Palliativmedizin. Lucille Burgers Allgemeinmedizin Juni 2007

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Palliativmedizin. Lucille Burgers Allgemeinmedizin Juni 2007"

Transcriptie

1

2 Palliativmedizin Lucille Burgers Allgemeinmedizin Juni 2007

3 Inhalt Definition Diagnosemitteilung Symptome und symptomlindernde Maßnahmen Schmerztherapie Ernährungstherapie Psychotherapie Selbsthilfegruppe Alternative Medizin Sterbehilfe Hospiz und Pflegedienst Hausarzt Trauer 2

4 Definition Palliativmedizin WHO 2002 Palliative care is an approach to care which improves quality of life of patients and their families facing life threatening illness, through the prevention and relief of suffering by means of identification and impeccable assessment and treatment of pain and other problems, physical, psychosocial and spiritual 3

5 Definition WHO 2002 Palliative Care ist ein Ansatz, mit dem die Lebensqualität der Patienten und ihrer Familien verbessert werden soll, wenn sie mit einer lebensbedrohlichen Krankheit und den damit verbundenen Problemen konfrontiert sind. Dies soll durch Vorsorge und Linderung von Krankheit erfolgen: durch frühzeitiges Erkennen, Erfassen und Behandeln von Schmerzen und anderen physischen, psychosozialen und spirituellen Problemen. 4

6 Multidimensionale Betrachtung Physische / somatische Aspekte der Krankheit Verarbeitungs- und Anpassungsprozess (psychologische Dimension) Interaktionen mit der Umgebung (soziale Dimension) Das Erleben der Krankheit und Sinnfragen (spirituelle Dimension) Multidimensionale Organisation der Hilfeleistung: Bemühungen des gesamten Teams von Ärzten, Pflegern, Sozialarbeitern, Seelsorgern, Physiotherapeuten und ehrenamtlichen Helfern 5

7 Kernbedürfnisse Im Sterben nicht alleine gelassen zu werden Im Sterben nicht unter starken körperlichen Beschwerden leiden zu müssen Die Regelung letzter Dinge Das Stellen der Sinnfrage und das Erörtern der Frage nach dem Danach 6

8 Organisationsformen 7

9 Palliativmedizinisches Netzwerk 8

10 Diagnosemitteilung Vorbereitung des äußeren Gesprächsrahmens Aktueller Kenntnisstand des Patienten Wunsch nach weiterer Information Übermittlung der Information: Eindeutigkeit und Empathie Widerspiegeln von Gefühlen Organisation weiterer Schritte Hilfen beim Verstehen der Krankheitssituation Zusammenfassen des gemeinsamen Gespräches 9

11 Keine Diagnosemitteilung Begründung Schonung Hoffnung und Lebensmut erhalten Diagnosemitteilung wird empfunden Als Konfrontation mit eigener abgewehrter Angst vor de dem Tod Als Eingeständnis eigener Ohnmacht Als Verpflichtung zu besonderer Nähe und Fürsorge Aufklärung wünschen 90% der Nichterkranken 90% der Erkrankten 5% lehnen Aufklärung vollständig ab

12 Rein rationale Diagnosemitteilung Tragfähigkeit des Patienten wird nicht berücksichtigt Gefühle werden nicht angesprochen Folgen kann Krebsschock sein Gefühle intensiver Vernichtungsangst Bedrohung der körperlichen Integrität Starke Beeinträchtigung der Lebensqualität

13 Individuelle patientenorientierte Diagnosemitteilung Äußerer Rahmen Gespräch unter 4 Augen Ausreichend Zeit Keine Störung Gesprächsführung Offene Fragen Passives Zuhören (Schweigen) Aufmerksamkeitsreaktionen Aktives Zuhören Gefühle sind wichtig Tragfähigkeit des Patienten einschätzen

14 Information und Aufklärung der Angehörigen Diagnosemitteillung nach Einwilligung des Patienten Pläydoyer für Wahrheit Klärung der Beziehung zum Patienten Ressourcen zur Unterstützung des Patienten klären und schaffen, um häusliche Betreuung zu ermöglichen Stützende Maßnahmen für die Angehörigen

15 Fragen des Arztes Möchten Sie über Ihre Krankheit und die genaue Diagnose informiert werden? Was halten Sie für die Ursache Ihrer Krankheit? Was bewegt Sie seit Beginn Ihrer Krankheit am meisten? Was erscheint Ihnen für die Zukunft am wichtigsten? Brauchen und erhalten Sie Hilfe durch Ihre Umgebung? Was erwarten Sie vom Ihrem weiterbehandelnden Arzt? Sind Sie an einer Selbsthilfegruppe interessiert?

16 Welche Zusage kann der Hausarzt machen? Koordinationsfunktion Hausliche Betreuung gemeinsam mit Angehörigen und Pflegedienst Schmerztherapie Symptomlindernde Maßnahmen Erhaltung der Lebensqualität

17 Elisabeth Kübler-Ross Öffentlicher Vortrag vom 4. Oktober 1984 in der Jahrhunderthalle Höchst Ein 5Jähriger, der an einem Hirntumor leidet, malt ein wunderbares Schloß am Ende eines Regenbogens, um zu zeigen wo er hingeht, wenn er stirbt. Etwas wissen die Erwachsenen nicht. Sie nennen das immer Regenbogen. Das ist eigentlich kein Regenbogen. Das ist die Seitenansicht von der Brücke, die wir passieren von diesem Leben ins andere Leben

18 Drei Stadien der Palliativphase 1. Chaos - Zustand nach Übermittlung einer schlechten Nachrichten - Keine Möglichkeiten zur Heilung der Krankheit - Angst vor dem Sterben - Erleichterung 2. Stabile Phase - Erhalt cognitiver Funktionen - Symptomkontrolle - Anpassungs- und Verarbeitungsprozeß - Kann abhängig von der Krankheit Tage, Monate oder Jahre dauern 3. Terminale Phase - Schwäche, weniger Mobilität - Keine Verbesserung der Symptome, Auftreten neuer Symptome - Bewusstseinsschwankungen, Konzentrationsschwäche - Restliche Lebensdauer weniger wichtig als Lebensqualität 17

19 Symptome Schmerzen (70,3%) Mundtrockenheit (67,5%) Anorexie (60,9%) Schwäche (46,8%) Verstopfung (44,7%) Luftnot (42,3%) Übelkeit (36,2%) Schlaflosigkeit (34,2%) Schwitzen (25,3%) Schluckbeschwerden (23,3%) Urologische Symptome (21,3%) Neuropsychiatrische Symptome (19,8%) Erbrechen (18,5%) Dermatologische Symptome (16,3%) Dyspepsie (11,3%) 18

20 Grundsätze der Symptombehandlung Differenzialdiagnostische Klärung der Symptomursachen Kausale Symptomtherapie Einsatz supportiver Begleitmaßnahmen Individuelle Therapie Nutzen-Nebenwirkungsrelation Streng symptomorientierte Therapie 19

21 Schmerzen 20

22 21

23 Schmerzsyndrome Kopfschmerzen Somatoforme Schmerzen Muskulo-skelettale Schmerzen Neuropathische Schmerzen Viszerale Schmerzen Ischämische Schmerzen Tumorschmerzen 22

24 Schmerzdiagnostik: Basisdiagnostik Allgemeine Anamnese (Grunderkrankung) Schmerzanamnese Allgemeiner körperlicher Status und/ oder organbezogene körperliche Untersuchung Hilfsmittel: Anamnesebögen, Schmerzfragebogen, Schmerzskalen Erweiterte Diagnostik - Labor - Technik (Sonografie) 23

25 Patient mit Schmerzdiagnose Therapie wirksam Zwischenanamnese (Schmerzbogen) Körperliche Kontrolle in größeren Intervallen Labor (größeres Zeitintervall, abhängig von Erfordernissen der Medikation) Therapie unwirksam Zwischenanamnese (Schmerzbogen) Körperlicher Kontrollstatus (organbezogen) Schmerzkonferenz Hilfsmittel: Schmerzfragebogen, Schmerztagebuch 24

26 Schmerztherapie Stufe 1: Nichtopioid-Analgetika ± Koanalgetika (wenn indiziert) ± Begleitmedikation (wenn indiziert) Stufe 2: Opioide für mäßige bis mittlere Schmerzen + Nichtopioid-Analgetika ± Koanalgetika (wenn indiziert) ± Begleitmedikation (wenn indiziert) Stufe 3: Opioide für mittlere bis starke Schmerzen ± Nichtopioid-Analgetika ± Koanalgetika (wenn indiziert) ± Begleitmedikation (wenn indiziert) 25

