Het WADDENSLEUTELS project

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het WADDENSLEUTELS project"

Transcriptie

1 Het WADDENSLEUTELS project Han Olff University of Groningen Photo H. Olff

2 WADDENSLEUTELS project Bijdrage leveren aan betere bescherming en herstel van het waddenzee voedselweb?

3 WADDENSLEUTELS project! Project partners and organisatie! Bijdrage aan realisatie einddoelen uitvoeringsplan Waddenfonds! Aanpak, methoden! Eerste resultaten

4 WADDENSLEUTELS project team Natuurmonumenten: Staatsbosbeheer: Wilfred Alblas, Quirin Smeele, Martijn de Jong e.a. Otto Overdijk e.a. Michiel Firet e.a. Rijksuniversiteit Groningen Prof. Han Olff, Prof. Theunis Piersma e.a. NIOZ Texel: Dr. Henk van der Veer, Prof. Jaap Damste, Dr. Stefan Schouten e.a. VU Amsterdam: Dr. Matty Berg Universiteit Utrecht: Prof. Jack Middelburg NIOO Yerseke: Dr. Johan van de Koppel e.a. Nieuw personeel op project: 1 postdoc Dr. Tjisse van der Heide 3 promovendi werving loopt 1 technisch coordinator: Sander Holthuijsen 1 chemisch analist: werving loopt Werkgroepen: -!Financiën -!Uitvoering experimenten -!Communicatie -!Wetenschap

5 Belangrijke projecten waarmee WADDENSLEUTELS samenwerkt! WADDENENGINE (RUG/NIOZ/NIOO)! SIBES (NIOZ)! MOSSELWAD (IMARES/SOVON/UU)! METAWAD (RUG/NIOZ/NIOO) aangevr.

6 WADDENSLEUTELS project! Project partners and organisatie! Bijdrage aan realisatie einddoelen uitvoeringsplan Waddenfonds, en deelprojecten! Aanpak, methoden! Eerste resultaten

7 Uitvoeringsplan Waddenfonds Thema 1 Ecosysteem, habitat en soorten Programma 2: Herstel biobouwers Programma 3: Herstel voedselweb belangrijke randvoorwaarde!

8 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels

9 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de grootste voedselweb verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels

10 Verhoogd CO 2 and verzuring zeewater Opwarming Eutrophi -catie en vervuiling Invasieve exoten Verhoogde zeespiegel Kust Baggeren, stijging verdediging opspuiten Verstoring natuurlijke geomorfologische en hydrologische processen, sedimenthuishouding Overbevissing 2. Ò Trophic cascades and trophic amplificationsó Waddenzee voedselweb sleutelprocessen 3. Lokale en mondiale meta-ecosystem verbindingen abiotisch milieu 1. Dominantie van biobouwers overige soorten biobouwers

11 Rocky intertidal, Bretagne, FR Environmental factors Species distribution

12 Wadden Sea Environmental factors Species distribution Soorten die sedimentatie van slib bevorderen: mossels Photo H. Olff

13 Soorten die sedimentatie van slib bevorderen: zeegrassen Foto: H. Olff

14 Soorten die erosie, re-suspensie van slib bevorderen: wadpier Photos H. Olff

15 Lepelaars die fourageren op mosselbanken, Schiermonnikoog Photo H. Olff

16 Verlies van sublitorale zeegrasbedden na sluiting afsluitdijk

17 Mosselbed herstel in oostelijke waddenzee na 1990

18 Uitblijven van herstel droogvallende mosselbanken in westelijke waddenzee na 1990

19 Lijn van de Swarte Hean De start van de wereld volgens plaatselijke bevolking Tekenen van herstel? Locaties kleinschalige experimenten mosselbank herstel in kader van het Waddensleutels project

20 Verhoogd CO 2 and verzuring zeewater Opwarming Eutrophi -catie en vervuiling Invasieve exoten Verhoogde zeespiegel Kust Baggeren, stijging verdediging opspuiten Verstoring natuurlijke geomorfologische en hydrologische processen, sedimenthuishouding Overbevissing 2. Ò Trophic cascades and trophic amplificationsó Waddenzee voedselweb sleutelprocessen 3. Lokale en mondiale meta-ecosysteem verbindingen abiotisch milieu 1. Dominantie van biobouwers overige soorten biobouwers

21 Fisheries: Fishing down food webs

22 Fisheries: Fishing down food webs North Sea

23 Fisheries: Ò Fishing down food websó Density changes predatory fish in the Wadden Sea / wijting Trophic level 4.1 (nekton) Density (N/ha) / steenbolk Trophic level 3.62 s.e (zoobenthos) harnasmannetje / Trophic level 3.43 s.e (zoobenthos) Trends: Tulp et al Journal of Sea Research 60:54-73 Trophic level: Fishbase.org

