Proefdruk. Phrygia. Lycia MIDDELLANDSE ZEE. Thracia. Phtia. Ausonia. Tyrreense Zee. Libya. Praeneste. Paphus. Alba Longa. Albanus. Tibur.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Proefdruk. Phrygia. Lycia MIDDELLANDSE ZEE. Thracia. Phtia. Ausonia. Tyrreense Zee. Libya. Praeneste. Paphus. Alba Longa. Albanus. Tibur."

Transcriptie

1

2 Phtia Lycia Thracia Libya Phrygia MIDDELLANDSE ZEE Tyrreense Zee Mantua Clusium Arpi Cumae Neapolis Acesta Drepanum Ithaca Strophades Argos Aenea Troia Antandros Pergama Aetna Ida Ida Paphus Troiani Poeni Argivi Latini Etrusci Mycene Carthago Albanus Ortygia Buthrotum Petelia Cures Caere Pallanteum Castra Dardanidum Laurentum Antium Ardea Lavinium Alba Longa Praeneste Tibur Laurentum Ausonia 1 1

3 Tijdbalk KONINKRIJK REPUBLIEK KEIZERTIJD CAESAR SALLUSTIUS /-34 OVIDIUS VERGILIUS PLINIUS

4 Ars Legendi Scrinium Dulces Musae A Guido Blomme Henri Dreesen Peter Faes David Stienaers Liselot Van der Haegen Jan Van de Moortel Plantyn

5 Plantyn Motstraat 32, 2800 Mechelen T F Dit boek werd gedrukt op papier van verantwoorde herkomst. Ontwerp omslag: XXXX Ontwerp binnenwerk: XXXX Opmaak binnenwerk: XXXX Tekeningen: XXXX Illustratieverantwoording: XXXX NUR 138 Plantyn nv, Mechelen, België Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze dan ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij Plantyn heeft alle redelijke inspanningen geleverd om de houders van intellectuele rechten op het materiaal dat in dit leermiddel wordt gebruikt, te identificeren, te contacteren en te honoreren. Mocht u ondanks de zorg die daaraan is besteed, van oordeel zijn toch rechten op dit materiaal te kunnen laten gelden, dan kunt u contact opnemen met uitgeverij Plantyn. ISBN /0 D2015/0032/0356

6 Voorwoord In de reeks Ars Legendi worden nieuwe handboeken Latijn voor de derde graad uitgewerkt. Ze dragen de overkoepelende titel Scrinium: in die boekentrommel of boekenkast willen we de auteurs en de thema s onderbrengen die in de derde graad bestudeerd worden. De eerste twee boeken handelen over poëzie en kregen als ondertitel Dulces Musae, geïnspireerd door enkele verzen uit Vergilius Georgica (II, ): Mijn eerste wens is dat de lieftallige muzen, die ik in vurige aanbidding vereer, mij zouden verwelkomen (Me vero primum dulces ante omnia Musae, quarum sacra fero ingenti percussus amore, accipiant). Vier Romeinse dichters komen aan bod: Vergilius (Georgica en Aeneis) in deel A, Catullus, Horatius en Martialis in deel B. Dulces Musae A is de opvolger van Insignem pietate virum en voldoet aan de eisen van het nieuwe leerplan (XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX). We hebben het tekstaanbod van Insignem uitgebreid, onder meer met het Orpheusverhaal uit de Georgica, een epische tekst die een erg lyrische Vergilius laat zien en een bijzonder rijk Nachleben heeft, en met fragmenten uit zang VII van de Aeneis, die de leerlingen ook cursorisch kunnen lezen en die hen de mogelijkheid bieden om na te denken over oorlog, verantwoordelijkheidszin... In de vraagstelling bij de teksten en in de randartikels wordt gefocust op enkele typische kenmerken van Vergilius epos; de opmaak van het boek maakt het makkelijk om die focus op verschillende plaatsen te herkennen. Er worden royaal aanzetten gegeven voor muzische opdrachten en onderzoeksopdrachten. Gemotiveerde leerlingen worden regelmatig uitgenodigd om online meer gedetailleerde informatie en verdiepend materiaal te gaan zoeken. De vormgeving van Dulces Musae A sluit aan bij die van de vernieuwde Peristylium. Elk tekstfragment wordt aangeboden met vocabulariumondersteuning in de kantlijn en de nodige hulp om zelfstandige lectuur mogelijk te maken. We gaan daarbij uit van een permanente kennis van ca. 500 basiswoorden en van de nodige basiskennis om samengestelde woorden te kunnen begrijpen. Het basisvocabularium in de ruime zin (ca woorden) memoriseren de leerlingen in voorbereiding op de lectuur van elk tekstfragment. De woordenlijst bij Dulces Musae bevat dan ook een lijst met de 500 basiswoorden in de enge zin en woordenlijstjes bij elk tekstfragment. De leeshulp verwijst voor grammaticale items regelmatig naar de nieuwe leesgrammatica Scalae (Sc.), waar de leerlingen eventueel vervaagde leerstof weer kunnen opfrissen. Voor fenomenen die met de eigen taal en stijl van poëzie samenhangen, wordt verwezen naar het naslaggedeelte Taal en Stijl (TS) achteraan in het boek. Om dat gedeelte voor de lezende leerling zo praktisch mogelijk te maken, hebben we ervoor geopteerd om al die aspecten van taal en stijl op te nemen, ook de items die al in Scalae zijn behandeld. De vocabulariumondersteuning in de kantlijn hoeven de leerlingen niet te memoriseren: op toetsen over gelezen teksten wordt die mee aangeboden, in tegenstelling tot de leeshulp, die op de toets niet meer nodig mag zijn. De ictussen en elisies zijn in de teksten van de Georgica en in die van zangen I en II van de Aeneis overal aangegeven; vanaf zang IV staan de ictussen er alleen nog als het metrisch accent en het woordaccent niet samenvallen. Vanaf zang VI worden ook de elisies niet meer aangeduid. Die werkwijze moet de leerlingen aansporen om zich de dactylische hexameter gaandeweg steeds beter eigen te maken. Na de lectuur van een tekstgedeelte volgt dikwijls een reeks opdrachten. Zoals hierboven al gezegd, proberen we daarbij regelmatig op een bepaald aspect van Vergilius epos te focussen. Maar omdat Georgica en Aeneis poëtische teksten zijn, is het vaak moeilijk om de vragen over vorm (stijl) en inhoud van elkaar te scheiden; de betekenis komt immers juist tevoorschijn in de verwoording. Je zult merken dat de indeling van de vragenreeksen dan ook verschilt naargelang de aard van de tekstfragmenten. Tijdbalk 5

