Begrazing voor biodiversiteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Begrazing voor biodiversiteit"

Transcriptie

1 Begrazing voor biodiversiteit In terrestrische ecosystemen Chris Smit Community and Conservation Ecology University of Groningen 1

2 2

3 Begrazing in NL Hoofddoel Vergroten heterogeniteit en biodiversiteit Grote variatie tussen gebieden Abiotiek, biotiek, begrazingsvormen Variatie in resultaten Mechanismen? 3

4 Vandaag Recente studies in vier gebieden: Junner Koeland Oostvaardersplassen (OVP) Noard-Fryslân Bûtendyks (NFB) Kwelders Schiermonnikoog Nieuwe inzichten Toekomst 4

5 Natuur vs cultuur begrazing natural grazing Vergroten natuurlijke processen en geassocieerde heterogeniteit & biodiversiteit Invloed van mens minimaal cultural grazing Restaureren en beschermen van bepaalde cultuur habitats Invloed van mens essentieel Smit & Putman 2011 (Ungulate Management in Europe) 5

6 Olff et al 1999 (Plant Biol) Vb. 1 Junner Koeland 6

7 Relative seedling growth Belang van ruigten grazed exclosure 200% 160% 120% 80% 40% a b b c Bescherming tegen herbivoren Beter groeimilieu 0% Open grassland Sward Smit & Ruifrok 2011 (JVS) 7

8 Rol van muizen 1 Scheper & Smit 2011 (Acta Oec) 8

9 Rol van muizen 2 Smit & Verwijmeren 2010 (Plant Ecol) 9

10 total ramet volume (cm3) Rol van konijnen 3000 no rabbit cattle/rabbit 2000 a 1000 b b Smit et al (BAAE) 10

11 Samenvattend JK Cyclische successie (shifting mosaics) Belang van ruigten Rol kleine herbivoren (niet alleen grote herbivoren!) Natural & cultural grazing (+ overstromingen) Pure natural grazing op kleine schaal mogelijk? 11

12 Vb. 2: Oostvaardersplassen Nat gedeelte 38 km 2 Droog gedeelte 20 km 2 Runderen Paarden Edelherten 3,300 (170 km -2 ) 360 (18 km -2 ) 1,150 (58 km -2) 12

13 Exclosure studie Ruigte Grasland 3 levels begrazing bodemverstoring 6 houtige soorten Wilg, Vlier, Meidoorn, Roos, Eik, Es Effecten op overleving en groei? 13

14 Eind 2012 Foto s: Jasja Dekker 14

15 Sapling survival % Ruifrok et al (in prep) Resultaten OVP Sambucus Salix Rosa Crataegus Quercus Fraxinus 10 0 Soil disturbance: Exclosure type: half full half full lawn sward 15

16 Vegetatie hoogte [cm] Ruifrok et al (in prep) Effecten vegetatie Ruigte Grasland 100 Binnen exclosure Buiten exclosure 50 0 Sward Vegetatie type Lawn 16

17 Samenvattend OVP Verjonging lastig zonder refugium Indirect positief effect herbivoren (grasland) Stekelstruiken hoogste overleving Bodemverstoring voor pioniers (zwijn?) Refugia & heterogeniteit Meer dynamiek herbivoren dichtheid? 17

18 Voorbeeld 3: FBD Effecten 5 regimes op diversiteit paard, rund (0.5 & 1 GVE), rotatie (1 GVE) Vegetatie, sedimentatie, geleedpotigen, vogels, muizen ( roofvogels) Gestuurd vanuit beheersvraag: optimaal beheer hoge diversiteit kwelder? Ook wetenschappelijk uniek 18

19 Planten Minste structuur bij paard intensief, meest bij rund extensief Minste bloeiene planten bij paard intensief (zeeaster) Paarden bewegen en eten meer (en lagere kwaliteit, bijv. zeekweek) Opslibbing lager bij paard dan rund (compactie) Rotatiebeheer, langere termijn patronen, diversiteit? Nolte et al 2013 (in prep)

20 Vogels Nestvertrapping (nepnesten) door paarden het hoogst Tureluurs en Scholekster: nestplekken met veel structuur Vooral bij begrazing runderen Graspiepers: spinnen & rupsen Overwinteraars, nestpredatie, broedsucces langere termijn (na vegetatie verandering)? Mandema et al 2013

21 Geleedpotigen Intensieve beweiding (paard) minst optimaal Onbeweide percelen (rotatie) gunstig, kolonisatie vandaaruit Sommigen profiteren van beweiding, anderen van stoppen beweiding Rotatie & langere termijn effecten? Van Klink 2013 (in prep)

22 Muizen Begrazing stuurt vegetatiestructuur muizen roofvogels Zelfde trend als andere groepen? Preliminary results: PI < PE < RI < RE < Rotatie

23 Samenvattend NFB Paard intensief minst gunstig Structuur verdwijnt (grazen/vertrappen) Rund extensief & rotatiebeheer meest gunstig, maar. Rotatiebeheer te kort voor evaluatie Doorschieten naar zeekweek? 23

