Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever."

Transcriptie

1 Artikel: The First War of the World. H.G. Wells en zijn oorlogszucht Auteur: Igo Galama Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 32.3, Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN Abstract: H.G. Wells was more than thrilled in 1914 at the outbreak of the First World War. He foresaw a new and cleaner page in the history of mankind. After the war he couldn t quite grasp his own bellicosity and spoke of it as a mere fever. He said that his pro-war sentiment was in contrast with pre-war utterances. In this article Igo Galama claims the opposite and seeks, mostly in Wells pre-war literature, for deeper reasons to explain what Wells himself could not: his bellicosity. Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Skript Historisch Tijdschrift is een onafhankelijk wetenschappelijk blad dat vier maal per jaar verschijnt. De redactie, bestaande uit studenten en pas afgestudeerden, wil bijdragen aan actuele historische debatten, en biedt getalenteerde studenten de kans om hun werk aan een breder publiek te presenteren. Een abonnement op Skript kost 20 euro per jaar. U kunt lid worden door het machtigingsformulier in te vullen op Ook kunt u een sturen naar de redactie, dan krijgt u het machtigingsformulier thuisgestuurd. Losse nummers zijn verkrijgbaar bij de redactie. Artikelen ouder dan een jaar zijn gratis te downloaden op Skript Historisch Tijdschrift Spuistraat 134, kamer VB Amsterdam

2 The First War of the World H.G. Wells en zijn oorlogszucht Igo Galama De Britse schrijver H.G. Wells ( ) was, net zoals zijn tijdgenoten, enthousiast over het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Achteraf begreep hij niet hoe hij ooit zo naïef had kunnen zijn. In dit artikel maakt Igo Galama aan de hand van literaire bronnen duidelijk hoe H.G. Wells in de greep raakte van de heersende oorlogsstemming en duidt deze waanzin als een poging om bevrijd te worden uit het verstikkende Engelse burgermilieu. Na de Eerste Wereldoorlog schreef de H.G. Wells in zijn autobiografie: My prowar zeal was inconsistent with my pre-war utterances and against my profounder convictions 1. Werkelijke verklaringen voor zijn oorlogsstemming geeft hij echter niet. As I recovered concioussness ( ) 2 schrijft hij vervolgens, alsof zijn toestand tijdens de oorlog dermate koortsachtig en ziekelijk was dat hij, onder de onweerstaanbare invloed van iets, nauwelijks verantwoordelijk was voor zijn eigen handelen. Of in zijn eigen woorden: The fount of sanguine exhortation in me swamped my warier disposition towards critical analysis and swept me along. 3 Waarom werd hij zozeer meegesleept door de gebeurtenissen dat hij het zelf achteraf haast ongeloofwaardig achtte? In dit artikel wordt getracht een verklaring te geven voor de verleidingen van de Eerste Wereldoorlog, waar zowel Wells als zijn tijdgenoten geen weerstand tegen konden bieden. Verscheidene historici hebben reeds geschreven over de opmerkelijke stemming in Europa in 1914 en de tijd daarna. De Amerikaanse historicus Roland Stromberg, gespecialiseerd in Europese intellectuele geschiedenis, beargumenteerde in zijn Redemption by War dat de verschillende Europese intellectuele elites zich voorafgaand aan de oorlog verzetten tegen de, in hun ogen, gezapige sociale orde, en dat ze het uitbreken van een immense oorlog aanvankelijk als een schier apocalyptische bevrijding voelden. 4 En in het met prijzen bekroonde Rites of Spring van de Canadese historicus Modris Eksteins blijkt dat dergelijke romantische ideeën niet beperkt bleven tot salonbijeenkomsten en vrijwel ongelezen meesterwerken, maar dat ook soldaten juist massaal Nietzsche lazen en verwachtten zichzelf te ontdekken aan het front, als ware het front de grens van een nieuwe wereld die ontdekt moest worden. 5 In aanvulling op deze literatuur zal aan de hand van de uitspraken van H.G. Wells getracht worden deze bevrijdingsgevoelens te expliciteren. Daartoe zal allereerst het oorlogsenthousiasme van Wells in kaart worden gebracht. Daarna wordt betoogd dat dit oorlogsenthousiasme gevoed werd 131

