Stelping en NSAID's ; stolling en antistolling

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stelping en NSAID's ; stolling en antistolling"

Transcriptie

1 Stelping en NSAID's ; stolling en antistolling Het hemostaseproces bestaat uit 5 stappen. - Vasoconstrictie/retractie van vaten - Adhesie van bloedplaatjes aan de collagene vezels van de vaatwand bij laesies door tussenkomst van de von Willebrandfactor (schema 1).. - Bloedplaatjesaggregatie. Voor dit proces zijn geïoniseerd calcium en enzymen essentieel. Eén van deze enzymen is het cyclo-oxygenase. Na inname van Cyclo-oxygenaseremmers treedt irreversibele blokkade op (tabel 1). - Vorming van de hemostatische plug. In deze fase staat de opeen volgende activering van het stollingssysteem centraal. - De doorgankelijkheid van het bloedvat wordt tenslotte hersteld door het fibrinolytische systeem. Bloedplaatjes problemen uiten zich bij ingrepen aan het slijmvlies van de mond (tandsteen verwijderen) door 'oozen' (diffuus rood opwellen zonder zichtbare bron). Het is lastig werken bij een groot rood glanzend oppervlak, maar niet bedreigend voor de patiënt.. De stolling blijft bij al deze producten onaangetast. Richtlijn bij Cyclo-oxygenaseremmers gebruik: 1. In het geval van acetylsalicylzuur en derivaten maar ook bij gebruik van NSAID s behoeft de tandarts geen bijzondere actie te ondernemen. In de overweging staken of niet staken: Heeft het staken van de medicatie voor de patiënt meer nadelen dan het voordelen voor de tandarts oplevert". 2. Profylactische toediening van antibiotica is niet nodig. In de vierde fase van de bloedstelping staat de activering van het stollingssysteem centraal. Onder bloedstolling verstaat men de omzetting van een opgeloste eiwitfractie in een draadvormige structuur. (afb. 1). Wanneer grotere vaten dan capillairen worden geopend, is fibrinevorming nodig om de hemostatische plug (primaire hemostase) te versterken. De grotere diameter maakt dat het bloed anders langs de hemostatische plug blijft stromen en deze keer op keer wegspoelt (nabloeding). Vier van de stollingsfactoren worden pas actief als zij bij de vorming in de lever onder invloed van vitamine K een ombouw ondergaan (schema 2). Deze factoren: II, VII, IX en X zijn afhankelijk van gamma-carboxyglutaminezuren. Bij gebrek aan vitamine K of gebruik van vitamine K-antagonisten (anticoagulantia; in Nederland meest toegepast zijn acenocoumarol (Sintrom ) en fenprocoumon (Marcoumar ) worden deze stollingsfactoren in onafgewerkte, en dus niet-actieve vorm, afgescheiden. Zo ontstaan stollingsstoornissen. Het therapeutisch effect van vitamine- K-antagonisten begint na 6-12 uur. De werkingsduur bedraagt 4 tot 10 dagen. Het optimale medisch toegepaste therapeutisch niveau van de INR (International Normalized Ratio) ligt tussen de 4,4 en 2,6 en wordt na 2 tot 3 dagen bereikt. Bij een zogenaamde "doorgeschoten" antistollingsbehandeling (INR > 4.8) kunnen spontane haematomen optreden (tabel 2).

2 Richtlijn bij antistolling: - Indien tijdelijk herstel van de stolling wordt gewenst, regelt de trombosedienst op verzoek van de tandarts de begeleiding van de patiënt, uiteraard alleen als de antistolling medisch gezien onderbroken mag worden. - Op de avond van de behandeling kan bij het ontbreken van complicaties de therapie met cumarinederivaten worden herstart. - Indien slechts een beperkte periode antistolling geïndiceerd is (trombosebeen of longembolie) electieve bloedige ingrepen 3 tot 6 maanden uitgestellen. - Alle tandheelkundige handelingen kunnen bij een INR tussen de 2,6 en 1,7 worden uitgevoerd. - Bij een stollingsprobleem zonder mogelijkheid tot verbetering niet meer dan 2 elementen in dezelfde zitting, atraumatisch chirurgisch verwijderen. Het aantal is mede afhankelijk van de toestand van de gingiva. - De patiënt mag naar huis als de hemostase is bereikt. Bij heftige pijn kan paracetamol-codeïne worden voorgeschreven. Bij iedere stoornis in de hemostase komt de wondgenezing trager op gang. Het voortijdig oplossen van de fibrineprop door de fibrinolytische activiteit van het speeksel verklaart waarom patiënten met stollingsstoornissen soms nabloeden op de derde of vierde dag na de ingreep. Lokale of systemische toegediende anti-fibrinolytica verminderen de fibrinolytische werking van het speeksel. De dosering van tranexaminezuur (Cyclokapron R ) ligt tussen de 500 en 1000 mg per 6 uur gedurende 10 dagen per os, te beginnen enkele uren voor de extractie. Ook een mondspoeling op basis van tranexaminezuur blijkt effectief. Voorbeschiktheid voor trombo-embolische complicaties vormt een contraindicatie voor het systemisch gebruik. Bij nierfunctiestoornissen moet de dosis aangepast worden. Tabel 1 Cyclo-oxygenaseremmers Salicylaten: Aspirine, Aspro, Coldrex Carbasalaat calcium: Ascal Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs =NSAID s: Azijnzuurderivaten: diclofenac (Voltaren), indometacine (Indocid) Oxicamderivaten: piroxicam (Feldene) Propionzuurderivaten: naproxen, ketoprofen(orudis), ibuprofen (Brufen, Nurofen, Advil) Pyrazolinonderivaten: fenylbutazon (Butazolidine) Restgroep: : rofecoxib (Vioxx) Antidepressiva SSRI s: serotonineheropname remmers Tabel 2 Samenvatting antistollingsinstelling TT INR Actie Doorgeschoten antistolling < 5 > 4,5 Geen tandheelkundige benadering Medische antistolling 5,0-10,0 2,5-4,5 Beperkte mogelijkheden Conserverende Tandheelkunde 10,0-20,0 1,5-2,5 Alle ingrepen algemeen practicus Alle chirurgische ingrepen > 40 < 1,2 4,3 Chirurgische ingrepen.