24 Fisheries: Ò Fishing down food websó / schar Trophic level 3.29 s.e Density (N/ha) / schol Trophic level 3.26 s.e Trends: Tulp et al Journal of Sea Research 60:54-73 Trophic level: Fishbase.org

25 Potential interaction of overfishing with climate change Total fish biomass water Wadden Sea Wadden Sea Tulp et al Journal of Sea Research 60:54-73

26 Sediment disturbance due to trawling and dredging Unstable sediment + Less spatfall of mussels Higher activity shrimp and carnivorous zooplankton Less adult mussels + Less musselbed stability Trophic amplifications leading to collapse of fish and shallow-living bivalve populations and of the species that depend on these (birds) Overfishing of adult fish stocks More detritus in the water More predation on eggs and larvae of large fish and bivalves More shrimp and carnivorous zooplankton + Less larger predatory fish Less predation on shrimp & carnivorous zooplankton Higher water temperatures Green: evidence by Pauly et al. Science 279: Pinnegar et al. Environ. Conserv. 27, (2000). Black: evidence by Kirby et al 2009 Ecosystems 12: Kirby et al 2009 Proc Roy Soc B 276: Blue: to be investigated in Waddensleutels

27 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels

28 Locaties herstelexperiment litorale mosselbanken WADDENSLEUTELS project

29 Opzet mosselbank herstelexperiment! Zelfde experiment op 4 locaties (west-oost gradient)! Per site 4 behandelingen, 3 replicas per behandeling (3 blokken), plots 20 x 20 m per behandeling Behandelingen: -! Controle (niets doen) -! Neerleggen jonge mossels op kaal substraat -! Neerleggen schelpensubstraat zonder mossels -! Neerleggen jonge mossels + schelpensubstraat Ook nog controleplots voor spatfall (touwen)

30 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels

31 Methode:! Analyse voedselweb structuur aan de hand van gehalten stabiele isotopen van C, N en S in verschillende organismen! Analyse ruimtelijke variatie in vooral omnivore soorten binnen Waddenzee als maat voedselweb aantasting! C isotopen: mariene vs. terrestrische primaire productie! N isotopen: trofisch niveau!s isotopen: mate anaerobe condities sediment?

32 Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)

33 Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)

34 Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)

35 d15n van litorale mossels: ruimtelijke gradient Data T. van der Heide, J. Westveer (unpubl)

36

37

38 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Mossel Wad project Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel (habitatkaart) voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de belangrijkste verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden (habitatkaart) Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels

39 Naar een nieuwe habitatkaart voor de Waddenzee (eerste resultaten) -! Integratie van data die nu op verschillende plekken zijn in 1 GIS systeem -! Zowel voor sublitoraal, litoraal en supralitoraal -! Karakterisering van oppervlakten per komberging per habitat -! Aparte kaart per decade (tijd-expliciet!) bijv 1970 s, 1980 s etc -! Samenwerking met Mosselwad project en programma Rijke Zee -!Geschikt voor analyse bedreigingen per habitat, veranderingen in oppervlak per habitat, bestaande natuurkwaliteiten en toekomstige potenties van behoud en herstel van natuurwaarden

40 Marsdiep

41

42

43 Observed tidal transgression curves Den Helder Tidal amplitude

44 Observed tidal transgression curves Delfzijl Tidal amplitude

45

46

47

48 Slibgehalte sediment: Niet geschikt voor habitat classificatie (te sterk onderhevig aan variatie, biotische feedback)

49 Analyse habitat kaart: voorbeeld visserijactiviteiten

50 Secure data server with all GIS data in one place

51 Grootschalig voedselweb herstel in 2026 Grootschalig herstel van biobouwers in 2026 Uitvoering grootschalige herstel- en beschermings maatregelen van mosselbanken op kansrijke plekken Kansrijkdom kaarten en Ò best practicesó adviezen mosselbank herstel Ruimtelijke analyse beperkende factoren mosselbankherstel voorwaarde Uitvoering grootschalige beschermingsmaatregelen: inperking van de grootste voedselweb verstoringen Kansrijkdom kaart voor voedselweb herstel (waar hebben welke maatregelen meest effect, waar en wat zijn de grootste bedreigingen?) Analyse van sleutelprocessen die bepalend zijn voor de structuur van het Waddenzee voedselweb en analyse belang, interacties tussen verstorende invloeden Vergelijking methoden mosselbank herstel op diverse locaties Analyse ruimtelijke variatie in structuur en aantasting van voedselweb en randvoorwaarden Ontwikkeling nieuwe methoden voedselweb analyse Waddenfonds einddoelen Toekomstige maatregelen o.a. gefin. uit Waddenfonds Eindproducten Waddensleutels Deelprojecten Waddensleutels

