Het referendum: nieuwe ronde, nieuwe kansen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het referendum: nieuwe ronde, nieuwe kansen"

Transcriptie

1 344 WETGEVING OKTOBER 2013 TVCR Het referendum: nieuwe ronde, nieuwe kansen H.M.B. BREUNESE* 1 Inleiding * Mr. H.M.B. Breunese is werkzaam bij de directie Constitutionele Zaken en Wetgeving van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Deze bijdrage is op persoonlijke titel geschreven. 1 Kamerstukken I 2012/13, , A. 2 Kamerstukken I 2012/13, , A. 3 Kamerstukken II 1993/94, , nr. 11, p Kamerstukken II 1996/97, , nrs Eindrapport van de staatscommissie van advies inzake de relatie kiezers-beleidsvorming, s- Gravenhage, Zowel in het eindrapport van de commissie-biesheuvel als in het grondwetsvoorstel werden enkele categorieën wetsvoorstellen zoals de wetgeving inzake het koningschap en het koninklijk huis en besluiten van de mogelijkheid van een referendum uitgezonderd. Eerder dit jaar zijn twee initiatiefwetsvoorstellen over het referendum ingediend bij de Eerste Kamer. In februari 2013 werd het voorstel van wet van de leden Heijnen (PvdA), Voortman (GroenLinks) en Schouw (D66) houdende regels inzake het raadgevend referendum (hierna: het wetsvoorstel raadgevend referendum) ingediend 1 en in april volgde een voorstel van dezelfde leden om bepalingen inzake het correctief referendum in de Grondwet op te nemen (hierna: het grondwetsvoorstel). 2 Het is bepaald niet de eerste keer dat de beide Kamers zich buigen over referendumwetsvoorstellen. In paragraaf 2 wordt geschetst hoe eerder met wisselend succes is geprobeerd het referendum in de Nederlandse wetgeving te verankeren. In de paragrafen 3 en 4 wordt ingegaan op de inhoud van de beide hiervoor genoemde wetsvoorstellen. Paragraaf 5 bevat enkele slotopmerkingen. 2 De voorgeschiedenis In het regeerakkoord van het kabinet-kok I alweer bijna 20 jaar geleden werd een wetsvoorstel in het vooruitzicht gesteld om de mogelijkheid van een correctief wetgevingsreferendum op centraal en decentraal niveau in de Grondwet op te nemen. 3 Dit grondwetsvoorstel werd eind 1996 in eerste lezing bij de Tweede Kamer ingediend. 4 In het voorstel werd in grote lijnen aangesloten bij de aanbevelingen van de commissie- Biesheuvel uit Dat wil zeggen dat werd gekozen voor een beslissend referendum waarbij de kiezers in de gelegenheid worden gesteld zich via een volksstemming uit te spreken over door het parlement aanvaarde wetsvoorstellen en besluiten van Provinciale Staten en de gemeenteraad. 6 Iedere kiezer die een volksstemming wenst, kan daartoe een inleidend

2 TVCR OKTOBER 2013 WETGEVING 345 verzoek indienen. Als voldoende kiezers een dergelijk verzoek indienen, 7 volgt een tweede voorfase waarin kiezers het inleidend verzoek kunnen ondersteunen. Als ook dat door voldoende kiezers wordt gedaan, 8 volgt een volksstemming. Als een meerderheid van het aantal opgekomen kiezers tegen het wetsvoorstel stemt en deze meerderheid ten minste dertig procent omvat van alle kiesgerechtigden, is het wetsvoorstel verworpen en vervalt het van rechtswege. Wordt het wetsvoorstel niet verworpen, dan is de regering verplicht dat te bekrachtigen. Het kabinet-kok I had een meerderheid in de beide Kamers, dus het is niet verwonderlijk dat dit grondwetsvoorstel (in eerste lezing) werd aangenomen. In maart 1998 werd de zogenoemde verklaringswet in het Staatsblad bekendgemaakt. 9 Na de Tweede Kamerverkiezingen van dat jaar werd het grondwetsvoorstel in tweede lezing bij de Tweede Kamer ingediend. 10 Lange tijd leek het erop dat ook deze tweede lezing de eindstreep wel zou halen. In het zicht van de haven strandde het grondwetsvoorstel echter in de Eerste Kamer. In de beruchte nacht van Wiegel 11 (de nacht van 18 op 19 mei 1999) kreeg het grondwetsvoorstel net niet de vereiste tweederde meerderheid. Daarop bood het kabinet-kok II zijn ontslag aan. Het kabinet kon echter een doorstart maken toen de coalitiepartijen overeen waren gekomen dat er nog tijdens de periode van het kabinet-kok II een Tijdelijke referendumwet zou komen, waarin een niet-bindend correctief referendum zou worden geregeld, in afwachting van de invoering van het bindend correctief referendum in de Grondwet. Het kabinet zou bovendien opnieuw een grondwetsvoorstel (in eerste lezing) indienen om het referendum in de Grondwet op te nemen. Beide wetsvoorstellen werden in maart 2000 ingediend. 12 In 2001 werden beide wetsvoorstellen aangenomen en in het Staatsblad geplaatst. 13 De Tijdelijke referendumwet trad op 1 januari 2002 in werking en zou drie jaar gelden, in de veronderstelling dat op dat moment wel voorzien zou zijn in een grondwettelijke regeling. Na de Tweede Kamerverkiezingen van mei 2002 werd het grondwetsvoorstel in tweede lezing bij de Tweede Kamer ingediend. 14 Het kabinet dat daarna aantrad, het kabinet-balkenende I, had echter weinig op met referenda. In het regeerakkoord van dit kabinet werd afgesproken de Tijdelijke referendumwet weer in te trekken en werd bovendien gemeld dat de tweede lezing van het grondwetsvoorstel niet zou worden ondersteund. 15 Het wetsvoorstel tot intrekking van de Tijdelijke referendumwet werd in december 2002 ingediend. 16 Voordat dit wetsvoorstel kon worden behandeld, was er echter al weer een nieuw kabinet (met daarin onder meer D66) aangetreden. Dat kabinet kondigde aan het oordeel van beide Kamers over de tweede lezing van het grondwetsvoorstel af te wachten en het wetsvoorstel tot intrekking van de Tijdelijke referendumwet weer 7 De commissie-biesheuvel stelde voor de eerste voorfase een drempel van kiezers voor. In het grondwetsvoorstel werd een drempel van kiezers opgenomen. 8 De commissie-biesheuvel stelde voor de tweede voorfase een drempel van kiezers voor. In het grondwetsvoorstel werd een drempel van kiezers opgenomen. 9 Stb. 1998, Kamerstukken II 1997/98, , nrs wetgeving 11 Handelingen I 1999, p Zie over de nacht van Wiegel: J.W. Sap, De Nacht van Wiegel, het referendum in een representatieve democratie, Den Haag: Boom Juridische Uitgevers / Lemma, Kamerstukken II 1999/2000, , nrs. 1-2 (grondwetsvoorstel) en Kamerstukken II 1999/2000, , nrs. 1-2 (Tijdelijke referendumwet). 13 Stb. 2001, 388 (Tijdelijke referendumwet) en Stb. 2001, 585 (eerste lezing Grondwetsherziening). 14 Kamerstukken II 2001/02, , nrs Kamerstukken II 2001/02, , nr. 5, p. 26.