27 Nichtopioid-Analgetika Metamizol (Novalgin ) -Wichtigstes Nichtopioid-Analgetikum -NW: Agranulozytose (sehr selten), allergische Reaktionen, Blutbildkontrollen Paracetamol (ben-u-ron ) -Keine GI-NW, Tagesdosen nicht>6 g Ibuprofen, Diclofenac, Naproxen -GI-NW: Ulzera, Blutungen, Schmerzen Celecoxib -Ödeme, Hypertonie, Übelkeit, Schwindel 26

28 Opioide µ-rezeptor -Supraspinale/spinale Analgesie -NW: Euphorie, Sucht, Atemdepression, Obstipation, Miosis ĸ-Rezeptor -Spinale Analgesie -NW: Dysphorie, Sedierung, Abhängigkeit -Rezeptor -Supraspinale Analgesie -NW: Dysphorie, Halluzinationen 27

29 Opioid der WHO-Stufe 2 Codein Dihydrocodein Tramadol (Tramal ) Tilidin + Naloxon (Valoron ) NW: Obstipation, Übelkeit, Erbrechen, Schwindel, Müdigkeit 28

30 Opioid der WHO-Stufe 3 Morphin -Hydromorphon (Palladon ) Buprenorphin (Temgesic ) -Transdermales Pflaster (96h) Fentanyl -Transdermales Pflaster (72h) Durogesic -Lutschtabletten (Actiq ) Oxycodon (Oxygesic ) 29

31 Symptomcheckliste 30

32 Symptomlindernde Maßnahmen Information Behandlung der Ursachen -Palliative Operation -Palliative Chemotherapie -Palliative Radiotherapie Nicht-medikamentös Medikamentös 31

33 Medikamente Antikonvulsiva; bei neuropathischen Schmerzen Antidepressiva Antiemetika Laxantien Biphosphonate Glukocorticoide Cannabinoide Benzodiazepine 32

34 Ziel der palliativen Operationen Verbesserung der Lebensqualität, nicht Lebensverlängerung Minimale operationsbedingte Mobilitätsstörung Minimale Hospitalitätsdauer Maximale Komplikationsprophylaxe 34

35 Fallbearbeitung Palliativmedizin 2

36 Ernährung Primäre Anorexie/ Kachexie Katabole Faktoren Chronisch-entzündlicher Zustand Sekundäre Anorexie/ Kachexie Verminderte Zufuhr oder Verlust -Verminderte orale Nahrungsafnahme -Verminderte gastrointestinale Absorption -Signifikanter Proteinverlust Andere katabole Zustände Muskelabbau 36

37 Auswirkungen von Anorexie Veränderung der Körperzusammensetzung Eingeschränkte Lebensqualität Verminderte Funktion Psychosozial-existenzielle Belastung von Patient und Angehörigen 37

38 Ernährungstherapie Ernährungsberatung - Verlust von Gewicht, Appetit und Kraft verständlich machen Nahrungssupplemente und künstliche Ernährung -Viele Kalorien und Proteine -Parenterale Ernährung (Zentralvenöse Katheter) -Enterale Ernährung (z.b. PEG-Sonde) Medikamentöse symptomorientierte Therapie -Corticosteroide (Linderung von Appetitlosigkeit) -Progestin (Stimulieren Appetit, steigern das Gewicht) -Prokinetika (wirksam bei chronischer Nausea) 38

39 Psychotherapie Tragfähige Beziehung der Angehörigen und der nächsten Bezugspersonen Massive Kommunikationsstörungen Aggressionen und Schuldgefühlen Stärkung der familiären Kontakte und Gespräche Somatische und psychische Betreuung nicht trennen 39

40 Psychotherapie Psychotherapie kann bei Todkranken und Sterbenden Leid mindern helfen. Dem Patienten helfen, dass er im Besitz seiner geistigen und seelischen Kräfte bleibt. Psychotherapeutische Interventionsmöglichkeiten -Motivation -Äußerung von Gefühlen -Lebensbewertung im Rückblick 40

41 Selbsthilfegruppe Kontakt der Patienten untereinander kann eine konstruktive Krankheitsbewältigung bieten Persönlichen Probleme des Einzelnen können unter Mitbetroffenen besprochen werden Gedankenaustausch über Erfahrungen mit verschiedenen Therapieformen Informationen über Versicherungsfragen und Behinderungsrecht im Arbeitsprozess Krankenbesuche von Gruppenmitgliedern Telefonische Beratungen 41

42 Alternative Medizin Akupunktur -Einsatz bei chronischen nicht tumorbedingten Schmerzen: 50-70% Erfolg -Einsatz bei Tumorschmerzen: wird sehr zurückhaltend eingesetzt, bei einzelnen Patienten gute Schmerzreduktion -Einsatz bei anderen Indikationen: vorliegende Daten sind widersprüchlich Reflexzonentherapie am Fuß -Linderung von Symptome: Schmerzen, Obstipation, Diarrhoe, Atemnot, Übelkeit, Müdigkeit, Schlaflosigkeit Aromaöle -Inhalation, orale Einnahme, auf die Haut Basale Stimulation -Kommunikation durch Kontakt mit den Sinnen 42

43 Rehabilitation in der Palliativmedizin 1 Erste Zielebene: Verminderung bzw. Beseitigung von Schmerzen und anderen Beschwerden Zweite Zielebene: Verbesserung der Lebensmöglichkeiten Dritte Zielebene: Ermöglichen neuer Lebenserfahrungen 43

44 Rehabilitation in der Palliativmedizin 2 Physiotherapie und physikalische Therapie Kunsttherapie- Bilder als Lebenszeichen Musiktherapie Ergotherapie 44

45 Hospiz und Pflegedienst Tageshospiz -Palliativpflegerische, palliativmedizinische und psychosoziale Betreuung von Patienten und Angehörigen -Entlastung und Unterstützung der Patienten und deren Angehörigen, so dass er möglichst in seiner gewohnten häuslichen Umgebung bleiben kann. 45

46 Hospiz und Pflegedienst Stationäres Hospiz -Überwachung von Schmerztherapie und Symptomkontrolle -Palliativpflegerische, psychosoziale und spirituelle Betreuung 46

47 Hospiz und Pflegedienst Palliativstation -Schmerz- und Symptomkontrolle in einem ganzheitlichen Ansatz -Behandlung in einem Team -Ziel: Entlassung des Patienten in die häusliche Umgebung mit ausreichender Symptomkontrolle 47

48 Hausarzt Koordinationfunktion Häusliche Betreuung gemeinsam mit Angehörigen und Pflegedienst Schmerztherapie Symptomlinderung Erhalt der Lebensqualität 48

49 Terminalphase Rückwirkend definiert als die drei letzten Lebenstage Schwäche, Müdigkeit Unruhe, Verwirrtheit Todesrasseln Schmerzverstärkung Dehydration, Appetitlosigkeit Inkontinenz, Nierenversagen Kreislaufzentralisation 49

50 Symptome des eingetretenen Todes Pulslosigkeit Erweiterte starre Pupillen Sistieren der Atmung Veränderungen der Hautfarbe und der Hauttemperatur Abgang von Stuhl und Urin Abgang von Körperflüssigkeiten 50

51 Sterbehilfe Aktive Sterbehilfe = aktive Euthanasie Passive Sterbehilfe Indirekte Sterbehilfe Mitwirkung beim Suizid Sedierung am Lebensende Therapiebeendigung ohne ausdrückliche Zustimmung mit dem Ziel das Sterben zuzulassen 51

52 Euthanasie Altgriechisch: ευ (eu) = gut, leicht, richtig" en θάνατος (thanatos) = Tod", Absichtliche Durchführung von lebensverkürzenden Maßnahmen auf Patientenwunsch Absichtliche lebensverkürzende Maßnahmen bei tatsächlichem oder mutmaßlichem Wunsch des Patienten selbst durch ein andere Person (z.b. einen Arzt) 52

53 Euthanasiegesetz Niederlande seit 2002 Sorgfaltspflichten des Arztes: a. Überprüfung, ob es sich von eine freiwillige, wohlüberlegte Bitte des Patienten handelt, b. Überprüfung ob das Leiden des Patienten aussichtslos und unerträglich ist, c. Information des Patienten über seine Situation und seine Prognose 53

54 Euthanasiegesetz Niederlande d. Übereinstimmung mit dem Patient, dass es keine andere Lösung gibt, e. Beratung mit mindestens einem anderen, unabhängigen Arzt, der den Patient gesehen hat und seine Beurteilung der Sorgfaltspflichten von a bis d schriftlich niedergelegt hat, f. Beendigung des Lebens des Patienten oder die Hilfe bei seiner Selbsttötung soll im Übereinstimmung mit dem allgemeinen ärztlichen Handeln stehen 54

