Met je ziekte aan de slag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Met je ziekte aan de slag"

Transcriptie

1 Met je ziekte aan de slag Een training voor werknemers met een chronische lichamelijke aandoening die daardoor op hun werk tegen problemen oplopen Handleiding voor trainers Inge Varekamp Gabe de Vries Annelies Heutink Frank van Dijk Juni 2007 (bijgewerkt aug. 2010) Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum (AMC) Arbo Unie Amsterdam CREATIVE COMMONS Dit cursusmateriaal is voor anderen beschikbaar onder de Creative Commons licentie: Naamsvermelding, Niet-Commercieel gebruik, Gelijk Delen. Deze voorwaarden zijn te lezen onder: Wilt u het materiaal bewerken, dan willen wij graag een kopie van het nieuwe materiaal. Neem contact op met I. Varekamp of F. van Dijk Zie pagina 2 voor Disclaimer.

2 Disclaimer Met je ziekte aan de slag is een cursus ontwikkeld door het Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid van het Academisch Medisch Centrum Amsterdam (AMC) en anderen. Het Coronel Instituut sluit alle aansprakelijkheid uit voor enigerlei directe of indirecte schade, van welke aard dan ook, die voortvloeit uit of verband houdt met het gebruik van de cursus. Informatie over wet- en regelgeving zoals weergegeven in het cursusboek kunnen verouderd raken. 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord... 5 Deel 1. Achtergrond en opzet van de training Achtergrond en doelstellingen Opzet van de training, de handleiding en het cursusboek Opzet van de handleiding en het cursusboek Opzet van de training Indicatiecriteria en de werving van deelnemers Indicatiecriteria en exclusiecriteria Werving van deelnemers Benodigdheden voor het geven van de training Literatuur Deel 2. Programma van de zeven bijeenkomsten en de individuele gesprekken Waar heb je last van, gevolgen van een chronische aandoening voor het werk Welkom en agenda Doel van de training en toelichting op werkwijze en programma Hoe gaan we met elkaar om Kennismaking Thema: gevolgen van ziekte voor functioneren op het werk Huiswerkopdrachten voor bijeenkomst Zicht op jezelf: gevoelens en gedachten rond een chronische ziekte Agenda + eventueel adressen uitwisselen Huiswerk bespreken Thema: zicht op eigen gevoelens en gedachten in de communicatie Verkennen van gevoelens en gedachten rond ziekte Huiswerkopdrachten voor bijeenkomst Communicatie: oefenen met praktijksituaties Agenda: Bespreken huiswerk Oefenen met acteur Nabespreken Huiswerkopdrachten voor bijeenkomst Praktische zaken: de bedrijfsarts, wetgeving en voorzieningen voor werknemers met een chronische ziekte Agenda Bespreken huiswerk Inventariseren vragen Huiswerkopdrachten voor bijeenkomst Communicatie en opkomen voor jezelf: vervolg en verdieping Agenda Huiswerk bespreken Thema: communicatie Oefenen met acteur Nabespreken Huiswerkopdrachten voor bijeenkomst Een plan van aanpak

4 6.1. Agenda Huiswerk 1: gesprek met de leidinggevende en de bedrijfsarts Huiswerk 2: plan van aanpak Terugblik en evaluatie Huiswerkopdrachten voor de follow-up bijeenkomst Follow-up: wat werkt wel en wat werkt niet Welkom en agenda Bespreken huiswerk: ervaringen met het plan van aanpak Brief aan jezelf Afronden, afspraken voor eindgesprek maken en adres + tel.nrs. uitwisselen Drie individuele gesprekken: intake-, tussen- en eindgesprek Het intakegesprek Het tussengesprek Het eindgesprek Bijlagen Bijlage 1. Folder behorend bij de training Bijlage 2. Aanmeldingsformulier training Bijlage 3. Formulier intake training Met je ziekte aan de slag Bijlage 4. Formulier leerdoel en te leren vaardigheden Bijlage 5. Formulier tussengesprek Bijlage 6. Formulier eindgesprek Bijlage 7. Handout van powerpointpresentatie dia s

5 Voorwoord In 2001 werd bij het Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid onderzoek gestart onder werknemers met verschillende chronische aandoeningen naar hun werkbeleving en knelpunten die zij op het werk ondervinden als gevolg van hun aandoening. Het idee ontstond toen om een vorm van arbeidsbegeleiding te ontwikkelen die chronisch zieken zou helpen om knelpunten het hoofd te bieden en het werk te behouden. Eerst werd met financiële steun van het CVZ (College van Zorgverzekeraars) een literatuurstudie verricht naar wat er internationaal op dit gebied gebeurt en hoe effectief dit is. Vervolgens werd een plan ontwikkeld om een vorm van arbeidsbegeleiding in Nederland op te zetten. Een pilot training werd samen met de arbodienst ArboUnie ontwikkeld en uitgevoerd. Op basis van de ervaringen werd de training iets aangepast en vanaf najaar 2006 in samenwerking met Arbo Unie Amsterdam uitgevoerd. Ook de afdeling Ergotherapie van AMC De Meren is bij de ontwikkeling en uitvoering betrokken. Mevrouw Tineke Markus van de Crohn en Colitis Ulcerosa Vereniging (CCUVN) en de heer Jan Scholte van de Diabetes Vereniging Nederland (DVN) leverden commentaar op de eerste versie van het cursusboek. Mw. N. Huvenaars van het Breed Platvorm Verzekerden en Werk verleende medewerking aan bijlage 4 van het cursusboek. Financiële steun voor ontwikkeling en evaluatie van de training wordt verleend door de Stichting Instituut GAK ( ) en het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid ( ). De evaluatie betreft een effectstudie met een randomised controlled trial design (RCT) en wordt bij het Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid van de Universiteit van Amsterdam uitgevoerd door I. Varekamp onder leiding van prof. F. van Dijk. Wij hebben een begeleidingscommissie om ons te ondersteunen en van kritisch commentaar te voorzien. 5