3 346 WETGEVING OKTOBER 2013 TVCR 16 Kamerstukken II 2002/03, , nrs Kamerstukken II 2002/03, , nr. 19, p Kamerstukken II 2002/03, , nr Kamerstukken II 2003/04, , nr. 2 en nr. 6, p Handelingen II 2004, p Handelingen II 2004, p Kamerstukken II 2002/03, , nr En dan heb ik het nog niet eens gehad over de diverse andere referendumpaarden waarop de afgelopen jaren is gewed: het voorstel van wet van het lid Wilders betreffende het houden van een raadplegend referendum over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie (Wet raadplegend referendum toetreding Turkije) (Kamerstukken II 2005/06, , nr. 2), het voorstel van wet van de leden Van Bommel, Van der Ham, Ouwehand, Peters en De Roon betreffende het houden van een raadplegend referendum over het Hervormingsverdrag van de Europese Unie (Wet raadplegend referendum Europees Hervormingsverdrag) (Kamerstukken II 2007/08, , nr. 2) en het voorstel van wet van het lid Van Klaveren tot het houden van een referendum over de wenselijkheid van de invoering van een verbod op de bouw van minaretten (Wet referendum minarettenverbod) (Kamerstukken II 2011/12, , nr. 2). Deze initiatiefwetsvoorstellen liggen al geruime tijd stil. 24 Kamerstukken II 2004/05, , nr Kamerstukken II 2005/06, , nr. 2. in te trekken. 17 Dat gebeurde in mei Daarmee was het getouwtrek over deze wet overigens nog steeds niet voorbij. In 2004 was wel duidelijk dat de tweede lezing van het grondwetsvoorstel het niet zou gaan halen en de Tijdelijke referendumwet dus niet zou worden vervangen door een definitieve wet ter uitwerking van het grondwettelijk verankerde bindende referendum. Daarop maakten de leden Dubbelboer (PvdA) en Duyvendak (GroenLinks) een initiatiefwetsvoorstel aanhangig om de tijdelijkheid van de Tijdelijke referendumwet ongedaan te maken om op die manier niet helemaal met lege handen te staan en het correctief referendum in een niet-bindende vorm te laten voortbestaan. 19 Het mocht allemaal niet baten. In juni 2004 werd de tweede lezing van het grondwetsvoorstel door de Tweede Kamer inderdaad verworpen 20 en in oktober 2004 trof het initiatiefwetsvoorstel van de leden Dubbelboer en Duyvendak hetzelfde lot. 21 Op 1 januari 2005 verviel de Tijdelijke referendumwet van rechtswege en leek het doek gevallen voor het correctief wetgevingsreferendum. De voorstanders van het referendum hadden echter niet op één paard gewed. In 2003 maakten de leden Karimi (GroenLinks), Dubbelboer (PvdA) en Van der Ham (D66) een initiatiefwetsvoorstel aanhangig om een eenmalig (raadplegend) referendum te organiseren over de Europese Grondwet. 22 Zoals bekend bestond voor dit wetsvoorstel wél voldoende animo in de beide Kamers. 23 Hierdoor ongetwijfeld gesterkt, maakten de leden Duyvendak (GroenLinks) en Dubbelboer (PvdA) kort na het referendum over de Europese Grondwet op 1 juni 2005 een initiatiefwetsvoorstel aanhangig om het correctief wetgevingsreferendum in de Grondwet op te nemen. 24 Eind 2005 volgde een tweede initiatiefwetsvoorstel van dezelfde initiatiefnemers en het lid Van der Ham (D66): een nieuwe poging om het niet-bindend correctief wetgevingsreferendum wettelijk te regelen. 25 Dit keer niet in de vorm van een tijdelijke wet, maar in de vorm van een Wet raadgevend referendum die ook kan blijven gelden als het (weer) niet zou lukken het bindend correctief wetgevingsreferendum in de Grondwet te verankeren. 3 Het grondwetsvoorstel Het grondwetsvoorstel lijkt sterk op de wetsvoorstellen die door de kabinetten Kok I en II zijn ingediend en daarmee op het voorstel van de commissie-biesheuvel ten aanzien van het correctief wetgevingsreferendum. In hoofdlijnen komt het grondwetsvoorstel op het volgende neer: nadat een wetsvoorstel door beide Kamers is aangenomen, kan een groep van kiesgerechtigden door middel van een inleidend verzoek vragen om een referendum te houden. Het grondwetsvoorstel bepaalt niet hoe groot deze

4 TVCR OKTOBER 2013 WETGEVING 347 groep ten minste moet zijn. De regeling van de hoogte van deze drempel wordt aan de gewone wetgever overgelaten, die daarover wel met een tweederde meerderheid moet beslissen. Binnen een door de wetgever gestelde termijn moet vervolgens de steun worden verworven van een grotere groep kiesgerechtigden. Ook de regeling van de hoogte van deze drempel wordt aan de gewone wetgever overgelaten. Indien voldoende steunverklaringen zijn verkregen, wordt overgegaan tot het houden van een referendum. Het aan een referendum onderworpen wetsvoorstel vervalt van rechtswege indien een meerderheid van de opgekomen kiesgerechtigden, die tevens een wederom bij wet te bepalen nader te bepalen percentage vormt van alle kiesgerechtigden, tegen het wetsvoorstel stemt. Indien bij het referendum niet een dergelijke meerderheid zich tegen het voorstel van wet uitspreekt, wordt het voorstel terstond bekrachtigd. De volgende wetsvoorstellen kunnen niet aan een referendum worden onderworpen: - voorstellen van wet inzake het koningschap; - voorstellen van wet inzake het koninklijk huis; - voorstellen van wet tot verandering in de Grondwet en voorstellen van wet houdende verklaring dat er grond bestaat een voorstel hiertoe in overweging te nemen; - voorstellen van wet inzake de begroting, bedoeld in artikel 105, eerste lid, van de Grondwet; - voorstellen van wet die uitsluitend strekken tot uitvoering van verdragen of besluiten van volkenrechtelijke organisaties; - voorstellen van rijkswet, behoudens voorstellen van rijkswet tot goedkeuring van verdragen die binnen het Koninkrijk alleen voor Nederland gelden. Wel kan ook de stilzwijgende goedkeuring van een verdrag aan een referendum worden onderworpen. Dat geldt ook voor de besluiten, houdende algemeen verbindende voorschriften, die door Provinciale Staten, de gemeenteraad of het waterschapsbestuur 26 zijn genomen. 27 Indien bij het referendum een meerderheid zich tegen een dergelijk besluit uitspreekt en deze meerderheid een bij wet te bepalen deel omvat van hen die gerechtigd waren aan het referendum deel te nemen, vervalt het besluit van rechtswege. 3.1 Discussie over het grondwetsvoorstel De tegenstanders van het grondwetsvoorstel menen dat het referendum op gespannen voet staat met het representatieve karakter van de vertegenwoordigende democratie. Het behoeft geen betoog dat de initiatiefnemers daar heel anders over denken. Zij zien het referendum als een aanvulling 26 In de eerdere grondwetsvoorstellen werden de besluiten van de waterschapsbesturen niet genoemd. Deze uitbreiding van de reikwijdte is bij nota van wijziging ingevoegd naar aanleiding van vragen van de VVD-fractie in de Tweede Kamer. Zie Kamerstukken II 2006/07, , nr. 10, p Bij of krachtens de wet kunnen daarnaast nog andere besluiten van Provinciale Staten, de gemeenteraad of het waterschapsbestuur referendabel worden verklaard.