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel)

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) ZKO project (gefinanc. door NWO): experimenteel onderzoek naar interactie tussen wadpieren, garnalen, schelpdieren

Nadere informatie

Verslag startsymposium Waddensleutels

Verslag startsymposium Waddensleutels Verslag startsymposium Waddensleutels Blokhuispoort Leeuwarden, woensdag 20 oktober De dagvoorzitter Wilfred Alblas (Regiodirecteur Noord Vereniging Natuurmonumenten) heet de ongeveer 50 aanwezigen van

Nadere informatie

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones

Nadere informatie

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 dr. L.A. van Duren M.D. van der Meulen M.Sc dr E.J. Weerman ir. J.T. Dijkstra 1203942-000 Deltares, 2011 Inhoud 1 Doelstelling

Nadere informatie

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven Jasper Donker 1 3 Waterbeweging in de Waddenzee Waterstand / waterdiepte Stromingen door getij en wind Golfwerking Feedback: terugkoppeling

Nadere informatie

Waddensleutels. op dreef. Project Waddensleutels

Waddensleutels. op dreef. Project Waddensleutels De eerste wetenschappelijke publica- Waddensleutels ties van Waddensleutels rollen van de op dreef band. Recent verscheen het proefschrift van Els van der Zee, dat mede mogelijk is gemaakt dankzij werk

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

Waddensleutels. Afgelopen voorjaar fase in. zijn de 36 proefvlakken

Waddensleutels. Afgelopen voorjaar fase in. zijn de 36 proefvlakken Waddensleutels Het project Waddensleutels bevindt zich gaat volgende in een volgende fase. Afgelopen voorjaar fase in zijn de 36 proefvlakken voor het onderzoek naar het herstel van mosselbanken aangelegd.

Nadere informatie

Wat kies jij voor de Waddenzee?

Wat kies jij voor de Waddenzee? Wat kies jij voor de Waddenzee? Marjolijn Christianen 1 Source: Esri, DigitalGlobe, GeoEye, i-cubed, Earthstar Geographics, CNES/Airbus DS, USDA, USGS, AEX, Getmapping, Aerogrid, IGN, IGP, swisstopo, and

Nadere informatie

WADDENSLEUTELS. Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan

WADDENSLEUTELS. Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan WADDENSLEUTELS Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan Inhoudsopgave 1) Samenvatting van het probleem en schets van de aanpak 5 2) Doelen en output

Nadere informatie

uitwerkfase Project Waddensleutels

uitwerkfase Project Waddensleutels Voor Waddensleutels Waddensleutels start een nieuwe fase. Na jaren van in veldwerk in de Waddenzee zitten de onderzoekers nu vooral uitwerkfase binnen, om monsters te analyseren, artikelen te schrijven

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Vis in de Waddenzee Ontwikkelagenda voor vis in de Waddenzee en overzicht van soorten Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Inleiding De Waddenzee

Nadere informatie

WADDEN SLEUTELS. Mosselbanken fundament van het voedselweb. Experimenteel Waddenonderzoek. Bouwen van biobouwers. Nieuw: Waddennatuurkaart

WADDEN SLEUTELS. Mosselbanken fundament van het voedselweb. Experimenteel Waddenonderzoek. Bouwen van biobouwers. Nieuw: Waddennatuurkaart WADDEN Experimenteel Waddenonderzoek Bouwen van biobouwers SLEUTELS Nieuw: Waddennatuurkaart Rijkdom van mosselbanken Waar liggen de toplocaties? Mosselbanken fundament van het voedselweb Het project Waddensleutels

Nadere informatie

& 8 38 ! " # $ % " 9 5 5

& 8 38 !  # $ %  9 5 5 - $ " 2!"!# % ' ()*+,--./0 /0 / 1 *+,--./0 0 /+ 3 ) (4 ) 1 6 6 7 6 $ 1 1 ( 1 8 38! " # $ % " 9 ! " # $ $ % Verbetering visintrek Friese kust - : 3! - ; - -< -, % -, = -! /> -,? " $ ; %, /-1 / - ( @ @ Projectvoorstel

Nadere informatie

Prehistorische Klimaatveranderingen

Prehistorische Klimaatveranderingen Universiteit Utrecht Prehistorische Klimaatveranderingen De aarde als systeem en de broeikaswereld van het verleden Appy Sluijs Departement Aardwetenschappen, Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht

Nadere informatie

Biobouwers in de Waddenzee

Biobouwers in de Waddenzee Plan van Aanpak Natuurherstelplan Waddenzee Thema 3: Biobouwers in de Waddenzee Luca van Duren Martijn de Jong Norbert Dankers Han Olff Marnix van Stralen Jaap de Vlas Tjeerd Bouma Versie 3 na commentaar

Nadere informatie

Projectplan MOSSELWAD

Projectplan MOSSELWAD Projectplan MOSSELWAD Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee Voorstel t.b.v. Waddenfonds 2008 Partners - EUCC - The Coastal Union - Wageningen IMARES - Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME)

Nadere informatie

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Rijke Zee Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Coalitie Wadden Natuurlijk, januari 2009 Inleiding Wingebied of natuurgebied? Over de toekomst van de Waddenzee zijn stevige discussies gevoerd. Eind

Nadere informatie

MODDERBAD Over de ecologie van het Wad

MODDERBAD Over de ecologie van het Wad MODDERBAD Over de ecologie van het Wad Katja Philippart Waddenacademie, Koninklijk NIOZ & Universiteit Utrecht Volksuniversiteit Fryslân, Leeuwarden, 17 februari 2015 Ecological monitoring in the Ems-Dollard

Nadere informatie

Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert

Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert Een ecosysteem is bestaat uit alle organismen uit een bepaald gebied en alle omgevingsfactoren die invloed hebben op

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

VISSERIJ VISSERIJ. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde. Nijmegen DEEL A - INVENTARISATIE

VISSERIJ VISSERIJ. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde. Nijmegen DEEL A - INVENTARISATIE VISSERIJ VISSERIJ DEEL A - INVENTARISATIE Pim Vugteveen Lucien Hanssen Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde Nijmegen VERSIE 20120201 FEB 12 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 3 2 CODEBOEK... 4 3

Nadere informatie

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Programma Wadden zeehavens PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE en Werkatelier 12 december 2012 9.30-12.00 uur Waddenprommenade 1, Harlingen Agenda en Context 4 december 2012 Arjen Bosch Agenda 1. Context

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie fryslân b rj,

provinsje fryslân provincie fryslân b rj, - 1 Ons provinsje fryslân provincie fryslân b rj, postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 -t J Statenfractie Partij voor de Dieren T.a.v. mevrouw

Nadere informatie

Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee 2015-2018. Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _15.02.10

Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee 2015-2018. Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _15.02.10 Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee 2015-2018 Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _15.02.10 0. Inleiding In 2010 stelden de samenwerkende partners van het Programma naar een rijke Waddenzee

Nadere informatie

Zeegrasrestoraties in Nederland

Zeegrasrestoraties in Nederland Zeegrasrestoraties in Nederland Herintroductie in Waddenzee 1987-2006 Mitigatie in Oosterschelde 2007-2014 Plannen in Waddenzee 2011-2015 Dick de Jong, Victor de Jonge, Fred Schmitz, Karin Hermus, Lucien

Nadere informatie

Begrazing voor biodiversiteit

Begrazing voor biodiversiteit Begrazing voor biodiversiteit In terrestrische ecosystemen Chris Smit Community and Conservation Ecology University of Groningen 1 2 Begrazing in NL Hoofddoel Vergroten heterogeniteit en biodiversiteit

Nadere informatie

Natuurkwaliteit en bosgebruik Natura 2000. Rienk-Jan Bijlsma

Natuurkwaliteit en bosgebruik Natura 2000. Rienk-Jan Bijlsma Natuurkwaliteit en bosgebruik Natura 2000 Rienk-Jan Bijlsma Onderwerpen Habitatkaart bossen Veluwe Kwaliteitsverbetering habitattypen bos Oppervlaktevergroting habitattypen bos Habitatkaart: typen en criteria

Nadere informatie

Energie uit getijstroming

Energie uit getijstroming Royal Netherlands Institute for Sea Research Energie uit getijstroming Janine Nauw a, Marck Smit a, Walther Lenting a, Belen Blanco b, Jurre de Vries c, Herman Ridderinkhof, Hendrik van Aken en Mathijs

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR

PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR [2014-2018] CONVENANT TRANSITIE MOSSELSECTOR EN NATUURHERSTEL WADDENZEE 1 DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, SHARON DIJKSMA PO MOSSELCULTUUR, DAAN VAN

Nadere informatie

visie en focus Waddenfonds

visie en focus Waddenfonds visie en focus Waddenfonds achtergrondrapport behorende bij advies 2009/03 RAAD VOOR DE WADDEN De Raad voor de Wadden is een onafhankelijk adviescollege dat in 2003 bij wet is ingesteld. De Raad heeft