3 door een contemporain, ideologisch denkkader. Vervolgens wordt aan de hand van enkele theoretische uitgangspunten getracht dit denkkader inzichtelijk te maken. Ten slotte wordt Wells enthousiasme verklaard, hierbij wordt gebruik gemaakt van de oorlogsrede van David Lloyd George. Door het gehele essay heen spelen de citaten van Wells een hoofdrol, zij vormen het fundament waarop de conclusies van dit onderzoek zijn gebaseerd. H.G. Wells in 1914 Wells schreef veel. Elk jaar produceerde hij één, twee en soms wel drie romans, waarvan The War of the Worlds (1898) de bekendste is. Veelal behelzen zijn fictieve werken hoewel bedoeld als kritiek op de contemporaine politiek en levensstijl de toekomst. Wells wordt tegenwoordig meer geroemd vanwege zijn profetische gaven, dan om zijn literaire kwaliteiten. Hij schreef bijvoorbeeld kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in The World Set Free (1914) over een gigantische oorlog middenin de twintigste eeuw, met in de hoofdrol Engeland, Frankrijk en Duitsland, die beslecht werd door een atoombom. The World Set Free schetst een conflict tussen behoudendheid enerzijds en anderzijds ontdekkingsdrang en vooruitstrevendheid. De ontdekkende mens, die de elementen wil beheersen, wordt beknot door de behoudende mens, hetgeen een explosieve situatie oplevert. Met name het tijdstip van verschijnen, voorjaar 1914, maakt het werk buitengewoon interessant. Behalve (science fiction) romans schreef hij essays, artikelen en ingezonden brieven aan kranten waarin hij zijn mening gaf over allerlei zaken. Hij mengde zich in publieke debatten en bemoeide zich met politiek, wetenschap, literatuur en alle zaken die destijds belangwekkend waren. Hij was zijn gehele leven als geen ander op de hoogte van wat er speelde in zijn land en daarbuiten. Hoewel de incarnatie van een tijdsgeest misschien niet bestaat, komt Wells aardig in de buurt. In een essay getiteld The War That Will End Wars zette Wells uiteen wat in zijn ogen het nagestreefde doel van de Grote Oorlog was. We have to spread this idea, repeat this idea, and impose upon this war, the idea that this war must end war. 6 Dit doel, een nieuw Europa dat had afgerekend met zijn verleden, was zo verheven dat het alle middelen heiligde. Tijdens de eerste maanden van de oorlog schreef Wells ingezonden brieven aan kranten waarmee hij zijn landgenoten bewust wilde maken van het belang van de gebeurtenissen die plaatsvonden. Our country is fighting for existence. No one who remains sane can suppose we have any other alternative before us now except victory, or destruction. 7 Het belangrijkste was volgens Wells dat niemand het verloop van de gebeurtenissen in de weg zou staan, opdat het verheven doel bereikt kon worden. I would implore Liberals not to let this sort of blank-mindedness, this pseudo-sage, intellectual laziness, this easy dread of prematurity carry them into a merely passive and obstructive position. 8 Het verloop mocht niet belemmerd worden, omdat een nieuwe wereld in de maak was: Things are on the move now, as for a century they may never be again. Skript Historisch Tijdschrift

4 A sane settlement of Europe may wipe out hundred festering wrongs, reduce the reasons for armaments to a minimum, open a new and cleaner page in the history of mankind. 9 De kans die zich nu voordeed zou zich niet snel weer voordoen, daar wilde Wells zijn lezers van doordringen. Surely there is more life in Liberalism than that it should play the part of a drag, and no other part, in these tremendous happenings. 10 Wells ging zelfs zo ver in zijn enthousiasme dat hij, door middel van een ingezonden brief, poogde de overheid ertoe over te halen de gehele burgerbevolking te bewapenen opdat zij zich zou kunnen verdedigen tegen eventuele Duitse raids. And, in the first place, let the experts have no illusions as to what we ordinary people are going to do if we find German soldiers in England one morning. We are going to fight. ( ) We irregulars will, of course, massacre every German straggler we can put a gun to. Naturally. Such a procedure may be sanguinary, but it is just the common sense of the situation. We shall hang the officers and shoot the men. A German raid to England will in fact not be fought it will be lynched. 11 Later bekende Wells in zijn autobiografie dat de Grote Oorlog een aan verstandsverbijstering grenzend enthousiasme in hem had aangewakkerd. De oorlog veroorzaakte bij hem een breuk in de psyche vanwege de immense impact die het had op zijn belevingswereld. It took me some months of reluctant realization to bring my mind to face the unpalatable truth that this war for civilisation, this war to end war of mine was in fact no better than a consoling fantasy, and that the flaming actuality was simply this, that France, Great Britain and their allied Powers were, in pursuance of their established policies, interests, treaties and secret understandings, after the accepted manner of history. 12 Doordat de oorlog in de loop der jaren een nieuwe betekenis kreeg, kreeg ook het leven een nieuwe betekenis. No intelligent brain that passed through the experience of the Great War emerged without being profoundly changed. Our vision of life was revised in outline and detail alike 13 De wereld was dus inderdaad veranderd door de oorlog. Ironisch genoeg niet door succes, maar door deceptie. Gavrilo Princip had in 1914 op symbolische wijze een oude wereld doodgeschoten. Een wereld die behoorde aan Habsburgers en Bourbons. In de rap liberaliserende en democratiserende westerse wereld die bedreigd werd door communisme en fascisme was het voor Wells ondenkbaar zich nog eens te enthousiasmeren voor een dergelijke oorlog. Dit maakt het niet geheel onbegrijpelijk dat Wells moeite had zich in zijn jongere zelf te verplaatsen en zijn toestand in 1914 afdeed als een irrationele bevlieging. The return to complete sanity took the greater part of two years. My mind did not get an effective consistent grip upon the war until