5 348 WETGEVING OKTOBER 2013 TVCR 28 Kamerstukken II 2008/09, , nr Handelingen II 2009, p Handelingen II 2010, p Kamerstukken II 2008/09, , nr Kamerstukken II 2005/06, , nr. 7, p. 5. Ook het kabinet toonde zich voorstander van het voorstel de vaststelling van de drempels aan de gewone wetgever over te laten: Handelingen II 2013, p op en een versterking van de vertegenwoordigende democratie, aangezien met het referendum als stok achter de deur bestuurders en politici worden gestimuleerd om extra aandacht te besteden aan de maatschappelijke gevolgen van hun voorstellen en kiezers zich meer betrokken zullen voelen bij de besluitvorming. De tegenstanders hebben geprobeerd de scherpste kantjes van het grondwetsvoorstel af te halen, maar zijn daar maar zeer ten dele in geslaagd. In de eerste plaats stelden zij voor de reikwijdte te beperken tot het nationale niveau, 28 omdat het in de woorden van de woordvoerder van de CDAfractie echt te dol (zou worden) om ook in provincies, waterschappen en gemeenten referenda te organiseren. 29 Dit amendement is door de initiatiefnemers ontraden, aangezien zij het met het oog op de staatsrechtelijke zuiverheid onwenselijk achtten lokaal onderscheid aan te brengen bij een zo fundamenteel onderwerp als het bindende referendum. 30 Het amendement is verworpen. In de tweede plaats dienden de tegenstanders een amendement in dat ertoe strekte de drempels voor het houden van een referendum alsnog in de Grondwet zelf op te nemen, aangezien zij die van constitutionele orde achtten en zij wilden voorkomen dat het referendum in plaats van een aanvulling op het representatieve stelsel verwordt tot een inbreuk daarop. 31 De initiatiefnemers hebben ook dit amendement ontraden. Regeling in de Grondwet zou betekenen dat voor eventuele aanpassing van deze drempel, bijvoorbeeld wanneer er op basis van de evaluatie van gehouden referenda mocht blijken dat daar behoefte aan bestaat, opnieuw de zware procedure van een grondwetsherziening doorlopen zou moeten worden. Om te voorkomen dat de wetgever al te eenvoudig de drempel kan wijzigen, wordt in het grondwetsvoorstel bepaald dat een voorstel van wet terzake het vaststellen van de drempel alleen door de beide Kamers kan worden aangenomen met ten minste twee derden van het aantal uitgebrachte stemmen. Deze constructie zorgt volgens de initiatiefnemers enerzijds voor voldoende flexibiliteit om de drempel aan te passen wanneer blijkt dat deze niet bijdraagt aan een goede referendumpraktijk en voorkomt anderzijds dat de wetgever al te zeer invloed kan uitoefenen op de voorwaarden waaronder een referendum gehouden kan worden. 32 De initiatiefnemers hadden ook moeite met de hoogte van de drempels in het amendement. Voor het inleidende verzoek werd daarin een drempel van één procent van het totaal aantal kiesgerechtigden voorgesteld en voor de fase van de ondersteuning van het inleidend verzoek een drempel van zeven procent. De drempels zouden daarmee nog veel hoger worden dan in de eerdere grondwetsvoorstellen. Uitgaande van het aantal kiesgerechtigden bij de verkiezing van de Tweede Kamer in 2012 zouden deze

6 TVCR OKTOBER 2013 WETGEVING 349 drempels namelijk neerkomen op bijna inleidende verzoeken en bijna ondersteuningsverklaringen. 33 Het amendement is verworpen. In de derde plaats stelden de tegenstanders voor grondwetswijzigingen uit te zonderen van referendabiliteit, omdat zij meenden dat de huidige procedure tot Grondwetsherziening aan kracht zou verliezen als daarna nog een referendum zou kunnen worden gehouden. 34 De initiatiefnemers lieten zich op dit punt wel overtuigen en gaven zelfs een positief stemadvies over dit amendement. 35 Dat werd daarop aangenomen. De voorstanders van het grondwetsvoorstel probeerden daarentegen de reikwijdte van het voorstel uit te breiden. De SP-fractie diende een amendement in dat ertoe strekte alle rijkswetten referendabel te maken. 36 Dit amendement werd door de initiatiefnemers ontraden. In de eerste plaats omdat Nederland anders een te zwaar gewicht zou krijgen binnen de verhoudingen in het Koninkrijk, aangezien de Nederlandse bevolking wel de gelegenheid zou krijgen zich uit te spreken over aangelegenheden die het hele Koninkrijk betreffen en de bevolking van de andere landen van het Koninkrijk niet. Ook wezen zij erop dat een dergelijke wijziging van de in de Grondwet vastgelegde wetgevingsprocedure op grond van het Statuut voor het Koninkrijk bij rijkswet zou moeten plaatsvinden, aangezien die mede betrekking heeft op rijkswetten die ook buiten Nederland gelden. 37 Uiteindelijk is dit amendement ingetrokken. 4 Het wetsvoorstel raadgevend referendum Het wetsvoorstel raadgevend referendum lijkt sterk op de Tijdelijke referendumwet. Nadat een wetsvoorstel is bekrachtigd, besluit de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties of de wet aan een referendum kan worden onderworpen. Het wetsvoorstel schrijft limitatief voor welke wetten niet aan een referendum kunnen worden onderworpen. Behalve de wetten die ook al zijn uitgezonderd in het grondwetsvoorstel (zie paragraaf 3) zijn dat: - wetten die uitsluitend strekken tot intrekking of tot regeling van de inwerkingtreding van een wet naar aanleiding van een daarover gehouden referendum; - wetten die uitsluitend strekken tot goedkeuring van het voornemen tot opzegging van een verdrag naar aanleiding van een over de goedkeuring van dat verdrag gehouden referendum; - wetten die uitsluitend strekken tot intrekking van de aan een verdrag verleende goedkeuring naar aanleiding van een daarover gehouden referendum. 33 Handelingen II 2013, p Kamerstukken II 2008/09, , nr Handelingen II 2013, p Kamerstukken II 2008/09, , nr. 17. De PVV-fractie stelde zelfs voor alle uitzonderingen te schrappen, zodat alle wetsvoorstellen referendabel zouden zijn (Kamerstukken II 2012/13, , nr. 26). Dat vonden ook de voorstanders van het referendum te gortig. Dit amendement is dan ook verworpen. 37 Handelingen II 2013, p

7 350 WETGEVING OKTOBER 2013 TVCR 38 Kamerstukken II 2005/06, , nr. 9, p Deze termijn is ruimer dan de termijn die hiervoor in de Tijdelijke referendumwet was opgenomen (drie weken). 40 Deze drempel is lager dan de drempel die in de Tijdelijke referendumwet was opgenomen (40.000). 41 Deze drempel is lager dan de drempel die in de Tijdelijke referendumwet was opgenomen ( ). 42 Als de kiezers zich niet in meerderheid tegen de wet uitspreken, wordt de inwerkingtreding van de wet bij koninklijk besluit geregeld. Wel kan ook de stilzwijgende goedkeuring van een verdrag aan een referendum worden onderworpen. Anders dan de Tijdelijke referendumwet strekt het wetsvoorstel raadgevend referendum zich niet uit tot besluiten van Provinciale Staten en de gemeenteraad. De initiatiefnemers willen niet dat de landelijke overheid dwingend een uniforme referendumverordening oplegt aan de lokale en provinciale democratieën. 38 Kiesgerechtigden kunnen door middel van een inleidend verzoek vragen om een referendum te houden over een referendabele wet. Zij hebben daarvoor vier weken de tijd. 39 De drempel voor het slagen van het inleidend verzoek is gesteld op kiesgerechtigden. 40 Binnen zes weken moet vervolgens de steun worden verworven van kiesgerechtigden. 41 Indien ook dit aantal steunverklaringen is verkregen, wordt een referendum gehouden. Het cruciale verschil tussen het wetsvoorstel raadgevend referendum en het grondwetsvoorstel is dat een aan een referendum onderworpen wet niet van rechtswege vervalt indien voldoende kiesgerechtigden tegen de wet stemmen. Het referendum op grond van het wetsvoorstel raadgevend referendum is niet bindend. Geheel vrijblijvend is de uitslag van het referendum echter niet. Als de meerderheid van de bij het referendum opgekomen kiezers zich tegen de wet uitspreekt, moet zo spoedig mogelijk een voorstel van wet worden ingediend dat uitsluitend strekt tot intrekking van de wet of tot regeling van de inwerkingtreding van de wet. 42 In de Tijdelijke referendumwet trad dit rechtsgevolg pas in als de meerderheid die zich tegen de wet uitspreekt ten minste dertig procent omvat van alle kiesgerechtigden. De initiatiefnemers stellen deze aanvullende eis niet. Zij menen dat het aan de wetgever is om te bepalen of de uitslag van een referendum als een zwaarwegend advies beschouwd moet worden. De bepalingen over de wijze waarop referendumverzoeken worden ingediend en gecontroleerd, wijken sterk af van die in de Tijdelijke referendumwet. Kiesgerechtigden die een verzoek willen indienen hoeven niet meer individueel de gang naar het stadhuis te maken. Zij kunnen in plaats daarvan een lijst gebruiken die door het centraal stembureau (de Kiesraad) beschikbaar is gesteld én is voorzien van de benaming van de wet waarop het verzoek betrekking heeft. Anders dan bij de Tijdelijke referendumwet worden de lijsten met daarop één of meer verzoeken vervolgens rechtstreeks toegezonden naar het centraal stembureau. Het centraal stembureau kan volstaan met een steekproefsgewijze controle van de geldigheid van de verzoeken. Voor wat betreft de fase van de stemming en de strafbaarstelling van bepaalde handelingen tijdens het referendumproces wordt net als in de Tijdelijke referendumwet zoveel mogelijk aangesloten bij de Kieswet.