3 Antibiotica profylaxe bij patiënten met kunstgewrichten en bloedige tandheelkundige ingrepen In het algemeen geen profylaxe meer, behalve bij de totale heupvervanging in combinatie met reumatoïde artritis systemische lupus erythematodes afwijkingen door drugs of straling insuline-afhankelijke diabetes twee jaar na gewrichtsvervanging vroegere lokale infecties ondervoeding hemofilie. ventriculo-atriale drain Antibiotica beleid Antibioticumprofylaxe Gedurende 6-24 uur bescherming, Minder dan 1 uur voor de ingreep Alleen gericht Antibioticumscherm Emperisch, beperkt aantal dagen In de tandheelkunde bij extractie in therapeutisch bestraald gebied ter voorkoming van osteoradionecrose Antibioticatherapie Bekende verwekker met of zonder kweek Behandelduur 5-10 dagen Na 48 uur blijkt werkzaamheid Niet meer dan 2 middelen tegelijk Smalst dekkende spectrum 67

4

5 Stollingschema

Indicatie antistolling. NOAC/DOAC Is de praktijk net zo verwarrend als de naam.? Indicaties VKA in NL Wat gebruikten we. Het stollingsmechanisme

Indicatie antistolling. NOAC/DOAC Is de praktijk net zo verwarrend als de naam.? Indicaties VKA in NL Wat gebruikten we. Het stollingsmechanisme Indicatie antistolling NOAC/DOAC Is de praktijk net zo verwarrend als de naam.? Behandeling DVT/ longembolie Atriumfibrilleren Mechanische hartklep Arterieel vaatlijden Hartfalen met kamerdilatatie ( alleen

Nadere informatie

Geneesmiddelen die de stolling beïnvloeden bij atrium fibrilleren

Geneesmiddelen die de stolling beïnvloeden bij atrium fibrilleren 27-10-2016 Geneesmiddelen die de stolling beïnvloeden bij atrium fibrilleren Wobbe Hospes, ziekenhuisapotheker Agenda Waarom en wanneer antistolling? Stollingscascade en aangrijpingspunten geneesmiddelen

Nadere informatie

Voorkom bloedingen. de achtergrond van antistollingsmiddelen, interacties en risicofactoren. Eindhoven, 19 juni 2014

Voorkom bloedingen. de achtergrond van antistollingsmiddelen, interacties en risicofactoren. Eindhoven, 19 juni 2014 Voorkom bloedingen de achtergrond van antistollingsmiddelen, interacties en risicofactoren Eindhoven, 19 juni 2014 dr. M.R. Nijziel, internist-hematoloog Indeling stollingssysteem oude antistollingsmiddelen

Nadere informatie

Nascholing Antistolling

Nascholing Antistolling Nascholing Antistolling Algemene module nivo 1 en 2 Een initiatief van de Stuurgroepketen Antistollingsbehandeling Dr. R. Fijnheer, versie 1, november 2011 doel antistollings therapie behandelen van arteriële

Nadere informatie

Zorgeenheid Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Kortwerkende antireumatische middelen: NSAID s

Zorgeenheid Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Kortwerkende antireumatische middelen: NSAID s Zorgeenheid Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Kortwerkende antireumatische middelen: NSAID s Aan u is een ontstekingsremmende pijnstiller, non-steroidal anti-inflammatory drug (NSAID),

Nadere informatie

Trombosedienst Leiden en omstreken

Trombosedienst Leiden en omstreken Trombosedienst Leiden en omstreken Saskia van Foeken Verpleegkundige Trombosedienst Leiden Doelstelling Met deze voorlichting willen we bereiken: Dat de cliënt een zo optimaal mogelijke antistollingsbehandeling

Nadere informatie

Perioperatief beleid t.a.v anticoagulantia de nieuwste inzichten. Felix van der Meer Afdeling Trombose en Hemostase Trombosedienst Leiden

Perioperatief beleid t.a.v anticoagulantia de nieuwste inzichten. Felix van der Meer Afdeling Trombose en Hemostase Trombosedienst Leiden Perioperatief beleid t.a.v anticoagulantia de nieuwste inzichten Felix van der Meer Afdeling Trombose en Hemostase Trombosedienst Leiden Anticoagulantia Vitamine K antagonisten (VKA) Trombocytenaggregatieremmers

Nadere informatie

Antistolling in de tandheelkunde. J. Vincent Internist hematoloog-oncoloog Medisch leider trombosedienst Elkerliek ziekenhuis

Antistolling in de tandheelkunde. J. Vincent Internist hematoloog-oncoloog Medisch leider trombosedienst Elkerliek ziekenhuis Antistolling in de tandheelkunde J. Vincent Internist hematoloog-oncoloog Medisch leider trombosedienst Elkerliek ziekenhuis Een hematoloog die iets over tandartsen gaat vertellen? Telegraaf 23-09-2017

Nadere informatie

BF: Eerstelijns Samenwerkingsafspraak (LESA) Tandartsen en Trombosedienst SKB Winterswijk

BF: Eerstelijns Samenwerkingsafspraak (LESA) Tandartsen en Trombosedienst SKB Winterswijk Inhoud: 1. Inleiding 2. Algemene gegevens Trombosedienst 2.1 Gegevens Trombosedienst 2.2 Medisch leider Trombosedienst 2.3 Voor welke vragen neemt u contact op met wie? 2.4 Lijst van afkortingen 3. Behandeling

Nadere informatie

Perioperatief beleid. van patiënten behandeld met bloedverdunners

Perioperatief beleid. van patiënten behandeld met bloedverdunners Perioperatief beleid van patiënten behandeld met bloedverdunners Perioperatief beleid van patiënten behandeld met plaatjesremmers Aspirine en/of ADP receptor inhibitor (Plavix of clopidogrel, Efient of