5 Een explosieve tijd De oorlogszuchtige woorden van Wells pasten binnen een contemporaine ideologie, een geheel van ideeën over de mens, menselijke relaties en de inrichting van de samenleving. 15 Het verhaal dat in dit essay aan de hand van Wells wordt verteld zou op ongeveer dezelfde wijze verteld kunnen worden aan de hand van D Annunzio of Barrès, Thomas Mann of Diaghilev, Shaw of Ortega y Gasset, zelfs aan de hand van een frontsoldaat die een dagboek bijhield of zijn oom die hem brieven schreef. Zonder animo had deze oorlog nooit gevoerd kunnen worden. Specifieke gedachtepatronen die steeds gebruikelijker werden aan het begin van de twintigste eeuw vormden een stevige voedingsbodem voor deze begeestering. Zonder kennis van het vertoog van toen, en de implicaties die daarvan uitgaan, is begrip voor het oorlogsenthousiasme onmogelijk. Verscheidene auteurs, denkers en kunstenaars gaven aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog blijk van verachting van het verleden, de ratio en het verlichte. Ze verheerlijkten juist actie, daden en de geest, en raakten gefrustreerd door teveel zelfbewustzijn, en door de manco s van beschaving. De moderne beschaving bleek een façade waarachter ijdelheid, hypocrisie en decadentie school, een wereld van beleefde manieren maar onedele intenties. Men wilde het zelfbewustzijn en de gemankeerde beschaving ontvluchten door het maken van een sprong in het duister, en het begin van een nieuwe wereld. Dergelijke en eindeloze combinaties en articulaties van zulke ideeën nestelden zich in talloze boeken, essays, schilderijen, kranten, brieven en gedichten aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Op verschillende wijzen getuigden avant-gardisten, futuristen, realisten, socialisten, sociaaldarwinisten, Tolstoj, Dostojevski en bovenal Nietzsche van deze gedachtewereld. De futuristen waren het meest fundamenteel. Zij hoopten letterlijk op liberation of the burden of history 16 Modris Eksteins schrijft in Rites of Spring dat Modernisme ( ) in its prewar form was a culture of hope. 17 Ruwe, onbevreesde hoop. In een dergelijke ideeënwereld begon Wells met schrijven. Het idee van bijvoorbeeld de futuristen dat die zogenaamd onechte oude wereld onthutst achtergelaten diende te worden bestond echter bij de gratie dat er aan de andere kant een rotsvast geloof was in die burgerlijke negentiende-eeuwse idealen van gematigdheid, zedigheid en behoudendheid. De ergernis bestond er juist uit dat die idealen van de zichzelf in aangeleerde gedragingen huldigende burgerij zich continu en uitermate succesvol manifesteerden in het dagelijkse leven. 18 In zijn roman Ann Veronica, een feministisch werk waarin de hoofdpersoon zich ontwikkelt als een nieuwe, moderne vrouw, formuleert Wells dat als volgt: Life is two things, that s how I see it; two things mixed and muddled up together. Life is morality life is adventure. ( ) Morality tells you what is right, and adventure moves you. If morality means anything it means keeping bounds, respecting implications, respecting implicit bounds. If individuality means anything it means breaking bounds adventure. Will you be moral and your species, or immoral and yourself? 19 Skript Historisch Tijdschrift

6 135 Caspar David Friedrich, Der Wanderer über dem Nebelmeer 1818 (bron:

7 Vooral de imperiale grootmacht Groot-Brittannië symboliseerde traditie civilisatie, stiff upper lip en beleefde manieren. Kortom, westerse beschaving. Volgens Eksteins was Groot-Brittannië voor veel Duitsers a world of form, devoid of spiritual values: it was a culture not of honesty and true freedom but of manners, superficiality, and dissimulation. Duitse Kultur daarentegen weerspiegelde in hun ogen innerlijke vrijheid, authenticiteit en essence as opposed to appearance. 20 Aan de andere kant waren er veel Britten die juist trots waren op het verloop van de geschiedenis en wilden sterven voor het behoud van veronderstelde waarheden die nu telkens in twijfel getrokken werden. Waarheden over plicht, eer, trouw, vrijheid en gematigdheid. Toch waren er ook binnen Groot-Brittannië steeds meer, met name jonge mensen, die zich verzetten tegen de geijkte invulling van zulke idealen. De wereld bewoog, alles ging sneller, alles was bereikbaar per auto en per trein, de welvaart steeg, er was minder honger, mensen kregen vrije tijd, hobby s, ze sportten, ze lazen, ze aten gezonder, gingen uit en stierven ouder. Alleen de oude Britse politieke en maatschappelijke tradities bleven achter bij deze ontwikkelingen, zo scheen het. Wells was, ondermeer in The World Set Free, een prominent criticus van politieke tradities: For two hundred years there had been no changes in political or legal methods and pretensions, the utmost change had been a certain shifting of boundaries and slight readjustments of procedure, while in nearly every other aspect of life there had been fundamental revolutions, gigantic releases and an enormous enlargement of scope and outlook. 21 Juist het broeiende conflict tussen verandering aan de ene kant en statigheid aan de andere kant maakte het begin van de twintigste eeuw explosief. Of in de woorden van Wells: The oldest of old bottles and this new wine, the most explosive wine. Something will overtake them. 22 Wonder and the Sea: beschaving als gevangenis Wells oorlogsfurie is dus minder ongegrond dan hij zelf doet voorkomen in zijn autobiografie. Zijn oorlogsstemming kan verklaard worden vanuit een ideologisch perspectief. Zijn gedachten waren conform een contemporain denkkader. Een meer theoretische benadering biedt wellicht de mogelijkheid dit denkkader begrijpelijk te maken. Het vergt te allen tijde zelfbeheersing om macht niet ten volle te exploiteren. Veelal is die zelfbeheersing een vanzelfsprekendheid, veel dingen doen we niet terwijl ze wel in onze macht liggen. We vermoorden geen oude woekeraarster zoals Dostojevski s Raskolnikov, maar we zouden het kunnen doen. We vragen geen wildvreemde ten huwelijk en geven zelfs geen bespottelijke fooi van driehonderd procent aan de kantinejuffrouw bij de aanschaf van een espresso, maar het zou kunnen. Het is onze gewoonte de perken niet te buiten te gaan. Skript Historisch Tijdschrift