55 Euthanasiegesetz Niederlande In den Niederlanden ist aktive Sterbehilfe ebenfalls verboten (Art. 293 des Strafgesetzbuches), allerdings nicht strafbar, wenn sie von einem Arzt unter Einhaltung bestimmter Sorgfaltspflichten begangen wurde und dem Leichenbeschauer Meldung erstattet wurde. Eine Regionale Prüfungskommission beurteilt, ob der Arzt die Sorgfaltspflichten erfüllt hat. 55

56 Niederländische Daten Euthanasien ( Sterbefälle; 1,41%) Hausarzt 1692 Patienten Facharzt (Krankenhaus) 151 Patienten Hospizarzt 80 Patienten Krebs 1656 Patienten Herzkrankheiten 55 Patienten Neuropathologie 106 Patienten Lungenkrankheit (kein Lungkrebs) 64 Patienten 1528 Patienten starben zu Hause 1 Arzt hat die Sorgfaltspflichten nicht betrachtet. 56

57 Medikamente Palliativ Sedierung und Euthanasie Palliative Sedierung: Benzodiazepine Midazolam (Dormicum ) Euthanasie in 2 Stufen: 1. Barbiturat (Pentobarbital) 2. Muskelrelaxans Pancuroniumbromid (Pavulon ) 57

58 RECHTSPRAAK EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING In het Wetboek van Strafrecht (1886) worden euthanasie en hulp bij zelfdoding (WvS art. 293 en art. 294) strafbaar gesteld. Euthanasie kan worden gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaar, hulp bij zelfdoding met een gevangenisstraf van ten hoogste drie jaar. In de loop van de jaren echter zijn in de rechtspraak een aantal zorgvuldigheidseisen ontwikkeld. Tot de inwerkingtreding van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in 2002 kon de arts, als hij aan deze zorgvuldigheidseisen had voldaan, een beroep doen op de rechtvaardigingsgrond overmacht in de zin van noodtoestand (WvS art. 40). Het gedrag komt wel overeen met het in art. 293 c.q. art. 294 omschreven delict, is wel bewezen, maar dit gedrag is niet strafbaar omdat er sprake is van een noodtoestand, een conflict van plichten. Enerzijds heeft hij de plicht het leven te beschermen, anderzijds heeft hij de plicht een mens uit zijn ondraaglijk lijden te verlossen. Bijvoorbeeld door euthanasie toe te passen of hulp bij zelfdoding te verlenen. Na de inwerkingtreding van de nieuwe wet hoeft de arts niet meer zijn toevlucht te nemen tot het overmachtsartikel. Door in het Wetboek van Strafrecht een bijzondere strafuitsluitingsgrond op te nemen is de arts die euthanasie toepast of hulp bij zelfdoding verleent niet langer strafbaar. Wel moet hij, net als voor 2002, voldoen aan een aantal zorgvuldigheidseisen: De arts moet overtuigd zijn dat er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt; De arts moet ervan overtuigd zijn dat er sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt; De arts moet de patiënt informeren over de situatie waarin deze zich bevindt en over diens vooruitzichten; De arts moet met de patiënt tot de overtuiging komen dat er voor de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere oplossing is; De arts moet tenminste één andere, onafhankelijke arts (consulent) raadplegen, die de patiënt ziet en schriftelijk zijn oordeel geeft over de hierboven genoemde zorgvuldigheidseisen (bij psychisch lijden moet ook een psychiater worden geraadpleegd); De levensbeëindiging/hulp bij zelfdoding moeten worden uitgevoerd op medisch zorgvuldige wijze. Tevens moet de arts euthanasie of hulp bij zelfdoding melden bij de gemeentelijke lijkschouwer. Deze stuurt een door de arts opgesteld verslag door naar een van vijf regionale toetsingscommissies (bestaande uit een medicus, een ethicus en een jurist). De commissie toetst het handelen van de arts aan de zorgvuldigheidscriteria. Als de commissie oordeelt dat de arts zorgvuldig heeft gehandeld, is daarmee de zaak afgedaan. Is dit niet het geval dat stuurt de commissie haar oordeel aan het Openbaar Ministerie en aan de Inspecteur voor de Gezondheidszorg. De arts kan dan alsnog vervolgd worden. 58

59 1973 G.E. Postma-van Boven De eerste belangrijke rechterlijke beslissing inzake euthanasie is genomen door de Rechtbank Leeuwarden. Op 19 oktober 1971 dient een Friese arts haar doodzieke moeder een dodelijke injectie morfine toe. De arts was tot haar daad gekomen nadat haar moeder haar bij herhaling had verzocht een einde aan haar leven te maken. De Rechtbank spreekt uit dat levensverkortend handelen gerechtvaardigd kan zijn als aan bepaalde voorwaarden is voldaan, te weten: De patiënt is door ziekte of ongeval ongeneeslijk ziek; Het lichamelijk of geestelijk lijden is voor de patiënt ondraaglijk; De patiënt heeft te kennen gegeven het leven te willen beëindigen; De ingreep is door een arts verricht. Omdat de door de arts gebruikte methode als onjuist wordt beoordeeld wordt haar beroep op overmacht verworpen. Zij wordt, wegens overtreding van art. 293, veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van een week met een proeftijd van een jaar. Dit vonnis is heel belangrijk omdat in latere rechterlijke beslissingen de hier genoemde voorwaarden een belangrijke toetssteen zijn voor de toelaatbaarheid van euthanasie én hulp bij zelfdoding. 59

60 1981 C. Wertheim-Elink Schuurman Een tweede belangrijke beslissing is die van de Rechtbank Rotterdam. In deze zaak gaat het om een vrouw (geen arts) die een andere vrouw behulpzaam is bij zelfdoding. Op haar verzoek zorgt zij voor het dodelijk medicijn en dient haar dit toe, waarna de ander overlijdt. Betreffende vrouw was alcoholiste en vanaf haar jeugd was haar leven een aaneenschakeling van ellende. Ze leefde geïsoleerd en dacht aan kanker te lijden. De Rechtbank overweegt: dat tegenwoordig volgens velen -anders dan ten tijde van het opstellen van het Wetboek van Strafrecht- zelfdoding in uitzonderlijke gevallen niet per se onaanvaardbaar is; dat het zowel voor de betrokkene als voor de omgeving van groot belang is dat dit niet op gruwelijke wijze gebeurt; dat dit in het algemeen niet mogelijk is zonder de hulp van anderen. De Rechtbank grijpt terug op de criteria van de Rechtbank Leeuwarden. Aan deze criteria voegt zij een nieuw zorgvuldigheidscriterium toe: de beslissing om hulp te verlenen mag niet door één persoon worden genomen en bij de beslissing dient altijd een arts betrokken te zijn, die het te gebruiken middel zal voorschrijven. De Rechtbank acht hulp bij zelfdoding bewezen (Wetboek van Strafrecht art. 294). Omdat aan de meeste voorwaarden niet is voldaan (o.a. de vrouw is geen arts!) wordt het beroep op overmacht in de zin van noodtoestand niet gehonoreerd. De vrouw wordt veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van zes maanden met een proeftijd van een jaar. Dit vonnis is belangrijk omdat hierin voorwaarden worden geformuleerd voor een geslaagd beroep op overmacht in de zin van noodtoestand voor hulp bij zelfdoding. 60

61 P.L. Schoonheim Een huisarts beëindigt het leven van een hoogbejaarde vrouw op haar uitdrukkelijk en ernstig verlangen door toediening van een dodelijke injectie. Op de rechtszitting te Alkmaar wordt de arts ontslagen van rechtsvervolging. De overwegingen die leidden tot deze uitspraak waren de volgende: Het zelfbeschikkingsrecht inzake levensbeëindiging wordt in steeds breder kring aanvaard; Om het eigen leven op aanvaardbare wijze te beëindigen is hulp van derden noodzakelijk. Daarom ontbreekt bij het verlenen van hulp bij vrijwillige levensbeëindiging de materiële wederrechtelijkheid, ook al is in formele zin sprake van overtreding van artikel 293 van het Wetboek van Strafrecht. Anders gezegd: Een op zichzelf strafbare handeling (toepassen van euthanasie) wordt niet gestraft omdat dit de enige wijze is om het geoorloofde doel (het recht van een patiënt op aanvaardbare manier zijn leven te beëindigen) te bereiken; Afwezigheid van materiële wederrechtelijkheid bij deze hulpverlening kan alleen aangenomen worden als sprake is van een weloverwogen verzoek op grond van duurzaam lijden van de hulpvrager. Zowel bij de beoordeling van de vraag als bij de hulpverlening zelf is de grootste zorgvuldigheid in acht genomen. Voor het eerst in de geschiedenis van het Nederlands recht wordt euthanasie, zoals omschreven in art. 293, wel bewezen maar niet strafbaar geacht. Het Hof van Amsterdam doet de uitspraak teniet: beroep op ontbreken van de materiële wederrechtelijkheid wordt verworpen, evenals het beroep op noodtoestand (omdat niet is komen vast te staan dat de patiënt objectief ondraaglijk leed). De arts wordt schuldig verklaard, zij het zonder oplegging van straf. Voordat de Hoge Raad (1984) de zaak terugverwijst naar het Hof Den Haag omdat het Hof Amsterdam beroep op overmacht onvoldoende gemotiveerd heeft verworpen, spreekt hij uit dat euthanasie onder bepaalde voorwaarden geoorloofd is met een beroep op noodtoestand; de eerste uitspraak van ons hoogste rechtscollege over dit onderwerp. Pas het Hof Den Haag (1986 intussen) honoreert het beroep op noodtoestand en ontslaat de huisarts van alle rechtsvervolging. 61

62 B.E. Chabot In dit geval beëindigt een vrouw haar leven door middel van medicijnen, die haar zijn verschaft door een psychiater. Lichamelijk is de vrouw gezond. De psychiater concludeert dat bij de vrouw sprake is van ernstige rouw met begeleidende depressieve verschijnselen, maar volgens hem is er geen sprake van een psychiatrische stoornis. Sinds jaren lijdt de vrouw psychisch als gevolg van vroegere huwelijksproblemen en de daaruit voortvloeiende echtscheiding, alsook door het overlijden van haar beide zoons. Na te hebben gepoogd zich het leven te benemen, komt ze in contact met psychiater Chabot. In de rechtspraak was tot dan toe nooit onderscheid gemaakt tussen lichamelijk lijden en psychisch lijden. Psychisch lijden was echter altijd gemakkelijk in verband te brengen geweest met een duidelijke somatische of psychiatrische ziekte. Hier hebben we te maken met een andere situatie. Deze vrouw lijdt psychisch zonder dat daar een lichamelijke of duidelijke psychiatrische ziekte aan ten grondslag ligt. De Rechtbank Assen passeert in haar vonnis de vraag of de vrouw ziek was in psychiatrische zin. Uitsluitend van belang is dat haar lijden ondraaglijk en uitzichtloos is en of haar hulpvraag in vrijheid en weloverwogen tot stand kwam; de klassieke eisen in de jurisprudentie over euthanasie. Uit welke oorzaak het lijden is ontstaan oordelen de rechters niet van belang. De Rechtbank oordeelt dat hulp bij zelfdoding (art. 294) is bewezen maar dat er sprake was van een voor de vrouw ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Tevens dat de psychiater uiterst zorgvuldig en medisch verantwoord te werk is gegaan. Het beroep van de arts op overmacht in de zin van noodtoestand wordt gehonoreerd: de arts wordt ontslagen van rechtsvervolging. In hoger beroep bij het Hof Leeuwarden komt de rechter tot dezelfde conclusie. De zaak wordt vervolgens voorgelegd aan de Hoge Raad. De Hoge Raad volgt de opvattingen van de Rechtbank Assen en het Hof Leeuwarden op bijna alle punten, maar constateert dat Chabot op een punt in gebreke is gebleven. Hij heeft verzuimd zijn patiënte door een tweede psychiater persoonlijk te laten onderzoeken (sindsdien als zorgvuldigheidseis toegevoegd ingeval van psychisch lijden). De Hoge Raad verklaart Chabot schuldig zonder oplegging van straf. Het belang van de uitspraken van Assen, Leeuwarden en de Hoge Raad is dat voor het eerst lijden wordt losgekoppeld van een daaraan ten grondslag liggende ziekte. 62

63 Ph. Sutorius April 1998 beëindigt voormalig PvdA-senator E. Brongersma zijn leven door middel van medicijnen die huisarts Sutorius hem heeft verstrekt. De man had geen ernstige lichamelijke of psychiatrische kwalen: zijn leven was voor hem ondraaglijk geworden. Voor de Rechtbank Haarlem, waar oktober 2000 deze zaak voorkomt, staat de vraag centraal of in dit geval sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Waar in het vonnis wordt aangetekend dat in de medische ethiek geen consensus bestaat over de beantwoording van de vraag of ten aanzien van de ondraaglijkheid van het lijden een enge dan wel ruime definitie dient te worden gehanteerd, kiest zij voor een ruime. Verder neemt de Rechtbank aan dat er voor Brongersma geen perspectief op verbetering of verandering was en dat zijn situatie derhalve als uitzichtloos kan worden aangemerkt. Daarmee is aan alle zorgvuldigheidseisen voldaan en deed Sutorius terecht een beroep op het overmachtartikel. Het bewezen verklaarde feit wordt niet strafbaar verklaard en de verdachte wordt van alle rechtsvervolging ontslagen. Het Openbaar Ministerie gaat tegen deze uitspraak in beroep omdat wordt betwijfeld of in dit geval inderdaad sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Het OM is van mening dat Brongersma 'levensmoe'/'klaar met leven' is, wat niet valt binnen het medische domein, waartoe zowel de oude regeling als de nieuwe euthanasiewet (2002) zich beperkt. In een tussenarrest (8 mei 2001) oordeelt het Amsterdamse Gerechtshof dat twee deskundigen de onduidelijkheden rondom ondraaglijk en uitzichtloos lijden nader moeten onderzoeken. Een half jaar later (8 november 2001) brengen de getuige-deskundigen verslag uit. Beider oordeel is dat de zaak Brongersma buiten het medische domein ligt. Op grond hiervan concludeert het Hof dat deze zaak dus niet valt onder de regeling met betrekking tot euthanasie die gold ten tijde van de hulp noch onder de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (2002) Op 6 december verklaart het Gerechtshof Amsterdam Sutorius schuldig. De arts krijgt echter geen straf opgelegd. Volgens het Hof verkeert de discussie of hulp bij zelfdoding is gerechtvaardigd bij lijden dat niet voorkomt uit ziekte, nog in de beginfase. Eind 2001 gaat Sutorius in cassatie tegen het arrest van het Gerechtshof Amsterdam. Op 17 december 2002 zet de Hoge Raad de zaak voort. De advocaat-generaal adviseert de Hoge Raad de zaak terug te verwijzen naar het Hof in Den Haag. Op 24 december besluit de Hoge Raad echter anders; zij volgt het arrest van het Amsterdamse Gerechtshof dat Sutorius schuldig verklaarde. 63

64 Ärztliche Sterbehilfe Oregon Death with Dignity Act (Sterben mit Würde) Legalisiert: Menschen, die eine Lebenserwartung von weniger als sechs Monaten haben, können sich von ihrem Arzt ein tödliche Arzneimitteldosis verschreiben lassen. Bei der Einnahme darf er ihnen nicht helfen. Zum Zeitpunkt der Entscheidung nachweislich im Vollbesitz ihrer geistigen Kräfte sein müssen Die tödliche Arzneimittel dreimal verlangen müssen: zweimal mündlich und einmal schriftlich- letzteres im Beisein zwei Zeugen, die vom Tod der Sterbewilligen keinerlei Vorteile erwarten dürfen. Todeswunsch nicht von Depressionen motiviert ist 64

65 Sterbehilfe Oregon Daten Sterbefälle mit ärztlicher Sterbehilfe 87 % Krebs 41 % Universitätsabschluss Durchschnittsalter: 74 Jahren 93 % starben zu Hause 76 % Hospizpatienten Komplikationen bei vier Patienten Gründe für den Antrag: - Verlust der Autonomie (96%) - Verlust der Lebensqualität (96%) - Verlust de Würde (76%) - Angst vor unzureichender Schmerzkontrolle (48%) 65

66 66

67 67

68 68

69 69

70 70

71 Patientenverfügung Angehörige, pflegerisches Personal und Ärzten sollten gemeinsam einen Konsensus finden, der im Sinne des Patienten liegt. Die Realität sieht anders aus. Eine alte Frau, die seit Jahren dialysiert wird und nun einen Schlaganfall hat, weint dass sie doch sterben möchte. Der Ehemann sitzt hilflos daneben, traut sich nicht mit der Stationsärztin zu reden. Die hat Angst vor ihrem Oberarzt und noch viel mehr vor eventuellen anderen Angehörigen, die sie verklagen, wenn sie die Dialyse einstellt. Diese Angst ist berechtigt. 71

72 Ein Mann, 65 Jahre alt, mit Krebsmetastasen im ganzen Körper, verliert das Bewusstsein und bekommt ein Nierenversagen. Der Sohn besteht darauf, dass sein Vater dialysiert wird, und droht mit dem Rechtsanwalt, wenn nicht alles getan wird, um das Leben seines Vaters zu verlängern. Als der Mann nach tagelanger Intensivbehandlung doch stirbt, kommt der Sohn ins Zimmer und fragt als Erstes, ob er wiederbelebt wurde. 72

73 Eine Patientenverfügung, deren Einhaltung auch gesetzlich geregelt ist, hätte beide beschriebenen Patienten vor einer quälenden Verlängerung ihres Leidens bewahrt und den Ärztinnen, Ärzten und Pflegenden die Angst vor einer Anzeige genommen. 73

74 Trauer hat heilende Kraft Es mag durchaus sein, dass dir auf dieser Erde noch mehr zugedacht ist, Neues und Anderes, als du jetzt siehst. Aber das ist jetzt nicht wichtig. Wichtig ist, dass du nicht meinst, die Sonne sei untergegangen. Sie leuchtet nur anders und in einem anderen Raum. 74

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment:

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: Logboek bij de lessenserie over Cengiz und Locke van Zoran Drvenkar Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: ANWEISUNGEN Dit is een serie van drie lessen. Jullie gaan in zes groepen van vier of vijf leerlingen

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits Bestelling : Bestelling plaatsen Wij overwegen de aanschaf van... Wir ziehen den Kauf von... in Betracht... Formeel, voorzichtig

Nadere informatie

Ruzie maken Streiten

Ruzie maken Streiten Ruzie maken Streiten Als kinderen ruzie maken Wenn kinder sich streiten Kinderen maken ruzie. Dat gebeurt in elk gezin. Ruzie om een stuk speelgoed, een spelletje dat uit de hand loopt, een jaloerse reactie

Nadere informatie

Je werkt in een ijszaak op de boulevard van Scheveningen en een Duitse toerist spreekt je aan

Je werkt in een ijszaak op de boulevard van Scheveningen en een Duitse toerist spreekt je aan Opdrachten Taaldorp Duits Om sommige onderstaande opdrachten te kunnen doen moet je beschikken over geld. Dit kun je bij de pinautomaat verkrijgen. Volg de instructies op de pinautomaat. Situatie 1: Leerling

Nadere informatie

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Rode tekst = tip Grammatica Imperfekt (verleden tijd) wollen (willen) sollen (moeten) müssen (moeten) wissen (weten) ich wollte sollte musste wusste du wolltest

Nadere informatie

Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln. Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de

Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln. Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de Inhalt Lost Cities Spielregeln...1 Einleitung und Spielidee...2 Der Spielverlauf...4 Eine Karte in eine Reihe

Nadere informatie

Kapitel 8 Nervenkitzel

Kapitel 8 Nervenkitzel 1: Am See Kapitel 8 Nervenkitzel 4. 1. gedacht 4. kans 2. blokken 5. verknalt 3. kamerarrest 6. redt 6. 1. Groβeltern Köningswinter 2. Bruder Brandenburg 3. Ste. Maxime Campingplatz 4. Sylt Insel 5. zu

Nadere informatie

Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss

Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss U krijgt de tegemoetkoming KOB als 90% of meer van uw wereldinkome onder de belasting valt. Het wereld is uw totale uit Nederland en daarbuiten. Dit

Nadere informatie

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN Palliatieve sedatie, morfine en euthanasie in de praktijk; enkele juridische aspecten, waaronder de tuchtrechtelijke Begrippenkader palliatieve sedatie euthanasie

Nadere informatie

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com ES-S7A Außensirene www.etiger.com DE Merkmale - Funkverbindung für eine einfache Installation - Radiofrequenzsicherheit des Zubehörs: über eine Million Codekombinationen - EEPROM-Informationsschutz, keine

Nadere informatie

Top 100 Duitse woorden

Top 100 Duitse woorden Top 100 Duitse woorden hinter achter hinten achteraan letzten Monat afgelopen maand schon al nur (of: nur noch) alleen maar nur noch alleen nog wenn als bitte alstublieft (als je iets geeft) immer altijd

Nadere informatie

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk Hoe vonden jullie de dag vandaag? Positief feedback: gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter dan les. Toppie man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk leerzaam,

Nadere informatie

Voorbeeld Instellingsexamen. Toets Duits Spreken/Gesprekken voeren B1

Voorbeeld Instellingsexamen. Toets Duits Spreken/Gesprekken voeren B1 Voorbeeld Instellingsexamen Toets Duits Spreken/Gesprekken voeren B1 1 Voorblad toets Duits spreken/gesprekken voeren B1... 2 2 Informatie voor de kandidaat... 3 3 Informatie voor de toetsleider... 7 4

Nadere informatie

Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland.

Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland. Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland. 1 Vakantieobject omschrijvingsvoorwaarden: Belangrijk!! De reclame-opdracht aan ameland-tips.de komt uitsluitend tot

Nadere informatie

Sommerfest 2011 Zomerfeest 2011

Sommerfest 2011 Zomerfeest 2011 Sommerfest 2011 Zomerfeest 2011 DNHK semina SCHLOSS ZEIST AM FREITAG, 17. JUNI 2011 SLOT ZEIST OP VRIJDAG 17 JUNI 2011 Gemeenschapszin Gemeinschaft SErfolg erfordert Gemeinschaft. Dieses Motto liegt seit

Nadere informatie

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten.

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten. ab les 2: WIE? WAT? WAAR? Vorbereitung Kopieren Sie die Arbeitsblätter auf festes Papier und schneiden Sie die Informationskärtchen aus. Pro Gruppe von 4 Personen brauchen Sie jeweils die Arbeitsblätter

Nadere informatie

Wijziging doorgeven/änderungsmeldung

Wijziging doorgeven/änderungsmeldung Wijziging doorgeven/änderungsmeldung Kinderbijslag/Kindergeld Wijzigingen in uw gezinssituatie kunnen gevolgen hebben voor uw kinderbijslag. Geef een wijziging daarom binnen vier weken door met dit formulier.

Nadere informatie

KG 51R F K. 1 Gegevens van de aanvrager. 2 Gegevens van de echtgeno(o)t(e) of levenspartner van de aanvrager

KG 51R F K. 1 Gegevens van de aanvrager. 2 Gegevens van de echtgeno(o)t(e) of levenspartner van de aanvrager Naam en voornaam van de aanvrager Name und der antragstellenden Person Kinderbijslagnr. F K Kindergeld-Nr. KG 51R Bijlage Buitenland bij de aanvraag voor Duitse kinderbijslag van.. voor personen die een

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44 38 (1956) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1993 Nr. 44 A. TITEL Vierde Aanvullende Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland bij het

Nadere informatie

Taal vitaal. Einstufungstest. Durchführung und Auswertung

Taal vitaal. Einstufungstest. Durchführung und Auswertung Taal vitaal Einstufungstest Durchführung und Auswertung Mit diesem schriftlichen Test zu den Lehrbüchern Taal vitaal und Taal totaal können Sie Ihre Niederländischkenntnisse feststellen, um sich in unser

Nadere informatie

Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen mit einem kleinen Boot

Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen mit einem kleinen Boot Auszug aus der Bußgelddatei für den Wassersport in den Niederlanden (siehe auch www.vaarbewijzen.nl) Anm.: In blauer Farbe sinngemäße deutsche Übersetzung Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen

Nadere informatie

Geachte campinggasten van Recreatiecentrum Slootermeer en Recreatiecentrum Scholtenhof,

Geachte campinggasten van Recreatiecentrum Slootermeer en Recreatiecentrum Scholtenhof, Geachte campinggasten van Recreatiecentrum Slootermeer en Recreatiecentrum Scholtenhof, In dit boekje treft u het programma van de aankomende vakantieperiode aan. Ook dit jaar zullen er weer de bekende

Nadere informatie

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Duits-Nederlandse Handelsdag BORUSSIA-PARK Mönchengladbach 12.11.2013, 13:00 bis 19:00 Uhr 12.11.2013, 13.00 tot 19.00 uur Ziele und Inhalte Freunde treffen

Nadere informatie

U hebt hier het activiteitenprogramma voor de periode van 20 juli t/m 2. augustus. Het zijn de activiteiten zoals deze georganiseerd worden door

U hebt hier het activiteitenprogramma voor de periode van 20 juli t/m 2. augustus. Het zijn de activiteiten zoals deze georganiseerd worden door Beste lezer, U hebt hier het activiteitenprogramma voor de periode van 20 juli t/m 2 augustus. Het zijn de activiteiten zoals deze georganiseerd worden door de vereniging voor Evangelisatie & Recreatie.