Nadere informatie

beleid bij pre-operatieve stollingsstoornissen

beleid bij pre-operatieve stollingsstoornissen beleid bij pre-operatieve stollingsstoornissen Prof. Dr. Cees Th. Smit Sibinga, FRCP Edin, FRCPath ID Consulting for International Development of Transfusion Medicine (IDTM) University of Groningen, NL

Nadere informatie

Bereikbaarheid en Protocollen Trombosedienst Emmen (Versie huisartsen)

Bereikbaarheid en Protocollen Trombosedienst Emmen (Versie huisartsen) Bereikbaarheid en Protocollen Trombosedienst Emmen (Versie huisartsen) Protocollen en Bereikbaarheid Trombosedienst Emmen Drs. J.G.J. Pouwels, Medisch Leider Trombosedienst INHOUDSOPGAVE 1. Bereikbaarheid

Nadere informatie

Datum en tijd afspraak: Meld u bij de Dagbehandeling, op de eerste verdieping bij balie 134 LONGPUNCTIE

Datum en tijd afspraak: Meld u bij de Dagbehandeling, op de eerste verdieping bij balie 134 LONGPUNCTIE Datum en tijd afspraak: Meld u bij de Dagbehandeling, op de eerste verdieping bij balie 134 LONGPUNCTIE 17754 Afspraak Voor uw afspraak kunt u zich melden bij de afdeling Dagbehandeling, op de eerste verdieping

Nadere informatie

H.327266.1014. Medicijnen na een beroerte of TIA

H.327266.1014. Medicijnen na een beroerte of TIA H.327266.1014 Medicijnen na een beroerte of TIA Medicijnen na een beroerte of TIA Onlangs hebt u een beroerte (CVA) of een TIA (een korte voorbijgaande beroerte) gehad. Om de kans op herhaling van een

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Orale anticoagulantia Vitamine K-antagonisten Marcoumar, Marevan, Sintrom

Patiënteninformatie. Orale anticoagulantia Vitamine K-antagonisten Marcoumar, Marevan, Sintrom Patiënteninformatie Orale anticoagulantia Vitamine K-antagonisten Marcoumar, Marevan, Sintrom 2 Inhoud Inleiding... 4 Werking vitamine K-antagonisten... 4 Hoe wordt het geneesmiddel ingenomen?... 4 Wanneer

Nadere informatie

NSAID s = Non Steroidal Anti Inflammatory Drugs: Diclofenac Indometacine Meloxicam Piroxicam Ibuprofen Naproxen Fenylbutazon Celecoxib Etoricoxib

NSAID s = Non Steroidal Anti Inflammatory Drugs: Diclofenac Indometacine Meloxicam Piroxicam Ibuprofen Naproxen Fenylbutazon Celecoxib Etoricoxib Ontstekingsremmende pijnstillers NSAID s = Non Steroidal Anti Inflammatory Drugs: Diclofenac Indometacine Meloxicam Piroxicam Ibuprofen Naproxen Fenylbutazon Celecoxib Etoricoxib Inhoud Hoe werkt NSAID?

Nadere informatie

SAMENVATTING RICHTLIJN NEURAXISBLOKKADE EN ANTISTOLLING

SAMENVATTING RICHTLIJN NEURAXISBLOKKADE EN ANTISTOLLING SAMENVATTING RICHTLIJN NEURAXISBLOKKADE EN ANTISTOLLING Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie 1 INLEIDING Een neuraxiaal hematoom na neuraxisblokkade is een zeldzame, maar ernstige complicatie. Onder

Nadere informatie

Prostaatbiopsie Informatie over het doel, de voorbereiding en de werkwijze bij het onderzoek

Prostaatbiopsie Informatie over het doel, de voorbereiding en de werkwijze bij het onderzoek Patiënteninformatie Prostaatbiopsie Informatie over het doel, de voorbereiding en de werkwijze bij het onderzoek Prostaatbiopsie Informatie over het doel, de voorbereiding en de werkwijze bij het onderzoek.

Nadere informatie

Antistollingsmiddelen

Antistollingsmiddelen Antistollingsmiddelen Ziekenhuis Gelderse Vallei In deze folder wordt informatie gegeven over het gebruik van antistollingsmiddelen. U kunt deze folder gedurende de opname doorlezen. Antistollingsmiddelen

Nadere informatie

2/9/2012. Hoe medisch had u de anamnese willen hebben? Nieuwe patiënt.. Denise van Diermen, arts

2/9/2012. Hoe medisch had u de anamnese willen hebben? Nieuwe patiënt.. Denise van Diermen, arts Hoe medisch had u de anamnese willen hebben? Nieuwe patiënt.. 3 februari 2012 Denise van Diermen, arts Eerste indruk Gemiddelde medische anamnese bij de tandarts/mondhygiënist Hoe gaat het met u? Bent

Nadere informatie

Medicijnen thuis Radboud universitair medisch centrum

Medicijnen thuis Radboud universitair medisch centrum Medicijnen thuis Deze folder geeft u informatie over het medicijngebruik in de thuissituatie na ontslag uit het ziekenhuis. Er kunnen zich verschillende situaties voordoen. Hieronder is aangekruist welke

Nadere informatie

Besnijdenis (of circumcisie) bij volwassenen

Besnijdenis (of circumcisie) bij volwassenen Patiënteninformatie Besnijdenis (of circumcisie) bij volwassenen Informatie over de voorbereiding, de ingreep en de nazorg bij een besnijdenis 1234567890-terTER_ Besnijdenis (of circumcisie) bij volwassenen

Nadere informatie

Relatie trombosedienst & tandarts. 14 februari 2017 Elly van Mourik Alderliesten, medisch leider Nadine Goessens, manager

Relatie trombosedienst & tandarts. 14 februari 2017 Elly van Mourik Alderliesten, medisch leider Nadine Goessens, manager Relatie trombosedienst & tandarts 14 februari 2017 Elly van Mourik Alderliesten, medisch leider Nadine Goessens, manager Ongeveer 1 miljoen mensen in Nederland gebruikt enige vorm van antistolling ter

Nadere informatie

Longembolie Onderzoek en behandeling.