8 137 Er bestaan ook behoorlijk goede redenen om onszelf te beheersen: economische redenen, morele, fysieke, sociale, dierlijke, gerechtelijke en beschaafde redenen die zich voornamelijk uiten in angst, waardoor angst de grootste reden tot zelftucht wordt. Een latente angst die verhindert dat de grens met het gevaarlijke, het onbekende of maatschappelijk onaanvaardbare te ver wordt overschreden, en een angst die zo natuurlijk voelt dat slechts een enkeling beseft erdoor in zijn vermogen beknot te worden. Zodra echter dit besef wellicht meer onbewust dan bewust gestalte krijgt blijkt zelfbeheersing geen vanzelfsprekendheid meer. Macht lonkt, hoe dan ook, waardoor de vraag rijst: als ik het kan, waarom doe ik het niet? Hoogtevrees is een goed voorbeeld, het uit zich dikwijls niet in een vliegtuig maar wel op een flatgebouw, want daar is de mogelijkheid om te springen, daar ligt een sprong of een ongelukkige val binnen de grenzen van de macht. Hoogtevrees is daarom niet werkelijk de angst om te vallen, maar eerder de angst om de verleiding niet te kunnen weerstaan; 23 de verleiding haast om volkomen machteloos te worden, om zo de teisterende machtsbeperkingen te tarten. Into cleanness leaping noemt de Groningse geschiedfilosoof Eelco Runia dit. 24 Het merendeel van Runia s werk, onder meer Waterloo, Verdun, Auschwitz. De liquidatie van het verleden (1999), strekt ten betoog dat de mens soms de onbedwingbare neiging heeft een onberedeneerde sprong te wagen, een daad te stellen alvorens deze te rationaliseren. Dat men niet weloverwogen besluit maar pas achteraf de dadendrang reconstrueert in een logisch verhaal en een rationeel zelfbeeld, waardoor de illusie van een volmaakt kloppend plot wordt geschapen. In een groter geheel doet de historicus volgens Runia precies hetzelfde, hij rijmt het ongerijmde. De beste historicus schept verbanden op plaatsen waar geen ander ze zou zoeken, hij zoekt aannemelijke aanleidingen en verklaringen voor elke beslissing, elke misstap, elke gebeurtenis en elk volksoproer en hij smeedt daartussen samenhang. Dit terwijl in werkelijkheid Runia beargumenteert dit aan de hand van psychologisch onderzoek menselijk handelen zich gewoonlijk kenmerkt door gebrek aan overweging. 25 Sterker: belangrijke beslissingen worden veelvuldig, en zeker relatief, minder gefundeerd genomen dan schijnbaar betekenisloze besluiten. Handelen is in beginsel impulsief. Hieruit vloeit voort dat eminente historische wendingen, zoals de Franse Revolutie, de val van de Muur en wellicht de verkiezing van Obama, niet zozeer de vruchten zijn van het verleden waarin ze wortelen, maar eerder het product van de irresistible urge to cut oureselves loose from our moorings. 26 Hoewel dergelijke ideeën niet stroken met onze doorgaans rationalistische geschiedopvatting, blijkt de onberedeneerde vlucht voorwaarts een gemeenplaats in de literatuur. De gevoelsmatige herkenbaarheid van de aantrekkingskracht van irrationaliteit impliceert wellicht dat deze als emotie deel is uit gaan maken van de mens, of althans van de westerse cultuur. 27 Immers, reeds Achilles verkoos heldenroem en een wisse dood boven een lang leven door in een onbekende oorlog te springen. De Engelse dichter Rupert Brooke deed net zoiets: Not a bad place and time to die, Belgium, 1915 schreef hij aan een vriend enkele maanden voor zijn dood. 28

