen, macrofauna en vegetatie als getal op de maatlat de definiëren van circa 0,3 (bron: waterschap Reest en Wieden, gebiedsprocessen). Met de voorgestelde maatregel beekherstel zal dit naar verwachting oplopen naar een getal tussen de 0,5 en 0,6. Dit is een procentuele stijging van 65 % tot 100% ten opzichte van de huidige situatie. Door beekherstel zal met name de soortenrijkdom en het soortenaantal van waterplanten en macrofauna erg toenemen. Daarnaast zal in combinatie met de aanleg van vistrappen en het herstel van de waterstroming het aantal en de soorten vissen passend bij deze laaglandbeken toenemen. Een bijkomend gevolg van deze maatregelen en het weer toenemen van de biodiversiteit en het aantal waterplanten is de verlaging van gehaltes van stikstof en fosfaat. Het feit dat de grond direct aan de beek niet langer bemest wordt, zorgt er verder voor dat de beek hierdoor niet langer wordt vervuild. Een van de baten van het schonere water en de natuur daaromheen is de toename aan zwemmogelijkheden. Een deel van de populatie zal door het beekherstel op kortere afstand van zijn woning een zwemplek vinden. Dat levert een reistijdvoordeel op. We weten echter niet in hoeverre die hogere waterkwaliteit ook als zodanig ervaren wordt noch of men de plekken aantrekkelijker vindt dan bestaande zwemplekken in de omgeving. In het onderstaande hebben we het potentiële reistijdvoordeel berekend om een gevoel te krijgen van de omvang ervan maar vervolgens niet meegenomen in de totale berekeningen. Voor de berekening hebben we de verminderde afstand tussen dorpskernen en waterplekken ingeschat waarbij we gebruikmaakten van Google Earth. Daarbij is niet duidelijk waar gezwommen mag worden en is bij de beken nog geen zwemvoorziening bepaald. Desondanks geldt dat de beken in het algemeen iets dichter bij de kernen liggen dan de meeste wateren. We komen zo tot een (gewogen) gemiddelde afstandsvermindering van 1,3 km. Op basis van de waardering van reistijd (zie DVS Ministerie van V&W) komen we tot een gemiddelde besparing van 0,23 per rit. 3 Vervolgens hebben we het aantal zwemmers per jaar ingeschat aan de hand van CBS-gegevens. Daarbij blijkt dat de gemiddelde Nederlander 2,5 keer per jaar picknickt, zwemt, dagkampeert en zont. Bij gebrek aan een afzonderlijke schatting voor zwemmen hebben we aangenomen dat 1/3 van de tijd ofwel 0,8 dag per jaar hieraan besteed wordt. Op basis van de omvang van de populatie, de 0,8 keer zwemvoetnoot 3 We zijn hier uitgegaan van de reistijdwaardering voor overig autoverkeer à 6 per uur. Weliswaar zal een deel van het vervoer met de fiets gebeuren en er langer over doen maar de gemiddelde fietser heeft ook een lagere reistijdwaardering. Bovendien bestaan daar geen inschattingen van; als zodanig hebben we de auto als maatgevend genomen.

26 18 UITWERKING VAN DE MKBA men per jaar en de tijdwaardering komen we vervolgens tot een inschatting van de baat per jaar: voor de 50% variant en voor de 75% variant. Naast de lokale populatie zullen ook toeristen gebruikmaken van de extra zwemmogelijkheden. We gaan daarbij uit van hetzelfde reistijdvoordeel van 0,23 per keer. Mogelijk is dit een overschatting omdat de toeristen deels al wat meer in natuurgebieden overnachten. Het aantal keren dat toeristen gaan zwemmen is berekend op basis van het gemiddelde aantal dagen dat de temperatuur boven de 25 graden komt. In 2008 was dat 29 dagen. Uitgaande van een toeristenseizoen van acht maanden betekent dit dat 1 op de 8 dagen geschikt is om buiten te zwemmen. Onder de aanname dat 10% van de toeristen op die zonnige dagen gaat zwemmen in de beken komen we tot een jaarlijkse baat van bij de 50% variant en bij de 75% variant. tabel 4-4 Samenvatting extra zwemmogelijkheden Nominaal X 1000 Contante Waarde in mln. Baat zwemmen populatie 50% 8,5 0,11 Baat zwemmen populatie 75% 12,7 0,13 Baat zwemmen toeristen 50% 3,4 0,01 Baat zwemmen toeristen 75% 5,1 0,01 Omdat we er niet zeker van zijn of de populatie deze baat als een voordeel ziet en werkelijk gebruik hiervan gaat maken is deze in de berekeningen verder niet meegenomen. De populatie zal waarschijnlijk eerder van de beken gebruik maken indien er speciale zwemfaciliteiten worden aangelegd. In dat geval lijkt de baat realistischer, maar staan daar tegelijkertijd extra kosten tegenover. Overigens gaat het hier om een kleine baat die geen invloed heeft op het totaal. De baten voor de grondwaterstand Beekherstel met daarbij een meer natuurlijk waterbeheer leidt tot hogere waterstanden dan nu meestal het geval is. Regenwater dat relatief schoon is zal door beekherstel langer in het gebied vastgehouden kunnen worden en zal door waterstandsverhoging in de beken ook meer de kans krijgen de grondwatervoorraad onder het Drents Plateau aan te vullen (meer dan nu het geval is). Daarnaast worden in de toekomst klimaatmaatregelen voorzien op de hoge natuurgronden van het Drents Plateau. De huidige grote bossen met naaldbomen verdampen en onttrekken relatief veel water. Door deze bomen te verwijderen en andersoortige gewassen (bijvoorbeeld loofhout) ervoor in de plaats te zetten zal de grondwatervoorraad beter op peil gehouden kunnen worden. Schoon grondwater wordt in de toekomst voor geheel Noord-Nederland zeer belangrijk, omdat ten gevolge van o.a. klimaatontwikkelingen de zomers steeds warmer en droger zullen worden en de zoutinvloeden op het grondwater in de provincies Groningen en Friesland toe zul-