Longembolie Onderzoek en behandeling. Longembolie Onderzoek en behandeling www.nwz.nl Inhoud Wat is een longembolie? 3 Welke onderzoeken krijgt u? 4 Behandeling van een longembolie 5 Behandeling met bloedverdunnende medicijnen 7 Naar huis

Nadere informatie

Medicijnen na een beroerte

Medicijnen na een beroerte NEUROLOGIE Medicijnen na een beroerte (CVA of TIA) BEHANDELING Medicijnen na een beroerte Onlangs hebt u een beroerte (CVA) of een TIA (een korte voorbijgaande beroerte) gehad. Om de kans op herhaling

Nadere informatie

Informatie over de antistollingsbehandeling

Informatie over de antistollingsbehandeling Informatie over de antistollingsbehandeling INLEIDING ANTISTOLLING Bloedstolling Trombose Embolie Het voorkómen van trombose en embolie Antistollingsmiddelen Soorten Cumarines Werking van cumarines CONTROLE

Nadere informatie

Pijnmedicatie bij acute en chronische pijn In mond, hoofd en aangezicht Denise van Diermen, arts

Pijnmedicatie bij acute en chronische pijn In mond, hoofd en aangezicht Denise van Diermen, arts Pijnmedicatie bij acute en chronische pijn In mond, hoofd en aangezicht Denise van Diermen, arts 1 Pijn.. Wat doet U als U pijn heeft? 2 3 Wat doet u als uw patiënt pijn heeft? 4 Antibiotica ongeschikt

Nadere informatie

Antistollingsmiddelen

Antistollingsmiddelen Antistollingsmiddelen Ziekenhuis Gelderse Vallei In deze folder wordt informatie gegeven over het gebruik van antistollingsmiddelen. U kunt deze folder gedurende de opname doorlezen. Antistollingsmiddelen

Nadere informatie

Nascholing Antistolling

Nascholing Antistolling Nascholing Antistolling Peri-operatief Antistollingsbeleid Nivo 2 3 Een initiatief van de Stuurgroepketen Antistollingsbehandeling versie 2, februari 2012 probleem antistolling peri-operatief Igv doorgaan

Nadere informatie

Dr. Bart Oris h.-hartziekenhuis Lier

Dr. Bart Oris h.-hartziekenhuis Lier De klassieke voorstelling van de stollingscascade met een intrinsieke en extrinsieke arm strookt niet met de in vivo stolling Essentieel bij een normale stolling is de aanwezigheid van de fosfolipidenmembraan

Nadere informatie

Dialyse peritoneaaldialyse: aceclofenac

Dialyse peritoneaaldialyse: aceclofenac Dialyse peritoneaaldialyse: aceclofenac 6202a Onderbouwend Bewijs Effect SPC Biofenac 11 juli 2016 Gecontraïndiceerd bij ernstige nierfunctiestoornissen. Dialyse heeft vermoedelijk geen nut vanwege hoge

Nadere informatie

Datum afspraak: PLEUR-X KATHETER. Tijd:

Datum afspraak: PLEUR-X KATHETER. Tijd: Datum afspraak: PLEUR-X KATHETER 17821 Tijd: Afspraak Voor uw afspraak kunt u zich melden bij de afdeling Longziekten op de vijfde verdieping in het Sint Franciscus Gasthuis. Als u bent opgenomen op de

Nadere informatie

Behandeling Diep Veneuze Trombose

Behandeling Diep Veneuze Trombose Behandeling Diep Veneuze Trombose Danick Werner MSc Verpleegkundig specialist intensieve zorg Vasculaire geneeskunde & endocrinologie Amphia Ziekenhuis, Breda Continuing Nursing Education, 20 september

Nadere informatie

Boekje over de nieuwe orale anticoagulantia. Wat u moet weten voor het veilig gebruik ervan

Boekje over de nieuwe orale anticoagulantia. Wat u moet weten voor het veilig gebruik ervan Boekje over de nieuwe orale anticoagulantia Wat u moet weten voor het veilig gebruik ervan GEGEVENS PATIËNT Naam Adres Tel HUISARTS Naam Adres Tel SPECIALIST Naam Ziekenhuis Tel ANTISTOLLINGSMEDICATIE

Nadere informatie

Dr. Bart Oris h.-hartziekenhuis Lier

Dr. Bart Oris h.-hartziekenhuis Lier De klassieke voorstelling van de stollingscascade met een intrinsieke en extrinsieke arm strookt niet met de in vivo stolling Essentieel bij een normale stolling is de aanwezigheid van de fosfolipidenmembraan

Nadere informatie

TAR s: Combinaties, Do s & Don ts

TAR s: Combinaties, Do s & Don ts TAR s: Combinaties, Do s & Don ts Congressponsoren AstraZeneca Bayer BoehringerIngelheim Pfizer/BMS Rolf Veldkamp, cardioloog Ravee Rambharose, kaderhuisarts HVZ Aris Prins, apotheker Indeling Trombocytenaggregatie

Nadere informatie

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose.

Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. 1 Samenvatting Samenvatting Vitamine K antagonisten zijn antistollingsmiddelen in tabletvorm. Ze worden voorgeschreven voor de behandeling en preventie van trombose. Zowel arteriële trombose (trombose

Nadere informatie

Zelf meten & zelf doseren van orale antistolling

Zelf meten & zelf doseren van orale antistolling Bladnr. :1/13 Zelf meten & zelf doseren van orale antistolling Algemene informatie: Naam: Patiëntnummer: Cumarine: Type toestel: Geboortedatum: Streefwaarden: Serienummer: Trainingscentrum Openingstijden

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Appendix I Nederlandse Samenvatting - 139 - Popular Summary in Dutch NEDERLANDSE SAMENVATTING Bij langdurige antistollingsbehandeling wordt gebruik gemaakt van vitamine K antagonisten. Vitamine K is een

Nadere informatie

Wat is trombose Trombose Embolie

Wat is trombose Trombose Embolie Trombosedienst Wat is trombose Uw arts heeft u antistollingsmiddelen (Acenocoumarol of Fenprocoumon/ Marcoumar) voorgeschreven. Deze medicijnen worden voorgeschreven ter voorkoming of ter behandeling van

Nadere informatie

ANTITROMBOTISCHE BEHANDELING: INDICATIES EN PRAKTISCHE PROBLEMEN

ANTITROMBOTISCHE BEHANDELING: INDICATIES EN PRAKTISCHE PROBLEMEN ANTITROMBOTISCHE BEHANDELING: INDICATIES EN PRAKTISCHE PROBLEMEN Het doel van dit themanummer is een synthese te geven van de beschikbare informatie over antitrombotische behandeling in de eerste lijn,

Nadere informatie

Trombosebeen en/of longembolie. Behandeling en begeleiding op de Trombosepolikliniek

Trombosebeen en/of longembolie. Behandeling en begeleiding op de Trombosepolikliniek Trombosebeen en/of longembolie Behandeling en begeleiding op de Trombosepolikliniek Inleiding U heeft van de arts gehoord dat u een trombosebeen en/of longembolie heeft waarvoor u behandeld gaat worden

Nadere informatie

Datum afspraak: Tijd: PLEURAPUNCTIE

Datum afspraak: Tijd: PLEURAPUNCTIE Datum afspraak: Tijd: PLEURAPUNCTIE 17791 Afspraak Voor uw afspraak kunt u zich melden bij: de afdeling Dagbehandeling op de eerste verdieping bij het liftenblok in het Sint Franciscus Gasthuis, bij balie

Nadere informatie

BF: Eerstelijns Samenwerkingsafspraak (LESA) Apothekers en Trombosedienst SKB Winterswijk

BF: Eerstelijns Samenwerkingsafspraak (LESA) Apothekers en Trombosedienst SKB Winterswijk Inhoud: 1. Inleiding 2. Algemene gegevens Trombosedienst 2.1 Gegevens Trombosedienst 2.2 Medisch leider Trombosedienst 2.3 Voor welke vragen neemt u contact op met wie? 2.4 Lijst van afkortingen 3. Behandeling

Nadere informatie

Amsterdamse Standaard Ketenzorg Antistolling (ASKA)

Amsterdamse Standaard Ketenzorg Antistolling (ASKA) Amsterdamse Standaard Ketenzorg Antistolling (ASKA) Tandartsendeel Versie november 2016 Christèle Warmerdam, SIGRA Yvonne Groenstege, FBA Inhoudsopgave Inleiding... 3 Landelijke Standaard, leidraad en

Nadere informatie

Medicijnen na een beroerte

Medicijnen na een beroerte Neurologie Medicijnen na een beroerte (CVA of TIA) BEHANDELING Medicijnen na een beroerte Onlangs hebt u een beroerte (CVA) of een TIA (een korte voorbijgaande beroerte) gehad. Om de kans op herhaling

Nadere informatie

longembolie patiënteninformatie

longembolie patiënteninformatie patiënteninformatie longembolie Bij u is het vermoeden van en longembolie, of is de diagnose longembolie gesteld. Wat is een longembolie eigenlijk? Hoe ontstaat een longembolie en hoe kan het worden behandeld?

Nadere informatie

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden?

Inleiding Wat is Methotrexaat? Voor welke patiënten is Methotrexaat geschikt? Wanneer mag Methotrexaat niet gebruikt worden? METHOTREXAAT 1173 Inleiding In deze folder vindt u informatie over de werking en bijwerkingen van Methotrexaat. De folder is bedoeld voor psoriasispatiënten die behandeld worden met Methotrexaat. Wat is

Nadere informatie

Ciclosporine (Neoral) (bij huidaandoeningen)

Ciclosporine (Neoral) (bij huidaandoeningen) Ciclosporine (Neoral) (bij huidaandoeningen) 1122 Inleiding In overleg met uw behandeld dermatoloog heeft u besloten te starten met ciclosporine voor de behandeling van ernstige constitutioneel eczeem

Nadere informatie

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Prednison bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Waarom deze folder? Je dokter heeft met je gesproken over het gebruik van prednison. In deze folder lees je de belangrijkste

Nadere informatie

Bloeding: wat nu? Workshop Antistolling: oh FAQ! Take home:

Bloeding: wat nu? Workshop Antistolling: oh FAQ! Take home: Bloeding: wat nu? Workshop Antistolling: oh FAQ! Monique Tjon-A-Tsien, kaderhuisarts HVZ Paula Ypma, hematoloog HagaZiekenhuis 5 februari 2014 Congressponsoren AstraZeneca Bayer BoehringerIngelheim Pfizer/BMS

Nadere informatie

artseninformatie Richtlijnen voor beleid van bloedverdunners in een peri-operatieve fase GezondheidsZorg met een Ziel

artseninformatie Richtlijnen voor beleid van bloedverdunners in een peri-operatieve fase GezondheidsZorg met een Ziel i artseninformatie Richtlijnen voor beleid van bloedverdunners in een peri-operatieve fase GezondheidsZorg met een Ziel 2 Inhoud 1 Richtlijnen voor beleid van bloedverdunners in een peri-operatieve fase...

Nadere informatie

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL artsen

Nadere informatie

GEBRUIKT U OOK BLOEDVERDUNNERS?

GEBRUIKT U OOK BLOEDVERDUNNERS? Uitgangspunt Patiënten met een hoog tromboserisico zo veilig mogelijk behandelen. GEBRUIKT U OOK BLOEDVERDUNNERS? Baucke van Minnen - UMC Groningen Waarom weer die bloedverdunners? Moet ik alles onthouden?