7 Om het boek hanteerbaar te houden, hebben we ervoor gekozen om niet bij elke passage de vragen op te nemen. We hebben ons beperkt tot vragen bij het Georgica-verhaal en bij een veertiental passages uit de Aeneis die we hebben uitgekozen om ze samen als een soort mini-aeneis te lezen. De vragen bij de andere teksten zitten in de lerarenkit. De inleidende teksten op het Georgica- en het Aeneis-gedeelte zijn niet bedoeld om in hun geheel doorgenomen te worden vóór de lectuur. Je stelt bepaalde aspecten bij voorkeur uit tot later, wanneer de lectuur van een passage daartoe uitnodigt; de lerarenkit biedt een paar suggesties. De leerling die leerstof voor het proefwerk herhaalt, vindt alle essentiële informatie wel handig bij elkaar. Verspreid doorheen het boek staan artikels die de nawerking van Vergilius teksten of de actualisering van bepaalde toestanden behandelen. We staan ook stil bij een aantal extra aspecten van Vergilius epos, zoals de homerische vergelijking en de filosofische achtergrond. De aspecten imitatio en aemulatio worden op diverse plekken in de tekst via inzetjes aangetoond. Niet alle materiaal zal in de lessen aan bod kunnen komen. De leraar zal zelf een selectie kunnen maken en sommige onderwerpen misschien als een persoonlijke taak of groepsopdracht laten uitwerken. Een goed gestoffeerde lerarenkit met bordboek biedt je alle nodige en gewenste steun, zoals extra vragen bij de teksten, oplossingen van de vragen uit het boek, extra beeldmateriaal... We hopen dat Dulces Musae A helpt zorgen voor boeiende lessen, waarin leraren en leerlingen samen op verkenning gaan in de rijk geschakeerde wereld van Vergilius oeuvre, een oeuvre dat de grenzen in ruimte en tijd van de Romeinse wereld overstijgt en ook voor de eenentwintigste eeuw een monument van humanitas is. De auteurs 6

8 Hoe werkt het leesboek Scrinium Dulces Musae A? Tijdbalk 7

9 8

10 Inhoud Tijdbalk p. 02 Het leven van Publius Vergilius Maro p. 11 Vergilius werken p. 14 Georgica De dood van Eurydice maakt Orpheus ontroostbaar p. 20 Orpheus betovert de onderwereld p. 23 De terugkeer en het fatale moment p. 24 Het tragische einde van Orpheus p. 27 Aeneis Introductie p. 48 Het eigene van Vergilius' kunstepos p. 49 Imitatio en aemulatio p. 52 Aeneis I De aanhef p. 56 Juno werkt tegen p. 62 Oorlog in Troje p. 65 Storm op zee p. 67 Neptunus stilt de storm p. 75 De voorspelling van Jupiter p. 78 Oorlog in Latium p. 83 Aeneas ontmoet Dido in Carthago p. 86 Wie is Dido? p. 87 Het feest in het paleis van Dido p. 90 De poeta doctus en de sterren p. 94 Aeneis II Aeneas vertelt p. 96 Het houten paard p. 97 Laocoön waarschuwt de Trojanen p. 100 De eerste geheim agent p. 102 De dood van Laocoön p. 107 Feest in Troje rond het paard p. 113 Een nacht vol onheil begint p. 114 Heeft de Trojaanse oorlog echt plaatsgehad? p. 116 De schat van Priamus p. 120 Aeneis IV Dido stort haar hart uit bij Anna p. 124 Anna s antwoord p. 127 Liefde doet lijden p. 129 Tijdbalk 9

11 De jachtpartij p. 133 Dido s smeekbede p. 134 Aeneas verdedigt zich p. 138 Wanhopige woede p. 141 Als een eik in de storm p. 146 Over vergelijkingen p. 147 Afscheid van het leven p. 148 Aeneis VI Inleiding p. 160 De onderwereld p. 160 Aan de ingang van de onderwereld p. 163 Charon de veerman p. 165 Aan de overkant van de Styx p. 167 Een pijnlijk weerzien p. 169 De plaats van verschrikking p. 172 Ontmoeting met Anchises p. 175 Filosofische achtergronden bij de Aeneis p. 178 Plato p. 181 Wat ben je: stoïcijn of epicurist? p. 182 De roeping van de Romeinen p. 182 Aeneis VII-XII Het wordt oorlog p. 190 Een onschuldig slachtoffer p. 191 De felle reactie p. 192 De zaak escaleert p. 195 Het volk roept om oorlog p. 196 Latinus weigert mee te doen p. 197 Het schild van Aeneas p. 201 Pallas bidt tot Hercules p. 202 Turnus triomfeert p. 203 De dood van Turnus p. 206 Aeneas en Hercules p. 210 Het slot van de Aeneis p. 210 Gevleugelde woorden p. 213 Taal en stijl in poëzie p. 216 Poëtische stijlmiddelen 10 Inhoud

12 Het leven van Publius Vergilius Maro De belangrijkste bron voor onze kennis van het leven van Vergilius is de Vita Vergiliana van Aelius Donatus, een grammaticus uit de vierde eeuw. De Latijnse citaten in de tekst zijn van hem. Online vind je enkele Latijnse tekstfragmenten uit zijn werk. Modicis parentibus Publius Vergilius Maro werd geboren op 15 oktober van het jaar 70 v.chr. in Andes, het huidige Pietole, een dorpje in de buurt van Mantua in Noord-Italië (iduum Octobrium die in pago qui Andes dicitur et abest a Mantuā non procul). Zijn ouders waren eenvoudige mensen die het niet bijzonder breed hadden (modicis paréntibus), wat zeker niet betekent dat ze arm waren. Door stukken bosland te kopen met het oog op de ontginning ervan en door bijen te houden kon hij flink wat geld bijverdienen. Die familiale achtergrond en het leven tussen de akkers en de landbouwers hebben Publius Vergilius grondig beïnvloed. Niet alleen heeft hij dat leven op het platteland van jongs af met volle teugen ingeademd, hij heeft ook kennis opgedaan over het landbouwbedrijf zelf en over de bijenteelt. Het zou hem later van pas komen in zijn Bucolica en Georgica. Van Cremona naar Roma Toen Vergilius twaalf jaar oud was, lieten zijn ouders hem studeren bij de grammaticus in Cremona. In 55 v. Chr. kreeg hij op zijn vijftiende verjaardag de toga virilis. Standbeeld van Vergilius in Mantua Andes vandaag Mantua aan de Mincio Donatus merkt op dat de grote dichter Lucretius stierf precies op de dag dat Vergilius de toga virilis kreeg. Het samenvallen van die twee data is niet zonder betekenis. Vergilius was, misschien toen al, erg aangetrokken tot de filosofie; hij keek op naar de grote dichter-filosoof en citeert hem ook vaak. Toen hij aan de Aeneis werkte, vatte hij bovendien het plan op om, na het beëindigen van dat grootse werk, zijn verdere leven te wijden aan de filosofie. Het leven van Publius Vergilius Maro 11