9 Maar wat maakt nu een morbide oorlog vergelijkbaar met een frisse duik? Waarom stortten dichters, studenten, boerenknechten en arbeiders zich als vrijwilligers vol overgave in een modderige, manschappendecimerende loopgravenoorlog as swimmers into cleanness leaping. 29 Plichtsbesef alleen is niet genoeg, is soms zelfs een façade voor de sluimerende wil los te breken. Los waarvan dan? Wells geeft daar een aardig antwoord op in The World set Free: He sat down on a seat and became aware of the two people next to him. It was the talk of a young couple evidently on the eve of marriage. The man was congratulating himself on having regular employment at last; they like me, he said, and I like the job. If I work up in r dozen years or so I ought to be gettin somethin pretty comfortable. That s the plane sense of it, Hetty. There aint t no reason whatsoever why we shouldn t get along very decently very decently indeed. The desire for little success amidst conditions securely fixed! So it struck upon Holsten s mind. He added in his diary, I had a sense of all this globe as that ( ) He reassured himself against the invasion of this disconcerting idea that he was something strange and inhuman. Man had not always been thus; the instincts and desires of the little home, the little plot, was not all his nature; also he was an adventurer, an experimenter, an unresting curiosity, an insatiable desire. For a few thousand generations indeed he had tilled the earth and followed the seasons, saying his prayers, grinding his corn and tramping the October winepress, yet not for so long but that he was still full of restless stirrings If there had been home and routine and the field, thought Holsten, there have also been wonder and the sea. 30 Civilisatie en de wens daarmee te breken zijn kennelijk complementair, kunnen slecht zonder elkaar. In een volstrekt primitieve bestaansvorm is een breuk onmogelijk, er bestaat simpelweg geen concept dat gebroken kan worden. Pas als er een concept ontstaat, en daarmee betekenisgeving een wereld zoals ze gedacht wordt en inherent daaraan codes, gemeenplaatsen, richtlijnen, discoursen, culturele categorieën, hiërarchieën en allerlei andere impliciete begrenzingen van de civiele wereld, pas dan is er iets om voor weg te vluchten. En juist deze mogelijkheid maakt beschaving dynamisch. Des te begrensder en ordelijker het concept, des te groter de verleiding. 31 Dit niet alleen omdat het concept de persoonlijke macht intoomt en zelfbeheersing vereist, maar ook omdat het het ervaren onecht doet lijken; de gedachte wereld distantieert zich namelijk van de werkelijke wereld, dat is de paradox van bewustzijn. De gegeven betekenis (van wat dan ook) is een opgelegde betekenis, civilisatie drogeert de werkelijkheid, zo schijnt het. Cultivatie of, home and routine and the field is als een web dat steeds dichter wordt geweven. Mensen willen echtheid ervaren, iets hogers dan het dagelijkse, iets wezenlijks, zichzelf leren kennen, de wereld begrijpen. Dit lijkt te kunnen door het dagelijkse, het conceptuele web te doorbreken, door discontinuïteit te stichten, persoonlijk of maatschappelijk. The real trouble of life isn t that we Skript Historisch Tijdschrift

10 exist that s a vulgar error; the real trouble is that we don t really exist and we want to. That s what this in the highest sense much stands for! The hunger to be for once really alive to the fingertips. (H.G. Wells, Tono-Bungay 1909). 32 Zolang er een concept bestaat lijkt men niet echt te leven. Wells zijn enthousiasme verklaard All my life has been at bottom, seeking, disbelieving always, dissatisfied always, with the thing seen, the thing believed, seeking something in toil, in force, in danger something whose name and nature I do not clearly understand, something beautiful, worshipful, enduring, mine profoundly and fundamentally, and the utter redemption of myself; I don t know all I can tell is that it is something I have ever failed to find. 33 Langzaamaan wordt door citaten als bijvoorbeeld deze uit Tono-Bungay, een roman uit 1909 over frustraties door sociale hiërarchieën, duidelijk waardoor Wells zich mee liet slepen. Hij herkende de oorlog onbewust als een thema waar hij in de jaren voorafgaand aan 1914 veelvuldig over schreef. Dit valt goed aan te tonen door zijn schrijven te vergelijken met de oorlogsrede van de Engelse minister van Financiën (en vanaf 1915 minister van Oorlog), David Lloyd George. Deze rede is juist zo betekenisvol vanwege haar retorische element. Het oogmerk van deze rede is de morele articulatie van de betekenis van de Grote Oorlog, een legitimatie van de geschiedenis die op dát moment geschreven wordt. Lloyd George verplaatste zich als politicus en als retoricus ongetwijfeld zo goed als hij kon in dat momentum. Hij vroeg zich af: wat maakt deze politieke aardbeving aanvaardbaar? 34 Impliciet en wellicht onbewust poogde hij, om dat doel te bereiken, verscheidene ideeën en gevoelens die toen broeiden samen te vatten in één enkele rede, en tot besluit zelfs in één alinea. Hij besloot zijn rede namelijk met de volgende woorden: May I tell you in a simple parable what I think this war is doing for us. I know a valley in North Wales, between the mountains and the sea. It is a beautiful valley, snug, comfortable, sheltered by the mountains, from all the bitter blasts. But it is very enervating, and I remember how the boys were in the habit of climbing the hill above the village to have a glimpse of the great mountains in the distance, and to be stimulated and freshened by the breezes which came from the hilltops, and by the great spectacle of their grandeur. We have been living in a sheltered valley for generations. We have been too comfortable and too indulgent, many, perhaps, too selfish, and the stern hand of Fate scourged us to an elevation where we can see the great everlasting things that matter for a nation the great peaks we had forgotten, of Honour, Duty, Patriotism, and, clad in glittering white, the great 139