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL DIEPE VENEUZE TROMBOSE

TRANSMURAAL PROTOCOL DIEPE VENEUZE TROMBOSE TRANSMURAAL PROTOCOL Inleiding De incidentie van diepe veneuze trombose () is ongeveer 2 per 1.000 patiënten per jaar. Voor longembolie gelden vergelijkbare getallen. De huisarts wordt dan ook niet vaak

Nadere informatie

Uitgebreide informatie over antistollingsbehandeling

Uitgebreide informatie over antistollingsbehandeling Uitgebreide informatie over antistollingsbehandeling Bloedsomloop In het menselijk lichaam stroomt het bloed door een uitgebreid stelsel van bloedvaten, de bloedsomloop. Het hart pompt het bloed rond.

Nadere informatie

NSAID s. Reumatologie. alle aandacht

NSAID s. Reumatologie. alle aandacht NSAID s Reumatologie alle aandacht NSAID s (Non-Steroidal Anti-inflammatory Drugs) Uw reumatoloog heeft u een NSAID (Non-Steroidal Antiinflammatory Drugs; oftewel een ontstekingsremmende pijnstiller) voorgeschreven

Nadere informatie

Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Ziekenhuis Gelderse Vallei Uw behandelend arts en/of verpleegkundige heeft met u gesproken over het gebruik van Prednis(ol)on. In deze folder krijgt

Nadere informatie

Longembolie Onderzoek en behandeling. www.nwz.nl

Longembolie Onderzoek en behandeling. www.nwz.nl Longembolie Onderzoek en behandeling www.nwz.nl Inhoud Wat is een longembolie? 3 Welke onderzoeken krijgt u? 4 Behandeling van een longembolie 5 Behandeling met bloedverdunnende medicijnen 7 Naar huis

Nadere informatie

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting

Chapter 10 C H A P T E R. Nederlandse Samenvatting Chapter 10 C H P R ederlandse Samenvatting 10 175 S M V I G Haemostase Hartinfarct en beroerte zijn het gevolg van trombi (bloed stolsels) die belangrijke vaten afsluiten en daardoor weefsel beschadiging

Nadere informatie

WANNEER EEN MEDICAMENTEUZE BEHANDELING STOPPEN VÓÓR EEN HEELKUNDIGE INGREEP?

WANNEER EEN MEDICAMENTEUZE BEHANDELING STOPPEN VÓÓR EEN HEELKUNDIGE INGREEP? WANNEER EEN MEDICAMENTEUZE BEHANDELING STOPPEN VÓÓR EEN HEELKUNDIGE INGREEP? In het algemeen zijn er weinig geneesmiddelen die een specifieke aanpak vereisen tijdens de perioperatieve periode. Bepaalde

Nadere informatie

Antistolling & vitamine K, hoe zit dat?

Antistolling & vitamine K, hoe zit dat? Even tijd voor uw gezondheid! Antistolling & vitamine K, hoe zit dat? Vitamine-K-wijzer voor mensen die acenocoumarol of fenprocoumon gebruiken Boerenkool Snijbiet Rapen Broccoli Spruitjes Botersla Peterselie

Nadere informatie

Behandeling Zenkers Divertikel

Behandeling Zenkers Divertikel Behandeling Zenkers Divertikel In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten tot een afspraak op het Endoscopie Centrum van het Radboudumc. Het betreft het behandelen van een uitstulping van de

Nadere informatie

Prednison bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Prednison bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Prednison bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder prednison- kinder uitgave juni 2015 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen

Nadere informatie

NEURAXIS-BLOKKADE & ANTI-STOLLING. Ankie Koopman-van Gemert

NEURAXIS-BLOKKADE & ANTI-STOLLING. Ankie Koopman-van Gemert NEURAXIS-BLOKKADE & ANTI-STOLLING Ankie Koopman-van Gemert TE BESPREKEN ONDERWERPEN Doel Afbakening en uitgangspunten Bloedingsrisico s Type ingrepen naar bloedingsrisico Anticoagulantia en stop- cq startadviezen

Nadere informatie

Perioperatief beleid voor patiënten behandeld met vitamine K antagonisten

Perioperatief beleid voor patiënten behandeld met vitamine K antagonisten Perioperatief beleid voor patiënten behandeld met vitamine K antagonisten Algemene principes: De voorgeschreven werkwijze is afhankelijk van 3 factoren: 1. Het bloedingsrisico gepaard met de ingreep. Dit

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Sterilisatie van de man (vasectomie) In één dag veilig een sterilisatie ondergaan

Patiënteninformatie. Sterilisatie van de man (vasectomie) In één dag veilig een sterilisatie ondergaan Patiënteninformatie Sterilisatie van de man (vasectomie) In één dag veilig een sterilisatie ondergaan In1dag-behandeling Bij Tergooiziekenhuizen regelen we dat uw onderzoeken en behandeling zoveel mogelijk

Nadere informatie

Prednis(ol)on. Bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Prednis(ol)on. Bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Prednis(ol)on Bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Uw behandelend arts en/of verpleegkundige heeft met u gesproken over het gebruik van Prednis(ol)on. In deze folder krijgt u informatie over de

Nadere informatie

Antistolling in het pijncentrum

Antistolling in het pijncentrum Antistolling in het pijncentrum Dr. Veerle Dirckx mariaziekenhuis.be Mensen zorgen voor mensen Overzicht Ter opfrissing de stollingscascade Wat is er allemaal op de markt? Wat werkt waarop in? Hoelang

Nadere informatie

Methotrexaat Voorgeschreven door de reumatoloog

Methotrexaat Voorgeschreven door de reumatoloog Methotrexaat Voorgeschreven door de reumatoloog Albert Schweitzer ziekenhuis juli 2013 pavo 0906 Inleiding De reumatoloog heeft met u besproken dat u methotrexaat (MTX) gaat gebruiken. In deze folder leest

Nadere informatie

Aanbevelingen perioperatief beleid van patiënten behandeld met plaatjesremmers en anticoagulantia