Nadere informatie

Rijkslandbouwschool. Wageningen UR NIOO-KNAW Centrum voor Bodemecologie. Wageningen Campus: volop innovatie. Drie bodemtypes. Groei wereldbevolking

Rijkslandbouwschool. Wageningen UR NIOO-KNAW Centrum voor Bodemecologie. Wageningen Campus: volop innovatie. Drie bodemtypes. Groei wereldbevolking Rijkslandbouwschool Wageningen UR NIOO-KNAW Centrum voor Bodemecologie Prof. dr. Martin J. Kropff, Rector Magnificus Duivendaal 1886 Drie bodemtypes Wageningen Campus: volop innovatie Binnenveld Wageningse

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013 Maatregelverkenning Economie en Ecologie in balans Petra Dankers 08 november 2013 Kader Eerste bijeenkomst Programma Rijke Waddenzee in juni veel maatregelen geidentificeerd Royal HaskoningDHV heeft in

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

Het streefbeeld voor 2030

Het streefbeeld voor 2030 STREEFBEELD 2030 Het streefbeeld voor 2030 In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma Naar een rijke Waddenzee als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, Stéphanie Ponsar, José Ozer & Fritz Francken Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Gulledelle 100, B-1200 Brussel

Nadere informatie

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2009

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2009 Onderzoek en advies - mariene ecologie, visserij en schelpdierkweek Elkerzeeseweg 77 4322 NA Scharendijke tel./fax: 0111-671584 mobiel: 06-44278294 e-mail: marinx@zeelandnet.nl rapport nr. 2009.87 Inventarisatie

Nadere informatie

Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa. Rob Bugter

Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa. Rob Bugter Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa Rob Bugter Ons klimaat verandert. Uit: De toestand van het Klimaat in Nederland 2008. KNMI. .. en dat heeft consequenties. Science 333, 1024

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Edwin Foekema Themadag werkgroep exoten NecoV Wageningen, 13 december 2007 Project-team IMARES Yerseke: Jeroen Wijsman, Aad Smaal TNO-IMARES

Nadere informatie

Bodems in een veranderend(natuur) landschap

Bodems in een veranderend(natuur) landschap Bodems in een veranderend(natuur) landschap door de ogenvan eengeograaf Erik Meijles Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen& Kenniscentrum Landschap e.w.meijles@rug.nl Foto: Koopman

Nadere informatie

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee Pauline Kamermans is een samenwerkingsverband tussen Wageningen UR en TNO De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling

Nadere informatie

Hartelijk welkom, strategie bijeenkomst duurzaam toerisme Werelderfgoed Waddenzee

Hartelijk welkom, strategie bijeenkomst duurzaam toerisme Werelderfgoed Waddenzee Hartelijk welkom, strategie bijeenkomst duurzaam toerisme Werelderfgoed Waddenzee Werelderfgoed Waddenzee El 2 Natuur Werelderfgoed Waddenzee June 2009: Inschrijving Duits-Ndl Waddenzee Opdracht hierbij

Nadere informatie

Ballast Water een probleem?

Ballast Water een probleem? Royal Netherlands Institute for Sea Research Ballast Water een probleem? Etienne J. Brutel de la Rivière Marcel J.W. Veldhuis Royal Netherlands e Institute tute for Sea Research NIOZ is part of the Netherlands

Nadere informatie

Stormvloed 1509. Geschiedenis van de Dollard

Stormvloed 1509. Geschiedenis van de Dollard Stormvloed 1509 Geschiedenis van de Dollard Op 19 september 2009 organiseerde de Stichting Verdronken Geschiedenis in de aula van het Ubbo Emmius Gymnasium te Leer (Ostfriesland) een symposium over de

Nadere informatie

Gagel-en wilgenstruwelen

Gagel-en wilgenstruwelen Gagel-en wilgenstruwelen Knelpunten en beheer Bobbink et al. (2013) Preadvies kleine ecotopen in de hydrologische gradiënt. H7. Vormen en voorkomen Gagelstruweel RG Klasse der hoogveenbulten en slenken

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR SLEUTEL VOOR HERSTEL PROJECT ZEEGRASHERSTEL. EENMALIGE UITGAVE - april 2015

ZOEKEN NAAR SLEUTEL VOOR HERSTEL PROJECT ZEEGRASHERSTEL. EENMALIGE UITGAVE - april 2015 ZOEKEN NAAR SLEUTEL VOOR HERSTEL In de jaren dertig van de vorige eeuw verdween het zeegras uit de Waddenzee. In het Nederlandse deel is het nooit meer teruggekomen, in het Duitse deel wel. De zoektocht