8 TVCR OKTOBER 2013 WETGEVING 351 Nieuw ten opzichte van de Tijdelijke referendumwet is de referendumcommissie. De referendumcommissie stelt de datum van het referendum vast en stelt vast hoe een aan een referendum onderworpen wet op het stembiljet moet worden aangeduid. Ook moet de referendumcommissie de kiezer voorzien van informatie over die wet. Verder verleent de referendumcommissie subsidies aan personen die het debat over een aan een referendum onderworpen wet willen accommoderen. De initiatiefnemers hebben in dit opzicht aangesloten bij de regeling die was opgenomen in de Wet raadplegend referendum Europese Grondwet. Het wetsvoorstel raadgevend referendum is ook van toepassing op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. 43 Kiesgerechtigde inwoners van deze eilanden kunnen ook een referendumverzoek indienen of een inleidend verzoek ondersteunen. Zij doen dat echter niet rechtstreeks bij het centraal stembureau, maar bij de gezaghebber. Die controleert de geldigheid van de ingediende verzoeken en geeft de aantallen verzoeken door aan de voorzitter van het centraal stembureau. Het wetsvoorstel raadgevend referendum staat, anders dan destijds de Tijdelijke referendumwet, niet in functie en perspectief van de wijziging van de Grondwet en kent om die reden geen horizonbepaling. De Wet raadgevend referendum blijft dus in beginsel 44 gewoon gelden als het grondwetsvoorstel in eerste of in tweede lezing zou sneuvelen. Het ligt overigens niet in de rede dat de Wet raadgevend referendum blijft bestaan als de Grondwet wel wordt gewijzigd Discussie over het wetsvoorstel raadgevend referendum Het wetsvoorstel raadgevend referendum is niet zonder slag of stoot aangenomen door de Tweede Kamer. De tegenstanders van het wetsvoorstel 46 menen dat het referendum op gespannen voet staat met het representatieve karakter van de vertegenwoordigende democratie en dat hoewel formeel sprake is van een niet-bindend referendum, de uitslag materieel wel degelijk bindend is, aangezien de wetgever een afwijzende referendumuitslag veelal niet naast zich neer zal durven leggen. Zij hebben bovendien geprobeerd de scherpste kantjes van het wetsvoorstel af te halen door in een groot aantal amendementen wijzigingen voor te stellen die ertoe strekken nauwer aan te sluiten bij de regeling die destijds in de Tijdelijke referendumwet was opgenomen. 47 De amendementen hadden betrekking op de hoogte van de drempels voor het inleidend verzoek en de fase van de ondersteuning van het inleidend verzoek, 48 op de eisen die worden gesteld aan de meerderheid die een wet kan afwijzen, 49 op de wijze waarop kiesgerechtigden een inleidend verzoek kunnen indienen of het inleidend verzoek kunnen ondersteunen, 50 op de wijze waarop de controle van de ingediende verzoeken en ondersteuningsverklaringen plaatsvindt 51 en op 43 Ook in dit opzicht wijkt het wetsvoorstel raadgevend referendum af van de Tijdelijke referendumwet, maar dat is logisch omdat de BES-eilanden pas sinds 2010 deel uit maken van het Nederlandse staatsbestel. 44 Aangenomen dat de tegenstanders geen (succesvolle) poging ondernemen om de wet weer in te trekken. In 2002 schrokken de tegenstanders van het referendum er in ieder geval niet voor terug een wetsvoorstel in te dienen om de Tijdelijke referendumwet waarvan de inkt amper droog was in te trekken. 45 Kamerstukken II 2005/06, , nr. 7, p VVD, CDA, CU en SGP. 47 De wens van de tegenstanders om aan te sluiten bij de Tijdelijke referendumwet houdt mogelijk mede verband met de ervaringen die met die wet zijn opgedaan. Uit de evaluatie van de Tijdelijke referendumwet blijkt dat in de drie jaar dat de wet gold in totaal slechts acht inleidende verzoeken zijn ingediend over alle referendabele wetten. De drempel voor het houden van een (nationaal) referendum is dus bij lange na niet gehaald. Zie Kamerstukken II 2004/05, , nr. 1, p Kamerstukken II 2008/09, , nr Kamerstukken II 2008/09, , nr Kamerstukken II 2012/13, , nr Kamerstukken II 2012/13, , nr. 47.

9 352 WETGEVING OKTOBER 2013 TVCR 52 Kamerstukken II 2012/13, , nr Kamerstukken II 2012/13, , nr Kamerstukken II 2012/13, , nr Kamerstukken II 2008/09, , nr Kamerstukken II 2011/12, , nr De EU-verdragen van Maastricht, Nice en Lissabon zijn goedgekeurd voor het gehele Koninkrijk, maar naar hun aard daarna alleen voor Nederland bekrachtigd en zouden dus referendabel zijn geweest als het wetsvoorstel raadgevend referendum ten tijde van de goedkeuring van die verdragen van kracht was geweest. 58 Het grondwetsvoorstel is op 28 juni 2005 aanhangig gemaakt en op 16 april 2013 door de Tweede Kamer aangenomen (Handelingen II 2013, p ). Het wetsvoorstel raadgevend referendum is op 16 november 2005 aanhangig gemaakt en op 14 februari 2013 aangenomen (Handelingen II 2013, p ). 59 Even leek het erop dat de behandeling al in 2010 zou worden afgerond, maar toen men zich realiseerde dat het niet meer zou lukken de eerste lezing van het grondwetsvoorstel tijdig voor de eerstvolgende Tweede Kamerverkiezingen af te ronden, werd besloten de verdere behandeling aan te houden tot na het aantreden van de volgende Tweede Kamer omdat het onwenselijk (zou) zijn om de volgende Tweede Kamer een behandelmogelijkheid te ontzeggen (zie Kamerstukken II 2009/10, , nr. 22). 60 Kamerstukken I 2012/13, , B. 61 Kamerstukken I 2012/13, , C. 62 Het wetsvoorstel raadgevend referendum wordt plenair gezamenlijk behandeld met het grondwetsvoorstel. Op het moment waarop deze bijdrage is afgesloten (15 juli 2013) was de het opnemen van een horizonbepaling om te voorkomen dat het niet-bindende referendum ook blijft bestaan als het grondwetsvoorstel de eindstreep niet haalt. 52 Verder probeerden de tegenstanders de reikwijdte van het wetsvoorstel zoveel mogelijk te beperken, door voor te stellen dat over belastingwetten 53 en socialezekerheidswetten 54 geen referendum kan worden gehouden. Geen van deze amendementen is aangenomen. De voorstanders probeerden daarentegen de reikwijdte van het wetsvoorstel uit te breiden. In het wetsvoorstel raadgevend referendum is bepaald dat rijkswetten in beginsel niet referendabel zijn. Alleen rijkswetten tot goedkeuring van verdragen die binnen het Koninkrijk alleen voor Nederland gelden, zijn wel referendabel. De SP-fractie stelde voor alle rijkswetten referendabel te maken, vooral om zeker te stellen dat over (de goedkeuring van) de belangrijkste Europese verdragen een referendum kan worden gehouden. 55 Dit amendement werd echter net als bij het grondwetsvoorstel (zie paragraaf 3.1) door de initiatiefnemers ontraden. In de eerste plaats omdat Nederland anders een te zwaar gewicht zou krijgen binnen de verhoudingen in het Koninkrijk, aangezien de Nederlandse bevolking wel de gelegenheid zou krijgen zich uit te spreken over aangelegenheden die het hele Koninkrijk betreffen en de bevolking van de andere landen van het Koninkrijk niet. In de tweede plaats wezen de initiatiefnemers erop dat de verdragen die de zogenaamde EUoprichtingsverdragen wijzigen alleen voor het land Nederland en niet voor het gehele Koninkrijk gelden. 56 De goedkeuring van die verdragen is op grond van het wetsvoorstel raadgevend referendum dus referendabel. 57 Uiteindelijk is het amendement ingetrokken. 5 Slotopmerkingen De Tweede Kamer is bij de behandeling van het grondwetsvoorstel en het wetsvoorstel raadgevend referendum om het voorzichtig uit te drukken niet over één nacht ijs gegaan. 58 De behandeling heeft in totaal bijna acht jaar geduurd. 59 Dat heeft de Eerste Kamer er niet van weerhouden voortvarend aan de slag te gaan met de behandeling van het wetsvoorstel raadgevend referendum. De vaste commissie heeft ruim een maand na de indiening van het wetsvoorstel al een voorlopig verslag vastgesteld. 60 Dat is door de initiatiefnemers ook snel beantwoord. 61 De voorstanders van het referendum hebben een ruime meerderheid in de Eerste Kamer. Het zou dan ook zo maar kunnen dat het wetsvoorstel in het najaar 62 wordt aangenomen door de Eerste Kamer. Als het dan ook nog wordt bekrachtigd door de regering, is de comeback van het referendum in Nederland bijna tien jaar na het vervallen van de Tijdelijke referendumwet een feit.

10 TVCR OKTOBER 2013 WETGEVING 353 Of ook het bindend referendum wordt ingevoerd, is ongewisser. De vaste commissie heeft begin juli 2013 een voorlopig verslag vastgesteld. 63 Daaruit blijkt dat de fracties van de VVD, het CDA, de CU en de SGP ook in de Eerste Kamer kritisch tot zeer kritisch zijn. Deze fracties hebben echter geen meerderheid in de Eerste Kamer. De eerste lezing van het grondwetsvoorstel zal dan ook vermoedelijk wel worden aangenomen. Aangenomen dat de regering het grondwetsvoorstel vervolgens ook bekrachtigt, volgt daarna echter nog een tweede lezing. Die kan alleen met een tweederde meerderheid worden aangenomen. De fracties van de partijen die in de Tweede Kamer tegen het grondwetsvoorstel hebben gestemd, 64 hebben op dit moment nog een blokkerende minderheid in beide Kamers. 65 We zullen moeten afwachten of dat ook in de toekomst het geval zal zijn. schriftelijke behandeling van het grondwetsvoorstel nog niet afgerond. 63 Kamerstukken I 2012/13, , B. 64 VVD, CDA, CU en SGP. 65 In de Tweede Kamer 62 zetels, in de Eerste Kamer 30 zetels.

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 30 174 Voorstel van wet van de leden Duyvendak en Dubbelboer houdende verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2015Z19463 Datum 26 oktober

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 372 Voorstel van wet van de leden Dubbelboer, Duyvendak en Van der Ham, houdende regels inzake het raadgevend referendum (Wet raadgevend referendum)

Nadere informatie

Referendumwet kerncentrales

Referendumwet kerncentrales Referendumwet kerncentrales GroenLinks wil dat kiezers een referendum kunnen eisen over de bouw van nieuwe kerncentrales. De keuze om wel of geen kerncentrales te bouwen is bepalend voor hoe onze energievoorziening

Nadere informatie

De lange weg van het initiatiefwetsvoorstel constitutionele toetsing

De lange weg van het initiatiefwetsvoorstel constitutionele toetsing De lange weg van het initiatiefwetsvoorstel constitutionele toetsing mr. H.M.B. Breunese 1. Inleiding De eerste lezing van het initiatiefwetsvoorstel tot invoering van de bevoegdheid tot toetsing van wetten

Nadere informatie

Een Lokaal Referendum of niet?

Een Lokaal Referendum of niet? Een Lokaal Referendum of niet? Een eerste discussie over een lokaal in Krimpen aan den IJssel als onderdeel van burgerparticipatie. Inleiding In ons land zijn de afgelopen periode op het gebied van de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 423 Voorstel van wet van het lid Van Klaveren betreffende het houden van een raadplegend referendum over het Nederlandse lidmaatschap van de

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

Polderen voor beginners

Polderen voor beginners Jongerenkamer Polderen voor beginners Voorwoord De Tweede Kamer is het hart van de Nederlandse democratie. De 150 gekozen Kamerleden gaan met elkaar en de regering in debat over de toekomst van Nederland.

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 1998 1999 Nr. 221a 26 156 Verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum MEMORIE VAN ANTWOORD Ontvangen

Nadere informatie

voor de vaststelling van ruimtelijke uitvoeringsplannen, vermeld in artikel 3, de toepasselijke procedureregels van de Vlaamse Codex Ruimtelijke

voor de vaststelling van ruimtelijke uitvoeringsplannen, vermeld in artikel 3, de toepasselijke procedureregels van de Vlaamse Codex Ruimtelijke 25 APRIL 2014. - Decreet houdende het rechtsherstel van ruimtelijke uitvoeringsplannen waarvan de planmilieueffectrapportage werd opgesteld met toepassing van het besluit van de Vlaamse Regering van 18

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 415 (R1915) Bepalingen omtrent de verlening van visa voor de toegang tot de landen van het Koninkrijk (Rijksvisumwet) Nr. 2 VOORSTEL VAN RIJKSWET

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2015 202 Besluit van 22 mei 2015, houdende wijziging van het Tijdelijk besluit Commissie advies- en verwijspunt klokkenluiden en het Besluit bestuursorganen

Nadere informatie

Schets van het systeem van Burger Democratie Op basis van mijn reacties op het discussiestuk Naar een slagvaardige democratie april 2003

Schets van het systeem van Burger Democratie Op basis van mijn reacties op het discussiestuk Naar een slagvaardige democratie april 2003 Schets van het systeem van Burger Democratie Op basis van mijn reacties op het discussiestuk Naar een slagvaardige democratie april 2003 Door Drs. Maurice de Hond 1. Naar een nieuw democratisch systeem

Nadere informatie

De gordiaanse knoop van 10/10/10: het kiesrecht in het Caribische deel van Nederland

De gordiaanse knoop van 10/10/10: het kiesrecht in het Caribische deel van Nederland 268 artikelen De gordiaanse knoop van 10/10/10: het kiesrecht in het Caribische deel van Nederland H.M.B. Breunese en L.L. van der Laan* 1. Inleiding * Mr. Henk-Martijn Breunese en mr. Lotte van der Laan

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 31 058 Wijziging van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek in verband met de aanpassing van de regeling voor besloten vennootschappen met beperkte

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : M.M. Kool AB CATEGORIE : A-STUK (Afdoeningsstuk) VERGADERING D.D. : 25 maart 2014 NUMMER : WM/MBZ/NdL/8126 OPSTELLER : Mr. N. de Lange-Liemburg, 0522-276 721

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 0 0 9 Voorstel van wet van het lid Schouw houdende verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende

Nadere informatie

Verkiezingen en kiesrecht. Kiesstelsel

Verkiezingen en kiesrecht. Kiesstelsel Verkiezingen en kiesrecht Kiesstelsel Nederlands kiesstelsel Kenmerkend voor het (huidige) Nederlandse kiesstelsel - in internationaal perspectief - is de toegankelijkheid ervan. Burgers en politieke

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren.

Doe mee en test je kennis. Stuur je antwoorden naar mij en ik informeer je over de scoren. Quiz over politiek, Europa en staatsrechtelijke spelregels Toelichting In de periode 2008-2010 werkte ik als staatsrechtjurist binnen het projectteam versterking Grondwet bij het Miniserie van BZK. Dit

Nadere informatie

GEMEENTERAAD VAN HELMOND

GEMEENTERAAD VAN HELMOND GEMEENTERAAD VAN HELMOND Vergadering 3 oktober 2006, agendapunt 10 Onderwerp : Stemmen in een willekeurig stembureau Raadsvoorstel : 126 B&W vergadering : 5 september 2006 Dienst / afdeling : SE.STW Aan

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Postbus 20011 2500 EA Den Haag

De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Postbus 20011 2500 EA Den Haag De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Postbus 20011 2500 EA Den Haag Onderwerp Advies inzake de wijziging van het Kiesbesluit in verband met de invoering van het stemmen met

Nadere informatie

Polen. Staten en kiesstelsels

Polen. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Polen Sinds de val van het communisme in 1989 heeft Polen in staatkundig opzicht grootschalige hervormingen doorgevoerd. Ook het kiesstelsel heeft verschillende wijzigingen ondergaan.

Nadere informatie

1. De ChristenUnie kent een partijbreed databestand waarin kwalitatieve gegevens van leden worden beheerd.

1. De ChristenUnie kent een partijbreed databestand waarin kwalitatieve gegevens van leden worden beheerd. Ingaande per 17 november 2007, gewijzigd op 14 mei 2011 (art. 2, waterschapsverkiezingen), op 13 april 2013 (art. 2, Eerste Kamerverkiezingen), op 21 juni 2014 (artt. 2, 6 en 19, invoering Partijcongres

Nadere informatie

vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

vaste commissie voor Binnenlandse Zaken Den Haag, 16 maart 2012 Voortouwcommissie: vaste commissie voor Binnenlandse Zaken BiZa i.v.m. agendapunt 4 FIN i.v.m. agendapunt 10, 18 I&M i.v.m. agendapunt 2, 4 V&J i.v.m. agendapunt 11 Document: Besluitenlijst

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 273 Wijziging van enkele wetten van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Verzamelwet SZW 2016) Nr. 8 TWEEDE NOTA VAN WIJZIGING

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2003 2004 28 664 Tijdelijke regels ter zake van experimenten in het kader van het project «Kiezen op Afstand» (Experimentenwet Kiezen op Afstand) A 1 VOORLOPIG

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de wijziging van de staatkundige hoedanigheid van de eilandgebieden van de Nederlandse Antillen (Rijkswet wijziging Statuut

Nadere informatie

Referendumverordening Noordwijk 2014

Referendumverordening Noordwijk 2014 Referendumverordening Noordwijk 2014 officiële titel Referendumverordening Noordwijk 2014 citeertitel Referendumverordening wettelijke grondslag artikel 149 Gemeentewet De raad van de gemeente Noordwijk;

Nadere informatie

Advies. Gemeenteraad. Westland. Prof. mr. D.J. Elzinga. Mr. dr. F. de Vries

Advies. Gemeenteraad. Westland. Prof. mr. D.J. Elzinga. Mr. dr. F. de Vries Advies Gemeenteraad Westland Prof. mr. D.J. Elzinga Mr. dr. F. de Vries Inhoud Casus... 2 Vragen... 2 Benoeming van publieke bestuurders... 3 Onduidelijkheid in wet- en regelgeving... 4 Dubbele geheimhouding?...

Nadere informatie

Aangenomen en overgenomen amendementen

Aangenomen en overgenomen amendementen Overzicht van stemmingen in de Tweede Kamer afdeling Inhoudelijke Ondersteuning aan De leden van de vaste commissie voor Veiligheid en Justitie Datum 20 december 2011 Betreffende wetsvoorstel: 32045 Wijziging

Nadere informatie

Jaarverslag. Jaarverslag 2001 van de#9eb.doc

Jaarverslag. Jaarverslag 2001 van de#9eb.doc Jaarverslag 2001 September 2002 modellen. adviestaak. O - dr. - R.T.B. - G.J. 2. Taak en samenstelling werkzaamheden die hieruit voortvloeien blijven in dit jaarverslag echter buiten Kiesraad. leden van

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2005 147 Besluit van 3 maart 2005, houdende wijziging van het Besluit biotechnologie bij dieren (Handelingen met betrekking tot dieren waar geen vergunning

Nadere informatie

1. Decertificering en dematerialisatie van aandelen

1. Decertificering en dematerialisatie van aandelen 1 TOELICHTING BEHORENDE BIJ HET VOORSTEL TOT WIJZIGING VAN DE STATUTEN VAN ALANHERI N.V. ("ALANHERI" OF "DE VENNOOTSCHAP") Behorende bij agendapunt 8 van de op 27 mei 2011 te houden algemene vergadering

Nadere informatie

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Wijziging van de Algemene pensioenwet politieke ambtsdragers in verband met de aanpassing van de duur van de voortgezette uitkering (Wet aanpassing duur voortgezette uitkering Appa) Wij Willem-Alexander,

Nadere informatie

Het Tijdelijk Experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming wordt als volgt gewijzigd:

Het Tijdelijk Experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming wordt als volgt gewijzigd: Besluit van tot wijziging van het Tijdelijk Experimentenbesluit stembiljetten en centrale stemopneming in verband met het vervoer van de stembescheiden en de zitting van het gemeentelijk stembureau bij

Nadere informatie

De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. De heer Timmermans spreekt over het gegeven dat veel Nederlanders het gevoel hebben dat

De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. De heer Timmermans spreekt over het gegeven dat veel Nederlanders het gevoel hebben dat Zalm niet kunnen betalen. Dan doet het probleem van schuldkwijtschelding van commerciële kredieten zich niet voor. Het is onmogelijk om iedere exporttransactie te beoordelen op ontwikkelingsrelevantie.

Nadere informatie

Artikel 1. Voor de toepassing van dit huishoudelijk reglement wordt verstaan onder het begrip:

Artikel 1. Voor de toepassing van dit huishoudelijk reglement wordt verstaan onder het begrip: Adviescommissie kunsten Huishoudelijk Reglement I. Algemene bepalingen Begrippen Artikel 1. Voor de toepassing van dit huishoudelijk reglement wordt verstaan onder het begrip: Kunstendecreet: het decreet

Nadere informatie

Vraag 1. Vraag 2. Ja. Vraag 3

Vraag 1. Vraag 2. Ja. Vraag 3 Vraag 1 Ja, ik ben van mening dat de inspanningen er inderdaad op gericht moeten zijn dat zoveel mogelijk potentiële kiezers die in het buitenland woonachtig zijn kunnen deelnemen aan de verkiezing. Middels

Nadere informatie

6de vergadering Donderdag 30 september 2004

6de vergadering Donderdag 30 september 2004 6de vergadering Donderdag Aanvang 10.15 uur Voorzitter: De Pater-van der Meer Tegenwoordig zijn 96 leden, te weten: Van Aartsen, Adelmund, Algra, Arib, Azough, Van Baalen, Bakker, Balemans, Van Beek, Blok,

Nadere informatie

De Nederlandse taal in de Grondwet

De Nederlandse taal in de Grondwet TVCR JULI 2011 WETGEVING 315 De Nederlandse taal in de Grondwet P.M. VAN DEN EIJNDEN* 1. Inleiding Het wetsvoorstel strekkende tot het opnemen van een bepaling over de Nederlandse taal in de Grondwet 1

Nadere informatie

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels

Oostenrijk. Staten en kiesstelsels Staten en kiesstelsels Oostenrijk Oostenrijk is een van de vele landen in Europa waar verkiezingen plaatsvinden volgens het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Toch heeft Oostenrijk weer bepaalde

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 29 936 Regels inzake beëdiging, kwaliteit en integriteit van beëdigd vertalers en van gerechtstolken die werkzaam zijn binnen het domein van justitie

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2010 829 Wet van 16 december 2010 tot tweede aanpassing van wetten in verband met de nieuwe staatsrechtelijke positie van Bonaire, Sint Eustatius

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 112. Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 112. Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid 50 (1986) Nr. 2 1 ) TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2002 Nr. 112 A. TITEL Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid van internationale niet-gouvernementele

Nadere informatie

Het wetsvoorstel is op 3 maart 2015 met algemene stemmen aangenomen door de Tweede Kamer.