27 UITWERKING VAN DE MKBA 19 len nemen. De baat hiervan is meegenomen in de berekening van robuustheid van natuur (zie 5.5). 4.4 Waterveiligheid Beekherstel levert extra capaciteit voor wateropvang op. Daarmee kan de aanleg van andere reeds geplande wateropvangwerken, ter voorkoming van wateroverlast, wellicht vermeden worden. Door het hermeanderen van de beken zal het overtollige regenwater langer worden vastgehouden in het gebied, en niet snel worden afgevoerd via Meppel richting het IJsselmeer. Door het snel afvoeren richting Meppel ontstaat er in korte tijd een piekafvoer met daarbij hoge waterstanden in het benedenstroomse deel van deze beeksystemen met aldaar de kans op overstromingen in landelijk en ook stedelijk gebied. Zoals gezegd zal door hermeandering de afvoerweg enerzijds langer worden, waardoor de waterafvoer vertraagd en meer geleidelijk tot stand komt. Anderzijds wordt door hermeandering het doorstroomprofiel van de beek kleiner dan deze nu is bij een rechtgetrokken genormaliseerde beek. Beide aspecten leiden tot het langer vasthouden van water in de bovenstroomse gebieden en tot lagere hoogwaterstanden benedenstrooms bij o.a. Meppel. In de bovenstroomse delen leidt dit wel tot periodiek hogere waterstanden in de beek en de aanliggende gronden in het beekdal. Theoretisch zal eens in de gemiddeld 10 jaar de beek buiten haar oevers treden en zal een relatief korte tijd (één à twee weken) water op het maaiveld staan. Dit past echter prima in het beeld van een meer natuurlijke beek zoals deze van oudsher aanwezig waren, waarbij de gronden langs de beek als zogenaamde hooilanden door boeren werden gebruikt. Uit bovenstaande volgt dat het beekherstel leidt tot een verdere toename van de waterveiligheid. De afgenomen kans op overstroming maal het effect op schade vormt dan het welvaartseffect voor waterveiligheid als gevolg van het beekherstel. Een dergelijke berekening is vrij complex en kent veel onzekerheden. Bovendien is de afspraak dat de waterveiligheid op een bepaald niveau wordt gebracht. Een tweede benadering van het welvaartseffect is om na te gaan welke investeringen in waterveiligheid er nu niet meer nodig zijn vanwege de grotere opvangcapaciteit van de meanderende beek. Deze vermeden kost vormt dan het welvaartseffect. Omdat deze methode beter aansluit bij de gemaakte waterveiligheidsafspraken en minder onzekerheid oproept hebben we deze tweede methode gehanteerd. Daarbij berekenen we enerzijds de extra opvangcapaciteit van de beek (lengte x breedte x diepte) en anderzijds de gemiddelde prijs per m3 vermeden kosten voor inrichting voor wateropvang. Het gaat daarbij om 2 per m3 hetgeen een gemiddelde prijs is over alle vormen van waterberging. Dit geeft voor de 50% variant de volgende berekening: 43,5 km x 160 m x 0,4 m = 2,784,000 m3 wateropslag Vermeden kost is dan: 2,784,000 x 2 per m3 = Voor de 75% variant komt deze berekening neer op:

28 20 UITWERKING VAN DE MKBA In het projectalternatief wordt vermeden dat de voor wateropvang gereserveerde gebieden overstromen en daarmee dat er verliezen aan oogst optreden. Echter slechts een deel van deze gebieden zal ook daadwerkelijk als bouwgrond worden gebruikt. De overstromingen worden eens per 100 jaar verwacht. We veronderstellen dat de helft van deze gebieden als bouwgrond wordt gebruikt. Verder veronderstellen we dat de opvangruimte voor water in het nulalternatief ongeveer de helft is van de extra ruimte die we aan de rivier geven (160 meter breed over de volle lengte) om te meanderen in het projectalternatief. En ten slotte schatten we de productiewaarde van gewassen op circa 2000 per ha. Dit is afgeleid van de waarde van de grond van teruggerekend naar een jaarlijkse opbrengst. tabel 4-5 Samenvatting vermeden kosten waterveiligheid Nominaal in mln. Contante Waarde in mln. Vermeden kosten inrichting 50% 5,6 4,5 Vermeden kosten inrichting 75% 9,2 7,0 Vermeden schade 50% 0,01 per jaar 0,1 Vermeden schade 75% 0,01 per jaar 0,1 4.5 Robuustheid natuur: vermeden kosten vanwege klimaatverandering Het beekherstel met zijn grotere hoeveelheid water die wordt vastgehouden heeft bovendien tot gevolg dat de robuustheid van de omliggende natuur versterkt wordt. Het gaat daarbij om: robuustere natuurgebieden door beekherstel / beek als klimaatgordel. Beter bestand tegen klimaatontwikkeling, latere ingrepen vermeden; biodiversiteit gewaarborgd en zelfs toename door beekherstel / beek is natuurlijke springplank voor fauna tussen de grote Nationale Parken Dwingelderveld en Drents-Friese Wold; robuuste verbindingszone natuur tussen natuurgebieden Wieden/ Weerribben (Overijssel) via beken Vledder Aa / Wapserveensche Aa, Oude Vaart (tussen Dwingeloo en Beilen) richting beeksysteem Hunze naar het Zuidlaardermeer. Vanwege de aangenomen klimaatverandering verwacht de provincie dat men om de huidige natuur te bewaren over 40 jaar alsnog deze ingreep zal moeten uitvoeren. Als zodanig is er sprake van een vermeden kost ter grootte van 27,1 mln. (kosten beekherstel exclusief kosten fietspad) die 40 jaar later (2055) noodzakelijk zal zijn.

29 UITWERKING VAN DE MKBA 21 tabel 4-6 Samenvatting robuustheid natuur Nominaal in mln. Contante Waarde in mln. Vermeden kosten 50% 27,1 8,8 Vermeden kosten 75% 44,9 13,8 4.6 Belevingsbaten beekherstel Een van de nevendoelstellingen van het projectalternatief kan zijn het toeristisch aantrekkelijker maken van het gebied. Door het beekherstel wordt een fietsgebied gerealiseerd waar zowel dagrecreanten als vakantietoeristen gebruik van kunnen maken. Bewoners De provincie Drenthe is rijk aan natuurgebieden. Er is, op een enkele lokale uitzondering na, geen tekort aan natuur (bron: Stichting Recreatie). Toch levert het beekherstel voor bewoners en vakantiegangers van dichtbijgelegen Drentse kernen wel een extra waarde op doordat de mogelijkheden om van het beekherstel te genieten (belevingsbaat) nu dichter bij huis liggen en doordat de keuzeset aan natuurbelevingsmogelijkheden toeneemt. Ook worden recreatief attractieve gebieden zoals de Nationale Parken Dwingelderveld en het Drents-Friese Wold door een meer aantrekkelijk landschap met elkaar verbonden. Dit maakt met name het fietsen door het gebied aantrekkelijker maar ook de keuzeset voor wandelen wordt groter. De vraag is hoe de waarde van deze verbeterde mogelijkheid aan natuurbeleving in geld uitgedrukt kan worden. In zoverre men minder hoeft te reizen naar het natuurgebied spaart men tijd uit. Vanuit de dorpskernen blijkt dat de beken gemiddeld genomen 4 2 km dichterbij liggen dan andere natuurgebieden. Uitgaande van een autorit wordt nu 2x2 km (afstand) / 70 km pu (snelheid) x 6 per uur (waarde van uitgespaarde reistijd 5 ) = 0,34 uitgespaard. Dit is met name voor het wandelen van toepassing. Zonder beekherstel moet men eerst een autorit maken terwijl met beekherstel die rit veel korter is en in sommige gevallen zelfs zonder autorit kan beginnen. Indien men gaat fietsen ligt de waardering complexer. Weliswaar spaart men dezelfde afstand uit vanuit de kernen maar daar doet men langer over. Zouden we dezelfde tijdwaardering gebruiken ( 6 per uur) zou dit 1,57 per keer uitsparen. In tegenstelling tot wandelen is er echter geen sprake van een rit die aan de recreatie voetnoot 4 5 Aan de hand van Google Earth is de afstand vanuit de kernen naar de beken vergeleken met de afstand vanuit de kernen naar het dichtstbijzijnde natuurgebied. Vervolgens is aan de hand van de populatieomvang van de kernen een gewogen gemiddelde berekend. 6 is de reistijdwaarde in 2008 voor een uur vertraging met de auto voor activiteiten buiten het werk (vrije tijd, sociale activiteiten, studeren etc.). Bron: DVS Ministerie V&W.