11 pinnacle of Sacrifice pointing like a rugged finger to Heaven. We shall descend into the valley again: but as long as the men and women of this generation last, they will carry in their hearts the image of those great mountain peaks whose foundations are not shaken, though Europe rock and sway in the convulsions of a great war. (Enthusiastic and continued applause.) 35 Deze allegorie behaagde Wells ongetwijfeld. Dit omdat de tekst nauwgezet aansluit bij verlangens waar Wells over schreef. Verlangens die kennelijk herkenbaar waren voor zijn lezers, en ondanks talrijke verschillen in opvattingen gedeeld werden door allerlei andere auteurs. In het dal van Lloyd George is het vreselijk saai. Het personage van Wells in Tono-Bungay wil het liefst echt leven to the fingertips. Dat lijkt pas mogelijk als hij uit dat beschutte dal klimt, want in die veilige omgeving zal hij nooit precies vinden wat hij zoekt, namelijk: something beautiful, worshipful, enduring, mine profoundly and fundamentally, and the utter redemption of myself. Dat zoekt hij immers juist in toil, in force, in danger, het is iets whose name and nature I do not clearly understand. Alleen het onbekende of onbeschutte maakt het leven spannend, avontuurlijk, de moeite waard. Wells vraagt: will you be moral and your species, or immoral and yourself? Het antwoord van Lloyd George zou wellicht zijn: in deze oorlog ben je jezelf én moreel. De hoge toppen die het dal beschutten kunnen gezien worden als metaforen voor de implicit bounds ontsproten uit morality, civilisatie en decadentie waarover Wells schrijft. Die begrenzingen zijn echter niet absoluut want the instincts and desires of the little home, the little plot, was not all his nature. Wells en Lloyd George zijn het er over eens dat de hoogten niet onoverwinbaar zijn, en dat schier onneembare muren in werkelijkheid gemaakt zijn van papier, en desgewenst instorten als kaartenhuizen. In 1910 schreef Wells reeds in The history of Mr. Polly: But when a man has once broken through the paper walls of everyday circumstance, those insubstantial walls that hold so many of us securely prisoned from the cradle to the grave, he has made a discovery. If the world does not please you, you can change it. Determine to alter it at any price, and you can change it altogether. 36 De zelfbeheersing die vereist is om te kunnen functioneren in het dagelijkse leven was frustrerend, omdat ergens aan de horizon een alternatief gloorde. Een geloof had zich geworteld in Wells dat de mensen aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog misschien inderdaad zoals Lloyd George suggereerde uitverkoren waren om de wereld te redden. Things are on the move now, as for a century they may never be again. Het offer dat gebracht moest worden, bracht hij bereidwillig. Such a procedure may be sanguinary, but it is just the common sense of the situation. Wells kreeg er iets onweerstaanbaars voor terug, namelijk het gevoel deel uit te maken van iets dat boven al het andere uitstijgt. Boven het Skript Historisch Tijdschrift

12 dagelijkse en het persoonlijke. Iets glorieus dat zich manifesteerde in een oorlog. De oorlog was subliem en daarom de moeite waard, verdere legitimatie was niet nodig. In The World Set Free formuleert Wells dit sentiment: It has begun, he writes in his diary in which these things are recorded. It is not for me to reach out the consequences I cannot foresee. I am a part, not a whole; I am a little instrument in the armoury of Change. 37 Conclusie Rationele redenen om de Eerste Wereldoorlog verheugd te verwelkomen had H.G. Wells niet. Volgens Wells was zijn oorlogsstemming ( ) inconsistent with my pre-war utterances and against my profounder convictions. Deze uitspraak is zonder twijfel welgemeend, maar desalniettemin dubieus. Pas na de oorlog strookte zijn enthousiasme niet met profounder convictions. De oorlog deed zijn denken veranderen en vervaagde het ideologische perspectief dat de voedingsbodem vormde van zijn aanvankelijke idee, dat de oorlog een sprong voorwaarts inhield. Dit idee maakte hem blind voor de schaduwzijden van oorlog. Bovendien doen citaten uit zijn vooroorlogse romans sterk vermoeden dat zijn verheerlijking van de oorlog geenszins in strijd was met pre-war utterances. Hij schreef over het beschutte dal waar Lloyd George later over zou spreken, en over de irrationele drang dat dal te verwerpen. Wells zag dat dal net als Lloyd George als gezapig en ingedut. Een dal van ordelijkheid, gezelligheid, beleefdheid, scholen, universiteiten, kappers, koffiehuizen en cafés. Dit dal deed verlangen naar hoogtes waar vaste ondergrond geen vanzelfsprekendheid was, waar een val binnen de grenzen van de macht lag. Verwonderlijk is het daarom allerminst dat Wells de zomer van 1914 beleefde als een bevrijding en meegevoerd werd door een golf van oorlogsbezieling. Hij was niet de enige. 141

13 Noten 1 H.G. Wells, Experiment in autobiography (Londen 1934) Ibidem. 3 Ibidem, R. Stromberg, Redemption by war, the intellectuals and 1914 (Lawrence KA, 1982). 5 M. Eksteins, Rites of spring, the Great War and the birth of the modern age (Boston 1989). Met dit werk won Eksteins de Ferguson Award, en de Tillium Book Award. 6 D.C. Smith, H.G. Wells, desperately mortal (Yale 1986) 221. Oorspronkelijk uit essay The war that will end war. 7 D.C. Smith ed., The correspondence of H.G. Wells (Londen 1998) 379. Brief werd geplaatst in de Labour Leader op 3 september Ibidem, 377. Brief werd geplaatst op 21 augustus in de Daily News. 9 Ibidem. 10 Ibidem. 11 Ibidem, 391. Brief werd geplaatst in The Times op 25 oktober H.G. Wells, Experiment in autobiography, 669. Wells verwijst hier naar twee essays die hij in deze periode schreef: the war war that will end war en war for civilisation. 13 Ibidem, Ibidem, Definitie ideologie van Antoine Destutt de Tracy. 16 J.W. Burrow, The crisis of reason, (Yale 2000) M. Eksteins, Rites of spring, Vergelijk J. Joll, The mood of 1914, 215: The mood of 1914 must be seen partly as the product of a widespread revolt against the liberal values of peace and rational solutions of all problems which had been taken for granted by many people for much of the nineteenth century. 19 L.R. Anderson, Bennet, Wells and Conrad, M. Eksteins, Rites of spring, H.G. Wells, The world set free (Londen 1988, origineel 1914) Ibidem, E. Runia, Into Cleanness Leaping History & Theory (in press) 14. Runia formuleert dit als volgt: Vertigo may feel like the fear to fall, but in reality it is according to psychoanalysis a wish to jump, covered by a fear to fall. Overigens bestaat angst in een vliegtuig natuurlijk eveneens, dit moet echter gezien worden als een ander psychologisch fenomeen. 24 De term into cleannness leaping is afkomstig uit een gedicht van Rupert Brooke. 25 Ibidem, Namelijk de Wilson/ Nisbett thesis. Runia schrijft hierover: It consist of two parts. The first part is, among psychologists, hardly challenged anymore: many of our judgements, feelings, thoughts and actions are brought about by the adaptive unconscious. The second part of the Wilson/Nisbett however is still a bit controversial This second part is, in the words of Wilson, that because people do not have conscious access to the adaptive unconscious, their conscious selves confabulate reasons for why they responded the way they did. Put differently: though our consciousness may not be very good in controlling our actions, it is extremely good in inducing the belief that we do what we do because we have good reasons to do so. Skript Historisch Tijdschrift