24 Nieuwe inzichten (Schier) Niet alleen grazen Ook bodemcompactie! Afh. van textuur Op klei (niet op zand) minder zuurstof lagere decompositie < macro-bodemfauna feedbacks naar vegetatie Schrama et al 2012 (Oecologia), 2013 (PPEES) 24

25 Biocompactie vs bioturbatie Processen kwelders Schier ~ savannas Zuid-Afrika? Feedbacks betreding bodem macrofauna vegetatie Howison et al (in prep) 25

26 Verwijmeren et al 2012 (Oikos) Droogte en begrazing 26

27 Samenvattend Grote variatie tussen gebieden, dus ook in resultaten Doelen? Rol van kleine grazers Dichtheden en dynamiek (rotatie) Bodemcompactie Begrazing is geen panacee! 27

28 Toekomst Fluctuaties herbivoren dichtheden, soms onbegraasd laten (rotatie) Interactie begrazing met macro-bodemfauna (& kleine herbivoren) processen & feedbacks vegetatie bodemtypen / abiotiek aanwezige heterogeniteit & schaaleffect Meerwaarde combinatie grazers? Belang van (experimenteel) onderzoek! 28

29 Dank U! NWO SBB Waddenfonds It Fryske Gea Natuurmonumenten Begrazing voor biodiversiteit In terrestrische ecosystemen Chris Smit: Community and Conservation Ecology University of Groningen 29

Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries,

Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries, Zijn effecten van begrazing te voorspellen? Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries, Ingo Jansen,

Nadere informatie

De effecten van begrazing op de diversiteit van grassen en sprinkhanen in een Zuid-Afrikaanse savanne. Fons van der Plas & Han Olff

De effecten van begrazing op de diversiteit van grassen en sprinkhanen in een Zuid-Afrikaanse savanne. Fons van der Plas & Han Olff De effecten van begrazing op de diversiteit van grassen en sprinkhanen in een Zuid-Afrikaanse savanne Fons van der Plas & Han Olff Afrikaanse savannes en grazers Zeer soortenrijke grazer gemeenschap Grote

Nadere informatie

Wat valt er te kiezen?

Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Begrazing Wat valt er te kiezen? Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Bart Wouters Herman van

Nadere informatie

EFFECTEN VAN GRAZERS OP BELANGRIJKE KWELDER PROCESSEN

EFFECTEN VAN GRAZERS OP BELANGRIJKE KWELDER PROCESSEN Samenvatting INTRODUCTIE Een groot deel van het landoppervlak op aarde is bedekt met graslanden en deze worden doorgaans door zowel inheemse diersoorten als door vee begraasd. Dit leidt vaak tot een zeer

Nadere informatie

Beheren met oog voor Insecten. Michiel Wallis de Vries

Beheren met oog voor Insecten. Michiel Wallis de Vries Beheren met oog voor Insecten Michiel Wallis de Vries Groot en Klein bijten elkaar soms Thomas et al. (2004) Science 303, 1791-1796 Insecten vs. Planten bij Begrazing Insecten wetsbaarder voor begrazing

Nadere informatie

Grasland en Heide. Kort overzicht en groepsopdracht

Grasland en Heide. Kort overzicht en groepsopdracht Grasland en Heide Kort overzicht en groepsopdracht Heide en grasland Heide en grasland (20 min) Kort overzicht Beheer Groepsopdracht (60 min) Groepjes van 4-6 Posters maken over een casus Voedselweb, abiotiek

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

De rol van kleine zoogdieren

De rol van kleine zoogdieren Verschuivende mozaïeken Begrazing Verschuivende mozaïeken Veldexperimenten Kleine grazers De rol van kleine zoogdieren Volgens het conceptuele model van de verschuivende mozaïeken (Olff et al., 1999) stuurt

Nadere informatie

Limoniet. Natuurstudietijdschrift van de Natuurpunt regio Vlaamse Ardennen plus. Jaargang 1 nummer 1 2008 1 ISSN 2030-0069

Limoniet. Natuurstudietijdschrift van de Natuurpunt regio Vlaamse Ardennen plus. Jaargang 1 nummer 1 2008 1 ISSN 2030-0069 ISSN 2030-0069 Limoniet Natuurstudietijdschrift van de Natuurpunt regio Vlaamse Ardennen plus Jaargang 1 nummer 1 2008 1 Limoniet 2008, 1: 3-9 Grote grazers en bosontwikkeling: een overzicht van lopend

Nadere informatie

Natural processes, animal welfare, moral aspects and management of the Oostvaardersplassen

Natural processes, animal welfare, moral aspects and management of the Oostvaardersplassen Natural processes, animal welfare, moral aspects and management of the Oostvaardersplassen Report of the second International Commission on Management of the Oostvaardersplassen (ICMO2) November 2010 Natural

Nadere informatie

University of Groningen

University of Groningen University of Groningen Verjonging van bomen en struiken en de diversiteit van planten en ongewervelden in de Oostvaardersplassen van Klink, Roel; Ruifrok, Jasper; Smit, Christian Published in: De Levende

Nadere informatie

Op zoek naar het Porseleinhoen. Handreikingen voor inrichting en beheer

Op zoek naar het Porseleinhoen. Handreikingen voor inrichting en beheer Op zoek naar het Porseleinhoen Handreikingen voor inrichting en beheer Een duistere ontmoeting. Huidige Verspreiding (max per atlasblok, bron Sovon) Porseleinhoen A&W 31 januari 2015 Trend en aantal in