30 22 UITWERKING VAN DE MKBA voorafgaat. Bij fietsen start men onmiddellijk, hoogstens moet men nu aan het begin en einde langer door minder interessant gebied fietsen. De grootste waarde van het beekherstel is naar verwachting dat men nu aaneengesloten een lange en afwisselende fietstocht kan maken doordat natuurgebieden ermee aaneengesloten worden. De waarde daarvan kan alleen door apart onderzoek onder gebruikers worden vastgesteld. We weten echter dat het openen van een geheel nieuw gebied circa 1 euro 6 oplevert. Het beekherstel als extra natuurgebied plus aaneensluiting van gebieden zou een kleiner bedragen moeten zijn. We schatten de waarde hiervan op 0,25. In de gevoeligheidsanalyse kunnen we kijken in hoeverre de uitkomsten gevoelig zijn voor deze aanname. Omdat we in de rest van de berekening geen onderscheid maken in de maner van recreatie (fietsers of wandelaars) nemen we als waarde per trip het gemiddelde tussen de twee vormen van recreatie: 0,30. Vervolgens bepalen we de hoeveelheid recreatietrips (wandelen en fietsen) die er in een jaar plaatsvinden. We onderscheiden daarbij trips door lokale populatie en trips door toeristen. Uit CBS-gegevens 7 komt naar voren dat per jaar de gemiddelde Nederlander 2,1 fietsochten en 2,9 wandeltochten maakt. Tezamen is dat 5 recreatieve tochten per jaar per gemiddelde Nederlander. Uit onderzoek van de gemeente Amersfoort 8 komt naar voren dat mensen tussen de 18 en 80 jaar gemiddeld 15 recreatieve fietstochten en 15 recreatieve wandeltochten (tezamen 30 recreatieve tochten) maken. Als we dat laatste getal vertalen naar gemiddeld per persoon komen we aan 22,5 recreatieve tochten per jaar per gemiddelde Nederlander versus 5 tochten uit het CBS-onderzoek. Het verschil zit hem in de tijdlimiet die het CBS stelt: een recreatieve tocht is gedefinieerd als een tocht van minstens 2 uur. Indien we die grens los zouden laten zouden we waarschijnlijk op tussen de 5 en 22,5 trips per jaar uitkomen. Omdat de tochten langs de beken waarschijnlijk toch wel enige tijd duren maar mogelijk geen 2 uur in beslag hoeven te nemen, schatten we het aantal recreatieve trips (wandelen en fietsen) dat relevant is voor de beken op 10 per persoon per jaar. Vervolgens hebben deze personen nog de keuze om bij de beken te recreëren of een alternatief op te zoeken. Wij nemen aan dat in 50% van de gevallen gekozen wordt voor de beken vanwege hun gunstige ligging. Het aantal trips wordt bepaald op basis van de populatie in de kernen rondom de beken waarbij we 50% van de populatie meerekenen bij de 50% variant en 75% bij de 75% variant. De formule voor berekening van de belevingsbaat door recreatie (fietsen en wandelen) door de populatie ziet er nu als volgt uit: 50% (variant) x populatie x 10 trips x 50% (keuze voor beken) x 0,30 per trip Dit komt neer op een jaarlijkse baat van: voetnoot Zie kengetal Natuur, Water, Bodem en Landschap van LNV Onderzoek dagrecreatie Recreatief fietsen en wandelen in Amersfoort, 2002????

31 UITWERKING VAN DE MKBA 23-50% beekherstel - een jaarlijkse baat op van en - 75% beekherstel - een jaarlijkse baat van Huidige toeristen In 2005 waren er in het betreffende gebied in ,4 miljoen overnachtingen 9 geregistreerd in het gebied. We gaan ervan uit dat de vakantiegangers gemiddeld slechts een deel van hun dagen aan een recreatieve fietstocht of wandeltocht besteden. We nemen aan dat op circa 25% van de vakantiedagen een recreatieve fiets- of wandeltocht wordt ondernomen. Deze aanname lijkt redelijk maar kan uiteraard nog bij de gevoeligheidsanalyse worden getest Ook voor deze recreanten geldt dat ze als gevolg van het beekherstel meer keuze hebben. De baat per persoon wordt dus gelijkgesteld aan die voor de bewoners: 0,30 per persoon per fietstocht, waarbij we er opnieuw van uitgaan dat in 50% van de gevallen het beekgebied bezocht wordt. De berekening ziet er dan als volgt uit: 50/75% van ¼ van de overnachtingen x 50% ritten x 0,30; 50% beekherstel levert zodoende een jaarlijkse baat op van In geval van 75% beekherstel is deze jaarlijkse baat Extra toeristen De provincie schat in dat er ook extra toeristen naar het gebied komen als gevolg van het beekherstel. Als we uitgaan van 5% extra toeristen dan schatten wij dat circa de helft daarvan toeristen zijn die anders elders in Drenthe op vakantie zouden gaan, en de andere helft nieuwe toeristen voor Drenthe. Hun baat wordt berekend aan de hand van de zogenaamde rule of half. De gedachte daarachter is dat men oorspronkelijk liever elders vakantie had gehouden. Het beekherstel zorgt ervoor dat de balans omslaat. Kortom, men ruilt het voordeel van elders vakantie houden in tegen het voordeel van de beken. De extra toeristen als gevolg van het beekherstel krijgen daarbij de helft van de baat van reeds bestaande toeristen. De berekening is vervolgens gelijk aan die voor de bestaande toeristen: 50% respectievelijk 75% beekherstel levert voor hen een jaarlijkse baat op van 563 respectievelijk 845. voetnoot 9 Hiervoor zijn de overnachtingen genomen in de gemeenten Hoogeveen, Meppel, De Wolden, Westerveld en de helft van Midden-Drenthe. Bron: Drenthe in cijfers in Editie 2007.