6 Deel 1. Achtergrond en opzet van de training 6

7 1. Achtergrond en doelstellingen Een chronische lichamelijke ziekte kan veel veranderen in iemands leven. Lichamelijke klachten, pijn en vermoeidheid kunnen het dagelijks functioneren beïnvloeden. Negatieve gedachten over zichzelf, reacties van de buitenwereld en mogelijk afhankelijkheid van de omgeving maken de omgang met anderen opeens anders. Dat vraagt voor mensen met een chronische aandoening enige herbezinning op zichzelf: wie of wat ben je, wat wil je en kan je, en hoe ga je met je omgeving om. Ook op het werk kan een chronische aandoening grote gevolgen hebben (Detaille e.a., 2003). Soms kan men door lichamelijke beperkingen bepaalde taken niet of niet langdurig verrichten. Mogelijk heeft men op of door het werk meer last van de ziekte. De medische behandeling kan eisen stellen die lastig met het werk te combineren zijn. Kortom, een chronische aandoening kan leiden tot moeite met het werk. Waar gewone werknemers soms al moeite hebben om aan de werkeisen te voldoen en last hebben van werkstress, hebben werknemers met een chronische aandoening soms dubbel reden zich gestrest te voelen. De aandoening zelf of de moeite die men met het werk heeft kunnen leiden tot vermoeidheid, minder plezier in het werk, veelvuldig of langdurig ziekteverzuim of zelfs arbeidsongeschiktheid. Er is de afgelopen jaren in Nederland veel aandacht besteed aan arbeidsre-integratie van mensen met een handicap of chronische aandoening, ofwel aan ondersteuning bij terugkeer naar de arbeidsmarkt. De training Met je ziekte aan de slag is echter gericht op het behoud van werk, vanuit het idee dat behoud van een baan makkelijker is dan het vinden van een nieuwe baan. Het uitgangspunt bij de training is dat een deel van de problemen die mensen op hun werk tegenkomen is op te lossen met fysieke of organisatorische werkaanpassingen. Dit vereist dat mensen zich realiseren waar ze tegenaan lopen en weten wat voor oplossingen voorhanden zijn. Belangrijk is dat ze oplossingen op het werk bespreekbaar kunnen maken. Besef hoe communicatie verloopt en reflectie op de eigen rol in de omgang met collega s en leidinggevenden kan mensen daarbij helpen. De rode draad in de training is: verkennen welke problemen er zijn, deze bespreekbaar maken en oplossingen bedenken. Bij dit verkennen is het model Kwaliteit van werk een hulpmiddel. In dit model, afgekort als werkmodel, worden factoren benoemd die de kwaliteit van het werk beïnvloeden. Het model is geïnspireerd op het Werkstressoren Energiebronnen Burnout Model, ofwel het WEB-model (Bakker, 2003) en het DISC-model (Demand-Induced Strain Compensation Model) (De Jonge en Dormann, 2004). Ook kwesties als hoe men zelf over zijn of haar ziekte denkt, hoe men hierover communiceert en hoe men in het algemeen communiceert zijn een onderdeel van de training. Gaandeweg de training wordt steeds meer aandacht besteed aan oplossingen. De training Met je ziekte aan de slag heeft als hoofddoel behoud van werk en vergroten van plezier in het werk. De subdoelen zijn: - verkenning en verheldering van praktische, psychische en sociale problemen waar je tegenaan kan lopen - zicht krijgen op eigen beïnvloedingsmogelijkheden - sociaal effectief omgaan met collega s, leidinggevenden, bedrijfsartsen en anderen 7

8 die betrokken zijn bij het functioneren op het werk - ontwikkelen van oplossingen voor diverse problemen - optimaal gebruik maken van re-integratie ondersteunende regelingen In deze doelen is te zien welke onderwerpen in de training centraal staan. Gezien de beperkte omvang van de training komen een aantal onderwerpen die zich er op het eerste gezicht goed voor lenen toch slechts beperkt aan de orde. Dit geldt bijvoorbeeld voor het leren accepteren dat men een ziekte heeft. Er wordt dikwijls gezegd dat omgaan met problemen op het werk begint met acceptatie van de ziekte. De training is echter niet bedoeld als psychotherapie om hieraan te werken, ook al leert de ervaring dat sommige mensen na afloop van een dergelijke training wel degelijk het gevoel hebben dat ze hun ziekte meer geaccepteerd hebben. Ook het herkennen van en omgaan met werkstress maakt slechts beperkt onderdeel uit van de training, evenals rationeel emotieve therapie (RET). Het zelfde geldt voor het onderwerp time management. De training zoals deze er nu ligt is gebaseerd op soortgelijke buitenlandse trainingen voor werknemers met een chronische aandoening (Varekamp et al, 2006) en op gesprekken met diverse deskundigen op het gebied van verwante trainingen. Daarnaast is inspiratie opgedaan uit bestaande Nederlandse cursussen of trainingen, bijvoorbeeld Hanteren van stress op het werk (ArboUnie, zonder jaartal), Leven met een chronische ziekte (Cuijpers en van Osch, 2004), Arbeidshulpverlening bij depressie (De Vries en Schene, 2003), de training Sterk op het werk (zie Varekamp, 2005) en het werkboek, respectievelijk therapeutenboek Burnout re-integratietraining (Keijsers, Schaap e.a. 2005). Ook het Handboek psychologische interventies bij chronisch-somatische aandoeningen (Pool, Heuvel e.a., 2004) werd geraadpleegd, en daarin bijvoorbeeld: Jaspers J. Na de diagnose: ziekte als trauma en verlies. 8

9 2. Opzet van de training, de handleiding en het cursusboek 2.1. Opzet van de handleiding en het cursusboek De handleiding is er voor de trainer, het cursusboek is voor de deelnemers. De handleiding die u nu in uw handen heeft kent een algemeen deel I en een deel II, waarin aan ieder van de groepsbijeenkomsten een hoofdstuk is gewijd. Steeds zijn het thema en het doel van de bijeenkomst vermeld en de programmaonderdelen met een tijdsaanduiding. Per onderdeel is het doel en de werkwijze vermeld, soms gevolgd door uitleg. Deze uitleg is in de je vorm geschreven en is een verkorte versie van de uitleg die in de bijlagen van het cursusboek staat. De korte uitleg kan in principe letterlijk door de trainer overgenomen worden, maar is meer bedoeld als leidraad. De uitleg wordt afgesloten met een korte checklist, als een kapstok voor de trainer. Soms worden ter ondersteuning van de uitleg overhead sheets of dia s van een PowerPoint presentatie gebruikt; dit is in de tekst aangegeven. Een overzicht van alle dia s is opgenomen als bijlage 7. Vaak wordt een programmaonderdeel waarin een thema wordt uitgelegd onderscheiden van het volgende programmaonderdeel waarbij dit thema in de groep besproken wordt aan de hand van ervaringen van de deelnemers. In de praktijk kunnen deze twee onderdelen door elkaar lopen. Voordeel is een meer interactieve bijeenkomst; de trainer moet er dan wel voor waken dat de essentie van de theorie besproken is. Het cursusboek bestaat uit zeven hoofdstukken, voor iedere groepsbijeenkomst één hoofdstuk. Steeds wordt eerst een overzicht gegeven van het thema en het programma van de bijeenkomst, dan volgt een korte uitleg over wat in de bijeenkomst aan de orde komt en tot slot volgen huiswerkopdrachten. Aan de deelnemers wordt geadviseerd de korte uitleg van te voren te lezen, ter voorbereiding op de bijeenkomst. In de bijlagen van het cursusboek wordt een uitvoeriger uitleg gegeven van het thema van de bijeenkomst. Deze uitvoeriger uitleg kunnen de deelnemers als ze willen van te voren lezen of later nog eens nalezen. Ook de trainer dient de bijlagen te lezen. Soms is extra achtergrondinformatie toegevoegd of voorbeelden van te maken huiswerkopdrachten. De huiswerkopdrachten komen overeen met de huiswerkopdrachten zoals in het draaiboek vermeld Opzet van de training. De rode draad in de training is: verkennen tegen welke problemen men oploopt in het werk, deze op het werk bespreken en hier een oplossing voor bedenken. Deelnemers analyseren zelf, met hulp van anderen, hun problemen en mogelijke oplossingen. In het begin staat het analyseren van problemen aan de hand van het model kwaliteit van werk (het werkmodel ) centraal. In dit model worden factoren benoemd waarvan uit de literatuur bekend is dat ze kunnen leiden tot werkstress, overbelasting of verminderd plezier in werk. Dan wordt aandacht besteed aan de persoon zelf in relatie met de leidinggevende of collega s. Vervolgens komen oplossingen aan de orde, bijvoorbeeld in de vorm van werkaanpassingen. Deze drie elementen komen 9