Aanbevelingen perioperatief beleid van patiënten behandeld met plaatjesremmers en anticoagulantia Aanbevelingen perioperatief beleid van patiënten behandeld met plaatjesremmers en anticoagulantia dr. Tom Vydt, cardioloog AZ Sint-Maarten GR0034AV versie 04-2014 ALGEMEEN YK Perioperatief beleid van patiënten

Nadere informatie

CONGRES VRIJDAG 11 MEI 2012

CONGRES VRIJDAG 11 MEI 2012 CONGRES VRIJDAG 11 MEI 2012 Samenvatting lezingen Prof. Dr. Arjan Vissink l Bijwerkingen van geneesmiddelen in en rond de mond samenvatting ENKELE VRAGEN over het onderwerp l Moet ik, gezien de veelheid

Nadere informatie

Oogheelkunde Onderooglidcorrecties Naar binnen of naar buiten gedraaid onderooglid

Oogheelkunde Onderooglidcorrecties Naar binnen of naar buiten gedraaid onderooglid Oogheelkunde Onderooglidcorrecties Naar binnen of naar buiten gedraaid onderooglid Ooglidcorrecties Operaties aan oogleden zijn poliklinische ingrepen die onder plaatselijke verdoving worden gedaan door

Nadere informatie

Neurochirurgie - Zenuwcentrum. Operatie voor het Carpale Tunnel Syndroom

Neurochirurgie - Zenuwcentrum. Operatie voor het Carpale Tunnel Syndroom Neurochirurgie - Zenuwcentrum Operatie voor het Carpale Tunnel Syndroom Datum en tijd De operatie vindt plaats op: (dag), (datum) om uur. Wij verzoeken u om een kwartier van tevoren aanwezig te zijn, dus

Nadere informatie

Kennis update Pijnstillers

Kennis update Pijnstillers Kennis update Pijnstillers Pijnstillers die in de drogisterij verkocht worden, zijn veilig. Tenminste, als de klant de juiste pijnstiller koopt en deze goed en veilig gebruikt. Dat lijkt misschien logisch,

Nadere informatie

Trombose en Antistolling

Trombose en Antistolling 1/6 Trombosedienst Trombose en Antistolling Inleiding In deze folder kunt u informatie lezen over trombose en antistolling. Tevens is de werkwijze van de trombosedienst beschreven. Bloedstolling Een bloeding

Nadere informatie

Maagbescherming bij NSAID-gebruik 107

Maagbescherming bij NSAID-gebruik 107 Maagbescherming bij NSAID-gebruik 107 Deze Medisch Farmaceutische Beslisregel (MFB) is ontwikkeld door de KNMP en Health Base, in samenwerking met de Expertgroep MFB. Datum 29-05-2013 Doel Verlagen van

Nadere informatie

Stollingsstoornissen en de tandarts

Stollingsstoornissen en de tandarts Algemeen medisch M.M. Levi 1, M.H. Frank 2 Stollingsstoornissen en de tandarts Een gestoorde stolling leidt tot een verhoogd risico van bloedingen bij invasieve tandheelkundige ingrepen. Hierbij maakt

Nadere informatie

Algemeen Gebruik van Bloedverdunners Sintrom Mitis, marcoumar en acenocoumarol

Algemeen Gebruik van Bloedverdunners Sintrom Mitis, marcoumar en acenocoumarol Algemeen Gebruik van Bloedverdunners Sintrom Mitis, marcoumar en acenocoumarol 2 Inleiding Bloedverdunners (antistollingsmiddelen) vertragen de stolling van het bloed of wel in de volksmond genoemd, het

Nadere informatie

MDL. Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

MDL. Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa MDL Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Inhoudsopgave Algemeen 4 Werking 4 Gebruik 5 Bijwerkingen 5 Stoppen met Predni(so)lon 7 Interactie met andere geneesmiddelen 8 Vaccinaties

Nadere informatie

Richtlijn Neuraxisblokkade en Antistolling Inclusief: perifere zenuw en interventionele pijntechnieken

Richtlijn Neuraxisblokkade en Antistolling Inclusief: perifere zenuw en interventionele pijntechnieken Richtlijn Neuraxisblokkade en Antistolling Inclusief: perifere zenuw en interventionele pijntechnieken INITIATIEF Nederlandse Vereniging voor Anesthesiologie (NVA) IN SAMENWERKING MET Nederlandse Internisten

Nadere informatie

Patiënten informatie poli HVC

Patiënten informatie poli HVC Patiënten informatie poli HVC Wat is diep veneuze trombose? Diep veneuze trombose (ongewenste stolselvorming in de aderen van een been), ook wel trombosebeen genoemd, is een aandoening die bij ongeveer

Nadere informatie

Plexus Coeliacusblokkade

Plexus Coeliacusblokkade Plexus Coeliacusblokkade Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat is een Plexus Coeliacusblokkade?... 1 3 Belangrijk... 1 4 Voorbereiding... 2 5 Opname... 3 6 Behandeling... 3 7 Na de behandeling... 4 8 Bijwerkingen

Nadere informatie

HANDLEIDING ZELFDOSEREN FENPROCOUMON

HANDLEIDING ZELFDOSEREN FENPROCOUMON Pagina 1 van 11 HANDLEIDING ZELFDOSEREN FENPROCOUMON Stichting Trombosedienst Delft e.o. Van Bleyswijckstraat 93a 2613 RR DELFT T: 015 8200292 F: 015 2159608 www.trombosedienst-delft.nl Pagina 2 van 11

Nadere informatie

LESA pag. 1/12. Kennisdocument Antistolling (horend bij LESA Antistolling) Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak

LESA pag. 1/12. Kennisdocument Antistolling (horend bij LESA Antistolling) Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak pag. 1/12 Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak Kennisdocument Antistolling (horend bij LESA Antistolling) Inleiding Antistollingsmiddelen, ook wel antithrombotica genoemd, zijn geneesmiddelen

Nadere informatie

Mijn drogist weet er meer van. Pijnstillers ZO GEBRUIKT U ZE VEILIG

Mijn drogist weet er meer van. Pijnstillers ZO GEBRUIKT U ZE VEILIG Mijn drogist weet er meer van Pijnstillers ZO GEBRUIKT U ZE VEILIG Pijnstillers Zo gebruikt u ze veilig Paracetamol, Aspirine, Ibuprofen, Aleve, Advil. Zomaar wat pijnstillers die u bij de drogist kunt

Nadere informatie

Hoe ontstaat huidkanker?