14 26 Idem (Deze alinea is een samenvatting en interpretatie van Runia s gehele essay p. 1-20, citaat p.4) 27 Ik weet niet zeker of emotie exact het juiste woord hiervoor is. Wat ik bedoel is dat de vrij vage realisatie iets wat dan ook te willen forceren als een psychologisch fenomeen moet worden gezien; een fenomeen dat met name in de westerse wereld (hoewel, misschien daarbuiten ook wel, maar mijn kennis daarover is niet toereikend) is gecultiveerd doormiddel van literatuur en dergelijke. De vraag in hoeverre deze spronggedachte inherent is aan de menselijke psyche, en in hoeverre eerder juist een resultaat van cultivatie ervan, is denk ik eerder het terrein van psychologisch of/en biologisch onderzoek; ik heb niet de illusie die vraag hier te kunnen beantwoorden. 28 R. Wohl, The generation of 1914, 90. Overigens is het natuurlijk niet te staven of Brooke inderdaad die innerlijke overtuiging had. Dat hij echter koos voor zulke woorden om 'zijn situatie te beschrijven, daar gaat het mij hier om. 29 R. Brooke, The collected poems (Londen 1987) 312. Het gedicht Peace schreef Rupert Brooke in H.G. Wells, The world set free, Vergelijk R. Musil, Der Mann ohne Eigenschaften (Hamburg 1952, origineel ) 465: Irgendwie geht Ordnung in das Bedürfnis nach Totschlag über, en Runia s opmerkingen daarover in Into cleanness leaping, L.R. Anderson, Bennet, Wells and Conrad, H.G. Wells, Tono-Bungay (Londen 1946, origineel 1909) Althans, dit in de veronderstelling dat Lloyd George zelf deze rede schreef, hetgeen er niet werkelijk toe doet (tenminste voor het doel dat ik in dit essay nastreef). 35 greatwarspeechde00lloyuoft. 36 L.R. Anderson, Bennet, Wells and Conrad, narrative in transition, H.G. Wells, The world set free,

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3 Chapter 1 Stone 1 Zo toon je interesse in iemand How do you feel? How is life? What's wrong with you? What's bothering them? You look happy. You seem worried. Hoe voel

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Annick Hedlund-de Witt a.dewitt@tudelft.nl Post-doctoral researcher Biotechnology and Society 2 40 Yoga is not

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK The Emptiness of Auschwitz Linda Schouten De leegte van Auschwitz The Emptiness of Auschwitz 2015 Uitgeverij Verbum en Linda Schouten Design: Van Boom & Rijnbende, Amsterdam

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Ondernemen als. Deel 1. Visie. Naam: Telefoon:

Ondernemen als. Deel 1. Visie. Naam: Telefoon: Ondernemen als Deel 1 Visie Naam: Telefoon: 2 Over Rose Drs. Rose Jansen Marketingpsycholoog Spiritueel Businesscoach Journeytherapeut In 2006 studeerde ik af als Journeytherapeut bij Brandon Bays. Vol

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Bijwoorden: meer informatie geven over een werkwoord, een bijvoeglijk naamwoord een hele zin of een ander bijwoord - uitleg

Bijwoorden: meer informatie geven over een werkwoord, een bijvoeglijk naamwoord een hele zin of een ander bijwoord - uitleg Je ziet hier een plaatje van een man die aan het lopen is. Over de manier van lopen kun je aanvullende informatie geven. The man is walking fast. The man is walking slowly. De man loopt snel. De man loopt

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle Handleiding The very hungry caterpillar Eric Carle In the light of the moon a little egg lay on a leaf. One Sunday morning the warm sun came up and pop! - out of the egg came a tiny and very hungry caterpillar.