10 voortdurend terug. De bedoeling is dat de deelnemers zelf oplossingen proberen te realiseren en ook andere deelnemers in de training stimuleren om actie te ondernemen. De training is als een groepstraining opgezet, in combinatie met drie individuele gesprekken. De groepstraining telt zes tweewekelijkse bijeenkomsten van drie uur en een follow-up bijeenkomst twee maanden na de zesde bijeenkomst. In de bijeenkomsten staat iedere keer één thema centraal. Vóór iedere bijeenkomst behalve de eerste dienen huiswerkopdrachten gemaakt te worden. Deze bestaan uit het analyseren van problemen, situaties en oplossingen, het aangaan van gesprekken of het lezen van theorie. In de groepsbijeenkomsten wordt iedere keer het model Kwaliteit van werk (zie bijeenkomst 1) van één of twee deelnemers besproken. Dit gebeurt aan de hand van een grote poster aan de wand, en soms naar aanleiding van een huiswerkopdracht. Na zes maal zijn de meesten, of is zelfs iedereen een keer aan de beurt geweest. De functie van de groepsbijeenkomsten is het steunen en stimuleren van elkaar, het uitwisselen van ervaringen, en het praktisch oefenen. Het effect van het gezamenlijk bespreken van thema s is een bewustwording van de eigen rol in het omgaan met lastige situaties en een bewustwording dat je daarin vaardigheden kan aanleren. De groep telt acht cursisten. De training wordt gegeven door één trainer; één keer zijn er een bedrijfsarts en een arbeidsdeskundige als gastsprekers, en twee keer wordt een deel van de bijeenkomst besteed aan rollenspel met een acteur. Naast de groepsbijeenkomsten zijn er drie individuele gesprekken van de trainer met de deelnemers: een intakegesprek, een gesprek halverwege, en een eindgesprek na de zesde bijeenkomst. Deze laatste twee gesprekken bieden gelegenheid meer individuele feedback te geven en op meer persoonlijke situaties in te gaan. Uitgangspunt bij verschillende onderdelen van de groepstraining is de leercyclus van Kolb (De Galan, 2003). Hierin worden vier stappen in het leren van vaardigheden onderscheiden: 1) verkennen van theorie, 2) actief implementeren, 3) concrete ervaring, 4) en observatie en reflectie. Om effectief nieuwe vaardigheden te leren dient iedere fase doorlopen te worden; afhankelijk van voorkeuren kan op verschillende punten in de cyclus begonnen worden. In de training komt de cyclus tot uiting in de verschillende manieren waarop eenzelfde onderwerp behandeld wordt: eigen ervaring, theoretische uitleg, oefenen, en reflectie daarop. De ene keer wordt met het uitwisselen van ervaringen begonnen, de andere keer met uitleg over theorie. Van de trainer worden de volgende kwalificaties verwacht: ervaren in het geven van groepstrainingen, een globale kennis van de gevolgen van chronische lichamelijke aandoeningen in termen van functiebeperkingen en psychosociale gevolgen, en kennis van het terrein van arbeid en gezondheid, met name van werkstress en belasting. Als beroepsachtergrond kan men denken aan klinisch psycholoog, ergotherapeut of maatschappelijk werker. 10

11 3. Indicatiecriteria en de werving van deelnemers 3.1. Indicatiecriteria en exclusiecriteria De doelgroep voor de training bestaat uit mensen met een chronische lichamelijke aandoening, zoals reumatoïde artritis, diabetes, de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa, multiple sclerose, epilepsie, nierinsufficiëntie, artrose, kanker en vele andere aandoeningen. Voorwaarde is chroniciteit van de ziekte of de verwachting dat men zeer langdurig last zal hebben van de ziekte. Mensen met aandoeningen als lage rugklachten, whiplash, rsi en andere aandoeningen met een belangrijke psychische component komen ook in aanmerking tenzij de psychische of psychiatrische problematiek sterk op de voorgrond staat. Inclusiecriteria (aan alle criteria moet zijn voldaan): Mensen: - die een chronische lichamelijke aandoening hebben, - die een parttime of fulltime betaalde baan hebben, - die als gevolg van hun aandoening op hun werk problemen ondervinden, en vrezen hun werk of hun plezier in het werk kwijt te raken, - die gemotiveerd zijn om aan de training mee te doen. De training is niet bedoeld voor mensen met een chronische psychiatrische aandoening zoals schizofrenie, bipolaire stoornis of een persoonlijkheidsstoornis. De noemer waaronder mensen met verschillende lichamelijke aandoeningen in de training bij elkaar komen is het bestaan van lichamelijke beperkingen. Mensen die gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn, in combinatie met een betaalde baan, komen in aanmerking voor de training. Exclusiecriteria (voldoet men aan één van deze criteria, dan is dit reden tot exclusie): Mensen: - die geen Nederlands spreken, - die langdurig volledig verzuimen (meer dan drie maanden), - met overheersende psychische of psychiatrische problematiek naast een lichamelijke aandoening. Als mensen langdurig volledig verzuimen is er geen gelegenheid dat om in de praktijk te brengen wat op de training geleerd wordt. De grens is op drie maanden gesteld. Men kan zich altijd later aanmelden als men weer (gedeeltelijk) werkt. Als psychische of psychiatrische problematiek heel erg op de voorgrond staat is de training niet geschikt. Wel is bekend dat mensen met een chronische lichamelijke aandoening dikwijls last hebben van depressieve gedachten; een milde of matige depressie is daarom geen exclusiecriterium Werving van deelnemers De werving van deelnemers kan via verschillende kanalen verlopen: 11

12 - patiëntenverenigingen, via het verenigingsblad, nieuwsbrief of website - lokale afdelingen van patiëntenverenigingen - poliklinieken die mensen met chronische lichamelijke aandoeningen behandelen - arbodiensten - huisartsen - bedrijven en hun HRM-afdelingen - de afdeling patiëntenvoorlichting in ziekenhuizen - overige adviesinstellingen voor mensen met een chronische aandoening, zoals het Breed Platform Verzekerden en Werk (BPV), of de Stichting MEE. Werving kan gebeuren met papieren folders, een van een website te downloaden folder of een oproep in een blad (zie bijlage folder). De aanmelding zal meestal in twee stappen verlopen: een eerste telefonische aanmelding gevolgd door een intakegesprek. Bij de aanmelding kunnen de objectieve inclusie- en exclusiecriteria nagelopen worden (zie bijlage formulier aanmelding). De meer subjectieve inclusiecriteria, te weten het ondervinden van problemen op het werk en de motivatie om hier zelf iets aan te willen doen zullen in het intakegesprek beoordeeld worden (zie bijlage formulier intake). De training zal voor de meeste werknemers onder werktijd plaatsvinden. Dit betekent dat men hiervoor toestemming aan de leidinggevende zal moeten vragen, of men moet ervoor kiezen hiervoor vrij te nemen. Het is goed de mensen die zich aanmelden hierop te wijzen. 12