Hoe ontstaat huidkanker? Inleiding Bij u is een vorm van huidkanker gediagnosticeerd, namelijk basaalcelcarinoom (BCC) of plaveiselcelcarcinoom (PCC). In overleg met uw dermatoloog of met uw plastisch chirurg is besloten een operatieve

Nadere informatie

Nascholing Antistolling

Nascholing Antistolling Nascholing Antistolling Algemene module nivo 3 Een initiatief van de Stuurgroepketen Antistollingsbehandeling Dr. R. Fijnheer, versie 4, juli 2012 de stollingsbalans trombose te veel stolling antistolling

Nadere informatie

Pijnbestrijding. Anesthesiologie. Zenuwwortelblokkade. Inleiding. De behandeling

Pijnbestrijding. Anesthesiologie. Zenuwwortelblokkade. Inleiding. De behandeling Anesthesiologie Pijnbestrijding Zenuwwortelblokkade Inleiding Pijnbestrijding De anesthesioloog heeft met u afgesproken dat uw pijnklachten behandeld worden met een zenuwwortelblokkade. Deze folder kan

Nadere informatie

PATIËNTENBROCHURE. Imbruvica therapie

PATIËNTENBROCHURE. Imbruvica therapie PATIËNTENBROCHURE Imbruvica therapie Hoe werkt Imbruvica? Imbruvica bevat de werkzame stof ibrutinib en is een geneesmiddel in capsulevorm. Het behoort tot een klasse van geneesmiddelen met de naam proteïnekinaseremmers.

Nadere informatie

Pijnstillers. Zo gebruikt u ze veilig

Pijnstillers. Zo gebruikt u ze veilig Pijnstillers Zo gebruikt u ze veilig Pijnstillers Zo gebruikt u ze veilig Paracetamol, Aspirine, Ibuprofen, Aleve, Advil. Zomaar wat pijnstillers die u bij de drogist kunt kopen. En dit zijn ze nog niet

Nadere informatie

Haarnestcyste bij de bilnaad Sinus pilonidalis

Haarnestcyste bij de bilnaad Sinus pilonidalis Haarnestcyste bij de bilnaad Sinus pilonidalis Proctologisch Centrum Máxima Dit centrum voor anale problematiek is gevestigd op locatie Eindhoven Het Proctologisch Centrum Máxima (Centrum voor anale problematiek)

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Trombose en antistollingsmedicijnen. Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium. Trombosedienst Slingeland Ziekenhuis

Patiënteninformatie. Trombose en antistollingsmedicijnen. Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium. Trombosedienst Slingeland Ziekenhuis Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium Trombose en antistollingsmedicijnen i Patiënteninformatie Trombosedienst Slingeland Ziekenhuis Slingeland Ziekenhuis Wat is trombose Trombose is een bloedstolsel

Nadere informatie

Tonsillectomie bij volwassenen

Tonsillectomie bij volwassenen Tonsillectomie bij volwassenen Uw kno-arts heeft bij u een chronische keelamandelontsteking vastgesteld en u geadviseerd een tonsillectomie te ondergaan. Wat zijn de amandelen en wat is hun functie? Het

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding voor de adviesvraag

Samenvatting. Aanleiding voor de adviesvraag Samenvatting Aanleiding voor de adviesvraag Op dit moment zijn bijna 400.000 mensen in Nederland aangewezen op behandeling met antistollingsmiddelen van het type vitamine K-antagonist (VKA). Hoewel zeer

Nadere informatie

Marcoumar. Patiëntenbijsluiter. Roche Nederland B.V. Inhoudsopgave

Marcoumar. Patiëntenbijsluiter. Roche Nederland B.V. Inhoudsopgave Roche Nederland B.V. Patiëntenbijsluiter Marcoumar Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals

Nadere informatie

Instructie tot zelfdoseren van orale antistolling

Instructie tot zelfdoseren van orale antistolling Instructie tot zelfdoseren van orale antistolling Begrippen Bij het maken van een dosering worden de volgende begrippen behandeld: n n n n n INR (International Normalized Ratio) Streefwaarden Doseringsschema

Nadere informatie

Datum en tijd afspraak: Meld u bij de Dagbehandeling, op de eerste verdieping, bij balie 134 ENDO-ECHOGRAFIE VIA DE LUCHTWEGEN EBUS

Datum en tijd afspraak: Meld u bij de Dagbehandeling, op de eerste verdieping, bij balie 134 ENDO-ECHOGRAFIE VIA DE LUCHTWEGEN EBUS Datum en tijd afspraak: Meld u bij de Dagbehandeling, op de eerste verdieping, bij balie 134 ENDO-ECHOGRAFIE VIA DE LUCHTWEGEN EBUS 791 Afspraak Voor uw afspraak kunt u zich melden bij de Dagbehandeling

Nadere informatie

Betreft: Informatie over implanteren. Geachte heer/mevrouw,

Betreft: Informatie over implanteren. Geachte heer/mevrouw, Betreft: Informatie over implanteren Geachte heer/mevrouw, Binnenkort gaat bij u een tandheelkundige behandeling plaats vinden voor het plaatsen van implantaten en de vervaardiging en plaatsing van kronen,

Nadere informatie

chapter 10 Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

chapter 10 Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) De bloedstolling speelde in de prehistorie al een grote rol om te voorkomen dat de jagende mens bij een bloeding geveld zou raken. Ook zorgde het stollingssysteem

Nadere informatie