Nadere informatie

Click to edit Master subtitle style NOIV Congres 2011 GIS Open In Verbinding. Marcel de Rink

Click to edit Master subtitle style NOIV Congres 2011 GIS Open In Verbinding. Marcel de Rink Click to edit Master subtitle style NOIV Congres 2011 GIS Open In Verbinding Marcel de Rink Open? Of Gesloten? Agenda Waarom is Esri Open? Waarin is Esri Open? Open Open Open Open Standaarden Source Data

Nadere informatie

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Een rijk wad bij Texel Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Inhoud Voorwoord 5 Samenvatting 6 1 De Waddenzee 9 1.1 Het Wadden-ecosysteem 9 Ontstaanswijze 10 Natuurlijke processen 11 Habitats

Nadere informatie

DUURZAAM EN DYNAMISCH. Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij

DUURZAAM EN DYNAMISCH. Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij DUURZAAM EN DYNAMISCH Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij Juni 2004 Inleiding De Beleidsadviesgroep EVA II (BAG) is in juni 2003 door minister

Nadere informatie

Natuurherstel in Duinvalleien

Natuurherstel in Duinvalleien Natuurherstel in Duinvalleien Kan het natuurlijker? A.P.Grootjans@rug.nl 1 Universiteit Groningen, IVEM 2 Radboud Universiteit Nijmegen Opbouw lezing Hydrologisch systeem van een duinvallei Relatie hydrologie,

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Den Haag aan zee of in zee?

Den Haag aan zee of in zee? Den Haag aan zee of in zee? Risico van zeespiegelstijging onderschat Lennart van der Linde - Haags Milieucentrum januari 2013 1 Outline Gemeentelijke verwachting zeespiegelstijging Projectie KNMI (2006)

Nadere informatie

Feedback WG System Operations 21 November 2012

Feedback WG System Operations 21 November 2012 Feedback WG System Operations 21 November 2012 User Group 06/12/2012 Wim Michiels Content Feedback IGCC Winter action plan Draft ENTSO-E winter outlook 2012 2013 Capaciteit noordgrens Overview of dynamic

Nadere informatie

Case study 3 Zoute kustwateren: Zeegras. Lauwersoog 17 december 2013

Case study 3 Zoute kustwateren: Zeegras. Lauwersoog 17 december 2013 Case study 3 Zoute kustwateren: Zeegras Lauwersoog 17 december 2013 Marieke van Katwijk Department of Environmental Science Radboud University Nijmegen Inhoud Inleiding Zeegrasherstel wereldwijd Zeegrasherstel

Nadere informatie

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014 30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director 3 maart 2014 1. Een woordje over IFAW 2. Belang van CITES voor de bescherming van soorten 3. Laten CITES en de EU de ijsberen in de kou staan?

Nadere informatie

CONCLUSIES. f. Er zijn geen aanwijzingen dat kokkelvisserij

CONCLUSIES. f. Er zijn geen aanwijzingen dat kokkelvisserij De eutrofiëring betreft een autonome ontwikkeling. Het is de verwachting dat de eutrofiëring nog wat verder zal teruglopen. Daarmee komt de draagkracht in de Waddenzee op termijn weer dicht bij de natuurlijke

Nadere informatie

De KNAW: 1.Geleerdenplatform. 1.Adviesorgaan van de overheid. 1.Koepelorganisatie voor zo n 20 onderzoeksinstituten

De KNAW: 1.Geleerdenplatform. 1.Adviesorgaan van de overheid. 1.Koepelorganisatie voor zo n 20 onderzoeksinstituten De KNAW: 1.Geleerdenplatform 1.Adviesorgaan van de overheid 1.Koepelorganisatie voor zo n 20 onderzoeksinstituten ! " # $ % # # $& # $ ' & #!$ % %' ' #"! " ( 30 Juli 2008: Waddenacademie opgericht (in

Nadere informatie

visie en focus Waddenfonds advies 2009/03 20 mei 2009

visie en focus Waddenfonds advies 2009/03 20 mei 2009 visie en focus Waddenfonds advies 2009/03 20 mei 2009 Mevrouw dr. J.M. Cramer Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Postbus 20951 2500 EA DEN HAAG betreft ons kenmerk datum

Nadere informatie

Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren

Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren Werkdocument RIKZ_ZD_2007_025w Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren

Nadere informatie

Wadden in tijden van Klimaatverandering

Wadden in tijden van Klimaatverandering Wadden in tijden van Klimaatverandering Lezingen serie Waddenacademie Volksuniversiteit Fryslan 18 maart 2015 Leeuwarden Pier Vellinga Universiteit Wageningen en Vrije Universiteit Amsterdam, Voorzitter

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Stabiliteitskaart voor sublitorale mosselbanken in de Waddenzee in Niedersaksen.