Het wetsvoorstel is op 3 maart 2015 met algemene stemmen aangenomen door de Tweede Kamer. Overzicht van stemmingen in de Tweede Kamer afdeling Inhoudelijke Ondersteuning aan De leden van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid datum 3 maart 2015 Betreffende wetsvoorstel: 34108

Nadere informatie

KIES RAAD. Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State t.a.v. mevrouw A.A.E. Jansen Postbus 20019 2500 EA Den Haag

KIES RAAD. Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State t.a.v. mevrouw A.A.E. Jansen Postbus 20019 2500 EA Den Haag KIES RAAD E Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State t.a.v. mevrouw A.A.E. Jansen Postbus 20019 2500 EA Den Haag SECRETARIAAT KIESRAAD Datum 20 oktober 2015 Ons kenmerk 2015-0000618105 Uw kenmerk

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2015 92 Besluit van 20 februari 2015, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de wet van 10 juli 2013 tot wijziging van de

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011

Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Vrouwen in de politiek geactualiseerde versie, januari 2011 Bij de landelijke verkiezingen in juni 2010 zijn er 61 vrouwen in het parlement gekozen, zes meer dan bij de verkiezingen van 2003 en van 2006.

Nadere informatie

Proces-verbaal van een stembureau

Proces-verbaal van een stembureau Model N 10-1 (Wrr 66) Proces-verbaal van een stembureau Waarom een proces-verbaal? Met een proces-verbaal legt een stembureau verantwoording af over: het verloop van de stemming; het tellen van de stemmen.

Nadere informatie

Herindelingsverkiezingen

Herindelingsverkiezingen Herindelingsverkiezingen 19 november 2014 Informatie voor politieke partijen Alkmaar, Schermer en Graft-De Rijp Inhoudsopgave Inleiding...2 1. Registreren aanduiding partijen...3 1.1 Registreren nieuwe

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 428 Derde aanpassing van wetten in verband met de nieuwe staatsrechtelijke positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba als openbaar lichaam

Nadere informatie

Het wetsvoorstel is op 3 juli 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. ChristenUnie, SGP, VVD, Van Vliet, D66, GroenLinks en PvdA stemden voor.

Het wetsvoorstel is op 3 juli 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. ChristenUnie, SGP, VVD, Van Vliet, D66, GroenLinks en PvdA stemden voor. Overzicht van stemmingen in de Tweede Kamer afdeling Inhoudelijke Ondersteuning aan De leden van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) datum 3 juli 2014 Betreffende wetsvoorstel:

Nadere informatie

Aanbeveling voor een BESLUIT VAN DE RAAD

Aanbeveling voor een BESLUIT VAN DE RAAD EUROPESE COMMISSIE Brussel, 10.3.2014 COM(2014) 156 final Aanbeveling voor een BESLUIT VAN DE RAAD tot goedkeuring van de sluiting door de Commissie, namens de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, van

Nadere informatie

Het voorstel van rijkswet wordt als volgt gewijzigd: a. In onderdeel b, aanhef, wordt de komma aan het slot vervangen door een dubbele punt.

Het voorstel van rijkswet wordt als volgt gewijzigd: a. In onderdeel b, aanhef, wordt de komma aan het slot vervangen door een dubbele punt. 33 955 Regeling voor Nederland en Curaçao tot het vermijden van dubbele belasting en het voorkomen van het ontgaan van belasting met betrekking tot belastingen naar het inkomen en een woonplaatsfictie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Zitting 1981-1982 17 333 Voorstel van Wet van het lid Wilbers tot wijziging van de Omroepwet inzake de verdeelsleutel voor de verdeling van de zendtijd onder de omroeporganisaties

Nadere informatie

Gewetensbezwaarde ambtenaren

Gewetensbezwaarde ambtenaren Opgave 1 Gewetensbezwaarde ambtenaren Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding Op 3 september 2012 ondertekenden diverse politieke partijen het zogenaamde Roze Stembusakkoord.

Nadere informatie

Naam en zetel. De vereniging draagt de naam SPOORWEG SPORTVERENIGING VENLO, afgekort S.S.V. Zij is gevestigd te Venlo. Duur.

Naam en zetel. De vereniging draagt de naam SPOORWEG SPORTVERENIGING VENLO, afgekort S.S.V. Zij is gevestigd te Venlo. Duur. Statuten Spoorweg Sportvereniging Venlo (Notarieel bekrachtigd op 9 juni 1999) (artikel 01 t/m 19) 1 e wijziging art. 11 met ingang van 25 maart 2011. 2 e wijziging art. 5+6+7 met ingang van 30 maart 2012.

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 35220 16 december 2013 Regeling van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 11 december 2013 houdende

Nadere informatie

Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen te weten:

Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen te weten: Wijziging van de Wet werk en bijstand in verband met aanpassing van de groep met recht op bijstand bij langer verblijf buiten Nederland Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen te weten:

Nadere informatie

32752 Regels inzake de subsidiëring en het toezicht op de financiën van politieke partijen (Wet financiering politieke partijen Wfpp)

32752 Regels inzake de subsidiëring en het toezicht op de financiën van politieke partijen (Wet financiering politieke partijen Wfpp) 32752 Regels inzake de subsidiëring en het toezicht op de financiën van politieke partijen (Wet financiering politieke partijen Wfpp) Inbreng plenair debat PvdA (Koole) Het wetsvoorstel waarover wij vandaag

Nadere informatie

Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: In artikel I, onderdeel B, komt te tekst van artikel 124a, derde lid, te luiden als volgt:

Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: In artikel I, onderdeel B, komt te tekst van artikel 124a, derde lid, te luiden als volgt: Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 en de Wet rijonderricht motorrijtuigen 1993 ter implementatie van richtlijn nr. 2003/59/EG (vakbekwaamheid bestuurders) NOT VN WIJZIGING Het voorstel van wet wordt

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 467 Wijziging van de Wet arbeid en zorg en enige andere wetten in verband met het tot stand brengen van een recht op langdurend zorgverlof en

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Geachte voorzitter,

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Geachte voorzitter, Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Contactpersoon Datum 19 december 2007 Ons kenmerk DGW/BOI 2007/1822 Onderwerp Internetstemmen bij de waterschappen

Nadere informatie

1/2. Staten-Generaal. Vergaderjaar 2002 2003 Nr. 152 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

1/2. Staten-Generaal. Vergaderjaar 2002 2003 Nr. 152 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN Staten-Generaal 1/2 Vergaderjaar 2002 2003 Nr. 152 28 771 Protocol van 1996 bij het Koopvaardijverdrag (minimumnormen), 1976 (aangenomen door de Internationale Arbeidsconferentie in haar vierentachtigste

Nadere informatie

Tijdelijke regeling extern onderzoek t.b.v. initiatiefwetsvoorstellen

Tijdelijke regeling extern onderzoek t.b.v. initiatiefwetsvoorstellen Inhoudsopgave TIJDELIJKE REGELING EXTERN ONDERZOEK TEN BEHOEVE VAN INITIATIEFWETSVOORSTELLEN... 2 Artikel 1. Definities... 3 Artikel 2. Plafond en beperkingen... 3 Artikel 3. Verzoek en besluitvorming...

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal

e Kamer Derde Kamer Handboek Politiek 2 der Staten-Generaal erde Kamer Derde Kamer e Kamer Handboek Politiek 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid, Jij bent lid van de Derde Kamer der Staten-Generaal. Als politicus moet je natuurlijk wel verstand hebben

Nadere informatie

Wijziging van de Wet op het Centraal bureau voor de statistiek in verband met de herpositionering van zelfstandige bestuursorganen

Wijziging van de Wet op het Centraal bureau voor de statistiek in verband met de herpositionering van zelfstandige bestuursorganen Wijziging van de Wet op het Centraal bureau voor de statistiek in verband met de herpositionering van zelfstandige bestuursorganen MEMORIE VAN ANTWOORD Inleiding Met belangstelling heb ik kennis genomen

Nadere informatie

HET SUBSIDIARITEITSBEGINSEL

HET SUBSIDIARITEITSBEGINSEL HET SUBSIDIARITEITSBEGINSEL In het kader van de gedeelde bevoegdheden van de Unie en de lidstaten wordt met het in het Verdrag betreffende de Europese Unie vastgelegde subsidiariteitsbeginsel bepaald onder

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2002 2003 28 664 Tijdelijke regels ter zake van experimenten in het kader van het project «Kiezen op Afstand» (Experimentenwet Kiezen op Afstand) A ADVIES

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2014 180 Besluit van 8 april 2014 tot wijziging van het Besluit Nationale Unesco Commissie inzake de nieuwe Koninkrijksverhoudingen, de uitvoeringspraktijk

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

STATUTEN Van de vereniging: Federatie van Assurantieclubs na statutenwijziging d.d. 13 december 2004

STATUTEN Van de vereniging: Federatie van Assurantieclubs na statutenwijziging d.d. 13 december 2004 NAAM, ZETEL EN DUUR STATUTEN Van de vereniging: Federatie van Assurantieclubs na statutenwijziging d.d. 13 december 2004 Artikel 1. 1.1. De naam van de vereniging is Federatie van Assurantieclubs. In deze

Nadere informatie

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje- Nassau, enz. enz. enz.

Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje- Nassau, enz. enz. enz. TWEEDE KAMER DER STATEN- 2 GENERAAL Vergaderjaar 2012-2013 33 691 Wijziging van de Gemeentewet, de Provinciewet, de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba en de Waterschapswet (institutionele

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1979-1980 16 034 (R 1138) Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake het koningschap

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 964 Wijziging van de Wet op het financieel toezicht houdende regels met betrekking tot het beloningsbeleid van financiële ondernemingen (Wet

Nadere informatie

IViAASSLUIS eerste stad aan de waterweg

IViAASSLUIS eerste stad aan de waterweg I I IViAASSLUIS eerste stad aan de waterweg Fractie SP T.a.v. mevrouw A. Puyt p/a raadsgriffie Maassluis Uw kenmerk Uw brief van Ons kenmerk Onderwerp Bijlagen Contactpersoon Telefoonnummer 18 april 2010

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2008 2009 31 200 IIA Vaststelling van de begrotingsstaat van de Staten-Generaal (IIA) voor het jaar 2008 D VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld

Nadere informatie

18 DECEMBER 2008: Besluit project Atalanta ( project dierenpark / centrum / theater)

18 DECEMBER 2008: Besluit project Atalanta ( project dierenpark / centrum / theater) 18 DECEMBER 2008: Besluit project Atalanta ( project dierenpark / centrum / theater) Bijdrage 1 e termijn Voorzitter, Hoe staat de DOP tegenover het project dierenpark / centrum / theater? Wij zouden er

Nadere informatie

DGBK Directie Bestuur, Democratie en Aan de gemeenteraden, de colleges van burgemeester en

DGBK Directie Bestuur, Democratie en Aan de gemeenteraden, de colleges van burgemeester en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties DGBK Directie Bestuur, Democratie en Aan de gemeenteraden, de colleges van burgemeester en Financiën wethouders en de burgemeesters Turfmarkt 147

Nadere informatie

Hebben besloten hiertoe een Verdrag te sluiten en zijn overeengekomen als volgt:

Hebben besloten hiertoe een Verdrag te sluiten en zijn overeengekomen als volgt: Verdrag inzake de wet die van toepassing is op onderhoudsverplichtingen De Staten die dit Verdrag hebben ondertekend, Geleid door de wens gemeenschappelijke bepalingen vast te stellen betreffende de wet

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel aanpassing geschillenprocedure

Initiatiefvoorstel aanpassing geschillenprocedure Initiatiefvoorstel aanpassing geschillenprocedure Indieners Wethouder G. van Duin Burgemeester G. Goedhart Raadslid P. Jongste Portefeuillehouder gemeente Noordwijk AB-lid gemeente Noordwijkerhout AB-lid

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1998 309 Besluit van 14 mei 1998 tot wijziging van het Besluit uitbreiding en beperking kring verzekerden volksverzekeringen 1989 Wij Beatrix, bij

Nadere informatie

Artikel 2 Het huishoudelijk reglement wordt vastgesteld door de Algemene ledenvergadering.

Artikel 2 Het huishoudelijk reglement wordt vastgesteld door de Algemene ledenvergadering. Huishoudelijk reglement Vergeb. Doelstelling Artikel 1 De vereniging heeft als doel het bewaken van de continuïteit van administratieve software pakketten van BCT Guiding Documents die in gebruik zijn

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2009 230 Besluit van 18 mei 2009, houdende wijziging van het Besluit afbreking zwangerschap (vaststelling duur zwangerschap) Wij Beatrix, bij de gratie

Nadere informatie

Het wetsvoorstel is op 11 maart 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. Bontes, SGP, ChristenUnie, VVD, 50PLUS, D66 en PvdA stemden voor.

Het wetsvoorstel is op 11 maart 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. Bontes, SGP, ChristenUnie, VVD, 50PLUS, D66 en PvdA stemden voor. Overzicht van stemmingen in de Tweede Kamer afdeling Inhoudelijke Ondersteuning aan De leden van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) datum 11 maart 2014 Betreffende wetsvoorstel:

Nadere informatie

houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid

houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid Besluit van houdende instelling van een Adviescollege burgerluchtvaartveiligheid Op de voordracht van Onze Minister van Verkeer en Waterstaat van, nr. HDJZ/LUV/2007-, Hoofddirectie Juridische Zaken, gedaan

Nadere informatie

DE VOLMACHT EN DE STEMMING

DE VOLMACHT EN DE STEMMING DE VOLMACHT EN DE STEMMING Veelal is wel bekend, dat een eigenaar aan een ander een volmacht kan geven om in zijn plaats ter vergadering te verschijnen en namens hem te stemmen. Maar hoe zit dat nu precies?

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 213 Uitvoering van het op 31 januari 1995 te Straatsburg tot stand gekomen Verdrag inzake de sluikhandel over zee, ter uitvoering van artikel

Nadere informatie

Stichting Strategisch Amsterdams Beraad van Antillianen en Arubanen

Stichting Strategisch Amsterdams Beraad van Antillianen en Arubanen STATUTEN: Naam, zetel en duur. Artikel 1. 1. De stichting is genaamd Stichting Strategisch Amsterdams Beraad van Antillianen en Arubanen, af te korten SABANA. 2. De stichting is gevestigd te Amsterdam.

Nadere informatie

Ontwerp van decreet. houdende wijziging van het tarief op het recht op verdelingen en gelijkstaande overdrachten. Advies. van de Raad van State

Ontwerp van decreet. houdende wijziging van het tarief op het recht op verdelingen en gelijkstaande overdrachten. Advies. van de Raad van State stuk ingediend op 1529 (2011-2012) Nr. 11 20 juni 2012 (2011-2012) Ontwerp van decreet houdende wijziging van het tarief op het recht op verdelingen en gelijkstaande overdrachten Advies van de Raad van

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel tot wijziging van het Reglement van Orde teneinde de binding met de gekozen Leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal te

Initiatiefvoorstel tot wijziging van het Reglement van Orde teneinde de binding met de gekozen Leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal te Initiatiefvoorstel tot wijziging van het Reglement van Orde teneinde de binding met de gekozen Leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal te verbeteren Dit initiatiefvoorstel tot wijziging van het Reglement

Nadere informatie

HUISHOUDELIJK REGLEMENT BRIDGECLUB V.O.G. DE LEDEN

HUISHOUDELIJK REGLEMENT BRIDGECLUB V.O.G. DE LEDEN HUISHOUDELIJK REGLEMENT BRIDGECLUB V.O.G. DE LEDEN ART.1 AANNAME NIEUWE LEDEN Zij, die werkend lid wensen te worden van de vereniging, geven van hun verlangen kennis aan het bestuur. Het besluit tot aanneming

Nadere informatie

Artikel 6 Lid van de vereniging kan zijn iedere natuurlijk persoon die instemt met het doel van de vereniging.

Artikel 6 Lid van de vereniging kan zijn iedere natuurlijk persoon die instemt met het doel van de vereniging. Statuten Zoals vastgesteld door het Congres bijeen op 16 december 1990 te Wageningen; waarna verleden in een akte houdende de oprichting van de vereniging, op 4 januari 1991 te Amsterdam; en voor het laatst

Nadere informatie