Nadere informatie

Bodems in een veranderend(natuur) landschap

Bodems in een veranderend(natuur) landschap Bodems in een veranderend(natuur) landschap door de ogenvan eengeograaf Erik Meijles Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen& Kenniscentrum Landschap e.w.meijles@rug.nl Foto: Koopman

Nadere informatie

Grasland en Heide. Hoofdstuk 2.2 en 2.4

Grasland en Heide. Hoofdstuk 2.2 en 2.4 Grasland en Heide Hoofdstuk 2.2 en 2.4 Planning Grasland Voedselweb opdracht Heide Voedselweb opdracht Grasland Grasland is een gebied van enige omvang met een vegetatie die gedomineerd wordt door grassen

Nadere informatie

Grote (inheemse) grazers in natuurbeheer

Grote (inheemse) grazers in natuurbeheer Grote (inheemse) grazers in natuurbeheer ervaringen en wat levert het op voor biodiversiteit? ANKONA 14/02/2015 Geert De Blust & Jan Van Uytvanck Grote vragen over grote grazers in de natuur 1. Grote grazers

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten

Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten Luc De Meester Lab. Aquatische Ecologie en Evolutiebiologie KULeuven Laboratorium Aquatische Ecologie en Evolutiebiologie Biodiversiteit: : en

Nadere informatie

Grote grazers in het Kotterbos en Oostvaardersbos

Grote grazers in het Kotterbos en Oostvaardersbos Grote grazers in het Kotterbos en Oostvaardersbos Effecten van het openstellen van de bossen rondom de Oostvaardersplassen voor rund, paard en edelhert op de Bosvitaliteit. Oktober 2012 Y,G. Klomberg¹²,

Nadere informatie

Monitoring bodemdaling Ameland. Grote rapportage 2011

Monitoring bodemdaling Ameland. Grote rapportage 2011 Monitoring bodemdaling Ameland Grote rapportage 2011 Voorspellingen Geomorfologie, Wad, Kwelders en Duinen Geschiedenis vanaf 1986 Luchtfoto van centrum bodemdalingsgebied Prognoses Bodemdaling Prediction

Nadere informatie

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones

Nadere informatie

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee?

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee? Hoe groot is het aanpassingsvermogen van de Waddenzee? Han Olff Rijksuniversiteit Groningen Photo: Han Olff Foto Ruben Smit Meer uitstoot CO 2 en Mondiale Vermesting verzuring van de opwarming en vervuiling

Nadere informatie

Vogels en vraat in eutrofe rietmoerassen. Ruud P.B. Foppen

Vogels en vraat in eutrofe rietmoerassen. Ruud P.B. Foppen Vogels en vraat in eutrofe rietmoerassen Ruud P.B. Foppen Begrazing moeras en vogels????? Begrazing door wat? - Grote herbivoren (koeien, paarden, herten) - Vogels (ganzen, zwanen) - Evertebraten Vogels

Nadere informatie

Neonicotinoïden: opnieuw een dode lente op het boerenland? Frank Berendse Wageningen University

Neonicotinoïden: opnieuw een dode lente op het boerenland? Frank Berendse Wageningen University Neonicotinoïden: opnieuw een dode lente op het boerenland? Frank Berendse Wageningen University Veranderingen in de dichtheid van vogelsoorten van het boerenland in Eemland en Gelderse Vallei tussen

Nadere informatie

Verspreiding en foerageergedrag van grote grazers (Konikpaard en Gallowayrund) in de Millingerwaard

Verspreiding en foerageergedrag van grote grazers (Konikpaard en Gallowayrund) in de Millingerwaard Verspreiding en foerageergedrag van grote grazers (Konikpaard en Gallowayrund) in de Millingerwaard Auteurs: Bart Beekers (ARK Natuurontwikkeling, Coördinator Zoogdierenstudiegroep Floraen Faunawerkgroep

Nadere informatie

Landschapsecologie. Cursus Natuurgids

Landschapsecologie. Cursus Natuurgids Landschapsecologie Cursus Natuurgids 2. Ecologische processen en patronen in het landschap 4. Historische ecologie Deze les is te beschouwen als een basishandleiding voor de biotoopstudie! 2 1 1. Planten

Nadere informatie

Cursus Bosbeheer en biodiversiteit WELKOM

Cursus Bosbeheer en biodiversiteit WELKOM Cursus Bosbeheer en biodiversiteit WELKOM Programma Voorstelrondje Presentatie Bosbeheer en biodiversiteit (Patrick) Bosbeheer en mossen (Klaas van Dort) Pauze Bosbeheer en vlinders (Kars Veling) Lunch

Nadere informatie

grazers helpen de natuur.

grazers helpen de natuur. grazers helpen de natuur. Begrazing vroeger en nu Lang geleden kwamen in Vlaanderen allerlei soorten grazers voor: mammoeten, wisenten, oerrunderen, elanden... Die grazers zorgden ervoor dat Vlaanderen

Nadere informatie

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel)

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) ZKO project (gefinanc. door NWO): experimenteel onderzoek naar interactie tussen wadpieren, garnalen, schelpdieren

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke kwelders. Peter Esselink

De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke kwelders. Peter Esselink De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke kwelders Peter Esselink workshop vastelandkwelders 28 okt 2015 Stap 1 Terminologie De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke

Nadere informatie

Ontwikkeling van beek- en oevervegetatie na innovatief beekherstel

Ontwikkeling van beek- en oevervegetatie na innovatief beekherstel Ontwikkeling van beek- en oevervegetatie na innovatief beekherstel Rob Fraaije Ecologie en Biodiversiteit groep Universiteit Utrecht J.T.A. Verhoeven & M.B. Soons FLORON-dag 10 december 2016 Overzicht

Nadere informatie

Living apart together Veen, Geertje Franciska

Living apart together Veen, Geertje Franciska Living apart together Veen, Geertje Franciska IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

De Staart in kaart. 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers

De Staart in kaart. 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers De Staart in kaart 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers Esther Linnartz Juli 2008 Inleiding De Staart is een natuurgebied van 24 hectare aan noordoost kant van Oud-Beijerland en ligt aan de oevers

Nadere informatie

module 2 ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES

module 2 ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES Hoofdstuk 2 Inhoudsopgave: Wat is ecologie? Wat is biodiversiteit? Wat is natuurbeheer? Boerennatuur op en rond het erf Wat is ecologie? Wat is ecologie? Wat is ecologie?

Nadere informatie

Natuurherstel in Duinvalleien

Natuurherstel in Duinvalleien Natuurherstel in Duinvalleien Kan het natuurlijker? A.P.Grootjans@rug.nl 1 Universiteit Groningen, IVEM 2 Radboud Universiteit Nijmegen Opbouw lezing Hydrologisch systeem van een duinvallei Relatie hydrologie,

Nadere informatie

s ta a l k a a rt e n b e p l a n t i n g s p l a n r e g g e da l E n t e r 22 maart 2017, definitief

s ta a l k a a rt e n b e p l a n t i n g s p l a n r e g g e da l E n t e r 22 maart 2017, definitief reggedal Enter s ta a l k a a rt e n b e p l a n t i n g s p l a n r e g g e da l E n t e r 22 maart 2017, definitief o v e r z i c h t Bos: Vogelkers - Essenbos (VE) 3 Eiken - Essenbos (EE) 4 Singels

Nadere informatie

Ontwikkeling en beheer van natuurgraslanden in Utrecht: Kruiden- en faunarijk grasland

Ontwikkeling en beheer van natuurgraslanden in Utrecht: Kruiden- en faunarijk grasland Provincie Utrecht, afdeling FLO, team NEL, 5 februari 2015 is het basis-natuurgrasland. Het kan overal voorkomen op alle grondsoorten en bij alle grondwaterstanden, maar ziet er dan wel steeds anders uit.

Nadere informatie

moerasbos nat grasland en poelen Droog grasland en bosschages

moerasbos nat grasland en poelen Droog grasland en bosschages moerasbos De hoogst gelegen delen in de plassen hebben een natuurlijk wilgenbos als begroeiing. Gekiemd in 1968-1 970 zijn deze wilgen nu op de top wat omvang betreft. Een deel is al afgestorven door het

Nadere informatie

WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD

WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD 214 Er is goed nieuws en er is slecht nieuws WEIDEVOGELS LOPIKERWAARD 214: ER IS GOED NIEUWS EN ER IS SLECHT NIEUWS Sinds 211 telt DNatuur voor ANV Lopikerwaard hoeveel Grutto

Nadere informatie

Begrazing op kwelders

Begrazing op kwelders Begrazing op kwelders Wat voor positieve en negatieve effecten brengt begrazing op kwelders met zich mee? Auteur: Opleiding: Vera Odijk Kust & Zee Management Van Hall Larenstein Datum: Februari 2011 Begeleider:

Nadere informatie

Onderzoek-natuur. natuurdoeltypen

Onderzoek-natuur. natuurdoeltypen Onderzoek-natuur natuurdoeltypen Inhoud Algemeen Opbouw handboek Opdracht SynBioSys Wat handige links Een natuurdoeltype is een in het natuurbeleid nagestreefd type ecosysteem dat een bepaalde biodiversiteit

Nadere informatie

natuurbeheer Jens Verwaerde Natuurpunt CVN

natuurbeheer Jens Verwaerde Natuurpunt CVN natuurbeheer Jens Verwaerde Natuurpunt CVN indeling inleiding: voorstelling a geschiedenis van het natuurbeheer b - biotopen en soorten en hun beheer pauze c - beheer richt zich op de omgeving d - natuurbeheer

Nadere informatie

Vraag 1. Geologie en Sedimentatie

Vraag 1. Geologie en Sedimentatie Vraag 1. Geologie en Sedimentatie Geef korte antwoorden op onderstaande vragen (gebruik volgend vel papier), ca. 5 min. per vraag. Noordzee Waddenzee zee niveau zee niveau ca. 1 km 1 m Figuur 1. Schematische

Nadere informatie

Regionaal Landschap Groene Corridor vzw

Regionaal Landschap Groene Corridor vzw Regionaal Landschap Groene Corridor vzw Geen drempels voor Agrarisch natuurbeheer Wat is RLGC? Gït Geïntegreerde projecten Doelstellingen cursus Waarom dit initiatief? Wat willen we bereiken? Uitgangssituatie

Nadere informatie

Biodiversiteit, levende bodem in relatie tot plantengroei

Biodiversiteit, levende bodem in relatie tot plantengroei Biodiversiteit, levende bodem in relatie tot plantengroei Biodiversiteit 3 Principes: A) Repertoire: Organismen werken stap voor stap. (Kaas Houtstof) B) Interacties: Anderen zijn nodig (zetmeel afbreken

Nadere informatie

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren 23 maart 2011 Wat zijn biobouwers? Organismen die direct of indirect hun omgeving zo veranderen dat ze hiermee het habitat

Nadere informatie

De Oostvaardersplassen, deel 2. Forum. 40 jaar op zoek naar de gewenste mate van sturing

De Oostvaardersplassen, deel 2. Forum. 40 jaar op zoek naar de gewenste mate van sturing De Oostvaardersplassen, deel 2 Forum 40 jaar op zoek naar de gewenste mate van sturing Binnen het natuurbeheer is volop discussie over hands off versus soortbeheer. Ook bij de Oostvaardersplassen is dit

Nadere informatie

2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium

2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium 2.1.6 Grasland zonder klaver: Natrium Het natriumadvies voor grasland is niet gericht op verhoging van de opbrengst, maar wordt uitsluitend gegeven met het oog op de gezondheidstoestand van het rundvee

Nadere informatie

Velt presenteert: de ecotuin

Velt presenteert: de ecotuin Velt presenteert: de ecotuin Behoefte aan duidelijkheid over ecotuin Begrip ecotuin niet altijd voor iedereen duidelijk verwarring over begrip ecotuin onduidelijkheid onder collega s begrip wordt niet

Nadere informatie

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Heidebeheer en fauna Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Inleiders: Jap Smits (Staatsbosbeheer) en prof. dr. Henk Siepel (Alterra-WUR) De Strabrechtse Heide is een

Nadere informatie

Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht

Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht i o o o o o ii A&W-rapport 1448 o o o Weidevogels en predatie: een literatuuroverzicht iii Weidevogels

Nadere informatie

Schaapskuddes in het natuurbeheer Wim Meulenkamp ROM3D Research Opbouw Inleiding Knelpunten Aanbevelingen Vragen Inleiding Onderzoek Wageningen UR: Schaapskuddes in het natuurbeheer Wat is ecologische

Nadere informatie

Robuuste ecosystemen kunnen tegen een stootje

Robuuste ecosystemen kunnen tegen een stootje Robuuste ecosystemen kunnen tegen een stootje CoP Beheer en Onderhoud Maaibeheer: zwarte bak of groene wildernis? 3 juni 2015 Edwin Peeters Evenwicht 2 Bron: http://www.zazzle.nl/ Weerstand Resistance

Nadere informatie

Motivaties in het beheer van de duinen

Motivaties in het beheer van de duinen Motivaties in het beheer van de duinen Ter gelegenheid van het Lymesymposium 1 november 2013 Marianne Snabilie Manager Onderhoud en Administratie PWN Waterleidingbedrijf Afdeling Natuur en Recreatie Inhoud

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

Biodiversiteit in Zundert Korte samenvatting

Biodiversiteit in Zundert Korte samenvatting Biodiversiteit in Zundert Korte samenvatting Wij hopen dat het rapport "Biodiversiteit in Zundert" en deze korte samenvatting u zullen inspireren tot het nemen van maatregelen om de biodiversiteit in Zundert

Nadere informatie

Langs het wandelpad vind je allerlei verschillende struiken, zoals meidoorn, sleedoorn, kornoelje, distel, berenklauw en vogelwikke.

Langs het wandelpad vind je allerlei verschillende struiken, zoals meidoorn, sleedoorn, kornoelje, distel, berenklauw en vogelwikke. Rondje Molenplas 5.8 km wandelen Maak een fraaie wandeling rond de Molenplas. Geniet van het uitzicht over het water, breng een bezoekje aan de Hompesche Molen en sta eens stil bij het bijzondere bomenmonument!

Nadere informatie

Waterplanten en Waterkwaliteit

Waterplanten en Waterkwaliteit Waterplanten en Waterkwaliteit Leon van den Berg Moni Poelen Monique van Kempen Laury Loeffen Sarah Faye Harpenslager Jeroen Geurts Fons Smolders Leon Lamers Platform Ecologisch Herstel Meren Vrijdag 11

Nadere informatie

Oevers 2x maaien Oever 2

Oevers 2x maaien Oever 2 Oevers 2x maaien Oever 2 De vegetatie is rijk aan diverse soorten kruiden, zoals kattenstaart, grote waterweegbree en zwanebloem en behoort tot het Watertorkruidverbond (Oenanthion aquaticae). De vegetatie