32 24 UITWERKING VAN DE MKBA tabel 4-7 Samenvatting belevingsbaat natuur Nominaal x 1000 per jaar. Contante Waarde in mln. Bij 50%: populatie 70,3 0,9 Bij 50%: bestaand toerisme 45,1 0,6 Bij 50%: extra toerisme 0,6 0,0 Bij 75%: populatie 105,4 1,1 Bij 75%: bestaand toerisme 67,6 0,7 Bij 75%: extra toerisme 0,8 0,0 4.7 Recreatiebaat door toename toerisme Het beekherstel maakt het gebied aantrekkelijker voor toerisme. De ervaring met de verbeteringen van het Hunze-gebied leidde volgens een tweetal waarnemingen tot extra toerisme. 10 Dat kwam o.a. tot uitdrukking in het bezoek aan café Spijkerboor (naar schatting 10% extra toeristen) en in het bezoekersaantal van een recreatiebedrijf in de buurt dat zich bezighoudt met de verhuur van kano s en rafts, overlevingstochten organiseert en een restaurant met overnachtingen beheert. Dat aantal steeg van circa in 2003 naar in In hoeverre deze twee waarnemingen maatgevend zijn voor de gehele regio is niet duidelijk. Uit de statistieken komt echter een gemêleerd beeld naar voren. Zo varieerde het totale aantal overnachtingen in het gebied Aa en Hunze van 2001 tot 2005 tussen de en overnachtingen zonder dat er sprake was van een duidelijke trend. Datzelfde geldt voor het naburige gebied van de gemeente Assen. Het aantal overnachtingen op kampeerterreinen daalde zelfs in diezelfde periode. Wel steeg het aantal overnachtingen van groepsaccommodaties in Aa en Hunze van 2002 (55.000) naar 2005 (60.000) (2001 was overigens weer hoger). Hetzelfde geldt voor overnachtingen in recreatiewoningen die in diezelfde periode steeg van naar Indien we alle overnachtingen in dit gebied in ogenschouw nemen is er sprake van een daling waarbij met name de daling van de kampeerterreinovernachtingen bepalend is. Het is dus goed mogelijk dat er een toename op lokale plekken is maar dit geldt dus niet voor het gehele gebied. Voor een vergelijk met het gebied van zuidwest Drenthe geldt daarnaast dat de ingreep in de Hunze niet alleen natte natuur betrof maar tevens droge natuur. Kortom uit de ervaring bij de Hunze kunnen we niet de conclusie trekken dat het aantal toeristen is toegenomen dankzij beekherstel. Gegeven deze onzekerheid hebben we gemeend met een bandbreedte te moeten voetnoot 10 Bron: Report on the HUNZE PROJECT for WATERCOST workshop Hamburg 23 August 2007.

Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen...

Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen... BIJLAGE F Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen....................................................................... De milieudoelstellingen

Nadere informatie

Gebiedsbeschrijving Oude Diep

Gebiedsbeschrijving Oude Diep Gebiedsbeschrijving Oude Diep I. HET STROOMGEBIED Het waterlichaam Oude is een langzaam stromende meanderende beek. De oorsprong van deze beek ligt in het natuurgebied Mantinger Bos en Weiden. Het Oude

Nadere informatie

Module: Aanpassing kruispunt

Module: Aanpassing kruispunt Module: Aanpassing kruispunt Invullen van de tool In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie reistijd

Nadere informatie

Module: Ontbrekende schakel in netwerk

Module: Ontbrekende schakel in netwerk Module: Ontbrekende schakel in netwerk Invullen In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Investeringen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon. Inleiding Het veenkoloniaal gebied in Drenthe is door het Rijk aangewezen

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner

Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner Pilot Vergelijking Waternood & KRW-Verkenner iov STOWA Ws Brabantse Delta Peter de Koning Kees Peerdeman Frans Jorna Piet van Iersel Roel Knoben Waternoodmiddag, Amersfoort, 2 maart 2010 Vraagstelling

Nadere informatie

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave

Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep. Inhoudsopgave 74OF86 RWD rapporten.indd 1 23-10-2007 14:23:15 74OF86 RWD rapporten.indd 2 23-10-2007 14:23:21 Naar een Duurzaam en Veilig Meppelerdiep Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 Het watersysteem...

Nadere informatie

10.1 10.0. Naar een nieuw 9.90. Schoonebeekerdiep 9.80 9.70. Denk mee, schets mee 9.60 9.50 9.40 9.30 9.20 9.10 9.00

10.1 10.0. Naar een nieuw 9.90. Schoonebeekerdiep 9.80 9.70. Denk mee, schets mee 9.60 9.50 9.40 9.30 9.20 9.10 9.00 Naar een nieuw Schoonebeekerdiep Denk mee, schets mee Waterschap Velt en Vecht wil graag een natuurlijker Schoonebeekerdiep dat meer water kan opvangen. Langs de beek blijft landbouw de belangrijkste bestemming.

Nadere informatie

9 Oude Diep. 9.1 Watersysteem

9 Oude Diep. 9.1 Watersysteem 9 Oude Diep 9.1 Watersysteem Het waterlichaam Oude Diep behoort tot de KRW-categorie Rivieren, type R5; langzaam stromende middenloop/benedenloop op zandbodem (RBO Rijn-Oost, 2004. p. 31). De oorsprong

Nadere informatie

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen?

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? Effectiviteit KRW maatregelen Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? 1 Maatregelen Kaderrichtlijn Water Kwaliteit Doelstelling Beleidstekort Maatregelen 2 Welke maatregelen worden

Nadere informatie

Opbouw. Het belang van natuurvriendelijke oevers. EU Kaderrichtlijn Water (KRW) Waterbeleid. Doel KRW voor oevers. EU Kaderrichtlijn Water Maatregelen

Opbouw. Het belang van natuurvriendelijke oevers. EU Kaderrichtlijn Water (KRW) Waterbeleid. Doel KRW voor oevers. EU Kaderrichtlijn Water Maatregelen Het belang van natuurvriendelijke oevers Christa Groshart Hoogheemraadschap Schieland en de Krimpenerwaard Opbouw Beleid en Maatregelen Verwachtingen Knelpunten KRW innovatie-onderzoek Waterbeleid Europese

Nadere informatie

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Sytze Rienstra en Jan van Donkelaar, 15 januari 2010 Er is de laatste tijd bij de beoordeling van projecten voor de binnenvaart veel discussie over

Nadere informatie

Bestuurlijke samenvatting. Laatste onderzoeksresultaten De Groote Meer op de Brabantse Wal

Bestuurlijke samenvatting. Laatste onderzoeksresultaten De Groote Meer op de Brabantse Wal Bestuurlijke samenvatting Laatste onderzoeksresultaten De Groote Meer op de Brabantse Wal De Groote Meer, deels gevuld met water De Brabantse Wal: een afwisselend natuurgebied met een grote variatie aan

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten-batenanalyse N343 Rondweg Weerselo: Samenvatting en conclusies

Maatschappelijke kosten-batenanalyse N343 Rondweg Weerselo: Samenvatting en conclusies Maatschappelijke kosten-batenanalyse N343 Rondweg Weerselo: Samenvatting en conclusies Achtergrond en aanleiding De N343 Oldenzaal Slagharen gaat door de bebouwde kom van Weerselo en leidt hier tot hinder

Nadere informatie

Kostenterugwinning van Waterdiensten Aanvullende analyse Milieukosten

Kostenterugwinning van Waterdiensten Aanvullende analyse Milieukosten Kostenterugwinning van Waterdiensten Kostenterugwinning van Waterdiensten Aanvullende analyse Milieukosten Sterk Consulting en Bureau Buiten Leiden, november 2013 1 2 Inhoudsopgave 1 Achtergrond en doel

Nadere informatie

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Sigrid Schenk Irene Pohl Rotterdam, januari 2014 Aanleiding voor verdieping NWW / Botlek Page 2 BRON: HBR Het Botlekgebied / Pernis vormt het

Nadere informatie

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem Memo DM 1013497 Aan: Marktpartijen uitwerking plannen het Burgje, gemeente Bunnik Van: Beke Romp, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden Datum: 13 januari 2016 Onderwerp: Notitie gebiedskenmerken (waterthema

Nadere informatie

MEMO. De maatregelen per alternatief zijn beschreven in Tabel 2 (in de bijlage).

MEMO. De maatregelen per alternatief zijn beschreven in Tabel 2 (in de bijlage). MEMO Aan: Van: Onderwerp Gemeente Nederweert en Provincie Limburg Ecorys (Eline Devillers, Michiel Modijefsky, Guus van den Born) Afwegingsnotitie bij MKBA N / N75 Nederweert Datum: mei 019 Onze ref. NL500-3

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

HET KLIMAAT PAST OOK IN UW STRAATJE

HET KLIMAAT PAST OOK IN UW STRAATJE 1 HET KLIMAAT PAST OOK IN UW STRAATJE Landelijk dag over Ruimtelijke adaptatie 19 januari 2017 Jeroen Kluck en Laura Kleerekoper Hogeschool van Amsterdam En een heel team Lisette klok Wiebe Bakker Ronald

Nadere informatie

Voortgang KRW: maatregelen, doelbereik en innovatie. 13 december 2012; Frank van Gaalen

Voortgang KRW: maatregelen, doelbereik en innovatie. 13 december 2012; Frank van Gaalen Voortgang KRW: maatregelen, doelbereik en innovatie 1 Rapport Evaluatie waterkwaliteit Op 21 december beschikbaar (www.pbl.nl) Samenvatting opgenomen in KRW-rapport Belangrijke waterbeheerkwesties Bijdragen

Nadere informatie

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers.

veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. 1 veronderstelde voordelen van Natuurvriendelijke oevers. verbeteren van chemische water kwaliteit verbeteren van de oever stabiliteit verbeteren van de ecologische kwaliteit 2 waarom aandacht voor NVO

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Ernst Bos en Theo Vogelzang (LEI) Opgave LEI: Beoordeel peilstrategieën Groene Hart op basis van Maatschappelijke Kosten en Baten Opbouw presentatie:

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water Natuurvriendelijke oevers Droge voeten, schoon water VOOR WIE IS DEZE FOLDER BESTEMD? Deze folder is bestemd voor eigenaren van oevers die in aanmerking komen om hun oever natuurvriendelijk in te richten.

Nadere informatie

Verdieping Fietsdagtochten

Verdieping Fietsdagtochten Verdieping Fietsdagtochten (2013) Het Fietsplatform presenteert met de Fietsrecreatiemonitor cijfers en trends rondom het recreatieve fietsen in Nederland. Deze verdieping is een aanvulling op de cijfers

Nadere informatie

Regionale Implementatie KRW

Regionale Implementatie KRW Regionale Implementatie KRW Bepaling Huidige toestand waterlichamen Dommel Martijn Antheunisse, Vakgroep Ecologie, Ws De Dommel Inhoud Ws. De Dommel - 26 KRW waterlichamen Huidige situatie 2009: Biologische

Nadere informatie

Hydrologische berekeningen EVZ Ter Wisch

Hydrologische berekeningen EVZ Ter Wisch Hydrologische berekeningen EVZ Ter Wisch Inleiding In deze notitie worden verscheidene scenario s berekend en toegelicht ter ondersteuning van de bepaling van inrichtingsmaatregelen voor de EVZ Ter Wisch.

Nadere informatie

Spiegelplas en Ankeveense plassen

Spiegelplas en Ankeveense plassen Spiegelplas en Ankeveense plassen Stand van de natuur en herstelmaatregelen Gerard ter Heerdt Bart Specken Jasper Stroom Floor Speet Winnie Rip Een tienminuten gesprek. Hoe staan onze kinderen er voor?

Nadere informatie

Herinrichting Hagmolenbeek Meer berging, meer stroming, meer fauna

Herinrichting Hagmolenbeek Meer berging, meer stroming, meer fauna Herinrichting Hagmolenbeek Meer berging, meer stroming, meer fauna Rob van Dongen, Waterschap Vechtstromen Met dank aan Pieter Jelle Damsté & Friso Koop Inhoud presentatie 1. Opgave Hagmolenbeek 2. Korte

Nadere informatie

In voorliggend addendum op het rapport MKBA Feyenoord City staan de resultaten hiervan beschreven.

In voorliggend addendum op het rapport MKBA Feyenoord City staan de resultaten hiervan beschreven. Notitie Aan Gemeente Rotterdam Van Edgar Wever, Peter Berkhout Datum 7 maart 2017 Onderwerp Addendum MKBA Feyenoord City Eind 2016 is de MKBA Feyenoord City verschenen (Twynstra Gudde en Rigo Research

Nadere informatie

Verdroging: tegen gaan van verdroging in het algemeen door beperken van verharding, ruimte voor infiltratie, hydrologisch neutraal ontwikkelen etc.

Verdroging: tegen gaan van verdroging in het algemeen door beperken van verharding, ruimte voor infiltratie, hydrologisch neutraal ontwikkelen etc. WATERTOETSPROCES Globale checklist waterbelangen in de ruimtelijke ordening Bij het watertoetsproces let het waterschap op alle wateraspecten. Doorgaans krijgen het voorkomen van wateroverlast en de zorg

Nadere informatie

Taken: Voldoende water, Veilig gebied, Gezond en natuurlijk water.

Taken: Voldoende water, Veilig gebied, Gezond en natuurlijk water. Watersysteembeheer: (presentatie Anita 15 januari) Taken: Voldoende water, Veilig gebied, Gezond en natuurlijk water. Voldoende water: Stuwen, gemalen en waterinlaat, toegankelijkheid gebied d.m.v. waterlopen.

Nadere informatie

Natuurkwaliteit van macrofauna in oppervlaktewater,

Natuurkwaliteit van macrofauna in oppervlaktewater, Natuurkwaliteit van macrofauna in oppervlaktewater, 1991 2010 Indicator 27 november 2012 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Zienswijzen heer Liebregts Zienswijze d.d. 8 december 2011, gesprekken d.d. 26 januari jl. en 23 februari jl.

Zienswijzen heer Liebregts Zienswijze d.d. 8 december 2011, gesprekken d.d. 26 januari jl. en 23 februari jl. Bijlage B, Nota van beantwoording zienswijzen van de heren Liebregts, van Dommelen, van Mierlo en ZLTO afdeling Kempen Zuidoost. Zienswijzen heer Liebregts Zienswijze d.d. 8 december 2011, gesprekken d.d.

Nadere informatie

Topsoil. Korte introductie

Topsoil. Korte introductie Topsoil Korte introductie TOPSOIL is een Europees INTERREG subsidieproject. Het is een samenwerking tussen waterschappen, wetenschappers, overheden en stakeholders uit Nederland, België, Duitsland, Denemarken

Nadere informatie

MEMO. 1. Aanleiding. Datum: 22-oktober Aan: Joep de Koning (WSK) Van: Martijn Tilma en Mia Süss (B&O-WH)

MEMO. 1. Aanleiding. Datum: 22-oktober Aan: Joep de Koning (WSK) Van: Martijn Tilma en Mia Süss (B&O-WH) MEMO Aan: Joep de Koning (WSK) Van: Martijn Tilma en Mia Süss (B&O-WH) Datum: 22-oktober 2015 Onderwerp: Capaciteit duikers Wilhelminapark, Plaspoel- en Schaapweipolder 1. Aanleiding Het Wilhelminapark

Nadere informatie

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone Den Haag, 3 november 2014 Niels Hoefsloot Ruben Abma Inhoud presentatie 1. Onderzoeksmethode en uitgangspunten 2. Directe effecten 3. Indirecte/externe effecten