Stabiliteitskaart voor sublitorale mosselbanken in de Waddenzee in Niedersaksen. onderzoek en advies mariene ecologie, visserij en schelpdierkweek Elkerzeeseweg 77 4322 NA Scharendijke tel.: 0111-671584 GSM: 06-44278294 e-mail: marinx@zeelandnet.nl Rapport 2015.147 Stabiliteitskaart

Nadere informatie

De haven van Harlingen Floris Bennema

De haven van Harlingen Floris Bennema 33 De haven van Harlingen Floris Bennema Vanaf maart 2010 bezocht ik, in het kader van het SETL project van de Stichting Anemoon, vier keer per jaar de Wilhelminahaven in Harlingen. De SETL plaatjes bleken

Nadere informatie

Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België

Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België Inhoud Wat zijn gashydraten? Waar komen ze voor? Hoe kunnen we

Nadere informatie

Publieke perceptie en wetgeving

Publieke perceptie en wetgeving Publieke perceptie en wetgeving Erik Lysen Utrecht Centrum voor Energie-onderzoek (UCE) Nationaal Symposium Schoon Fossiel Den Haag, 23 november 2005 Inhoud Internationale verdragen Publieke acceptatie

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Duurzaam duurt het langst II Naar een nieuw schelpdiervisserijbeleid voor de Waddenzee

Duurzaam duurt het langst II Naar een nieuw schelpdiervisserijbeleid voor de Waddenzee Duurzaam duurt het langst II Naar een nieuw schelpdiervisserijbeleid voor de Waddenzee Advies aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Advies 2004/01 2 februari 2004 I n h o u d s o p g

Nadere informatie

KLIMAAT & VEILIGHEID KLIMAAT & VEILIGHEID. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR Afdeling Milieukunde. Nijmegen

KLIMAAT & VEILIGHEID KLIMAAT & VEILIGHEID. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR Afdeling Milieukunde. Nijmegen KLIMAAT & VEILIGHEID KLIMAAT & VEILIGHEID DEEL B - PRIORITERING Pim Vugteveen Lucien Hanssen Radboud Universiteit IWWR Afdeling Milieukunde Nijmegen VERSIE 20120301 MRT 12 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING...

Nadere informatie

Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen?

Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen? Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen? James.Leten@siwi.org Wereldwijds Opportuniteiten Regionaal - Stroomgebied Lokaal: checklist 2000 2015 millennium ontwikkelingsdoelstellingen 2000 2015

Nadere informatie

Overwinterende zee-eenden in het Belgische deel van de Noordzee:

Overwinterende zee-eenden in het Belgische deel van de Noordzee: Overwinterende zee-eenden in het Belgische deel van de Noordzee: hoeveel, waar en vooral WAAROM? Zwarte zee-eend - Yves Adams - Vilda Al sinds 1967 worden overwinterende zee-eenden (zwarte en grote zee-eend)

Nadere informatie

Ballast Water Management Convention 2004

Ballast Water Management Convention 2004 Royal Netherlands Institute for Sea Research Ballast Water Management Convention 2004 Etienne J. Brutel de la Rivière Royal Netherlands Institute for Sea Research etienne@brutel.nl NIOZ is part of the

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 5 september 2010 Op 4 maart 2010 gaf Minister Gerda Verburg van LNV samen met de voorzitter van het RCW, Commissaris van de Koningin John Jorritsma, het

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee. Marloes Kraan en Luc van Hoof

Duurzaam werken op zee. Marloes Kraan en Luc van Hoof Marloes Kraan en Luc van Hoof Thinking of the Sea De zee; wat is het allemaal? Thinking of the Sea Geografisch gebied Thinking of the North Sea Politieke ruimte Thinking of the North Sea Locaties voor

Nadere informatie

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing dr. Jasper Dekkers Afdeling Ruimtelijke Economie, vrije Universiteit amsterdam Korte introductie Economie Geo

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren dat verschillende zeedieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden,

Nadere informatie

Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving. Is er sprake van een tegenstelling?

Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving. Is er sprake van een tegenstelling? Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving Is er sprake van een tegenstelling? Prof. Dr. C.L. Mulder, Leiden 9 nov 2012 Herstel Herstellen doen mensen zelf:

Nadere informatie

Resultaten wetenschappelijk onderzoek EVA II Publieksversie

Resultaten wetenschappelijk onderzoek EVA II Publieksversie Resultaten wetenschappelijk onderzoek EVA II Publieksversie Wat is EVA II? Wat is EVA II? EVA II staat voor de tweede fase van de evaluatie van het schelpdiervisserijbeleid in Nederland. De evaluatie met

Nadere informatie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Onderzoeksprogramma Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Hotspot Waddenzee Nederlandstalige samenvatting van het rapport Natural solutions to cope with accelerated sea level rise in the Wadden

Nadere informatie

Het meegroeivermogen van de Westelijke Waddenzee

Het meegroeivermogen van de Westelijke Waddenzee Het meegroeivermogen van de Westelijke Waddenzee Advies aan het ministerie van Economische zaken Geert van Wirdum Met medewerking van: Laura Vonhögen Sytze van Heteren (TNO) Albert Oost Wang Zheng Bas

Nadere informatie

De tweedaagse trektocht die Bird Senses of Places heette Een verslag. Metawad & Oerol Sense of Place IV 2016

De tweedaagse trektocht die Bird Senses of Places heette Een verslag. Metawad & Oerol Sense of Place IV 2016 De tweedaagse trektocht die Bird Senses of Places heette Een verslag Metawad & Oerol Sense of Place IV 2016 1 Woensdag 8 juni 2016 Naar de leefgebieden van de vogels gaan en niet in een zaaltje zitten,

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet

Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats. Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Natuurvriendelijke oevers: mogelijkheden per standplaats Emiel Brouwer en Pim de Kwaadsteniet Aanleiding Aanleg natuurvriendelijke oevers belangrijk in waterbeheer Bij aanleg mist vaak de relatie met de

Nadere informatie

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020.

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020. Horizon 2020 MKB instrument & Fast track to Innovation 10 juni 2015 Martijn Lammers Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020 2 1 Boodschap 3 MKB instrument: wat is het? Financiering voor High

Nadere informatie

Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland

Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland Rust & Reuring Leven als Provincie in Energieland Rob Roggema, Provincie Groningen Keuning Congres, 14 Juni 2007 r.roggema@provinciegroningen.nl www.popgroningen.nl Grounds for Change: Energiepotenties

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 File ID 446446 Filename Titlepage SOURCE (OR PART OF THE FOLLOWING SOURCE):

Nadere informatie

Léven in de Wadden Maatregelenprogramma

Léven in de Wadden Maatregelenprogramma Léven in de Wadden Maatregelenprogramma Deel C van het Beheer- en Ontwikkelingsplan Waddengebied Léven in de Wadden, Beheer- & Ontwikkelingsplan Waddengebied deel C Inleiding Het Maatregelenprogramma Léven

Nadere informatie

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma Beleef de waddenzee! Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma waddenfonds 2014-2017 1 Dicht bij mijn hart waar een eiland is, klein land aan de zee. Luistert het nauw dat het helder is, zo fluistert de

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen.

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen. Groningen Research Institute of Purchasing Lecture 3: E-Contacts Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann NEVI-Chair Purchasing RUG Groningen, RuG Goal Potential EP New roles, opportunities & threats E-Contacts Electronic

Nadere informatie

Projectteam Afsluitdijk Rijkswaterstaat Dienst IJsselmeergebied Postbus 600 8200 AP LELYSTAD. Betreft: Reactie visies Afsluitdijk

Projectteam Afsluitdijk Rijkswaterstaat Dienst IJsselmeergebied Postbus 600 8200 AP LELYSTAD. Betreft: Reactie visies Afsluitdijk Projectteam Afsluitdijk Rijkswaterstaat Dienst IJsselmeergebied Postbus 600 8200 AP LELYSTAD Harlingen, 27 februari 2009 Betreft: Reactie visies Afsluitdijk Kenmerk: AW/09014 Geacht projectteam Afsluitdijk,

Nadere informatie

10 TOT 16 UUR EEN LEUK EN LEERZAAM DAGJE UIT!

10 TOT 16 UUR EEN LEUK EN LEERZAAM DAGJE UIT! OPEN DAG Bezoek Bewonder Beleef 4 OKTOBER 2014 10 TOT 16 UUR EEN LEUK EN LEERZAAM DAGJE UIT! Programmaboekje WWW.NIOZ.NL Hoofdingang 1 oceaanzaal 2 3 4 noordzee zaal 18 19 17 5 Eerste verdieping IMARES

Nadere informatie

van de mosselcultuur in 2011 de opdracht gegeven voor een tweede inventarisatie

van de mosselcultuur in 2011 de opdracht gegeven voor een tweede inventarisatie Adriaan Gittenberger & Marjolein Rensing Exoten zijn soorten die door de mens bewust of onbewust in een gebied worden ingevoerd dat buiten hun oorspronkelijke verspreidingsgebied ligt. Sommige nemen in

Nadere informatie