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

Erfbeplanting rond nieuwe schuur Familie Buijsse - Waterlandkerkje

Erfbeplanting rond nieuwe schuur Familie Buijsse - Waterlandkerkje 111 1 222 INHOUDSOPGAVE Inleiding 3 Plan van de opdrachtgever 4 Ligging - Topografische kaart 5 Bouwplan 6 Planvoorstel 7 Plan en omgeving 8 Toelichting bij erfbeplantingsplan 9 Soortenlijst 12 Bijlage

Nadere informatie

Ecologische meerwaarde gehoede schaapskuddes. Loek Kuiters en Pieter Slim

Ecologische meerwaarde gehoede schaapskuddes. Loek Kuiters en Pieter Slim Ecologische meerwaarde gehoede schaapskuddes Loek Kuiters en Pieter Slim Gescheperde vs. standbeweiding Sturing begrazing Verspreiding diasporen Verschraling Functionele samenhang landschapschaal Gescheperde

Nadere informatie

BODEM ALS BASIS VOOR ECOSYSTEEMDIENSTEN

BODEM ALS BASIS VOOR ECOSYSTEEMDIENSTEN BODEM ALS BASIS VOOR ECOSYSTEEMDIENSTEN Jan Staes, Universiteit Antwerpen We weten nu dat bodems in feite unieke ecosystemen zijn. Gevormd door processen die lopen over honderden jaren. Maar in recente

Nadere informatie

Open brief aan de Commissaris van de Koning van de provincie Flevoland dhr. L. Verbeek

Open brief aan de Commissaris van de Koning van de provincie Flevoland dhr. L. Verbeek Open brief aan de Commissaris van de Koning van de provincie Flevoland dhr. L. Verbeek Geachte heer Verbeek, Bij dezen wil ik mij bij U beklagen over uitspraken van beide initiatiefnemers van het document

Nadere informatie

Ecologisch bermbeheer

Ecologisch bermbeheer Ecologisch bermbeheer Bermbeheer -Onderhoud bomen en struiken snoeien, scheren, afzetten -Onderhoud grassen en kruidachtig gewas maaien, grazen -Onderhoud bodem plaggen, herstel na werkzaamheden ondergronds

Nadere informatie

kijk ook op Hierna volgend artikel is afkomstig uit:

kijk ook op Hierna volgend artikel is afkomstig uit: Hierna volgend artikel is afkomstig uit: Doelstelling van De Levende Natuur Het informeren over ontwikkelingen in onderzoek, beheer en beleid op het gebied van natuurbehoud en natuurbeheer, die van belang

Nadere informatie

Natura 2000 gebied 10 Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving

Natura 2000 gebied 10 Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving Natura 2000 gebied 10 Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving (Zie leeswijzer) Kenschets Natura 2000 Landschap: Status: Site code: Beschermd natuurmonument: Beheerder: Provincie: Gemeente: Oppervlakte:

Nadere informatie

Heide als landschap: historie, bodem en ontwikkeling. Rienk-Jan Bijlsma & Rein de Waal

Heide als landschap: historie, bodem en ontwikkeling. Rienk-Jan Bijlsma & Rein de Waal Heide als landschap: historie, bodem en ontwikkeling Rienk-Jan Bijlsma & Rein de Waal 1953 Nieuwe functies vragen om nieuwe beheermethoden Evenwicht tussen hei en gras wanneer ontwikkeling ongestoord verloopt

Nadere informatie

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst

LANDSCHAPSANALYSE. 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland. Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii. 27 september 2013 Academie van Bouwkunst LANDSCHAPSANALYSE 3: Landschapsvormen Hoog-Nederland 27 september 2013 Academie van Bouwkunst Sabine Geerlings Academie van Bouwkunst - 27 aprii Onderwerpen 1. Rivierenlandschap 2. Zandlandschap 3. Krijt-

Nadere informatie

Martijn Bezemer

Martijn Bezemer Interacties tussen onder en bovengrondse organismen: Nieuw inzicht en toepassingen Martijn Bezemer m.bezemer@nioo.knaw.nl Netherlands Instituut voor Ecologie Bodems zijn van levensbelang Ecosysteem diensten:

Nadere informatie

PV: Graasbeheer opfrissing. Graasbeheer opfrissing

PV: Graasbeheer opfrissing. Graasbeheer opfrissing Graasbeheer opfrissing Grazer en ecosysteem Bescherming tegen begrazing Onsmakelijk Stekels Doorns Lage groeipunten (rozet, gras) Hoge scheutdensiteit Ondergronds reserveorganen (wortelstok) Begrazing

Nadere informatie

De kern ligt bij plasdras

De kern ligt bij plasdras 7-3-2014 Inleiding presentatie Weidevogelbeheer Vereniging Noardlike Fryske Wâlden Weidevogelaantallen 2009-2012 Plasdras voor meer weidevogels Netwerken voor vitale populaties De kern ligt bij plasdras

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden

Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden Trends in bodemvruchtbaarheid in Nederlandse landbouwgronden Arjan Reijneveld 8 N o v e m b e r 2013 Trends in bodemvruchtbaarheid in kaart gebracht met hulp van gegevens grondonderzoek Opbouw presentatie

Nadere informatie

Landbouw, partner in de strijd voor het klimaat Bas van Wesemael

Landbouw, partner in de strijd voor het klimaat Bas van Wesemael Landbouw, partner in de strijd voor het klimaat Bas van Wesemael UCL Bodem organische stof bestaat voor ca. 58 % uit koolstof Behalve een rol van organische stof in klimaatsregulering: Bodemvruchtbaarheid

Nadere informatie

Rapportage natuurbeheer. Weidevogels. Stichting Agrarische Bedrijven Spaarnwoude (SAS) Melkveebedrijf de Ettingen Zoogkoeienbedrijf de Koningshoeve

Rapportage natuurbeheer. Weidevogels. Stichting Agrarische Bedrijven Spaarnwoude (SAS) Melkveebedrijf de Ettingen Zoogkoeienbedrijf de Koningshoeve Rapportage natuurbeheer Weidevogels Stichting Agrarische Bedrijven Spaarnwoude (SAS) Melkveebedrijf de Ettingen Zoogkoeienbedrijf de Koningshoeve 2015 1 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Weidevogels... 5 2.a.

Nadere informatie

Tijdelijke Natuur : win-win

Tijdelijke Natuur : win-win Utrecht - 21 februari 2016 Tijdelijke Natuur : win-win Albert Vliegenthart Green Deal Tijdelijke Natuur Ontheffing Flora en Faunawet: voor het laten ontstaan en weer verwijderen van beschermde soorten

Nadere informatie

Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen. Rolinde Demeyer 5 december 2013

Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen. Rolinde Demeyer 5 december 2013 Kosteneffectief werken met natuur: Ecologische versus technologische oplossingen Rolinde Demeyer 5 december 2013 Kosteneffectief werken met natuur In welke gevallen kan een groene oplossing (= natuur die

Nadere informatie

Actuele verspreiding, trends en broedsucces van Steenuilen in Nederland

Actuele verspreiding, trends en broedsucces van Steenuilen in Nederland Actuele verspreiding, trends en broedsucces van Steenuilen in Nederland Chris van Turnhout (Sovon) Ronald van Harxen, Pascal Stroeken en Theo Boudewijn (STONE) foto: Pete Whieldon Inleiding - Effectieve

Nadere informatie

Natuurontwikkeling op de de Volgermeerpolder (2012)

Natuurontwikkeling op de de Volgermeerpolder (2012) Natuurontwikkeling op de de Volgermeerpolder (2012) Presentatie voor het Burgerkomitee en bewoners Piet-Jan Westendorp (ecoloog, ACV) 29 november 2012 Inhoud Organisatie Beheer en monitoring natuurontwikkeling

Nadere informatie

Opmerking. Project: Object: Inspectiedatum: Inspecteur: Locatie Ruimte. NEN 1010 / NEN 3140-1 - Smit Opleidingen & Trainingen

Opmerking. Project: Object: Inspectiedatum: Inspecteur: Locatie Ruimte. NEN 1010 / NEN 3140-1 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-1 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-2 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-3 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-4 - Smit Opleidingen

Nadere informatie

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Wadden Engine Waddensleutels Mosselwad Ellen Weerman Postdoc Wadden Engine Community Ecology and Conservation group Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

Programma Programma NecoV lezingendag 11 april 2013 in Den Bosch

Programma Programma NecoV lezingendag 11 april 2013 in Den Bosch Programma Programma NecoV lezingendag 11 april 2013 in Den Bosch 9.45 10.20 Ontvangst met koffie/thee 10.20 10.30 Opening voor de voorzitter Roland Bobbink 10.30 11.10 Chris Smit (RUG) - Begrazing voor

Nadere informatie

Bossen en hun groeiplaats

Bossen en hun groeiplaats Bossen en hun groeiplaats Too poor, too rich and too hard Too hard to be good Evy Ampoorter Intro 1 Intro? 2 VERDICHTING VERSMERING poriëncontinuïteit? VERVORMING (plastisch) Opmerking: spoorvorming door

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/45834 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Evans, Tracy Title: Management implications for invertebrate assemblages in the

Nadere informatie

OBN-onderzoek Randvoorwaarden voor het herstel van kenmerkende en bedreigde soorten in het natte zandlandschap

OBN-onderzoek Randvoorwaarden voor het herstel van kenmerkende en bedreigde soorten in het natte zandlandschap OBN-onderzoek Randvoorwaarden voor het herstel van kenmerkende en bedreigde soorten in het natte zandlandschap Gert-Jan van Duinen Jaap Bouwman Hein van Kleef Michiel Wallis de Vries Hoofdpunten uit OBN-rapport

Nadere informatie

Beplantingslijst EVZ Vossenbergse Vaart

Beplantingslijst EVZ Vossenbergse Vaart Beplantingslijst EVZ Vossenbergse Vaart Project: Deelgebied: Projectnr.: Opdrachtgever: Datum: Cluster EVZ's EVZ Vossenbergse Vaart 9X5187 Waterschap Brabantse Delta 23 januari 2013 Nr. Wetenschappelijke

Nadere informatie

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Aanvulling op de bespiegelingen invloed uitbreiding SnowWorld In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Door Winfried van Meerendonk In het Zoetermeerse Buytenpark verblijven zeker meer dan 100

Nadere informatie

6. Ontwerp. N 20m. Visualisatie bovenaanzicht

6. Ontwerp. N 20m. Visualisatie bovenaanzicht 6. Ontwerp Visualisatie bovenaanzicht Het concept is vervolgens vertaald naar deze visualisatie. De voorgestelde beplantingen en materialen zijn uitgewerkt op pagina 20 en 21, aan de hand van enkele referenties.