13 Nadat hij eerst nog enkele jaren bij de grammaticus van Milaan gestudeerd had, trok hij naar Rome om er bij de rhetor zijn studie verder te zetten. Dat moet omstreeks 52 v.chr. geweest zijn. Hoelang Vergilius voor zijn opleiding in Rome verbleef, door wie hij daar werd opgevangen, wanneer hij naar Andes terugkeerde enz. weten we niet. We weten wel dat hij al vrij vroeg zijn vader, zijn moeder en zijn broers Silo en Flaccus verloor. Zijn moeder was na de dood van haar echtgenoot hertrouwd met een Valerius, bij wie ze nog een kind kreeg, Valerius Proculus. Vergilius is zijn hele leven erg aan zijn halfbroer gehecht gebleven. In de grote stad Het moet niet gemakkelijk geweest zijn voor de onervaren jongeling van de boerse buiten in de grote Urbs. Urbanus zag hij er in ieder geval niet uit. Hij was groot van gestalte, had een donkere huidskleur en een boers uiterlijk (corpore et staturā fuit grandi, aquilo colore, facie rusticanā). Bovendien was zijn gezondheid niet al te best; hij had vaak last van zijn maag, zijn keel en van hoofdpijn (valetudine variā; nam plerumque a stomacho et a faucibus ac dolore capitis laborabat). Welsprekendheid volgde hij bij Marcus Epidius, bij wie ook de latere keizer Augustus les gevolgd heeft. Slechts één keer heeft hij gepleit, zonder succes. De welsprekendheid was duidelijk zijn ding niet; hij had daarvoor niet het juiste karakter en bovendien was zijn zwakke gestel een hinderpaal. Een carrière in de advocatuur of in de politiek zat er dus voor Vergilius niet in. De jongeling legde zich verder toe op de geneeskunde en vooral Mozaïek met Vergilius, in Rheinisches Landesmuseum in Trier ook op de wiskunde, maar zijn grote liefde was de filosofie. Daarvoor trok hij naar Napels, waar hij les kreeg van de wijsgeer Siro, een aanhanger van het epicurisme. Tijdens zijn opleiding in Rome en in Napels hield Vergilius zich behalve met zijn studie ook bezig met het schrijven van poëzie. Zo heeft hij waarschijnlijk veel contacten kunnen leggen en raakte hij stilaan bekend en gewaardeerd in de Romeinse upper class. Bovendien kwam de jonge Vergilius op zijn 25ste verjaardag in het volle bezit van zijn vaderlijk erfdeel en werd hij eigenaar van ongeveer 90 ha landbouwgrond. Rond die tijd keerde hij ook terug naar zijn geboortestreek, waar hij dacht zich in een rustige omgeving met zijn dichtkunst te kunnen bezighouden. Maar dan werd op 15 maart 44 v.chr. Caesar vermoord. De tegenstanders van Caesar vluchtten naar het oosten onder de leiding van Brutus en Cassius. In Rome ontstond een geschil tussen Marcus Antonius, die Caesar wilde opvolgen, en Octavius, die zich C. Iulius Octavianus noemde en eveneens Caesar wilde opvolgen. In 43 echter verzoenden de twee zich en sloten een triumviraat met Lepidus. Met Brutus en Cassius werd afgerekend in 42 v. Chr. in de slag bij Philippi. Maar de veteranen van de winnende veldheren moesten een stuk grond krijgen en omdat de ager publicus niet voldoende was, moest er onteigend worden. In Gallia Cisalpina werd het gebied van Cremona en Mantua geconfisqueerd. Aanvankelijk leek 12 Inhoud

14 het erop dat Vergilius dankzij Asinius Pollio, die in 43 gouverneur van Gallia Cisalpina was, zijn eigendom nog kon redden, maar uiteindelijk moest hij toch het onderspit delven en raakte hij zijn grond definitief kwijt. Maecenas Intussen was Vergilius, die toen ongeveer dertig jaar oud was, naar Rome teruggekeerd, waar hij onderdak gekregen had van Siro, zijn vroegere leraar in de filosofie. Op aanraden van Asinius Pollio was hij in 42 begonnen aan de Bucolica, een verzameling van tien eclogae (herdersliederen). Hij werd rond die tijd ook opgemerkt door de steenrijke Maecenas, de rechterhand van Octavianus, en opgenomen in zijn kring. Via hem kreeg Vergilius compensatie voor het verlies van zijn domein in Gallia Cisalpina. Met een huis in Rome op de mons Esquilinus vlak bij de tuinen van Maecenas, een landgoed, de villa Vergiliana, in de buurt van Napels en nog goederen op Sicilië waren zijn materiële zorgen van de baan. De Bucolica werd gepubliceerd in 39: het maakte Vergilius op slag beroemd. In Rome kon hij niet meer op straat komen zonder te worden herkend en aangeklampt: hij vluchtte dan meestal in het dichtstbijzijnde huis. Het vaakst was hij vanaf nu terug te vinden in Napels. Daar werkte hij, waarschijnlijk in opdracht van Maecenas, tussen 37 en 29 aan zijn tweede werk, de Georgica. Dat werk in vier delen over de landbouw paste goed in de politiek van Augustus, die de liefde voor de landbouw wilde doen heropleven. In 31 v.chr. was Augustus, toen nog Octavianus, met zijn overwinning op Antonius in de slag bij Actium alleenheerser geworden en begon hij met de uitbouw van een nieuwe staatsvorm, het principaat. In opdracht van Augustus begon Vergilius nu aan een groots nationaal kunstepos, de Aeneis. Het moest de Romeinen weer trots maken op hun vaderland. Hij begon eraan in 29 hij was toen veertig jaar en hij bleef ermee bezig tot aan zijn dood. Lang voor dit magnum opus voltooid was, was het al zo beroemd dat Sextus Propertius volgende vaak geciteerde voorspelling deed: Cédite, Rómaní scriptóres, cédite Grái: néscio quíd maiús náscitur Íliadé. Toen zang II, zang IV en zang VI klaar waren, heeft Vergilius ze persoonlijk voorgelezen voor keizer Augustus. Octavia, een zus van de keizer en moeder van de jonggestorven Marcellus, was bij de voordracht aanwezig. Bij de woorden uit zang VI Tu Marcellus eris was ze zo aangedaan dat ze het bewustzijn verloor en met moeite weer kon worden bijgebracht. Angelica Kauffmann, Vergilius leest voor uit de Aeneis voor Augustus en Octavia, 1788 Het leven van Publius Vergilius Maro 13

15 Calabri rapuere In 19 v.chr. besliste Vergilius om zich voor drie jaar terug te trekken in Griekenland en Klein- Azië om er de laatste hand te leggen aan zijn werk en alle onvolkomenheden weg te werken. In Athene ontmoette hij Augustus, die vanuit het oosten op de terugweg was naar Rome. De keizer overtuigde Vergilius ervan om met hem mee te reizen. Tijdens een oponthoud in Megara werd Vergilius ziek. Bij zijn aankomst in Brundisium was de ziekte nog erger geworden en enkele dagen later, op 21 september, overleed de dichter: hij was 51 jaar oud. Hij werd begraven in Napels. Zijn grafschrift had hij zelf nog geschreven: Mántua mé genuít, Calabrí rapuére, tenét nunc Párthenopé; ceciní páscua, rúra, ducés. Medaille, uitgegeven bij de tweeduizendste verjaardag van het overlijden van P. Vergilius Maro, met op de voorzijde een afbeelding van de dichter en op de achterzijde het deel van zijn grafschrift dat verwijst naar zijn drie werken met een illustratie van elk werk Vergilius werken Bucolica In 42 v.chr. begon Vergilius op aanraden van Asinius Pollio aan zijn Bucolica of Herderszangen. Hij imiteert er de Griekse dichter Theocritus (ca v.chr.), van wie ons een dertigtal idyllen zijn overgeleverd. Idyllen zijn relatief korte dichtwerkjes waarin het herdersleven centraal staat en die meestal ook in dialoogvorm zijn geschreven. De Bucolica van Vergilius bestaat uit tien gedichten, eclogae. De langste ecloge telt 111 verzen, de kortste 63. Het zijn dus allemaal, net zoals de Idyllen van Theocritus, korte dichtwerkjes. Ze gaan ook allemaal over het herdersleven en vijf ervan zijn ook in dialoogvorm geschreven. Maar in tegenstelling tot Theocritus heeft Vergilius de tien eclogae als één geheel opgevat en verwijst hij duidelijk naar de realiteit van het ogenblik. De periode waarin de Bucolica tot 14 Inhoud

16 stand kwam, is de periode net na het treffen tussen Octavianus-Antonius en de Caesarmoordenaars. Voor Vergilius was dat een moeilijke tijd, omdat hij zijn landgoed in Andes dreigde te verliezen aan de oudgedienden van de slag bij Philippi. Door tussenkomst van Asinius Pollio, die op dat moment legatus in Gallia Cisalpina was, ontsnapte hij evenwel aan een onteigening. De eerste ecloge verwijst daarnaar en ook de negende gaat over de onteigeningen. Vooral bekend is de vierde ecloge, die de geboorte voorspelt van een kind dat een nieuwe gouden tijd van vrede en welvaart zal inluiden. Over wie Vergilius met dat kind Herders met geiten en koeien. Uit de Vergilius Romanus, 5de eeuw. bedoelt, is al veel inkt gevloeid. Keizer Constantijn (vierde eeuw) zag er in navolging van Lactantius ( ) een profetie van de geboorte van Christus in. Zo werd Vergilius een soort heidense profeet. Waarschijnlijk verwoordt de dichter gewoon zijn eigen hoop en die van veel tijdgenoten op een betere tijd, waarin de oorlog met al zijn gruwel eindelijk plaats zou maken voor rust en duurzame vrede. Georgica Meteen na het verschijnen van de Bucolica werd Vergilius door Maecenas in bescherming genomen. In zijn opdracht werkte hij van 37 tot 29 aan de Georgica. Het werd een leerdicht in vier boeken over diverse aspecten van het landleven. Elk boek telt ongeveer 550 verzen. Vergilius haalde voor een deel zijn inspiratie uit wat hij zelf als kind gezien had op het bedrijf van zijn vader, maar raadpleegde uiteraard ook zowel Griekse als Latijnse gespecialiseerde vakliteratuur. Dat betekent nochtans niet dat de Georgica een echt boerenhandboek is geworden. De dichter heeft er een bezielde hymne op de natuur en op het leven van gemaakt. Voor dat aspect was zijn inspirator vooral Hesiodus (achtste eeuw v.chr.), met zijn Werken en Dagen. Schapen bij hun herders, Tafereel uit boek III van de Georgica. Uit de Vergilius Romanus, 5de eeuw. Vergilius werken 15

17 Aeneis Meteen na de Georgica is Vergilius op uitnodiging van keizer Augustus begonnen aan een groots epos over Aeneas. Hij heeft er de laatste jaren van zijn leven aan gewijd. Het is een epos geworden over het verre begin van Rome, vol toespelingen op de latere Romeinse geschiedenis en op de eigen tijd, vooral ook op Augustus en diens Pax Romana. De onovertroffen Griekse voorbeelden voor de Aeneis zijn de Ilias en de Odyssee van Homerus (achtste eeuw v.chr.). In de eerste zes zangen, waar het gaat over de zwerftochten van Aeneas van Troje naar Latium, heeft Vergilius duidelijk de Odyssee voor ogen; in de laatste zes zangen, waar Aeneas oorlog moet voeren om zich te kunnen vestigen in Latium, stond de Ilias model. In de ogen van velen is de Aeneis een epos geworden dat nooit nog werd geëvenaard. Vragen bij de tekst G.B. Tiepolo, Aeneas stelt zijn zoon Ascanius voor aan koningin Dido. Fresco in Vicenza, Ga na welke plaatsnamen genoemd worden in Het leven van Vergilius. Welke ontmoetingen op die plaatsen hebben bijgedragen tot het succes van de dichter? 2 Welke politieke gebeurtenissen worden ter sprake gebracht? Welke invloed hebben die gebeurtenissen gehad op het leven en het werk van Vergilius? 3 a Wie waren Vergilius opdrachtgevers voor zijn drie grote werken? b Welke Griekse auteurs hebben Vergilius vooral geïnspireerd bij de compositie van die werken? c Op welke manier heeft Vergilius telkens toch eigen accenten gelegd? 16 Inhoud

18 Georgica Een mooi verluchte pagina met de beginverzen van Georgica IV uit een handschrift in Oxford

19 Georgica The best poem by the best poet, zo noemde de Engelse toneelschrijver, vertaler en literatuurcriticus John Dryden ( ) de Georgica van Vergilius in het voorwoord van zijn vertaling (1697). Daarmee bevestigde hij de woorden van Michel de Montaigne ( ), een Franse politicus, filosoof en schrijver, die al een eeuw eerder de Georgica als le plus accompli ouvrage de la poésie had bestempeld (Les Essays, II, 10). En ook nu nog delen velen die mening. De Georgica is dan ook een zeer opmerkelijk dichtwerk. Vergilius besteedde meer dan zeven jaar (37-29 v.chr.) aan het schrijven van de 2188 verzen: zo groot was zijn zin voor literaire perfectie! Daarvoor had hij al faam verworven met zijn Bucolica (geschreven tussen 42 en 39 v.chr.) en was hij opgenomen in de literaire kring van C. Cilnius Maecenas (van wie het woord mecenas is afgeleid: een beschermer en sponsor van kunst ). Die was een naaste vriend en raadgever van Octavianus en vervulde zowat de rol van een minister van Binnenlandse Zaken en Cultuur. Toen de Georgica gepubliceerd werd, had Octavianus nog niet zo lang geleden zijn laatste tegenstander, Antonius, uitgeschakeld in de slag bij Actium (31 v.chr.) en een stabiel regime gevestigd. Giovanni Battista Tiepolo, Maecenas stelt de vrije kunsten voor aan keizer Augustus (1743) Op het eerste gezicht heeft de Georgica de vorm van een didactisch gedicht (of leerdicht), d.i. een gedicht van meestal ruime omvang en geschreven om de lezer over een bepaald onderwerp te onderrichten, informatie en advies te geven. Vergilius was niet de eerste in dat genre. De Griekse dichter Hesiodus (achtste-zevende eeuw v.chr.) had in zijn dichtwerk Werken en Dagen ( Έργα καì Hμέραı) het landwerk al verheerlijkt als de bron van alle goeds, en ook de Romeinse dichter Lucretius (ca v.chr.) had met zijn imposante filosofische werk De rerum naturā een hoge literaire en intellectuele prestatie geleverd. Ook waren er met de De agri culturā van Cato (ca. 160 v.chr.) en de De re rusticā van Varro (ca. 37 v.chr.) al twee Latijnse leerdichten over de landbouw bekend. De titel Georgica is verwant met het Griekse werkwoord geōrgein (γεωργεĩν), wat zoveel betekent als werken op het land. En inderdaad, in elk van de vier boeken waaruit het werk bestaat, behandelt Vergilius een aspect van het landbouwleven en -werk. Belangrijk is de vraag voor wie Vergilius dit werk precies bedoelde. Hij mag dan wel verschillende aspecten van dag- en seizoenswerk behandelen, toch blijft zijn beschrijving onvolledig: over tuinbouw en pluimvee valt weinig of niets terug te vinden. Trouwens, niemand kende beter zijn stiel dan de gewone boer zelf, en die kon meestal niet lezen of schrijven. Een praktische handleiding voor (toekomstige) landbouwers kan de Georgica dus niet echt geweest zijn. Bovendien bevat het werk ook uitweidingen die niet meteen met het echte landwerk te maken hebben, zoals zijn beroemde loflied op het landleven in boek II of de aangrijpende mythe van Orpheus en Eurydice in boek IV. Wat Vergilius ons wél wil leren is de fundamentele noodzaak van het werk op het land en de onlosmakelijke band tussen mens en natuur. Het boerenbedrijf wordt bij hem het symbool voor het menselijk bestaan en de fundamentele waarden ervan. De Georgica blijkt dan 18 ~ Georgica

20 ook eerder een poëtische hymne op het landelijke leven en de daar nog heersende morele waarden. Daarmee steunt Vergilius ook het morele herstelprogramma van Octavianus. Die wil immers met allerlei maatregelen de moraliteit van de Romeinse burger en samenleving verbeteren. Niet zozeer de gewone boeren als wel de intellectuele elite in Rome en de provincies vormen dus het doelpubliek van de Georgica. Vergilius wil bij die hooggeplaatste lieden de aandacht vestigen op een ten onrechte verwaarloosde stand en arbeid, en op het teloorgaan van een aantal fundamentele waarden die daarmee samenhangen. De landbouw had immers flink geleden tijdens de burgeroorlogen. Maar er speelden ook andere factoren mee: de grote landeigenaars waren vaak meer bekommerd om hun politieke carrière in Rome dan om het persoonlijke beheer van hun landgoederen; de veteranen die na afloop van hun militaire diensttijd grond toegewezen kregen, waren geen boeren in hart en nieren; en kleine boeren zochten massaal hun toevlucht in de grootstad Rome, na onteigening of wegens de te grote concurrentie met goedkoper ingevoerd graan uit Afrika of Sicilië. Vanwege zijn eigen landelijke afkomst en grote poëtische talent was Vergilius voor Maecenas dan ook de geknipte man om die problematiek onder de ogen te brengen van de intellectuele elite. Daarnaast draagt de Georgica ook een politieke betekenis: de dichter bidt tot de goden dat zij, na de gruwelen van bijna een eeuw burgeroorlogen, Octavianus zouden toelaten de orde te herstellen en Rome van nieuwe rampspoed te vrijwaren. Tot besluit: de Georgica is een poëtische uiting van zijn liefde voor de natuur, een verheerlijking van het landelijke leven, maar tegelijkertijd ook een handig propagandamiddel in dienst van Octavianus politieke en morele herstelprogramma. Zo is Vergilius er op meesterlijke wijze in geslaagd het nuttige (utile) te koppelen aan het aangename (dulce). Vraag bij de tekst Met welke bedoeling begon Vergilius aan de Georgica? En voor welke doelgroep schreef hij het werk dus? De mythe van Orpheus en Eurydice Boek IV van de Georgica handelt over de bijenteelt. Daarin vertelt Vergilius het wonderlijke verhaal van Aristaeus bijen. Aristaeus is een zoon van Apollo en de nimf Cyrene en geniet een uitstekende reputatie als imker. Maar op een dag verliest hij al zijn bijen ten gevolge van een ziekte. Op advies van zijn moeder wendt hij zich tot de oude zeegod en ziener Proteus. Die geeft hem een verklaring voor de plotse sterfte van zijn bijen: de nimfen zijn misnoegd over het feit dat Aristaeus (direct of indirect) verantwoordelijk is voor de vroegtijdige dood van hun vriendin Eurydice. Die was nog maar net getrouwd met Orpheus toen zij belaagd werd door Aristaeus en in haar vlucht een dodelijke slangenbeet opliep. Orpheus is een mythische zanger uit Thracië en een zoon van de nimf Calliope. Hij heeft van Apollo een lier gekregen waarop hij zó betoverend kan spelen dat wilde dieren, bomen, ja zelfs rotsen erdoor ontroerd worden. In onderstaand fragment lezen we het relaas van Proteus aan Aristaeus. Georgica 19

21 Jan Breughel de Oude, Orpheus in de onderwereld, 1594 De dood van Eurydice maakt Orpheus ontroostbaar Georg., IV, Ílla quidém, dum té fugerét per flúmina praéceps, ímmanem_ánte pedés hydrúm moritúra puélla sérvantém ripás altá non vídit in hérba. Át chorus aéqualís Dryadúm clamóre suprémos ímplerúnt montés; flerúnt Rhodopéïae árces áltaque Pángaeá_et Rhesí Mavórtia téllus átque Getaé atque_hébrus et Áctias Orithýia. Ípse, cavá soláns aegrúm testúdine_amórem, té, dulcís coniúnx, te sólo_in lítore sécum, té veniénte dié, te décedénte canébat. Taénariás etiám faucés, alta_óstia Dítis, ét calígantém nigrá formídine lúcum íngressús, Manésque_adiít regémque treméndum, nésciaque_húmanís precibús mansuéscere córda. hydrus: (water)slang Drўas: (boom)nimf Áctias: Attisch, Atheens solāri + acc.: troost zoeken voor Taenărius: van kaap Taenarum fauces (mv.): enge kloof, nauwe ingang óstium: toegang caligāre: donker zijn Mānes: schimmen mansuéscere: zich laten vermurwen, zacht worden 20 ~ Georgica

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME GRIEKS LATIJN KCV AAN HET STEDELIJK GYMNASIUM JOHAN VAN OLDENBARNEVELT TE AMERSFOORT (Plaatje 1 & 2) De klassieke talen en kcv aan het gymnasium Aan het Gymnasium

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Inhoud Jan Brams - Wendy Geerts - Eliane Lammens Wim Moreau - Philippe Moury

Inhoud Jan Brams - Wendy Geerts - Eliane Lammens Wim Moreau - Philippe Moury Inhoud 1 Jan Brams - Wendy Geerts - Eliane Lammens Wim Moreau - Philippe Moury a Sanoma company I lingua latina Lingua Latina Romeinse cijfers Het Latijnse alfabet Uitspraak van het Latijn Woordsoorten

Nadere informatie

jaarplan Latijn 5 lestijden.xlsx

jaarplan Latijn 5 lestijden.xlsx JAARPLAN LATIJN EERSTE GRAAD EERSTE JAAR 5 UUR PER WEEK Referentie leerplan : D/2011/7841/001 Handboek : Ars Legendi Vestibulum: taalboek, leesboek, woordenlijst Voeten: Bij het begin van elke les worden

Nadere informatie

Examen VWO. Latijn. tijdvak 1 donderdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Latijn. tijdvak 1 donderdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 donderdag 24 mei 9.00-12.00 uur Latijn Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 23 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

waarmee de dichter naar zijn eigen activiteit verwijst.

waarmee de dichter naar zijn eigen activiteit verwijst. Tekst 1 Regel 321 Τὸν 1p 1 Noteer de naam van de persoon naar wie Τὸν verwijst. Regel 326 χόλον τόνδ In het vervolg van de tekst voert Paris een andere reden aan voor het feit dat hij niet deelneemt aan

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS Met kop en schouder Vwo+ en Gymnasium OP WINKLER PRINS Grieks en Latijn geven je diploma een gouden randje! Is vwo+ of het gymnasium wat voor jou? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet je jezelf de

Nadere informatie

Examen VWO. Latijn Latijn. tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Latijn Latijn. tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2011 tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma Latijn Latijn Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Week les 2. Keizer en Kerst

Week les 2. Keizer en Kerst Week les 2. Keizer en Kerst Je ouders kennen het begin van het kerstevangelie misschien nog wel uit het hoofd: En het geschiedde.... Dit lijkt heel veel op het woord geschiedenis eschiedenis. Er is ook

Nadere informatie

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in

een zee Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Werkblad 9 Ω Grieken en Romeinen Ω Les : Grieken: goden en mensen Sparta Sparta is een stad in Griekenland. Rond 600 voor Christus waren de steden in Griekenland heel belangrijk. Ze werden stadstaten genoemd.

Nadere informatie

Ik ben de opstanding en het leven

Ik ben de opstanding en het leven Ik ben de opstanding en het leven Het evangelie naar Johannes 11: 1-44 1 Inleiding Doel (Joh 20:31): dat je gelooft dat Jezus de Christus, dezoon van Godis dat je, gelovend, het leven hebt in zijn naam.

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Examen VWO. Latijn. tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Latijn. tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur Latijn Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Gemeente van Christus, mensen van God,

Gemeente van Christus, mensen van God, Gemeente van Christus, mensen van God, Het lijkt vanmorgen over kloven te gaan, kloven tussen mensen. Mensen die niet meer bij elkaar kunnen komen, die elkaar niet meer kunnen bereiken. Geen weg meer terug,

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Kerstfeest 2015. Ds. W.E. den Hertogschool

Kerstfeest 2015. Ds. W.E. den Hertogschool Kerstfeest 2015 Ds. W.E. den Hertogschool Lichtjes, lichtjes overal Kerstfeest is het nu Jezus is geboren Zeggen zij aan U Groep 1/2 Welkom Kim & Jake Openingsgebed Gebed door groep 6 (1) Lieve Here God,

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

2. Pensum (De met een asterisk gemarkeerde passages worden in vertaling gelezen)

2. Pensum (De met een asterisk gemarkeerde passages worden in vertaling gelezen) Syllabus CE Latijn 2007 Kernauteur: Vergilius Genre: Epos: Aeneis Titel: Aeneas, stichter van een wereldrijk Aanbevolen editie: P. Vergili Maronis opera ed. R.A.B. Mynors Oxford (OCT) 1969 A Tekstreflectie

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010.