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1957 Nr. 56

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1957 Nr. 56 48 (1956) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN JAARGANG 1957 Nr. 56 A. TITEL Notawisseling tussen de Nederlandse Regering en de Duitse Bondsregering betreffende de wedertoepassing van

Nadere informatie

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 23 campers Deze keer in het Nederlands. Dit leek ons nu wel eens tijd worden Joke en ik hopen dat jullie het kunnen vertalen. Woensdag 21 mei waren er al veel

Nadere informatie

Open Glass. The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès

Open Glass. The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès Open Glass The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès Open Glass Eine neue Perspektive für mehr Transparenz. The global leader in door opening solutions*

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits

Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits Dit document is samengesteld als aanvulling op de test Succesvol zakendoen in het Duits. Wilt u ontdekken hoe goed u geëquipeerd bent voor zakendoen met Duitstalige

Nadere informatie

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH Kapitel 19: Verkehr(smeldungen) von Emmerich nach Nijmegen A) Werken over de grens Het wordt steeds drukker tussen Duitsland en Nederland. Hier een artikel van 22 juli 2004

Nadere informatie

Alltag: Lesen KGT 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52601

Alltag: Lesen KGT 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52601 Alltag: Lesen KGT 2 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52601 Dit lesmateriaal is gemaakt met

Nadere informatie

Commission paritaire pour les entreprises de travail adapté et les ateliers sociaux. Paritair comité voor de beschutte en de sociale werkplaatsen

Commission paritaire pour les entreprises de travail adapté et les ateliers sociaux. Paritair comité voor de beschutte en de sociale werkplaatsen Paritair comité voor de beschutte en de sociale werkplaatsen Commission paritaire pour les entreprises de travail adapté et les ateliers sociaux Collectieve van 2000 Convention collective de travail du

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1965 Nr. 80

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1965 Nr. 80 60 (1963) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1965 Nr. 80 A. TITEL Overeenkomst tussen de bevoegde Nederlandse en Duitse autoriteiten betreffende de toepassing van artikel 73,

Nadere informatie

Social Media Marketing

Social Media Marketing Social Media im Marketing Social Media Marketing Soziale Netzwerke und deren Einsatzmöglichkeiten im Marketing Facebook, Twitter & Co. - Nutzen Sie es?! Das Wie? des Images 1. Social Media im Marketing

Nadere informatie

TANDHEELKUNDIGE IMPLANTATEN VAN CAMLOG

TANDHEELKUNDIGE IMPLANTATEN VAN CAMLOG IMPLANTAAT PASPOORT TANDHEELKUNDIGE IMPLANTATEN VAN CAMLOG VOOR UW welzijn EN EEN natuurlijke UITSTRALING. PersoOnLIJKE GEGEVENS Naam Voornaam Adres Postcode Geboortedatum Zorgverzekeraar Beste patient,

Nadere informatie

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen...

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... ouder dan 20? Älter als 20 Jahre? goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... Gut versichert und (daher) viele Ferien-Euros sparen... Driekleur Verzekeringen, de specialist in recreatieverzekeringen,

Nadere informatie

Venrayseweg 108 5928 RH Venlo

Venrayseweg 108 5928 RH Venlo Venrayseweg 108 5928 RH Venlo Sumarbox is gespecialiseerd in het produceren en distribueren van opzettrays van zowel golf- als massief karton. Sumarbox richtet Steigen für Obst, Gemüse, Backwaren aus Well-

Nadere informatie

Wat we gaan doen vandaag... Geef complimenten

Wat we gaan doen vandaag... Geef complimenten Wat we gaan doen vandaag... Interview: sprankelend moment Paradigma verandering: van problemen oplossen naar bouwen aan oplossingen Attitude verandering: cheerleading Wat neem je mee? Vier pijlers positieve

Nadere informatie

Informatie over euthanasie

Informatie over euthanasie Informatie over euthanasie Inleiding Euthanasie is een onderwerp waar mensen heel verschillend over kunnen denken. Wat u van euthanasie vindt, hangt onder meer af van uw (religieuze) achtergrond, opvoeding,

Nadere informatie

Kapitel 6 Frust oder Lust?

Kapitel 6 Frust oder Lust? Kapitel 6 Frust oder Lust? 1: Abgehauen 2. 1. ausreißen 2. völlig 3. endgültig 4a. Logo 4b. Alter 5a. Lager 5b. Zündkerzen 3. 1. Heb je ze niet allemaal op een rijtje? 2. Ben je je tong verloren? 6. 1.

Nadere informatie

Gegarandeerde verzorging klant gaat voor alles

Gegarandeerde verzorging klant gaat voor alles Gegarandeerde verzorging klant gaat voor alles DKV Euro Service werkt met de Satellic Box voor afrekenen van de nieuwe Belgische tol Op 1 april 2016 gaat in België een nieuw satellietgestuurd tolsysteem

Nadere informatie

manege Nieuwvliet strandritten vakantiewoningen brasserie Strandritte Ferienwohnungen Brasserie

manege Nieuwvliet strandritten vakantiewoningen brasserie Strandritte Ferienwohnungen Brasserie manege Nieuwvliet strandritten vakantiewoningen brasserie Strandritte Ferienwohnungen Brasserie Hartelijk welkom! Herzlich willkommen! Hartelijk welkom bij manege Hippo d Or Nieuwvliet! Het strand roept

Nadere informatie

Sterbebegleitung in Deutschland

Sterbebegleitung in Deutschland 3 Sterbebegleitung in Deutschland Gerhard Pott Entwicklung und Definition der Palliativmedizin Der naturwissenschaftlich-medizinische Fortschritt hat in den letzten zweihundert Jahren, insbesondere in

Nadere informatie

Wijzigingen SEPA. Inhoud. Algemeen. Wijzigingen in < Parameters - Boeking >

Wijzigingen SEPA. Inhoud. Algemeen. Wijzigingen in < Parameters - Boeking > Wijzigingen SEPA Inhoud Deze handleiding is helaas nog niet volledig vertaald naar het Nederlands. Wij doen ons uiterste best om dit zo spoedig mogelijk te realiseren. Mocht u een tekst niet begrijpen

Nadere informatie

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN

Keuzes rond het levenseinde. Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Keuzes rond het levenseinde Miep de Putter Annemieke Delhaas Petra Blommendaal PTMN Palliatieteam midden nederland 24 uur/7 dagen per week telefonisch bereikbaar voor hulpverleners Allerlei disciplines

Nadere informatie

Oordeel 2015-80 OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

Oordeel 2015-80 OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: Patiënte, een vrouw van 60-70 jaar, leed aan een onbehandelbaar ovariumcarcinoom. Enkele maanden voor het overlijden kreeg zij te

Nadere informatie

Doppelstunde zum Thema Een afspraak maken

Doppelstunde zum Thema Een afspraak maken Doppelstunde zum Thema Een afspraak maken von Hendrik Banneke, BBS 1 Leer Inhaltsverzeichnis 1. Lernziele...1 1.1 Übergeordnetes Stundenlernziel...1 1.2 Konkrete Lernziele der Unterrichtsstunde...1 Anhang...2

Nadere informatie

Green Ideas - Groene ideeën

Green Ideas - Groene ideeën Green Ideas - Groene ideeën Γενικές Πληροφορίες Περίληψη Groene Ideeën (http://greenideasproject.org) zijn interactieve en boeiende workshops die manieren verkennen waarop groene innovatie kan worden gepromoot

Nadere informatie

Bestellen van reserve onderdelen: Ordening for spare parts: Ersatzteit bestellung: Commander piece de rechange:

Bestellen van reserve onderdelen: Ordening for spare parts: Ersatzteit bestellung: Commander piece de rechange: 100020 2 schommelzitje swingseat Schaukelsitz siege 2 grote hoeksteun cornerconnector Eckverbinder assemblages d angle 1 kleine hoeksteun cornerconnector small Eckverbinder klein assemblages d angle petit

Nadere informatie

UW PARTNER IN KUNSTSTOF SPUITGIETTECHNIEK VAN IDEE TOT EINDPRODUCT

UW PARTNER IN KUNSTSTOF SPUITGIETTECHNIEK VAN IDEE TOT EINDPRODUCT UW PARTNER IN KUNSTSTOF SPUITGIETTECHNIEK VAN IDEE TOT EINDPRODUCT Dupo Plastics Dupo Plastics is een full service spuitgietbedrijf. Wij begeleiden de klant vanaf het allereerste idee tot aan het eindproduct.

Nadere informatie

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen GRAMMATICA OEFENINGEN DUITS Vertaal mbv woordenboek!!!! 1. Ik hoor het vrij vaak = Ich höre es oft 2. Op de eerste plaats = 3. Ik weet niet, of hij kan komen = 4. Hij wil zelfmoord plegen = 5. Kunt u mij

Nadere informatie

Neue Ansätze zur Optimierung der Biogasgewinnung

Neue Ansätze zur Optimierung der Biogasgewinnung Neue Ansätze zur Optimierung der Biogasgewinnung Nieuwe aanzetten ter optimalisatie van de biogaswinning Mittwoch, 10.04.2013 10-15 Uhr im Bagno, Steinfurt Einladung Hiermit laden wir Sie herzlich ein

Nadere informatie

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen. Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.nl Sehr geehrte Geschäftspartner, Gerne möchten wir Ihnen die

Nadere informatie

Noordwijk in vogelvlucht

Noordwijk in vogelvlucht Noordwijk in vogelvlucht Digitale foto s van Leo Hooijmans 2005 Welkom bij het Leesmij-bestand behorend bij de CD-Rom : Noordwijk in vogelvlucht. Onderstaand vindt u informatie over : - Systeemvereisten

Nadere informatie

Wanderungsprofile Migratieprofielen EUREGIO

Wanderungsprofile Migratieprofielen EUREGIO Wanderungsprofile Migratieprofielen Ergebnisse im Überblick Feitenoverzicht Gebiet Deutscher Teil der : Sehr leichte Gewinne bei den Wanderungen und sehr leichte Verluste bei der natürlichen Bevölkerungsentwicklung

Nadere informatie

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL

Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 OORDEEL Casus 9 - RTE Jaarverslag 2012 Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: patiënte leed al vele jaren aan een chronische waanstoornis gepaard gaande met ernstige depressieve episoden, waarvoor zij allerlei behandelingen

Nadere informatie

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk

Euthanasie. De nieuwe regels in Nederland. De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie De nieuwe regels in Nederland De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Euthanasie: De nieuwe regels per 2002 in Nederland Euthanasie een moeilijk onderwerp.

Nadere informatie

De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil

De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil 1 De Euthanasiewet en de initiatieven Levenseindekliniek en Uit Vrije Wil 1. Inleiding De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding regelt onder welke voorwaarden een arts aan een

Nadere informatie

Ervaringen zomercursus ESPRO Fit for Europe Von Davy Houwen (Niederlande)

Ervaringen zomercursus ESPRO Fit for Europe Von Davy Houwen (Niederlande) Niederrhein-Magazin Nr.3, Seite 13 Ervaringen zomercursus ESPRO Fit for Europe Von Davy Houwen (Niederlande) Er zijn van die momenten in je leven die je je hele leven bijblijven. De zomercursus ESPRO 2006

Nadere informatie

OORDEEL. Uit de verslaglegging van de arts en de consulent en de overige ontvangen gegevens is gebleken ten aanzien van:

OORDEEL. Uit de verslaglegging van de arts en de consulent en de overige ontvangen gegevens is gebleken ten aanzien van: Casus 10 - RTE Jaarverslag 2012 Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: arts kon tot de overtuiging komen dat alternatieven zoals medicatie, het bieden van structuur en opname in een verpleeghuis voor deze specifieke

Nadere informatie

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad.

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad. Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen 15. Januar 2014 Die Schüler sollten aufschreiben, was ihnen gefallen hat. De leerlingen moesten opschrijven wat hun goed bevallen is. Das schrieb die deutsche Klasse Gruppenarbeit

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje- Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje- Nassau, enz. enz. enz. Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding zoals in 2001 gepubliceerd in het Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden onder nummer 194. 194 Wet van 12 april 2001, houdende toetsing

Nadere informatie

Albert Heringa Annotatie bij de uitspraak in hoger beroep

Albert Heringa Annotatie bij de uitspraak in hoger beroep Albert Heringa Annotatie bij de uitspraak in hoger beroep De uitspraak Op 13 mei jl. heeft het gerechtshof te Arnhem Albert Heringa ontslagen van alle rechtsvervolging 1. Het hof oordeelde dat Albert zich

Nadere informatie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie

Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek. Publieksversie Handreiking schriftelijk euthanasieverzoek Publieksversie Waarom nadenken en praten over uw levenseinde? Misschien denkt u wel eens na over uw levenseinde. In dat laatste deel van uw leven kan uw dokter

Nadere informatie

Voltooid tegenwoordige tijd (D = Perfekt)

Voltooid tegenwoordige tijd (D = Perfekt) Voltooid tegenwoordige tijd (D = Perfekt) De voltooid tegenwoordige tijd wordt in het Duits meestal in de spreektaal gebruikt. Ik heb huiswerk gemaakt. Ik maak -> ik maakte Ich habe Hausaufgaben gemacht.

Nadere informatie

Maandschors. November-december 2015. Weest paraat!

Maandschors. November-december 2015. Weest paraat! Maandschors November-december 2015 Weest paraat Hé, daar is nummer twee November is hier dus we stappen over op een tweede maandschors Dat gaat snel zeg Er staat weer van alles op til dus lees dit Groepsleidingswoordje

Nadere informatie

Verschillen tussen Ultimo Facility Management en Lite

Verschillen tussen Ultimo Facility Management en Lite Verschillen tussen Ultimo Facility Management en Lite Ultimo Software Solutions bv Waterweg 3 8071 RR Nunspeet www.ultimo.com www.ultimo.com Voorwoord Dit document is bedoeld om de verschillen weer te

Nadere informatie

Die Brücke von zwei Projekten die Brücke zwischen zwei Ländern De brug tussen twee projecten de brug tussen twee landen

Die Brücke von zwei Projekten die Brücke zwischen zwei Ländern De brug tussen twee projecten de brug tussen twee landen Vom Projekt Eine Wohn-Sorge-Zone in Niederländisch- Deutscher Perspektive zum Projekt Grenzüberbrückend Leben im Alter Vanuit het project Een Woon-Zorg-Zone in Duits- Nederlands perspectief naar het project

Nadere informatie

IBS Scherer GmbH Gewerbegebiet 55599 GAU-BICKELHEIM Duitsland. Datum 21 januari 2011. Kennisgeving grensoverschrijdende overbrenging van afvalstoffen

IBS Scherer GmbH Gewerbegebiet 55599 GAU-BICKELHEIM Duitsland. Datum 21 januari 2011. Kennisgeving grensoverschrijdende overbrenging van afvalstoffen > Retouradres Postbus 93144, 2509 AC Den Haag IBS Scherer GmbH Gewerbegebiet 55599 GAU-BICKELHEIM Duitsland NL Milieu en Leefomgeving Juliana van Stolberglaan 3 2595 CA Den Haag Postbus 93144 2509 AC Den

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Duits

Woordenlijst Nederlands Duits Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Duits Hoofdstuk 1 De cursus Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word

Wat als ik niet meer beter word Wat als ik niet meer beter word moeilijke keuzes & beslissingen rondom levenseinde Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Consulent en adviseur IKNL Antoon van Dijck Palliatieve zorg is integrale

Nadere informatie

a Luister en noteer. Hören Sie und notieren Sie die Nummer des passenden Dialogs zu den Bildern.

a Luister en noteer. Hören Sie und notieren Sie die Nummer des passenden Dialogs zu den Bildern. Hoi, ik heet LES Hallo, ik ben a Lister en noteer. Hören Sie nd notieren Sie die Nmmer des passenden Dialogs z den Bildern. b Lister nog eens en vl in. Hören Sie ernet nd ergänzen Sie. ben goedemorgen

Nadere informatie

Pers Niemandsland / Press No man s land. Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf

Pers Niemandsland / Press No man s land. Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf Pers Niemandsland / Press No man s land De Telegraaf 15/05/2008 Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf THEATER - Gehaast lopen we over straat. Daarbij passeren

Nadere informatie

Internationale beurs voor liefhebbers van de mensport

Internationale beurs voor liefhebbers van de mensport 6, 7 en 8 november 2015 - Ermelo (NL) Internationale beurs voor liefhebbers van de mensport International fair for combined driving fans Internationale Messe für Fahrsportbegeisterte www.paardenkoets.nl

Nadere informatie

Wat we gaan doen vandaag...

Wat we gaan doen vandaag... Wat we gaan doen vandaag... Klinisch psycholoog, K & J psycholoog spec. NIP Master of Dispute Resolution Start met waarover ben je tevreden Wat is oplossingsgericht werken Oplossingsgericht werken met

Nadere informatie

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH Kapitel 27-28: Arbeit in einer Arnheimer Großbuchhandlung A) Die Firma Iedereen in Arnhem kent wel de naam Gelderse Boekhandel. En de meeste Arnhemmers weten ook waar je

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Patiënt, een man van 80-90 jaar, was bekend met een inoperabel cardiacarcinoom. Patiënt leed pijn, had last van braakneigingen en verlies van eetlust, vermagering, vermoeidheid

Nadere informatie

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts.