Nadere informatie

What is it like to be a bat? Thomas Nagel, ca. 1972

What is it like to be a bat? Thomas Nagel, ca. 1972 Thijs van Vuure What is it like to be a bat? Thomas Nagel, ca. 1972 What is it like to be a Knot? COGNITIE = Mechanismen die dieren in staat stellen om informatie te verzamelen, te verwerken, op te

Nadere informatie

Welzijn grote grazers Oostvaardersplassen

Welzijn grote grazers Oostvaardersplassen 15 januari 2015 Welzijn grote grazers De KNMvD is van mening dat de samenleving een morele verantwoordelijkheid heeft voor het welzijn van dieren die worden gebruikt bij een door de mens gewenste ontwikkeling

Nadere informatie

Particulier Natuurbeheer bloemrijk grasland in Groot Mijdrecht Noord-Oost

Particulier Natuurbeheer bloemrijk grasland in Groot Mijdrecht Noord-Oost Particulier Natuurbeheer bloemrijk grasland in Groot Mijdrecht Noord-Oost De laatste jaren heeft de provincie in Groot Mijdrecht Noord-Oost gronden aangekocht voor de ontwikkeling van natuur. Natuurmonumenten

Nadere informatie

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013

Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Roofvogel gegevens Loonse en Drunense duinen e.o. Jaar 2013 Londenring 35 5152 NN Drunen 0416 37 88 73 Pagina 1 van 7 Inhoudsopgave Inleiding 3 Onderzoeksgebied 3 Voedselaanbod 4 Resultaten 5 In getallen

Nadere informatie

De rol van de beuk in de bosontwikkeling

De rol van de beuk in de bosontwikkeling De rol van de beuk in de bosontwikkeling Patrick Hommel Rein de Waal Alterra; Wageningen-UR Vegetatiekundige invalshoek: Bostypen zijn vaste combinaties van plantensoorten (struiklaag, kruidlaag, moslaag).

Nadere informatie

info@copijn.nl Inhoud 1 2 3 4 1 2 1 De Richtlijnen NVTB Versie 2013 kunnen gedownload worden van de site www.boomtaxateur.nl. 2.3.1 Waardecategorie A 2.3.2 Waardecategorie B 2.3.3 Waardecategorie C

Nadere informatie

Naar aanleiding van de avond met de klankbordgroep is de keuze gemaakt om te zoeken naar avontuurlijk spelen / spelen in het groen in plaats van het

Naar aanleiding van de avond met de klankbordgroep is de keuze gemaakt om te zoeken naar avontuurlijk spelen / spelen in het groen in plaats van het 1 2 Naar aanleiding van de avond met de klankbordgroep is de keuze gemaakt om te zoeken naar avontuurlijk spelen / spelen in het groen in plaats van het traditionele spelen. Ook is op die avond gesproken

Nadere informatie

De Oostvaardersplassen, deel 1

De Oostvaardersplassen, deel 1 De Oostvaardersplassen, deel 1 Oostvaardersplassen Beheer Waterpeil Begrazing Waterpeil en begrazing sturen het systeem De Oostvaardersplassen worden nu 4 beheerd. Uit ervaringen en onderzoek blijkt dat

Nadere informatie

Bezoekeffecten en nestbescherming bij weidevogels. Paul Goedhart Wolf Teunissen Hans Schekkerman Maja Roodbergen

Bezoekeffecten en nestbescherming bij weidevogels. Paul Goedhart Wolf Teunissen Hans Schekkerman Maja Roodbergen Bezoekeffecten en nestbescherming bij weidevogels Paul Goedhart Wolf Teunissen Hans Schekkerman Maja Roodbergen Aantalveranderingen 200 180 160 140 Index 120 100 80 60 40 20 1960 1970 1980 1990 2000 2010

Nadere informatie

memo INLEIDING GEBIEDSBESCHERMING ZAND/ZON/ c.c.: datum: 22 augustus 2013 Achterweg 48, Lisse

memo INLEIDING GEBIEDSBESCHERMING ZAND/ZON/ c.c.: datum: 22 augustus 2013 Achterweg 48, Lisse memo aan: van: OG ZAND/ZON/130372 c.c.: datum: 22 augustus 2013 betreft: Achterweg 48, Lisse INLEIDING Bij alle ruimtelijke ingrepen moet rekening gehouden worden met de aanwezige natuurwaarden in en om

Nadere informatie

Ecologische modellen en mogelijkheden voor aansluiting met remote sensing. Han van Dobben

Ecologische modellen en mogelijkheden voor aansluiting met remote sensing. Han van Dobben Ecologische modellen en mogelijkheden voor aansluiting met remote sensing Han van Dobben Waarom modellen? Blik in de toekomst: als alles hetzelfde blijft bij autonome ontwikkeling (bv klimaat) wat als?

Nadere informatie