13 4. Benodigdheden voor het geven van de training (iedere keer nodig, tenzij anders vermeld) Een klein zaaltje voor minimaal tien personen, in carré, met presentatiemogelijkheden. Laptop en beamer, óf overheadprojector en eventueel scherm voor presentatie van dia s Flap-over (zonodig papier aanvullen) Dikke viltstiften (4x) voor flap-over vellen. Een cursusboek voor elke deelnemer (als dit niet al bij het intakegesprek is meegegeven) Grote geplastificeerde poster van het model Kwaliteit van werk, met twee bijbehorende geplastificeerde A4-tjes met de blokken Persoonlijke houding en Werkaanpassingen. Bijbehorende whiteboard markers, bijvoorbeeld rood en groen. Bevestiging voor de poster aan de wand en de A4-tjes op de poster (breed afplakband voldoet goed). PowerPoint presentatie met de dia s van iedere bijeenkomst (of sheets met overheadprojector). Schrijfblok, pen, enkele reservepennen. Een presentielijst en een procesevaluatieformulier voor iedere bijeenkomst Een intekenlijst voor het tussengesprek (3 e bijeenkomst) Een intekenlijst voor het eindgesprek (6 e bijeenkomst) Koffie, thee en water (waterkan met bekers) Acteur/trainer, ervaren in bedrijfscommunicatie (3 e en 5 e bijeenkomst) Gastspreker/bedrijfsarts en gastspreker/arbeidsdeskundige (4 e bijeenkomst) Stevig papier A4-formaat om naambordjes te vouwen (9x) (1 e bijeenkomst) Enveloppen A5 of kleiner en schrijfpapier voor Brief aan jezelf (8x) (7 e bijeenkomst) Doos tissues 13

14 Literatuur ArboUnie. Hanteren van stress op het werk. Docentenmap en cursusboek. Arbo Unie B.V., zonder jaartal. Bakker AB. Bevlogen aan het Werk: Hoe Nederland haar eigen energiebronnen kan creëren. In: Verhaar K (red.). Sociale Verkenningen 4: Waarden en normen. Den Haag: Ministerie van SZW, De Galan K. Trainen. Een praktijkgids. Pearson Education Book, Vries G. de, Schene AH. Arbeidshulpverlening bij depressie. Amsterdam: Protocollen programma Stemmingsstoornissen AMC de Meren, Detaille S, Haafkens J, van Dijk F. Wat werknemers met reumatoïde artritis, diabetes mellitus en slechthorendheid nodig hebben om aan het werk te blijven. TBV 2003; 11: Jaspers J. Na de diagnose: ziekte als trauma en verlies. In: Pool G, Heuvel F, Ranchor AV, Sanderman R. Handboek psychologische interventies bij chronisch-somatische aandoeningen. Assen: Koninklijke van Gorcum, Cuijpers P, Van Osch B. Leven met een chronische ziekte. Baarn: Trimbos-instituut, HB-uitgevers, De Jonge J, Dormann Ch, van Vegchel N. Job demands, job resources and mental health: The Demand-Induced Strain Compensation (DISC) Model / Taakeisen, hulpbronnen en psychische gezondheid: Het Demand-Induced Strain Compensation (DISC)-Model. Gedrag en Organisatie 2004; 17: Keijsers GPJ, Schaap CPDR, Vossen CJC, Boelaars V, van Minnen A, Hoogduin CAL. Burnout Re-integratietraining. Werkboek. Idem Therapeutenboek. Care&Cure Publishers, Varekamp I, Verbeek JH, van Dijk FJ. How can we help employees with chronic diseases to stay at work? A review of interventions aimed at job retention and based on an empowerment perspective. Int Arch Occup Environ Health 2006; 80: Varekamp I. Sterk op het werk; een training voor werknemers met luchtwegaandoeninghen. Eindrapportage van de effectstudie van de pilot van voorjaar Woerden: NIGZ,

15 Deel 2. Het programma van de zeven bijeenkomsten en de individuele gesprekken 15

16 1. Waar heb je last van, gevolgen van een chronische aandoening voor het werk Een chronische ziekte kan in het dagelijks leven zorgen en stress geven. Op het werk kan een ziekte ertoe leiden dat je moeite hebt met bepaalde taken of met het tempo, of dat je af en toe niet beschikbaar bent. Je kan merken dat het gewoon moeilijk is om het werk vol te houden. In deze bijeenkomst wordt een begin gemaakt met het benoemen van wat er wel en niet goed loopt op het werk. Het model Kwaliteit van werk is hierbij een hulpmiddel. Het doel van de eerste bijeenkomst is te verhelderen wat moeilijk of niet goed gaat op het werk. 1. Waar heb ik last van. Gevolgen van een chronische aandoening voor het werk Tijd Onderwerp Methode 9.00 (10 min.) 9.10 (10 min.) 9.20 (10 min.) 9.30 (40 min.) (10 min.) (60 min.) (20 min.) 1.1. Welkom en agenda (dia 1) 1.2. Doel training en toelichting op werkwijze en programma (dia 2,3) 1.3. Hoe gaan we met elkaar om (dia 4,5) 1.4. Kennismaking Pauze 1.5. Thema: gevolgen van chronische aandoening voor functioneren op het werk (dia 6,7,8) 1.6. Huiswerkopdrachten: 1. Verkennen problemen en werkmodel 2. Een ander over jou Bespreken Bespreken Bespreken Opdracht met tweetallen en presenteren in de groep Bespreken en in de groep het werkmodel van twee mensen bespreken Bespreken (15 min.) Totaal: 175 min Afsluiting Bespreken 16

17 1.1. Welkom en agenda Doel: op gemak stellen, eerste kennismaking en overzicht programma van de bijeenkomst geven. Werkwijze: De trainer stelt zich voor en begint met een spelletje namen onthouden: degene links van haar noemt zijn naam, de volgende in de kring de naam van de eerste, en dan zijn eigen naam, de volgende in de kring de naam van de eerste, de tweede en zijn eigen naam, etc. Andere optie: ieder stelt zich kort voor en schrijft met viltstift zijn naam op een overdwars gevouwen stevig A4-tje en zet dat voor zich. Ieder neemt de volgende keer weer het naambordje mee. Vervolgens vraagt/informeert de trainer met welk gevoel men naar de training is gekomen, of men het eng vond, of spannend of wat anders? Hierna vraagt de trainer wie toestemming heeft gekregen de training onder werktijd te volgen en wie het in eigen tijd doet. Dit onderwerp komt anders vanzelf ter sprake. Doel van bespreken of training onder werktijd of in eigen tijd gevolgd wordt: manier van elkaar leren kennen, leren hoe anderen dit hebben aangepakt, en tijdig mogelijkheid bieden om alsnog toestemming bij de werkgever te claimen. Ten slotte vertelt de trainer het programma voor de ochtend (zie uitleg). Uitleg: (dia 1) Programma: 1. Toelichting op het doel en de opzet van de training 2. Hoe gaan we met elkaar om 3. Kennismaking 4. Pauze 5. Thema: gevolgen van chronische aandoening voor functioneren op het werk 6. Huiswerk voor de volgende keer 1.2. Doel van de training en toelichting op werkwijze en programma. Doel: inzicht geven in doel en opzet van de training Werkwijze: De trainer legt uit wat doel en werkwijze van de training is en hoe het cursusboek is opgebouwd. Uitleg: Een chronische lichamelijke ziekte kan veel veranderen in je leven. Lichamelijke klachten, pijn of vermoeidheid kunnen invloed hebben op je dagelijks functioneren. Daarbij komt dat negatieve gedachten over jezelf, of reacties van de buitenwereld of afhankelijkheid van andere mensen kunnen maken dat de omgang met anderen niet 17