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

RENHEIDE OP PEIL Doel pilot Beoogde effecten Maatregelen

RENHEIDE OP PEIL Doel pilot Beoogde effecten Maatregelen Doel pilot GGOR: Gewogen Grondwater- en Oppervlaktewater Regime Verbetering waterhuishouding voor zowel landbouw als natuur Betere stuurbaarheid waterpeil in Buulder Aa Natuurlijker peilverloop (winter

Nadere informatie

Water in beeld. Toestand en toekomst van het West-Brabantse watersysteem

Water in beeld. Toestand en toekomst van het West-Brabantse watersysteem Water in beeld Toestand en toekomst van het West-Brabantse watersysteem Waterschap Brabantse Delta zorgt zowel voor de aan- en afvoer van water als ook voor de kwaliteit ervan. Zo kunnen recreanten op

Nadere informatie

KRW-verkenner in gebruik

KRW-verkenner in gebruik KRW-verkenner in gebruik 4 praktijkvoorbeelden Johan Bode Gis-analist /medewerker onderzoek Waterschap Peel en Maasvallei Inhoud Wat is de KRW-verkenner? Inhoud KRW-verkenner Gebiedsdatabase Kennisdatabase

Nadere informatie

Praktijkvoorbeeld VAF Argonautenstraat Amsterdam

Praktijkvoorbeeld VAF Argonautenstraat Amsterdam Rijkswaterstaat Ministerie van Infrastructuur en Milieu Argonautenstraat Amsterdam Beschrijving van een praktijkvoorbeeld van de uitwerking van een funderingsvraagstuk conform de VAF. In beknopte vorm

Nadere informatie

Waterschap Hunze en Aa s

Waterschap Hunze en Aa s Beekaanpassing Loonerdiep-Taarlooschediep Willem Kastelein 11 juni 2018 Waterschap Hunze en Aa s Democratische overheid Verantwoordelijk voor waterbeheer Veiligheid Voldoende water Waterkwaliteit 1 Drie

Nadere informatie

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015

Bestuursrapportage 2014 waterschap Vechtstromen Versie 24 november 2015 Bestuursrapportage 204 Vechtstromen Versie 24 november 205 Deze rapportage bevat een overzicht op hoofdlijnen van de voortgang van de uitvoering van het waterbeleid en dient als basis voor jaarlijks bestuurlijk

Nadere informatie

BELEIDSREGEL DEMPEN SLOTEN WATERSCHAP HUNZE EN AA S

BELEIDSREGEL DEMPEN SLOTEN WATERSCHAP HUNZE EN AA S BELEIDSREGEL DEMPEN SLOTEN WATERSCHAP HUNZE EN AA S Algemeen Bestuur: 17 september 2003 Beleidsregels in de zin van de Algemene wet bestuursrecht De Algemene wet bestuursrecht geeft aan wat onder beleidsregels

Nadere informatie

Ecologische kwaliteit oppervlaktewater, 2009

Ecologische kwaliteit oppervlaktewater, 2009 Indicator 2 maart 2010 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. De ecologische kwaliteit van het

Nadere informatie

want ruimte voor de Maas en veilige (regionale) dijken zijn een eerste zorg.

want ruimte voor de Maas en veilige (regionale) dijken zijn een eerste zorg. Verkiezingsprogramma 2019 2023 AWP Aa en Maas De Algemene Waterschapspartij (AWP) is een landelijke vereniging met een gekozen bestuur. In elk waterschap heeft de AWP een afdeling. De landelijke vereniging

Nadere informatie

Omklappen van natuur. Omklappen van natuur: een ruil van status met natuur op de plek met het meeste rendement.

Omklappen van natuur. Omklappen van natuur: een ruil van status met natuur op de plek met het meeste rendement. Omklappen van natuur Procedures aanpassen om kansen te pakken, en hoe natuur het meeste rendement heeft via een meer-sporen-aanpak Foto Waterschap Limburg Korte introductie Het concept omklappen van natuur

Nadere informatie

Klimaatopgave landelijk gebied

Klimaatopgave landelijk gebied Klimaatopgave in beeld 13 oktober 2016, Hoogeveen Algemene info Klimaatopgave landelijk gebied Bert Hendriks Beleidsadviseur hydrologie 275.500 ha 580.000 inwoners 543 medewerkers 22 gemeenten 4.479 km

Nadere informatie

Projectdirectie MKBA Rivierverruiming en dijkversterking

Projectdirectie MKBA Rivierverruiming en dijkversterking CPB Notitie Aan: Projectdirectie MKBA Rivierverruiming en dijkversterking Datum: 19 september 2017 Betreft: Advies over de te hanteren discontovoet Centraal Planbureau Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Geschiedenis van de Drentsche Aa

Geschiedenis van de Drentsche Aa Geschiedenis van de Drentsche Aa Ontwikkeling van een beeksysteem gedurende de laatste 500 jaar Marije Langstraat Ronald Leeraar Methodiek Afbakening Gebiedsbeschrijving Ontwikkeling Systeem Stroming Structuur

Nadere informatie

Peilgestuurde drainage

Peilgestuurde drainage Peilgestuurde drainage Water: de onmisbare productiefactor Met nieuwe drainagetechnieken krijgen agrariërs en tuinders, net als met stuwtjes in sloten, meer mogelijkheden om regenwater vast te houden.

Nadere informatie

Natuurkwaliteit van macrofauna in oppervlaktewater,

Natuurkwaliteit van macrofauna in oppervlaktewater, Natuurkwaliteit van macrofauna in oppervlaktewater, 1991 2008 Indicator 15 juli 2010 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt

Nadere informatie

KASSABON ENERGIEOPBRENGST ha zonneveld- 155 GWh/jaar. aantal huishoudens: LANDSCHAPPELIJKE INVESTERING. kosten aankoop/aanleg: LAAG

KASSABON ENERGIEOPBRENGST ha zonneveld- 155 GWh/jaar. aantal huishoudens: LANDSCHAPPELIJKE INVESTERING. kosten aankoop/aanleg: LAAG ENERGIE VOOROP Het scenario energie voorop gaat uit van een maximale energieopbrengst binnen de wettelijke kaders en bestaat uit winden zonne-energie. De gemeenteraad heeft expliciet gevraagd om zo n maximale

Nadere informatie

ALGEMENE VERGADERING. 29 september 2011 Planvorming Waterbeheer

ALGEMENE VERGADERING. 29 september 2011 Planvorming Waterbeheer VERGADERDATUM SECTOR/AFDELING 29 september 2011 Planvorming Waterbeheer STUKDATUM NAAM STELLER 9 september 2011 R. van Wolfswinkel ALGEMENE VERGADERING AGENDAPUNT ONDERWERP 10 Versnelling aanleg duurzame

Nadere informatie

Datum 14 december Herstel Meander Lunterse Beek Scherpenzeel. Het college van dijkgraaf en heemraden van Waterschap Vallei en Veluwe

Datum 14 december Herstel Meander Lunterse Beek Scherpenzeel. Het college van dijkgraaf en heemraden van Waterschap Vallei en Veluwe PROJECTPLAN WATERWET Datum 14 december 2015 Projectnummer P205508 Onderwerp Herstel Meander Lunterse Beek Scherpenzeel Het college van dijkgraaf en heemraden van Waterschap Vallei en Veluwe besluit het

Nadere informatie

Het groeiende beek concept

Het groeiende beek concept Het groeiende beek concept Een ontwikkelingsstrategie voor de Wilderbeek Aanleiding In juni 07 is de Wilderbeek verlegd ten behoeve van de aanleg van de A73. De Wilderbeek kent over het traject langs de

Nadere informatie

Fietsrecreatiemonitor Cijfers Fietsdagtochten

Fietsrecreatiemonitor Cijfers Fietsdagtochten Stichting Landelijk Fietsplatform Postbus 846 3800 AV Amersfoort 033-4653656 info@fietsplatform.nl Fietsrecreatiemonitor Cijfers Fietsdagtochten Kerncijfers fietsdagtochten 2012/2013 Aantal fietsdagtochten

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Resultaten heroverweging KRW maatregelen De Eendragt. 1. Aanleiding

Resultaten heroverweging KRW maatregelen De Eendragt. 1. Aanleiding Resultaten heroverweging KRW maatregelen De Eendragt 1. Aanleiding In 2012 is het uwbp door de Verenigde Vergadering vastgesteld. Hierin is opgenomen om 5 KRW maatregelen uit het Waterbeheersplan 2009-2015

Nadere informatie

Waarde van de Waterwolftunnel

Waarde van de Waterwolftunnel Waarde van de Waterwolftunnel Albert Kandelaar (provincie Noord-Holland) - Jeroen Klooster en Bas Gerretsen (Arcadis) Sessieleider: Lidwien Besselink (gemeente Amsterdam) Vrijdag 22 juni 2018 Wat gaan

Nadere informatie

Samenvatting en conclusie

Samenvatting en conclusie Samenvatting en conclusie In het huidige economisch denken wordt groei als een vanzelfsprekendheid gezien. Het belang van de economie is evident. Om onze welvaart op peil te houden, is economische ontwikkeling

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

Beekherstel Dommel door Eindhoven tot het Wilhelminakanaal

Beekherstel Dommel door Eindhoven tot het Wilhelminakanaal Inhoud presentatie Beekherstel Dommel door Eindhoven tot het Wilhelminakanaal 1. Aanleiding 2. Het gebied 3. Doel van het project 4. Ontwerpproces en uitdagingen 5. Voorbeelden Frank Gerritsen, projectmanager

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Wat is de economische waarde van natuur in Oost-Brabant en wat betekent dat voor toekomstgerichte natuurbehoudsactie?

Wat is de economische waarde van natuur in Oost-Brabant en wat betekent dat voor toekomstgerichte natuurbehoudsactie? Wat is de economische waarde van natuur in Oost-Brabant en wat betekent dat voor toekomstgerichte natuurbehoudsactie? Johan Eyckmans milieu-econoom Hogeschool-Universiteit Brussel & K.U.Leuven 1 Overzicht

Nadere informatie

algemeen Deze bijlage is een detaillering van de beschrijving actuele waterkwaliteit die in paragraaf 2.9. is opgenomen

algemeen Deze bijlage is een detaillering van de beschrijving actuele waterkwaliteit die in paragraaf 2.9. is opgenomen algemeen Deze bijlage is een detaillering van de beschrijving actuele waterkwaliteit die in paragraaf 2.9. is opgenomen 2. Waterkwaliteit De zomergemiddelden voor 2008 van drie waterkwaliteitsparameters

Nadere informatie

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda

Middelburg Polder Tempelpolder. Polder Reeuwijk. Reeuwijk. Polder Bloemendaal. Reeuwijksche Plassen. Gouda TNO Kennis voor zaken : Oplossing of overlast? Kunnen we zomaar een polder onder water zetten? Deze vraag stelden zich waterbeheerders, agrariërs en bewoners in de Middelburg-Tempelpolder. De aanleg van

Nadere informatie

Het verbeteren van de ecologische toestand van de oppervlaktewaterlichamen op basis van rivierecosysteemontwikkeling en biodiversiteit

Het verbeteren van de ecologische toestand van de oppervlaktewaterlichamen op basis van rivierecosysteemontwikkeling en biodiversiteit ScaldWIN WP1 1 ScaldWIN - WP1 Doelstelling : Het verbeteren van de ecologische toestand van de oppervlaktewaterlichamen op basis van rivierecosysteemontwikkeling en biodiversiteit 2 ScaldWIN - WP1 WP1

Nadere informatie

SPELREGELS EHS. Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies. Ministeries van LNV en VROM en de provincies

SPELREGELS EHS. Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies. Ministeries van LNV en VROM en de provincies SPELREGELS EHS Spelregels voor ruimtelijke ontwikkelingen in de EHS Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies Ministeries van LNV en VROM en de provincies 2 De Ecologische Hoofdstructuur, ook

Nadere informatie

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust De impact op recreatie en toerisme -Addendum bij de studie uit 2014- Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Omvang van de impact (actualisatie) 3 3 Conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

Onderzoek effecten Wind op Zee op recreatie en toerisme

Onderzoek effecten Wind op Zee op recreatie en toerisme Onderzoek effecten Wind op Zee op recreatie en toerisme Rapportage in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en het Ministerie van Infrastructuur en Milieu 19 november 2013 Projectnummer 13.092

Nadere informatie

Kwaliteit oppervlaktewater, 2009

Kwaliteit oppervlaktewater, 2009 Indicator 6 maart 2012 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. De meeste waterlichamen voldoen

Nadere informatie

Relatie recreatie en natuur Veluwe

Relatie recreatie en natuur Veluwe Relatie recreatie en natuur Veluwe Kwaliteitsverbetering voor natuur 3 september, Martin Goossen Inleiding State of the art recreatie en toerisme Wat bepaalt kwaliteit van natuur vanuit recreatie en toerisme

Nadere informatie

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven CPB Notitie Datum : 6 juli 2006 Aan : Ministerie van Economische Zaken Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven 1 Inleiding Op 5 juli 2006 heeft SEO, in opdracht van

Nadere informatie

Provincie Drenthe. Maatschappelijke kostenbatenanalyse. zuidwest Drenthe. Witteveen+Bos. Willemskade 19-20. postbus 2397.

Provincie Drenthe. Maatschappelijke kostenbatenanalyse. zuidwest Drenthe. Witteveen+Bos. Willemskade 19-20. postbus 2397. Provincie Drenthe Maatschappelijke kostenbatenanalyse waterbeheer zuidwest Drenthe Willemskade 19-20 postbus 2397 3000 CJ Rotterdam telefoon 010 244 28 00 telefax 010 244 28 88 Provincie Drenthe Maatschappelijke

Nadere informatie

Leefbaarheidsbaten A2 tunnel Maastricht zeer aanzienlijk: meer dan 200 miljoen

Leefbaarheidsbaten A2 tunnel Maastricht zeer aanzienlijk: meer dan 200 miljoen Leefbaarheidsbaten A2 tunnel Maastricht zeer aanzienlijk: meer dan 200 miljoen Joep Tijm Centraal Planbureau j.tijm@cpb.nl Thomas Michielsen Centraal Planbureau t.o.michielsen@cpb.nl Peter Zwaneveld Centraal

Nadere informatie

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband)

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Almere 2.0 studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Voor de derdejaarsopdracht Ecologie van de opleiding TenL stond de woningopgave van Almere centraal. Almere is in korte tijd uitgegroeid tot een stad

Nadere informatie

Collegevoorstel. Onderwerp. Samenvatting. Voorstel. Besluit Datum: Registratienr.: BP Openbaar

Collegevoorstel. Onderwerp. Samenvatting. Voorstel. Besluit Datum: Registratienr.: BP Openbaar BP14.00639 Openbaar Onderwerp Herontwikkeling Clarissenstraat 31-33 Samenvatting De Nivo-garage is eigendom van St. Jozef. De ligging mag fraai zijn, de bijkomende kosten voor ontwikkeling zijn fors. De

Nadere informatie

III.1. Algemeen Deze bijlage is een detaillering van de beschrijving van de actuele waterkwaliteit die in paragraaf 2.10.

III.1. Algemeen Deze bijlage is een detaillering van de beschrijving van de actuele waterkwaliteit die in paragraaf 2.10. III.1. Algemeen Deze bijlage is een detaillering van de beschrijving van de actuele waterkwaliteit die in paragraaf 2.10. is opgenomen III.2. Waterkwaliteit De meetpunten van het chemische meetnet liggen

Nadere informatie

Baten van Omgevingskwaliteit in euro s

Baten van Omgevingskwaliteit in euro s Baten van Omgevingskwaliteit in euro s Dr.ir. E.C.M. Ruijgrok Oog voor kwaliteit In het ruimtelijk planproces worden al meer hoogwaardige omgevingsvarianten ontworpen: Maar worden deze ook gekozen? Wat

Nadere informatie

2/27/2011. Overzicht. Natuur is een publiek goed

2/27/2011. Overzicht. Natuur is een publiek goed Wat is de economische waarde van natuur in Oost-Brabanten wat betekent dat voor toekomstgerichte natuurbehoudsactie? Johan Eyckmans milieu-econoom Hogeschool-Universiteit Brussel & K.U.Leuven 1 Overzicht

Nadere informatie

Het waterbeleid van de provincie Limburg is beschreven in het Provinciaal Waterplan Limburg, dd. 20 november 2009.

Het waterbeleid van de provincie Limburg is beschreven in het Provinciaal Waterplan Limburg, dd. 20 november 2009. Memo Ter attentie van Project management Den Dekker B.V. Datum 03 januari 2013 Distributie Projectnummer 111850-01 Onderwerp Parkeerterrein Jumbo Heythuysen Geachte heer Bosman, 1 WATERBELEID Het streven

Nadere informatie

Van Trambaan tot Fietsbaan

Van Trambaan tot Fietsbaan Maastricht Aken Van Trambaan tot Fietsbaan Economische Effect Rapportage Fietspad Maastricht Aken 27 november 2014 Luxemburg Van Trambaan tot Fietsbaan - Achtergrond Het projectinitiatief is voortgekomen

Nadere informatie

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten Samenvatting................. In juli 2008 heeft de Europese Commissie een strategie uitgebracht om de externe kosten in de vervoersmodaliteiten te internaliseren. 1 Op korte termijn wil de Europese Commissie

Nadere informatie

TOELICHTING APM FIETSPADEN

TOELICHTING APM FIETSPADEN Ype Wijnia Zwolle, 29 maart 2016 TOELICHTING APM FIETSPADEN Inleiding In SWF bestaat plan om 38 fietspaden vrijliggend te maken, waarbij het fietsverkeer gescheiden wordt van het overige verkeer Dit komt

Nadere informatie

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5)

Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Behorende bij: Raadsvoorstel ter vaststelling van het verbreed gemeentelijk rioleringsplan 5 (vgrp-5) Datum: 7-8-2015 Onderwerpen 1. De na te streven afvoercapaciteit van de rioolstelsels; 2. De wijze

Nadere informatie

fjj; K provincie ^S& groningen

fjj; K provincie ^S& groningen fjj; K provincie ^S& groningen m bezoekadres: Martinilcerkhof 12 Aan Provinciale Staten postadres: algemeen telefoonnr: Postbus 610 9700 AP Groningen 050 316 49 II algemeen faxnr.: www.provinciegroningen.nl

Nadere informatie

Definitief ontwerp Julianapark

Definitief ontwerp Julianapark Definitief ontwerp Julianapark Inpassing cascade en EVZ projectnr. 159641.04 revisie 00 11 november 2006 Dorien Smit Sjoerd van Eijk Opdrachtgever Gemeente Veghel Postbus 10.001 5460 AD Veghel datum vrijgave

Nadere informatie

Een. ondernemende EHS. voor Brabant

Een. ondernemende EHS. voor Brabant Een ondernemende EHS voor Brabant Een ondernemende EHS voor Brabant Natuur- en landschapsontwikkeling is belangrijk voor een mooi, gevarieerd en aantrekkelijk Brabants platteland. Brabantse boeren en tuinders

Nadere informatie

Watermanagement in een veranderend klimaat

Watermanagement in een veranderend klimaat Watermanagement in een veranderend klimaat Het Twentse waterschap Regge en Dinkel zoekt naar een oplossing om het door de klimaatverandering verwachte extra regenwater zonder overlast te verwerken. Naar

Nadere informatie

Inhoud presentatie. Netwerkanalyse Ring Utrecht Wat levert het op? 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht. 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht

Inhoud presentatie. Netwerkanalyse Ring Utrecht Wat levert het op? 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht. 1. Achtergronden Netwerkanalyse Utrecht Netwerkanalyse Ring Wat levert het op?, 14 maart 2007 PLATOS-colloquium Inhoud presentatie 1. Achtergronden Netwerkanalyse 4. Resultaten en gevoeligheidsanalyses 5. Tot slot Niels Hoefsloot 1. Achtergronden

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

"Administratieve herziening Hoogspanningsleiding"

Administratieve herziening Hoogspanningsleiding Bestemmingsplan "Administratieve herziening Hoogspanningsleiding" Inhoud. Toelichting Regels Kaart nr. 090207 Procedure. Kennisgeving voorbereiden bestemmingsplan Gepubliceerd d.d. : 10 december 2009 Ontwerpbestemmingsplan

Nadere informatie

Nieuwkoopse Plassen. Op weg naar water van topkwaliteit. Droge voeten, schoon water

Nieuwkoopse Plassen. Op weg naar water van topkwaliteit. Droge voeten, schoon water Nieuwkoopse Plassen Op weg naar water van topkwaliteit De Nieuwkoopse Plassen en het aangrenzende gebied vormen een prachtig natuurgebied. We werken samen met anderen aan verbetering van de waterkwaliteit

Nadere informatie

Water in Tiel. 1 Naast regionale wateren die in beheer zijn bij de waterschappen, zijn er rijkswateren (de hoofdwateren

Water in Tiel. 1 Naast regionale wateren die in beheer zijn bij de waterschappen, zijn er rijkswateren (de hoofdwateren Water in Tiel Waterbeleid Tiel en Waterschap Rivierenland Water en Nederland zijn onafscheidelijk. Eigenlijk geldt hetzelfde voor water en Tiel, met de ligging langs de Waal, het Amsterdam Rijnkanaal en

Nadere informatie