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring een overzicht Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring Pagina 2 Een overzicht Inhoud Voorwoord... 3 Mooi

Nadere informatie

DBO 10 Zondag 8 maart 2015. Klaagliederen. Inleiding

DBO 10 Zondag 8 maart 2015. Klaagliederen. Inleiding DBO 10 Zondag 8 maart 2015 Klaagliederen Inleiding Stel dat je geen vast patroon hebt bij het Bijbellezen. Je gebruikt bijvoorbeeld niet het leesrooster in het blad Visie. Toch wil je een gedeelte uit

Nadere informatie

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 1 Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 Heerlijk is het om in de vakantie weer boeken te elzen en in een ruk te kunnen uitlezen. Je zou kunnen

Nadere informatie

Examen VWO. Latijn. tijdvak 1 donderdag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Latijn. tijdvak 1 donderdag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 1 donderdag 19 mei 9.00-12.00 uur Latijn Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Maanden. groep 5/6. september oktober november. december januari februari. maart april mei. juni juli augustus

Maanden. groep 5/6. september oktober november. december januari februari. maart april mei. juni juli augustus Maanden maart april mei juni juli augustus september oktober november december januari februari groep 5/6 Inleiding Maanden Ben jij dol Ons op chocolade? jaar telt 12 maanden. Op een reep? Ze hebben allemaal

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Is het moeilijk voor de mensen om de opdrachten van Jezus uit te voeren? Zo ja, waarom, zo nee waarom niet?

Is het moeilijk voor de mensen om de opdrachten van Jezus uit te voeren? Zo ja, waarom, zo nee waarom niet? Bidden, praten met God LES 5 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Hand 1:12-14, Hand 2:42, Hand 4:23-31 Hand 6:3-6 Hand 8:17, Hand 16:18, Hand 28:8

Nadere informatie

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur Grieks Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is bijzonder om te ontdekken, hoe veel overeenkomsten er zijn, tussen het verhaal van de opstanding zoals Matteüs dat vertelt, en het boek Daniël,

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Tjimmie van der Wal: Zodra iedereen binnen is beginnen we met:

Tjimmie van der Wal: Zodra iedereen binnen is beginnen we met: 14 september 2014, 16.30 uur, Goede Herderkerk Zangdienst: Samen zingend het nieuwe seizoen in, Thema van de landelijke startdag is met hart en ziel. Verbinden. Tjimmie van der Wal: Hans van de Pol: Jaap

Nadere informatie

Methodewijzer. Surf naar. www.plantyn.com

Methodewijzer. Surf naar. www.plantyn.com Wilt u meer informatie over Ars Legendi of een presentatie in uw school? Neem dan contact op met uw vertegenwoordiger. Johan Jonckers Telefoon: 0476 76 19 40 johan.jonckers@plantyn.com Dirk Van Den Berghen

Nadere informatie

Evelien Bos-de Greef en Ruben Vlot

Evelien Bos-de Greef en Ruben Vlot Evelien Bos-de Greef en Ruben Vlot Uitgeverij Jes! Zoetermeer Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC ) draagt. Bij dit papier is het

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent De Bijbel Een geloofsboek EWe kunnen vele wegen gaan met de Bijbel. De één ervaart het vooral als een mooi kunstobject. Vele kunstenaars hebben er inspiratie in gevonden om een kunstwerk te maken. We kennen

Nadere informatie

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Als op s levenszee de stormwind om u loeit, als u tevergeefs uw arme hart vermoeit, tel uw zegeningen, tel ze een voor een en u zegt verwonderd, Hij liet

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg

Stilte vooraf. Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Stilte vooraf Wees stil voor het aangezicht van God, want heilig is de Heer. Uitleg Witte donderdag. Nacht van de overlevering, met een dubbelzinnige betekenis. Het is de overlevering (de traditie) van

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, We zijn vandaag bij elkaar om onze doden te herdenken. Vier namen zullen worden genoemd, vier mensen uit onze gemeente, die in het afgelopen

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur GROOTLETTER LITURGIE AVONDDIENST Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur Liturgische kleur: Groen Klap in de handen, o volken, juich God toe met jubelzang. Psalm 47: 2.

Nadere informatie

Examen VWO. Latijn. tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Latijn. tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2014 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur Latijn Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015. Gedicht: Kaarsenlicht

Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015. Gedicht: Kaarsenlicht Teksten van Wereldlichtjesdag 12 december 2015 Gedicht: Kaarsenlicht Omdat ieder lichtje een verhaal is groter dan alle woorden van missen en dood van liefde levensgroot die we ooit spraken en hoorden

Nadere informatie

I. Het ontbreekt mij aan niets? Psalm 23 is een geliefde psalm van David. Hij is kort en krachtig. De eerste vers begint sterk:

I. Het ontbreekt mij aan niets? Psalm 23 is een geliefde psalm van David. Hij is kort en krachtig. De eerste vers begint sterk: Groot Nieuws 6 sep 2015 Ds. Stephen Overduin Psalm 23 Mij ontbreekt niets 231 Een psalm van David. De HEER is mijn herder, het ontbreekt mij aan niets. 2 Hij laat mij rusten in groene weiden en voert mij

Nadere informatie

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet.

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet. Ontmoetingskerk - Laren NH - 3 november 2013 2 Koningen 2 Hoe zwaar kan het voor je zijn om afscheid te moeten nemen. Wat gaat er door je heen, als je iemand moet loslaten. Red ik het wel zonder de ander,

Nadere informatie

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes.

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Rust nu maar uit, je hebt je strijd gestreden. Je hebt het als een moedig man gedaan. Wie kan begrijpen hoe je hebt geleden en wie kan voelen,

Nadere informatie

ISBN: 978-94-92020-01-7 NUR: 720 2014 Huub Klinkenberg Vormgeving: Think next level, TNLGRP.nl. Uitgeverij Nieuwe Druk www.nieuwedruk.