18 meer is als vroeger. Bijvoorbeeld: je gaat je minderwaardig voelen. Dit soort veranderingen vragen een herbezinning op jezelf: wie of wat ben je, wat wil je en kan je, en hoe ga je met anderen om. Ook op het werk kan een chronische aandoening gevolgen hebben. Soms kan je door lichamelijke beperkingen bepaalde taken niet of niet lang verrichten. Misschien heb je op of door het werk meer last van je ziekte. Medische behandelingen kunnen eisen stellen die botsen met het werk. Kortom, een chronische aandoening kan leiden tot moeite met het werk. Waar gewone werknemers soms al moeite hebben om aan de werkeisen te voldoen en last hebben van werkstress, hebben werknemers met een chronische ziekte dubbel reden zich gestrest te voelen. Dit alles kan leiden tot ziekteverzuim of zelfs arbeidsongeschiktheid. Belangrijk is te bedenken dat een deel van de problemen die je op je werk tegenkomt is op te lossen. Bijvoorbeeld met werkaanpassingen of veranderingen van het takenpakket. Dit vereist wel dat je je realiseert waar je tegenaan loopt, weet wat voor oplossingen voorhanden zijn, én deze oplossingen op het werk bespreekbaar kan maken. Deze drie stappen geven (in iets andere volgorde) in een notendop aan hoe de training is opgebouwd (dia 2). Eerst besteden we aandacht aan jezelf op je werk, vervolgens aan anderen, vooral de leidinggevende, en ten slotte kijken we naar oplossingen: werk- aanpassingen, andere voorzieningen, wet- en regelgeving. Deze stappen komen ook terug in de onderwerpen die iedere keer centraal staan en in de subdoelen van de training. Het hoofddoel van de training is; aan het werk blijven én je plezier in het werk houden of vergroten. Dit is te bereiken door (dia 3): - het verkennen en verhelderen van praktische, psychische en sociale problemen op het werk - het zicht krijgen op eigen beïnvloedingsmogelijkheden op het werk - zaken bespreekbaar maken met collega s, leidinggevenden, bedrijfsartsen en anderen. - het bedenken van oplossingen - optimaal gebruik maken van regelingen. Tot slot iets praktisch: bij de training hoort een cursusboek. Voor iedere bijeenkomst is er een hoofdstuk. Het hoofdstuk begint met een overzicht van het programma van de ochtend. De volgende paragraaf vertelt in het kort wat het thema van de bijeenkomst is; lees dit steeds van tevoren, zodat je een beetje weet waar het over gaat. Dan worden de huiswerkopdrachten voor de bijeenkomst daarop uitgelegd. Het cursusboek is een werkboek: er mag en moet zelfs in geschreven worden. Het tweede deel van het cursusboek bestaat uit bijlagen: voor iedere bijenkomst één. De bijlagen bevatten de uitleg die in de bijeenkomst gegeven is, zodat je niet steeds aantekeningen hoeft te maken en alles later nog eens na kunt lezen. Soms is het handig van te voren stukken tekst te lezen. Soms is er aanvullende informatie. Ook bevatten de bijlagen soms voorbeelden van huiswerkopdrachten. Checklist uitleg: - een chronische aandoening verandert veel in je leven - een chronische aandoening kan gevolgen hebben voor het werk - veel problemen die op het werk spelen zijn oplosbaar - hoofd- en subdoelen van de training - opzet cursusboek 18

19 1.3. Hoe gaan we met elkaar om Doel: zorgen voor goede sfeer en begin van vertrouwdheid, door de uitgangspunten te bespreken voor het omgaan met elkaar en de eigen inbreng van de deelnemers. Werkwijze: De trainer licht toe wat de voordelen van een groepstraining zijn en gaat kort in op hoe we met elkaar omgaan. Uitleg: De training is opgezet als een groepstraining. De groepsbijeenkomsten geven de mogelijkheid (dia 4): - ervaringen uit te wisselen - elkaar te informeren en te stimuleren - praktisch te oefenen - elkaar tot steun te zijn Om met het laatste te beginnen: het onder ogen zien van ziekte en problemen die daarmee samenhangen kan confronterend en verdrietig zijn. Als je ziet dat anderen in de groep dezelfde ervaringen hebben, dan kan dat een steun zijn. Wel blijkt vaak dat zeker zo n eerste keer zwaar kan zijn, dat iedereen wat aangeslagen raakt door de verhalen van anderen en doordat eigen ervaringen en emoties opgerakeld worden. Het gezamenlijk bespreken van thema s en het uitwisselen van ervaringen leidt ertoe dat je bewust wordt van je eigen rol in het omgaan met lastige situaties en van de mogelijkheid dat je daarin vaardigheden kan aanleren. Het maakt het makkelijker om zelf actief aan de slag te gaan om knelpunten op te lossen. Ook biedt het gezamenlijk bespreken de mogelijkheid feedback op elkaar te geven. Je leert elkaar kennen de komende weken, en krijgt zelf ideeën over hoe een ander iets op zou kunnen lossen, en kan dit in de groep soms nar voren brengen. In de groepsbijeenkomsten worden persoonlijke ervaringen uitgewisseld. Het is belangrijk dat iedereen dat doet in een sfeer van geborgenheid en veiligheid. Daarom zijn de volgende uitgangspunten van belang (dia 5): 1) Je bent vrij om zoveel over jezelf te vertellen als je wilt. Sommigen vertellen graag veel; beperk je wel tot je huidige situatie. Anderen vinden het plezierig om weinig te vertellen. Dat mag ook, maar bedenk wel: je leert meer als je je eigen ervaringen en gevoelens aan anderen vertelt. 2) Wat mensen in de groep vertellen is vertrouwelijk. Het is niet de bedoeling dat vertrouwelijkheden van groepsgenoten naar buiten worden gebracht. 3) Naar anderen toe is het belangrijk zoveel mogelijk opbouwend en eerlijk te zijn in commentaar. 4) Iedereen moet aan bod komen om ervaringen te vertellen en problemen te bespreken. Dit kan soms betekenen dat een verhaal dat veel tijd dreigt te nemen wordt afgebroken. 5) Als je ergens mee zit of een vraag hebt: kom ermee. Als is het maar dat je behoefte hebt aan een pauze. 19

20 1.4. Kennismaking Doel: kennismaken, enigszins vertrouwd raken met elkaar en een begin maken met het eigenlijke onderwerp: werkgerelateerde problemen. Werkwijze: trainer geeft uitleg, waarna men elkaar in tweetallen (zonodig een drietal) interviewt, max. tien minuten persoon, en gegevens per persoon of per groepje op flapover vel. Na 20 min. presenteert men elkaar voor de groep. De flap-over vellen kunnen daarbij op het flap-overbord bevestigd, of op de muur geplakt worden. Uitleg: De groep gaat de komende drie maanden met elkaar aan de slag. Het is prettig als mensen elkaar dan beter leren kennen. Bedoeling van deze opdracht is een eerste kennismaking. In tweetallen interviewen de mensen elkaar. Ze bevragen elkaar op vier zaken: naam, wat voor werk, welke aandoening, en waar men op het werk tegenaan loopt. Het is de bedoeling één of twee problemen te noemen die de aanleiding zijn om deze training te volgen. Ieder neemt tien minuten de tijd om de ander te interviewen en de gegevens te noteren (met een drietal iets korter, zodat je op 25 min. in totaal uitkomt). Vervolgens schrijven de tweetallen op een flap-overvel: 1) naam, 2) werk, 3) chronische aandoening, 4) werkprobleem. Daarna presenteert men elkaar kort in de groep. Het onderwerp problemen komt nog vaak terug in de training en is hier een opstapje naar het volgende programmaonderdeel Thema: gevolgen van ziekte voor functioneren op het werk Doel: inzicht geven in problemen op het werk : wat zijn de beperkingen door ziekte, hoe verminderen deze je belastbaarheid, en welke factoren in het werk geven daarbij een hogere belasting dan gewenst (werkmodel). De tweede bijeenkomst wordt de persoonlijke houding aan het werkmodel toegevoegd. Werkwijze: De trainer geeft eerst uitleg. Hierbij wordt uitvoerig het model Kwaliteit van werk uitgelegd, met toelichting op de factoren links in het model. De trainer geeft aan dat hetzelfde verhaal ook uitvoerig in het cursusboek staat. Vervolgens bespreekt de trainer achtereenvolgens twee deelnemers: welke aandoening zij hebben, in hoeverre ze daardoor beperkingen hebben, en een probleem dat zij ervaren. Dan uitvoerig het werkmodel: eerst het blok rechts: kwaliteit van het werk, en dan de blokken links, de verschillende factoren in het werk (energievreters en energiegevers) die een rol kunnen spelen. Per factor wordt gevraagd: zou je het een min of een plus geven? Die wordt vervolgens op de poster gezet (met whiteboard markers, na afloop verwijderen!). De minnen worden ook besproken: waarom een min. Op de flap-over naast de poster worden kort de minnen toegelicht. De trainer geeft de 20

Met je ziekte aan de slag

Met je ziekte aan de slag Met je ziekte aan de slag Een training voor werknemers met een chronische aandoening Cursusboek Inge Varekamp Gabe de Vries Annelies Heutink Frank van Dijk Juni 2007 (bijgewerkt aug. 2010) Coronel Instituut

Nadere informatie

Arbocatalogus Grafimedia

Arbocatalogus Grafimedia Arbocatalogus Grafimedia Van werkdruk naar werkplezier Presentatie voor gebruik in eigen bedrijf Arbocatalogus Grafimedia Van Werkdruk naar Werkplezier Presentatie voor gebruik in het eigen bedrijf Deze

Nadere informatie

VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal

VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal U kunt nu gebruikmaken van VGZ Bedrijfszorg, om gezond en plezierig te blijven werken! Uw werkgever maakt gebruik van VGZ Bedrijfszorg van Zorgverzekeraar VGZ. VGZ Bedrijfszorg

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken

Tinnitus en arbeid. Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid tot werken Rijksuniversiteit Groningen Wetenschapswinkel Geneeskunde en Volksgezondheid Universitair Medisch Centrum Groningen Tinnitus en arbeid Een onderzoek naar de invloed van stressoren op tinnitus en de mogelijkheid

Nadere informatie

Pilot project We Empower us bh Betere beroepsmogelijkheden voor mensen met Spina bifida en Hydrocephalus. Werkset

Pilot project We Empower us bh Betere beroepsmogelijkheden voor mensen met Spina bifida en Hydrocephalus. Werkset Pilot project We Empower us bh Betere beroepsmogelijkheden voor mensen met Spina bifida en Hydrocephalus Werkset Instrument 2: Empowerment en zelfmanagement van jongeren met Spina bifida en/of hydrocefalus

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Achtergrond informatie Mentale Vitaliteit Quickscan Bevlogenheid

Achtergrond informatie Mentale Vitaliteit Quickscan Bevlogenheid Achtergrond informatie Quickscan Bevlogenheid Bezoek onze website op Twitter mee via @Activeliving93 Linken? Linkedin.com/company/active-living-b.v. Bezoekadres Delta 40 6825 NS Arnhem Altijd ~ Overal

Nadere informatie

Chronisch ziek en Werk. Ton van Hout Projectcoördinator t.vanhout@reumabond.nl 06-53275486

Chronisch ziek en Werk. Ton van Hout Projectcoördinator t.vanhout@reumabond.nl 06-53275486 Chronisch ziek en Werk Ton van Hout Projectcoördinator t.vanhout@reumabond.nl 06-53275486 Introductie. Reumapatiëntenbond Reumafonds Reuma in Nederland 2 Omvang van groep mensen met een reumatische aandoening

Nadere informatie

fit for work MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING HANDREIKING LEIDINGGEVENDE

fit for work MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING HANDREIKING LEIDINGGEVENDE HANDREIKING LEIDINGGEVENDE MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING fit for work Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk.

Nadere informatie

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT)

Mindfulnesstraining Aandachttraining. Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Mindfulnesstraining Aandachttraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT). De mindfulnesstraining wordt aangeboden

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Inleiding. Wetenschappelijke verantwoording 1

Inleiding. Wetenschappelijke verantwoording 1 Inleiding Voor u ligt het draaiboek van een psycho-educatiegroep voor kinderen met ADHD van het gecombineerde type en/of het overwegend hyperactief/impulsieve type (hierna aangeduid als ADHD). Voor kinderen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding... 5. Behandeling in de verzekerde zorg...7. (Neuro)psychologisch onderzoek...7. Psychiatrisch consult...7. Coaching...

Inhoudsopgave. Inleiding... 5. Behandeling in de verzekerde zorg...7. (Neuro)psychologisch onderzoek...7. Psychiatrisch consult...7. Coaching... Aanbod ViA 2016 Inhoudsopgave Inleiding... 5 Behandeling in de verzekerde zorg...7 (Neuro)psychologisch onderzoek...7 Psychiatrisch consult...7 Coaching...8 Re-integratie begeleiding...8 Mediation...8

Nadere informatie

Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening

Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk. Vaak

Nadere informatie

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin)

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Lay-out Bob Snel (trainer ATC Amstelduin) Document Versie maart 2007 Meer informatie E-mail:

Nadere informatie

Van werkdruk naar werkplezier

Van werkdruk naar werkplezier Van werkdruk naar werkplezier Het Programma Onze visie Werkdruk leidt tot minder werkplezier, wrijving in de samenwerking en op termijn mogelijk verzuim door stressklachten. Als medewerkers echter uitgedaagd

Nadere informatie

1 Inleiding 9 1.1 Doel van deze uitgave 9 1.2 Uitgangspunten 9. 2 Het belang van werk voor mensen 11

1 Inleiding 9 1.1 Doel van deze uitgave 9 1.2 Uitgangspunten 9. 2 Het belang van werk voor mensen 11 Inhoud 1 Inleiding 9 1.1 Doel van deze uitgave 9 1.2 Uitgangspunten 9 2 Het belang van werk voor mensen 11 3 Het belang van werk voor de maatschappij 15 3.1 Vergrijzing en ontgroening 16 3.2 Werken met

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken?

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Thema 1: Oorzaken van werkstress Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Welke situaties op het werk veroorzaken bij jou stress? Welke dingen in het

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mindfulness voor mensen met MS

UMC St Radboud. Mindfulness voor mensen met MS UMC St Radboud Mindfulness voor mensen met MS Patiënteninformatie De diagnose MS is ingrijpend voor u en uw omgeving. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat bij ziekte angst, depressie en andere psychologische

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Denkt u. vast te lopen. in uw werk?

Denkt u. vast te lopen. in uw werk? Denkt u vast te lopen in uw werk? Het leven kan veel van u vragen. Soms misschien teveel. Zeker als u langdurig onder druk staat of een tegenslag te verwerken krijgt. U heeft bijvoorbeeld al lange tijd

Nadere informatie

Vragenlijst mentale vitaliteit. Koninklijke Burger Groep B.V.

Vragenlijst mentale vitaliteit. Koninklijke Burger Groep B.V. Vragenlijst mentale vitaliteit Koninklijke Burger Groep B.V. 1 Inleiding 365goesting heeft een valide en betrouwbare vragenlijst om de mentale vitaliteit van medewerkers en organisaties te meten. Deze

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Vind je balans. Rob Scheurink-Trainer/docent/ consultatief psychiatrische verpleegkundige

Vind je balans. Rob Scheurink-Trainer/docent/ consultatief psychiatrische verpleegkundige Rob Scheurink-Trainer/docent/ consultatief psychiatrische verpleegkundige Inleiding algemeen. Doordat er in Nederland en andere West-Europese landen steeds meer parttime gewerkt wordt door zowel man als

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers RSI Informatie voor werknemers en werkgevers RSI RSI (Repetitive Strain Injury) is de veelgebruikte verzamelnaam voor klachten aan nek, bovenrug, schouders, armen, polsen en handen. Deze klachten komen

Nadere informatie

COACHING VAN MENSEN MET ARBEIDSGERELATEERDE STRESSKLACHTEN. ISMA Lezing 2 oktober 2006 Jaap Ozinga

COACHING VAN MENSEN MET ARBEIDSGERELATEERDE STRESSKLACHTEN. ISMA Lezing 2 oktober 2006 Jaap Ozinga COACHING VAN MENSEN MET ARBEIDSGERELATEERDE STRESSKLACHTEN ISMA Lezing 2 oktober 2006 Jaap Ozinga Voorbeeld 1: Medewerker 46 jaar, v.a. 18 jaar meegegroeid in de organisatie. 10 jaar geleden burnout. Nu

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining

Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining Mindfulness-Based Cognitieve Therapie (MBCT) Aandachttraining/Mindfulnesstraining 2 Deze folder geeft u informatie over Mindfulness-Based Cognitieve Therapie. Deze mindfulnesstraining wordt op de afdeling

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

Help! Verzuim voorkomen

Help! Verzuim voorkomen TIP: dit is een interactieve pdf. de inhoudsopgave en het menu onder aan de pagina s zijn clickable. Help! Verzuim voorkomen Een leidraad voor werkoverleg met medewerkers over verzuim Deze publicatie is

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal DRAAIBOEK TRAINING 1, 2,3,4,5 REALISTEN ROADMOVIE De prezi presentatie voor de trainingsbijeenkomsten vindt u via de onderstaande link. https://prezi.com/0txqqdqmauta/training-realisten-roadmovie-5-bijeenkomsten/

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening

Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk. Vaak wel

Nadere informatie

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES Mentale veerkracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES In de (top)sport is het een vast gegeven; wil je succesvol zijn als sporter dan investeer je in techniek en conditie, maar ook in mentale

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Evaluatieverslag mindfulnesstraining

Evaluatieverslag mindfulnesstraining marijke markus spaarnestraat 37 2314 tm leiden Evaluatieverslag mindfulnesstraining 06 29288479 marijke.markus@freeler.nl www.inzichtinzicht.nl kvk 28109401 btw NL 079.44.295.B01 postbank 4898261 14 oktober

Nadere informatie

TRAINING interactievaardigheden BSO

TRAINING interactievaardigheden BSO TRAINING interactievaardigheden BSO Eerste bijeenkomst: Kinderen en hun ontwikkeling in de bso Leerdoelen van de eerste bijeenkomst: Duur van de bijeenkomst: De pedagogisch medewerkers weten grofweg welke

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Revalidatieprogramma

Revalidatieprogramma Revalidatiegeneeskunde Revalidatieprogramma Chronische pijn Deze folder geeft u algemene informatie over revalidatie bij chronische pijn. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met uw

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker UMC St Radboud Mindfulness voor vrouwen met borstkanker Patiënteninformatie De diagnose borstkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op, niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten.

Nadere informatie

Mindfulness. Aandachtsgerichte Cognitieve Therapie

Mindfulness. Aandachtsgerichte Cognitieve Therapie Mindfulness Aandachtsgerichte Cognitieve Therapie Aandachtsgerichte cognitieve therapie is een training die bestaat uit acht bijeenkomsten. Het doel van de training is stress te verminderen en depressies

Nadere informatie

jouw gezondheid telt! Zwangerschap HAIRDRESSER

jouw gezondheid telt! Zwangerschap HAIRDRESSER HEALTHY jouw gezondheid telt! Zwangerschap HAIRDRESSER Zwangerschap Zwangerschap is een heugelijk feit voor de medewerkster. De werkgever is verplicht om de gezondheid van de medewerkster en haar (ongeboren)

Nadere informatie

Werkstressbeheersing door bewegen. Programma In beweging. Gerard Oud Versie 2.0

Werkstressbeheersing door bewegen. Programma In beweging. Gerard Oud Versie 2.0 Werkstressbeheersing door bewegen Programma In beweging Gerard Oud Versie 2.0 Programma In beweging Eén op de zeven Nederlanders heeft geen plezier in het werk vanwege werkstress en een derde van al het

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014. Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus

PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014. Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus Augustus PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014 Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus De Noordster EHBO Maandag 18-08 & 25-08 19.30u-21.30u Dinsdag 19-08 13.00u-14.30u Landsmeerstraat

Nadere informatie

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER.

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. Mats Werkt! DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. WWW.MATSWERKT.NL Mats werkt: Dé cursus voor het begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking op de werkvloer.

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

www.tijdvoornu.nl Gezond samen werken Zelfsturende teams in de zorg zijn zelf verantwoordelijk voor de eigen resultaten, kort samengevat:

www.tijdvoornu.nl Gezond samen werken Zelfsturende teams in de zorg zijn zelf verantwoordelijk voor de eigen resultaten, kort samengevat: Gezond samen werken Zelfsturende teams in de zorg zijn zelf verantwoordelijk voor de eigen resultaten, kort samengevat: - tevreden cliënten - tevreden medewerkers - financieel gezond Gezond samen werken

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Altrecht Psychosomatiek. voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek

Altrecht Psychosomatiek. voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek biedt diagnostiek en advies, consultatie en behandeling aan cliënten met een combinatie

Nadere informatie

Succesvol Job Craften Hoe maak je je werk leuk(er)? Interventie bij een Politiekorps

Succesvol Job Craften Hoe maak je je werk leuk(er)? Interventie bij een Politiekorps Succesvol Job Craften Hoe maak je je werk leuk(er)? Interventie bij een Politiekorps Dhr. Karel de Groot, Politie Brabant-Noord Drs. Maggie (Machteld) van den Heuvel, UU Prof. dr. Eva Demerouti, Dr. Maria

Nadere informatie

Peilstation Intensief Melden

Peilstation Intensief Melden Peilstation Intensief Melden Nederlands Centrum voor Beroepsziekten AMC Presentatie casus beroepsziekte en Capita Selecta 5 e PIM workshop, najaar 2013 Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, AMC/Coronel

Nadere informatie

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk:

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk: De bedrijfsmaatschappelijk werker helpt bij het tot stand laten komen van gezondere arbeidsverhoudingen en meer welzijn binnen het bedrijf of de instelling. Op die manier ontstaat bij werknemers een grotere

Nadere informatie

Ik heb een gesprek met de arts of de arbeidsdeskundige

Ik heb een gesprek met de arts of de arbeidsdeskundige Ik heb een gesprek met de arts of de arbeidsdeskundige Waarom bent u uitgenodigd? Hoe gaat zo n gesprek over uw WIA-, WAO-, WAZ- of Wajong-uitkering? VOOR RE-INTEGRATIE EN TIJDELIJK INKOMEN Werk boven

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie?

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie? Denk jij dat je vastloopt tijdens je studie? Soms loopt het leven niet zoals jij zou willen. Misschien ben je somber, twijfel je erover wie je bent, loopt het niet zo met contacten of worstel je met je

Nadere informatie

Leerstraf TACt Individueel. Informatie voor jongeren

Leerstraf TACt Individueel. Informatie voor jongeren Leerstraf TACt Individueel Informatie voor jongeren Je gaat de leerstraf TACt Individueel volgen. Deze brochure legt uit wat de leerstraf is en wat we van jou verwachten. Inhoud 4 > Wat lees je in deze

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Het Werkboek Terugvalpreventie Je behandelaar heeft aan jou het voorstel gedaan om een terugvalpreventieplan op te gaan stellen. Het doel hiervan is

Nadere informatie

Scripts voor vitaliteit. 16 februari 2011 Tinka van Vuuren

Scripts voor vitaliteit. 16 februari 2011 Tinka van Vuuren Scripts voor vitaliteit 16 februari 2011 Tinka van Vuuren Inhoud Wat is vitaliteit? Welke scripts gericht op vitaliteit zijn het beste? Wat is de rol van werknemer en werkgever hierbij? Wat is vitaliteitmanagement?

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

Zo lang mogelijk blijven werken met de ziekte van Parkinson

Zo lang mogelijk blijven werken met de ziekte van Parkinson Blijven werken Zo lang mogelijk blijven werken met de ziekte van Parkinson Nanette Nab, ergotherapeute Radboudumc Yvonne Veenhuizen, Msc ergotherapeute/onderzoeker Radboudumc Parkinson en werk Ervaringen

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Nooit meer burn-out!

Nooit meer burn-out! Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands Eerste druk, 2012 Tweede druk, 2013 Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands

Nadere informatie

Grip op je Depressie. Cursus voor mensen met depressieve klachten

Grip op je Depressie. Cursus voor mensen met depressieve klachten Grip op je Depressie Cursus voor mensen met depressieve klachten In deze folder vindt u informatie over de cursus Grip op je Depressie, die verzorgd wordt door de afdeling Medische Psychologie van het

Nadere informatie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie Een andere kijk op werken kanker en re-integratie human support grensverleggend mensenwerk Kanker wordt steeds meer een chronische ziekte, dus krijgen organisaties en werkgevers in toenemende mate te maken

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 12: Het vinden van werk c: Kiezen en solliciteren naar passende stageplek Thema 1 Introles De leerling oriënteert zich op

Nadere informatie

Leerstraf TACt. Informatie voor jongeren

Leerstraf TACt. Informatie voor jongeren Leerstraf TACt Informatie voor jongeren Je gaat de leerstraf TACt volgen. Deze brochure legt uit wat de leerstraf is en wat we van jou verwachten. Inhoud 4 > Wat lees je in deze brochure? 4 > Waarom krijg

Nadere informatie

Werkgerichte interventies bij psychische klachten

Werkgerichte interventies bij psychische klachten Werkgerichte interventies bij psychische klachten Dr. Karen Nieuwenhuijsen voor Arbeid en Gezondheid, AMC Goed Gestemd aan het werk, 20 maart 2013 Inhoud I. Psychische aandoeningen en problemen in werk

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten In deze folder vindt u informatie over de training Stressreductie en Stressregulatie, die verzorgd wordt door de afdeling Medische

Nadere informatie

VERMOEIDHEID na een CVA

VERMOEIDHEID na een CVA Vermoeidheidsrichtlijn in CVA-richtlijn 2 voorbeelden na een CVA De richtlijn Vermoeidheid in de praktijk Ernst Evenhuis & Isaline Eijssen Werk, p 100 Effectieve behandelmethoden voor het omgaan met de

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Stages. Het zoeken van een stageplaats Stappenplan

Inhoudsopgave. Stages. Het zoeken van een stageplaats Stappenplan Stageverslag klas 9 Parcival College 2013 Inhoudsopgave Stages Het zoeken van een stageplaats Stappenplan Tijdens je stage Doel van de stage Stageprogramma Voorbereiding en afsluiting Waar moet je op letten

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

AMC leidraad: wat te doen bij ziekte. Uitgangspunten

AMC leidraad: wat te doen bij ziekte. Uitgangspunten AMC leidraad: wat te doen bij ziekte Wanneer u door ziekte niet kunt werken dan krijgt u te maken met het verzuimbeleid van het AMC. In de meeste gevallen kunt u prima afspraken maken met uw leidinggevende

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

Ervaringen van (ex)kankerpatiënten. terugkeer naar werk. Colofoon. Nieuwsbrief

Ervaringen van (ex)kankerpatiënten. terugkeer naar werk. Colofoon. Nieuwsbrief Ervaringen van (ex)kankerpatiënten met terugkeer naar werk Colofoon Het onderzoek is uitgevoerd 1 door het Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid afdeling van het AMC en wordt gefinancierd door de

Nadere informatie

Analyse Mentaal Kapitaal. Stimuleren van energie en veerkracht als antwoord op stress en burn-out in uw organisatie

Analyse Mentaal Kapitaal. Stimuleren van energie en veerkracht als antwoord op stress en burn-out in uw organisatie Analyse Mentaal Kapitaal Stimuleren van energie en veerkracht als antwoord op stress en burn-out in uw organisatie De analyse die Better Minds at Work heeft gemaakt werd vertaald in een concreet actieplan.

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

ARBO IN DE OR. (Naar een veilige en gezonde werkomgeving)

ARBO IN DE OR. (Naar een veilige en gezonde werkomgeving) ARBO IN DE OR (Naar een veilige en gezonde werkomgeving) ARBO in de OR (naar een veilige en gezonde werkomgeving) Introductie U zit in de OR of in een VWGM- / Arbo commissie van de OR en u wilt het veilige

Nadere informatie