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Inhoud Casus Wettelijk kader Historische achtergrond, status en betekenis Verhouding continue

Nadere informatie

Westlangeweg 1 a 156 - Hoofdplaat Village Scaldia

Westlangeweg 1 a 156 - Hoofdplaat Village Scaldia TE KOOP - Village Scaldia Vraagprijs 149.000,-- k.k. Omschrijving - Rustig gelegen, geschakelde recreatiewoning (type Grasse) met berging en tuin met uitzicht op beschermd natuurgebeid op 133m2 eigen grond.

Nadere informatie

Schriftelijk proefexamen ZAKELIJK DUITS

Schriftelijk proefexamen ZAKELIJK DUITS Schriftelijk proefexamen ZAKELIJK DUITS Beschikbare tijd: 90 MINUTEN 50803 Proefexamen HET PROEFEXAMEN BESTAAT UIT 0 GENUMMERDE PAGINA'S. 4 OPDRACHTEN GRAMMATICA OPDRACHT IDIOOM BRIEFOPDRACHT BENODIGDE

Nadere informatie

THE JAPANESE COLLECTION RELATED TO NATURAL HISTORY IN THE NATIONAL MUSEUM OF ETHNOLOGY, LEIDEN, THE NETHERLANDS

THE JAPANESE COLLECTION RELATED TO NATURAL HISTORY IN THE NATIONAL MUSEUM OF ETHNOLOGY, LEIDEN, THE NETHERLANDS The University Museum The University of Tokyo Bulletin No.46 THE JAPANESE COLLECTION RELATED TO NATURAL HISTORY IN THE NATIONAL MUSEUM OF ETHNOLOGY, LEIDEN, THE NETHERLANDS Tokuhei Tagai, Akiko Mikouchi

Nadere informatie

# Ich Habe Keine Angst Film Online - EBook

# Ich Habe Keine Angst Film Online - EBook Additional details >>> HERE http://urlzz.org/globalnetz/pdx/6b2p5am/ Tags: getting

Nadere informatie

1) Je hoort een zestal korte scenes. Luister er naar en beantwoord steeds de volgende vragen: Person 1: Person 2: Person 3: Gut. Neutral.

1) Je hoort een zestal korte scenes. Luister er naar en beantwoord steeds de volgende vragen: Person 1: Person 2: Person 3: Gut. Neutral. EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH Kapitel 4: Streit?! Oder? [Vorbemerkung: Bisher waren Sie gewohnt, dass alle Aufgaben, Erläuterungen kurz: die Arbeitssprache deutschsprachig war. In diesem 4. Kapitel wird

Nadere informatie

Residencia Montebello La Nucía (Alicante)

Residencia Montebello La Nucía (Alicante) Residencia Montebello La Nucía (Alicante) Montebello: Wo das Leben die schönste Aussicht bietet. Residencia Montebello: Waar het leven het mooiste uitzicht biedt. Wohnen in der Residenz Montebello Wonen

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de Regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: Gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen Samenvatting: In casu was de consulent als hoofd medische dienst van een verpleeghuis langer dan een half jaar geleden de behandelend arts geweest

Nadere informatie

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek

OORDEEL. van de Regionale toetsingscommissie euthanasie voor de regio ( ) betreffende de melding van levensbeëindiging op verzoek Oordeel: zorgvuldig Samenvatting: Patiënt koos voor palliatieve sedatie, maar was met arts overeengekomen dat deze zou overgaan tot euthanasie, indien sedatie lang zou duren of patiënt niet goed behandelbare

Nadere informatie

URINELEIDERS, PROBLEEMPJES EN... DEKREUEN

URINELEIDERS, PROBLEEMPJES EN... DEKREUEN URINELEIDERS, PROBLEEMPJES EN... DEKREUEN Een zwaar onderwerp, maar toch heel belangrijk om te lezen ook voor diegenen die zich niet met de fokkerij bezig houden. Het gaat om verkeerd aangelegde urineleider(s)

Nadere informatie

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 1 juni 2014 -ontmoeting partnergemeenten -0-100 dienst thema Wie waagt, die wint

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 1 juni 2014 -ontmoeting partnergemeenten -0-100 dienst thema Wie waagt, die wint Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 1 juni 2014 -ontmoeting partnergemeenten -0-100 dienst thema Wie waagt, die wint voorganger: Dik Mook organist: Erik Visser lezingen: Jet van Koppen Kinderkerk:

Nadere informatie

13 Ik zit net te denken...

13 Ik zit net te denken... 13 Ik zit net te denken... i2 i1 Wij geven een feestje! Bringen Sie die Aktivitäten in die richtige (= typische) Reihenfolge. boodschappen doen eten koken feesten! de woning opruimen, schoonmaken naar

Nadere informatie

De strafbaarheid van hulp bij zelfdoding

De strafbaarheid van hulp bij zelfdoding De strafbaarheid van hulp bij zelfdoding Dient hulp bij zelfdoding in de huidige of in een aangepaste vorm strafbaar gesteld te blijven of moet hulp bij zelfdoding worden gedecriminaliseerd? MASTERSCRIPTIE

Nadere informatie

Informationen für die Benutzung Einführung 3 Vorbemerkungen 7 Schreibung 10. Wohnräume und häusliche activiteiten Tätigkeiten 23 Meubels en inrichting

Informationen für die Benutzung Einführung 3 Vorbemerkungen 7 Schreibung 10. Wohnräume und häusliche activiteiten Tätigkeiten 23 Meubels en inrichting Inhaltsverzeichnis Informationen für die Benutzung Umschlag Einführung 3 Vorbemerkungen 7 Schreibung 10 1 Familie en sociale contacten Familie und soziales Leben 11 Familieleden Familienmitglieder 11 Kennismaking

Nadere informatie

Opleiding Levend Bloed Analyse volgens Prof. Dr. Enderlein.

Opleiding Levend Bloed Analyse volgens Prof. Dr. Enderlein. Opleiding Levend Bloed Analyse volgens Prof. Dr. Enderlein. Inhoud Inleiding... 1 De inhoud van de cursus... 2 Seminarinhalte... 3 Planning... 5 Inschrijven... 5 Inleiding In de reguliere medische wetenschap

Nadere informatie

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde

Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp. Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Medische beslissingen aan het einde van het leven: een belangrijk gespreksonderwerp Rozemarijn van Bruchem-Visser Internist ouderengeneeskunde Wat zegt de wet? Belangrijkste argument is wilsbekwaamheid

Nadere informatie

KNIPSELKRANT APRIL 2003 TER INFORMATIE

KNIPSELKRANT APRIL 2003 TER INFORMATIE KNIPSELKRANT APRIL 2003 TER INFORMATIE BRON: ÄRZTE ZEITUNG NOVEMBER 2002 Medica aktuell, 21.11.2002 Wird UMTS Patienten das Leben erleichtern? Vitalfunktionen könnten in Zukunft zu Hause überwacht werden

Nadere informatie

Woordenlijst Communicatie/Argumentatie

Woordenlijst Communicatie/Argumentatie Westfälische Wilhelms-Universität Münster Workshop: Mediagebruik in de taalklas Frauke König M.A. Woordenlijst Communicatie/Argumentatie mijns inziens, naar mijn oordeel naar mijn (bescheiden) mening volgens

Nadere informatie

Mullerthal special s 2 013 Pauschalen. Arrangementen

Mullerthal special s 2 013 Pauschalen. Arrangementen visitluxembourg.com Mullerthal special s 2 013 Pauschalen. Arrangementen Reg i o n M ullerthal PETITE SUISSE LUXEMBOURGEOISE LUXEMBURGSKLEIN ZWITSERLAND Région Mullerthal Petite Suisse Luxembourgeoise

Nadere informatie

Bij Chemogas N.V. worden de cilinders met zwavelhexafluoride herverpakt en opgebulkt in drums waarna de afvalstoffen bij een derde worden verbrand.

Bij Chemogas N.V. worden de cilinders met zwavelhexafluoride herverpakt en opgebulkt in drums waarna de afvalstoffen bij een derde worden verbrand. > Retouradres Postbus 24062 3502 MB Utrecht Linde Gas Benelux Kanaalweg 4e 6951 KJ Dieren Datum 11 september 2015 Nummer Betreft Besluit op kennisgeving voor de overbrenging van afvalstoffen Inspectie

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

Juridische basiskennis over de maatregel TBS, oplegging en verlenging

Juridische basiskennis over de maatregel TBS, oplegging en verlenging TBS voor Dummies Juridische basiskennis over de maatregel TBS, oplegging en verlenging Auteur: Miriam van der Mark, advocaat-generaal en lid van de Kerngroep Forum TBS Algemeen De terbeschikkingstelling

Nadere informatie