ISBN: 978-94-92020-01-7 NUR: 720 2014 Huub Klinkenberg Vormgeving: Think next level, TNLGRP.nl. Uitgeverij Nieuwe Druk www.nieuwedruk. ISBN: 978-94-92020-01-7 NUR: 720 2014 Huub Klinkenberg Vormgeving: Think next level, TNLGRP.nl Uitgeverij Nieuwe Druk www.nieuwedruk.nl Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Bloemlezing van gedichten van de Dichters Kring 2013 2014. Verwondering maakt het leven mooier

Bloemlezing van gedichten van de Dichters Kring 2013 2014. Verwondering maakt het leven mooier Bloemlezing van gedichten van de Dichters Kring 2013 2014 Verwondering maakt het leven mooier Voorwoord Vorig jaar februari kwam de eerste gezamenlijke dichtbundel van de Dichters Kring Nederland tot stand.

Nadere informatie

PTA Latijn Leerjaar 1 2013-2014

PTA Latijn Leerjaar 1 2013-2014 PTA Latijn Leerjaar 03-04 Periode Periode Periode Leerstof Weging toets Weging voor Disco les t/m 4. De Romeinen: hun taal en cultuur. De wereld van de goden Tekst: Jupiter en zijn broers, Jupiter en zijn

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Welkom op deze vierde studie avond

Welkom op deze vierde studie avond DANIEL DE ZEVENTIG WEKEN Welkom op deze vierde studie avond Zoeklicht Seminar 70Jaarweken van Daniel 12/12/2014 70JW.1: 1 Profetie over de 70 jaarweken van Dan. 9:24-27 Over Israel en Jeruzalem Rechterstoel

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

- ontdekken dat stilte en rust helpen om een gepaste uitdrukking te vinden voor gevoelens.

- ontdekken dat stilte en rust helpen om een gepaste uitdrukking te vinden voor gevoelens. Tuin van Heden 1 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Gesproken: wij zijn samengekomen in de naam van de Vader, de Zoon, de Heilige Geest

Gesproken: wij zijn samengekomen in de naam van de Vader, de Zoon, de Heilige Geest ZANGzondag Bethel 300815 Lezing: 1 kon 17,7-24 Thema: betrouwbaar? Voorgangers: Muziek: Ad Stolk, Marloes Dankers Woord: Tineke Zijlstra Orgelspel Voorbereiding Het is stil in de kerk, stilte spreekt Welkom

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Spoor je leerlingen dus aan om een verzorgde taal te hanteren tijdens en buiten de lessen. Je maakt hen enkel sterker!

Spoor je leerlingen dus aan om een verzorgde taal te hanteren tijdens en buiten de lessen. Je maakt hen enkel sterker! Jongeren en chattaal geen probleem, standaardtaal is ook een must in ons systeem! September Aandacht voor Standaardnederlands Taal verbindt en maakt van een groep mensen een samenleving. Een rijke taal

Nadere informatie

Niet bang zijn! God maakt je sterk!

Niet bang zijn! God maakt je sterk! Niet bang zijn! God maakt je sterk! Aangepaste dienst Zondag 22 november 2015 Br. Peter Zuidema Welkom Mededelingen Votum en groet Zingen:E & R 230 - Jezus is de goede Herder 1. Jezus is de goede herder

Nadere informatie

Tegenwoordig leren de kinderen het trouwens anders: nu luidt het ezelsbruggetje:: Vader droomt over Afrika)

Tegenwoordig leren de kinderen het trouwens anders: nu luidt het ezelsbruggetje:: Vader droomt over Afrika) Marcus 6 : 30-44 en Ps. 23 ds. A. Oude Kotte-de Boon 22 juli 2012 Wehl 'Delen is vermenigvuldigen' Ik kom uit een groot gezin. Dat betekent dat er nogal eens wat te vieren valt. Nu is het een traditie

Nadere informatie

Als paarden konden spreken

Als paarden konden spreken Als paarden konden spreken Eerste druk, maart 2012 2012 Julie Beirens isbn: 978-90-484-2338-5 nur: 285 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12 Pagina 1 Didactisch materiaal Affiche, sterreflectoren, veiligheidsjasjes, van het sterzingen Projectfiche sterzingen 2015 Verkleedmateriaal voor Driekoningen CD met sterzangerslied Teksten van de liederen

Nadere informatie

DE WIJZE KONING SALOMO

DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

De dood is dood, leve het leven!

De dood is dood, leve het leven! De dood is dood, leve het leven! blok A - nivo 3 - avond 5 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Bijbelstudie Romeinen 6:1-13 19.30 De opstanding als historisch feit 19.45 Zondag 17 HC 20.00

Nadere informatie

Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3

Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3 Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3 Na 7 dagen en nachten gaat Job klagen. Hij en zijn vrienden hebben al die tijd stil bij elkaar gezeten op de ashoop. Verdoofd. Ze hebben geen

Nadere informatie

Onze-Lieve-Vrouwlyceum Genk Lycipedia: Beter leren http://lycipedia.lyceumgenk.be CAPUT PRIMUM. De uitspraak van het Latijn

Onze-Lieve-Vrouwlyceum Genk Lycipedia: Beter leren http://lycipedia.lyceumgenk.be CAPUT PRIMUM. De uitspraak van het Latijn CAPUT PRIMUM De uitspraak van het Latijn 1) Pegasus p. 12: het Latijn en zijn dochtertalen Kaart 1 : Het Latijn (de taal van Latium) werd gesproken in het Romeinse rijk. Kaart 3 : Het Latijn leeft voort

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afgelopen maandag hebben we met de deelnemers van de kring Eigentijds Bijbellezen Paasverhalen gelezen. Vier verhalen van de opstanding, verteld door

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Het hindoeïsme heeft geen stichter. Voor het ontstaan van het hindoeïsme moeten we naar India gaan: een groot land in Azië.

Het hindoeïsme heeft geen stichter. Voor het ontstaan van het hindoeïsme moeten we naar India gaan: een groot land in Azië. Het hindoeïsme Hoe is het hindoeïsme ontstaan? Het hindoeïsme heeft geen stichter. Voor het ontstaan van het hindoeïsme moeten we naar India gaan: een groot land in Azië. Eeuwenlang leefden in dat land

Nadere informatie

Phèdre (1677) Phaedra, vertaling door Laurens Spoor

Phèdre (1677) Phaedra, vertaling door Laurens Spoor JEAN RACINE Phèdre (1677) Phaedra, vertaling door Laurens Spoor samenvatting en bloemlezing EERSTE BEDRIJF Theseus is al een tijdje vermist. Hippolytus en zijn makker Theramenes hebben hem overal gezocht,

Nadere informatie

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft

Nadere informatie