Nadere informatie

VRAGENKAARTJES THE ISLAND OF ALL TOGETHER

VRAGENKAARTJES THE ISLAND OF ALL TOGETHER VRAGENKAARTJES THE ISLAND OF ALL TOGETHER Dank je wel voor het downloaden van de vragenkaartjes. Graag delen we vrijblijvend een paar van onze ervaringen: 1. Wij lieten mensen eerst een minuut of tien

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

Rick Keijzer natuurspelingen

Rick Keijzer natuurspelingen Rick Keijzer natuurspelingen Natuurspelingen Plays of Nature Vanaf zeer jonge leeftijd is Rick Keijzer gefascineerd door fossielen, mineralen en alles wat erg oud is en uit de grond komt. Het idee dat

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum Stille Jouw persoonlijke notities momenten met teksten van Mirjam van der Vegt Boekencentrum Vormgeving omslag en binnenwerk Studio Vrolijk ISBN 978 90 239 2643 6 NUR 707 2012 Uitgeverij Boekencentrum,

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum?

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? 1 Shopping mall Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? The Tower - Shopping mall 1 Bookshop Blackwell s Waterstones

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Scourge of Ethar The Game

Scourge of Ethar The Game Scourge of Ethar The Game IG 101/102 Team 1, Firstblood teamleden: Daniel Bijlsma, Peter Martens, Sievajet Rahimbaksh, Mick Tozer, Dennis Balk en Joey Rommers docent: Casper van Est type game: Platform,

Nadere informatie

Samen de olifant ontdekken. Verder denken & samenwerken aan resultaat

Samen de olifant ontdekken. Verder denken & samenwerken aan resultaat Samen de olifant ontdekken Verder denken & samenwerken aan resultaat Heeft u een olifant die ontdekt moet worden? Wilt u... effectiever vergaderen in minder tijd met meer plezier? Zelf ook meedoen met

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209 25 (1996) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 209 A. TITEL Protocol tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Tsjechische Republiek tot wijziging van de Overeenkomst

Nadere informatie

Vrij maken of vrij laten?

Vrij maken of vrij laten? Vrij maken of vrij laten? Dilemma's voor de bemoeizuchtige staat Rutger Claassen Universiteit Leiden Congres Ouderen en alcohol, 23 april 2012. Overview 1. Vrijheid wat is dat? 2. Schade aan een ander

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben?

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? Shopping 1 Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? I would like to have Ed Sheeran webshop Lego House hoody Jacket Cap Necklace This grey men s hooded

Nadere informatie

Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn

Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn IE in de LED-wereld praktijkvoorbeelden, tips & trucs Hub Dohmen twitter: http://twitter.com/hdohmen LinkedIn: http://nl.linkedin.com/in/hubdohmen

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Handleiding Nederlands leren in de bibliotheek NT SCHOOL NT Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Nederlands leren in de bibliotheek In Bibliotheek Zuid-Kennemerland kun je Nederlands leren met boeken

Nadere informatie

DROOM: Een visie om voor te sterven

DROOM: Een visie om voor te sterven DROOM: Een visie om voor te sterven Door gebrek aan visie gaat het volk ten onder Spreuken 11:14 Om een uitdrukking te zijn van Gods hart in het hart van de stad Visie van Vineyard Amsterdam EEN BEGIN

Nadere informatie

k ga naar school go to school

k ga naar school go to school Nederlandstalig onderwijs k ga naar school go to school Nederlands English k ga naar school go to school Wat heb ik goed geslapen. Mama helpt me bij het wassen en aankleden. Ze vertelt me dat ik mijn knuffel

Nadere informatie

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Handleiding Nederlands leren in de bibliotheek NT SCHOOL NT Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren NEDERLANDS LEREN IN DE OBA In de OBA kun je Nederlands leren met boeken en op de computer. Op de 5de

Nadere informatie

Leiderschapscompetenties. Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers?

Leiderschapscompetenties. Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers? Leiderschapscompetenties Wat maakt leiders tot leiders en niet tot volgers? Terug in tijd, een persoonlijke verhaal? Een verhaal over mij, nee Verhaal over mij publiek, over jullie over jou Initiative

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

TIJD NINA SWAANS. Dikke Vandale: Tijd (de; m; meervoud: tijden)

TIJD NINA SWAANS. Dikke Vandale: Tijd (de; m; meervoud: tijden) TIJD NINA SWAANS Dikke Vandale: Tijd (de; m; meervoud: tijden) 1 Opeenvolging van ogenblikken; tijdsverloop, tijdsduur of tijdstip: na verloop van tijd; op tijd beginnen tijdig; te allen tijde altijd;

Nadere informatie

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 AGENDA Leerdoelen Wat is sales promotie? Stappenplan voor het ontwikkelen van sales promoties Doelstelllingen van sales promotie Tools

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

OPGROEIEN ALS HALFBLOED / GROWING UP MIXED RACE

OPGROEIEN ALS HALFBLOED / GROWING UP MIXED RACE OPGROEIEN ALS HALFBLOED / GROWING UP MIXED RACE "Wat spreekt u goed Nederlands! / You re Dutch is very good!" Waar kom je ECHT vandaan? / Where are you REALLY from? Dan kun je zeker ook karate? / You must

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

PGM Open 2016 De Essentie van Leiderschap dr. Inge Nuijten

PGM Open 2016 De Essentie van Leiderschap dr. Inge Nuijten PGM Open 2016 De Essentie van Leiderschap dr. Inge Nuijten Rijkdom is het verrijken van anderen. Leider of manager? Dingen goed doen Goede dingen doen Managed werk/controleert Leidt mensen/faciliteert

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie