Programma Energie en CO 2 & Jaarplan 2013

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Programma Energie en CO 2 & Jaarplan 2013"

Transcriptie

1 Behoort bij agendapunt 5e Openb. bestuursvergadering dd Productschap Tuinbouw Adres Louis Pasteurlaan 6 Postbus 280, 2700 AG Zoetermeer Telefoon Fax Internet Programma Energie en CO 2 & Jaarplan 2013 Ondernemingsplatform Energie en CO 2 Productschap Tuinbouw oktober 2012 Programmamanager: Piet Broekharst Programmateam: Dennis Medema, Aat Dijkshoorn

2 Programma Energie en CO 2 & Jaarplan 2013 Productschap Tuinbouw, Postbus 280, 2700 AG Zoetermeer Telefoon internet Programmamanager: Piet Broekharst ( ) Programmateam: Dennis Medema ( ), Aat Dijkshoorn ( ) 2 Productschap Tuinbouw

3

4 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1 Het Programma Belang en urgentie Visie, doelen en ambities tuinbouwsector Programmadoel Meerwaarde van het programma en de PPS Programmalijnen en actielijnen Programmalijn Kas als Energiebron Programmalijn Schone en Zuinige Agrosectoren en MJA Programmalijn Duurzame Sierteelt Ketens GreenCHAINge Organisatie 16 2 Jaarplan Doelstellingen Projecten Communicatie Financiering Begroting 25 4 Productschap Tuinbouw

5 Samenvatting Fossiele energie wordt schaarser en duurder, de consument wil duurzaamheid en de klimaatverandering eist stappen. Minder energiegebruik, minder CO2 uitstoten en meer hernieuwbare energiebronnen inzetten; dat zijn belangrijke aspecten in een duurzame ontwikkeling van de tuinbouw, het versterken van haar concurrentiekracht en imago. Klimaatneutraal produceren en vervoeren is uiteindelijke nodig om echt duurzaam te zijn. Het programma Energie en CO2 werkt vanuit de visie dat dit de richting is, al zal het nog decennia duren (2050) om zover te komen. De sector heeft op weg naar klimaatneutraal concrete doelen en ambities geformuleerd voor 2020, en daar afspraken over gemaakt met de overheid. Per tuinbouwdeelsector zijn doelen specifiek, maar de rode draad is 2% energie efficiëntieverbetering per jaar, % aandeel hernieuwbare energie in 2020 en een 30% lagere CO2 uitstoot (t.o.v. 1990). De rode draad bij de ambitie is het economische en technisch mogelijk maken van klimaatneutrale nieuwbouw in Het programma Energie en CO resp. het werkprogramma 2013 zet concrete activiteiten in gang, van fundamenteel onderzoek tot en met het bevorderen van nieuwe toepassingen, die bijdragen aan realisering van de doelen en het dichterbij brengen van de ambities. Duurzamer produceren levert bedrijven en de sector profijt op. Marktposities kunnen behouden blijven of verstrekt worden en het levert de sector exporttechnologie en -kennis. Maar de samenleving profiteert mee. De innovaties van dit programma dragen bij aan vermindering van de CO2 emissie en dus aan het aanpakken van de klimaatverandering. Als de tuinbouw minder fossiele energie gebruikt, wordt ook Nederland als geheel minder afhankelijk. Andere sectoren kunnen meeprofiteren van de ontwikkelde technieken als aardwarmte, klimaatregeling in gebouwen en benutting van zonneenergie. En de consument kan beschikken over groenten, fruit, bloemen en planten die duurzamer zijn geproduceerd en vervoerd. Op energiegebied heeft de tuinbouwsector al twintig jaar goed gepresteerd. De energie-efficiëntie, dus de energie-inzet per eenheid product, verbetert jaarlijks en de CO2 emissie laat een dalende lijn zien. De inzet van hernieuwbare energie neemt toe, zij het dat het tempo aan de lage kant ligt. Er zijn vele innovaties gerealiseerd. De uitdaging is desalniettemin fors, want de genoemde resultaten zijn er niet vanzelf gekomen en dat geldt ook voor de toekomst. Hernieuwbare energie is schaars en inpassing in de energievoorziening is niet eenvoudig. Schoner vervoeren (import, export) is een complex logistiek vraagstuk. Verdergaande besparing bij de productie vraagt ingrijpende veranderingen in de teeltmethodiek. Daarvoor moet fundamentele kennis ontwikkeld worden en het vraagt meer van de ondernemer, nog los van de benodigde investeringen. Kernpunt voor succes is de goede samenwerking tussen bedrijfsleven en overheid en uiteraard de kennisinstellingen, waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de ondernemers in het ondernemingsplatform. In alle (deel)sectoren zijn er werk- en stuurgroepen met ondernemers, brancheorganisaties, ministeries en PT. Het Ondernemingsplatform heeft verbinding met al deze gremia. Zo werken we bottom-up, ondernemersgedreven en in nauwe verbinding met de overheid en kennisinstellingen. Het programma beschrijft een aanpak voor 2013 t/m 2016, waarbij voor 2013 de gewenste resultaten concreet worden benoemd. Het totaalbudget voor 2013 is ,-. Een klein deel daarvan is reeds in projecten vastgelegd, het merendeel zal nog via calls en tenders (meerdere rondes) worden ingevuld. Productschap Tuinbouw 5

6

7 1 Het Programma 1.1 Belang en urgentie Het Programma Energie en CO richt zich op een urgent maatschappelijk vraagstuk. Fossiele energie wordt schaarser en duurder. De consument wil duurzaamheid, klimaatverandering vereist stappen. De tuinbouwsector zal hierop moeten inspelen en kan al doende een goede bijdrage leveren aan het oplossen van dit maatschappelijke vraagstuk. De sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen wil op duurzame wijze in de vraag naar tuinbouw voedings- en sierteeltproducten voorzien en geeft daaraan invulling via de Uitvoeringsagenda met het innovatiethema Meer met Minder. Dit programma werkt het energiedeel van Meer met Minder uit, vanuit stevige doelstellingen en langs de logische lijnen van de Trias Energetica. Minder energie gebruiken, minder CO2 emitteren, meer hernieuwbare energiebronnen inzetten, dat zijn belangrijke aspecten in een duurzame ontwikkeling van de tuinbouw en het versterken van de concurrentiekracht. De sector tuinbouw en uitgangsmaterialen wil verantwoordelijkheid nemen voor de CO2 voetafdruk van haar producten. Alle schakels van de tuinbouwketen streven naar verkleining van de CO2 voetafdruk voor hun aandeel. Duurzamer produceren levert de bedrijven en de sector profijt op, natuurlijk. Maar ook de samenleving profiteert mee. De innovaties die in dit Programma Energie en CO2 worden gestimuleerd en ontwikkeld, dragen bij aan de vermindering van de CO2 emissie en dus aan het aanpakken van de klimaatverandering. Als de tuinbouw minder fossiele energie gebruikt, wordt ook Nederland als geheel minder afhankelijk. Verder zullen ook andere sectoren kunnen beschikken over technieken als aardwarmte, klimaatregeling in gebouwen en benutting van zonne-energie. En last but not least kan de consument beschikken over groenten, fruit en sierteeltproducten die duurzamer zijn geproduceerd en vervoerd. Op energiegebied heeft de tuinbouwsector een goede trackrecord. Er zijn vele innovaties opgeleverd. De energie-efficiëntie, dus de energie-inzet per eenheid product, verbetert jaarlijks en de CO2 emissie laat een dalende lijn zien. De inzet van hernieuwbare energie neemt toe, zij het dat het tempo aan de lage kant ligt. De uitdaging is fors, want de genoemde resultaten zijn er niet vanzelf gekomen en dat geldt ook voor de toekomst. Hernieuwbare energie is schaars en inpassing in de energievoorziening is niet eenvoudig. Schoner vervoeren (import, export) is een complex logistiek vraagstuk. Verdergaande besparing bij de productie vraagt ingrijpende veranderingen in de teeltmethodiek. Daarvoor moet fundamentele kennis ontwikkeld worden en het vraagt meer van de ondernemer, nog los van de benodigde investeringen. 1.2 Visie, doelen en ambities tuinbouwsector Visie Klimaatneutraal produceren en vervoeren is uiteindelijk noodzakelijk om echt duurzaam te zijn. Het streefbeeld is dan ook dat de sector economisch rendabel klimaatneutraal moet kunnen ondernemen. Met klimaatneutraal wordt bedoeld dat in de energiebehoefte wordt voorzien zonder inzet van fossiele brandstoffen, waarbij eventuele inzet van fossiele energie wordt gecompenseerd door productie en levering van groene energie aan derden. Het zal nog decennia (2050) duren voordat dit wordt gerealiseerd, en of het uiteindelijk lukt, is nog een vraag en geen gegeven, maar de tuinbouwsector maakt met deze visie volstrekt helder welke kant het op moet. Productschap Tuinbouw 7

8 Op dit lange termijn pad zetten we in dit programma doelen (te realiseren) en ambities (na te streven mogelijkheden) voor 2020 neer. Doelen 2020 De doelen voor de teeltsectoren en de groente- en fruitverwerkende industrie zijn vastgelegd in Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren (2008). CO2 emissie: Reductie van CO2 emissie met 48% (glastuinbouw), 30% (bloembollen, paddenstoelen, fruitteelt) in 2020 t.o.v Voor de sierteelthandel 36% CO2 reductie op importproducten en 15% voor export op verre bestemmingen (t.o.v. 2011). Energie-efficiëntie: verbetering met 2% per jaar in de teeltsectoren en in de groenten- en fruitverwerkende industrie. Hernieuwbare energie: Aandeel 20% in 2020 (teelt). De glastuinbouw heeft deze doelen als volgt vertaald voor programmalijn Kas als Energiebron. Hoofddoel: de CO2 uitstoot is maximaal 6,2 Mton. Dit CO2 doel is overeengekomen in het Convenant Emissieruimte binnen het CO2 sectorsysteem glastuinbouw voor de periode Deze emissieruimte is voor de sector overigens geen absoluut plafond, maar overschrijding zal de glastuinbouwsector moeten vergoeden aan de overheid tegen de geldende marktprijs voor CO2 emissierechten. In Kas als Energiebron wordt met de activiteiten beoogd de 6,2 Mton te realiseren. Subdoelen: het hoofddoel staat op de twee pijlers energie-efficiëntie en hernieuwbare energie. Deze subdoelen zijn communicerende vaten die afhankelijk van bijvoorbeeld de economische situatie worden ingevuld. Bij een verdeling over de beide pijlers zou de sector uitkomen op 14% duurzame energie en 2% energie-efficiëntie verbetering per jaar. Het doel wordt ook behaald met 3% energie-efficiëntie verbetering per jaar en 2% duurzaam in 2020 of met 1% energie-efficiëntie verbetering per jaar en 20% duurzaam. Ambities 2020 Glastuinbouw, Bloembollen, Paddenstoelen: In nieuw te bouwen bedrijven wordt netto klimaatneutraal geproduceerd. Glastuinbouw: voor bestaande kassen zijn teeltconcepten en technieken ontwikkeld, waarbij met de helft van de fossiele brandstof geproduceerd kan worden (t.o.v. 2010), op economisch rendabele wijze. Nederlandse groenproducten worden zowel in Nederland als daarbuiten maximaal efficiënt en duurzaam vervoerd. De groente- en fruitverwerkende industrie streeft een verbetering van de energie-efficiëntie na van 50 % (2030 t.o.v. 2005). Bereikt tot nu toe In de teeltsectoren en groente- en fruitverwerkende industrie is vanaf 1990 de energie-efficiëntie verbeterd met meer dan 2% per jaar. Per eind 2010 stond bijvoorbeeld bij de glastuinbouw de teller op 47% t.o.v De CO2 emissie gerelateerd aan de teelt daalt ook in alle sectoren, 10-30% t.o.v Het aandeel hernieuwbare energie stijgt langzaam en ligt op ca. 2%, bij de paddenstoelen iets hoger op 7%. Teeltconcepten met in potentie 30-40% energiebesparing zijn ontwikkeld in de glastuinbouw en bollenteelt (Het Nieuwe Telen, Meerlagenteelt). 1.3 Programmadoel Het PT-programma Energie en CO2 richt zich op het: Ontwikkelen van kennis en innovaties inclusief kennisuitwisseling nodig voor het realiseren van de energiedoelstellingen en het dichterbij brengen van de ambities Productschap Tuinbouw

9 Leggen van verbindingen met relevante partijen (sectoren, overheden e.a.) met vergelijkbare ambities Ondersteunen van tuinbouwondernemers bij de realisering van praktijkpilots en demoprojecten. Ontwikkelen van ondersteunend beleid voor risico afdekking en financiering van de onrendabele top van innovatieprojecten Ontwikkelen van oplossingen voor knellende wet- en regelgeving Communiceren over het programma, de projecten, de resultaten en de goede voorbeelden Jaarlijks monitoren en analyseren van de voortgang m.b.t. de sectordoelen Publiek Private Samenwerking (PPS) Het ontwikkelen van kennis en innovaties gebeurt mede in het kader van de Uitvoeringsagenda van de Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen. Het programma Energie een CO2 is als PPS ingediend voor de call 2013 voor het T&U innovatiethema Meer met Minder. Wanneer is het programma resp. de PPS succesvol? Dit is het geval als: Toepasbare technieken en concepten worden opgeleverd, waarmee tuinbouw ondernemingen hun energieverbruik kunnen verduurzamen. Deze technieken en concepten naadloos aansluiten bij de behoeften en mogelijkheden in de praktijk, zodat een zo groot mogelijk aantal bedrijven de feitelijke stap naar toepassing zetten. Een investeringsklimaat wordt gerealiseerd dat toepassing van nieuwe technieken en concepten stimuleert (zoals subsidieregelingen, wegnemen belemmerende regels, innovatieve financieringsvormen) Perspectief wordt geboden op mogelijkheden voor energieverduurzaming voor de langere termijn (toepasbaarheid > 5 jaar), maar ook mogelijkheden voor toepassing op de korte termijn (< 5 jaar) wordt de korte termijn (< 5 jaar toepasbaar)worden opgeleverd. Dus: als een goede mix wordt gerealiseerd van korte en lange termijn innovaties. De trendmatige verlaging van CO2 emissie, verbetering van energie-efficiëntie en toenemende inzet van hernieuwbare energie wordt vastgehouden en voortgezet. 1.4 Meerwaarde van het programma en de PPS Het Programma Energie en CO2 levert in concrete producten onder meer het volgende op: Nieuwe teeltstrategieën voor belichte en onbelichte teelten, nieuwe energiebesparingstechnieken voor teelt en bewaring, technieken voor het opwekken van duurzame energie op het eigen bedrijf, strategieën voor de inkoop van duurzame energie, nieuwe energiezuinigere vervoersconcepten en multimodale import- en exportcorridors, energiezuinigere en waterbesparende verwerkingsprocessen. Deze innovaties bieden zowel kansen voor de primaire teeltbedrijven als voor de toeleverende bedrijven. Het programma (en de ingediende PPS) levert ook meerwaarde op in zowel economisch, maatschappelijk als wetenschappelijk opzicht. Economische meerwaarde Produceren, verwerken en vervoeren met minder fossiele energie en met meer hernieuwbare energie verhoogt de concurrentiekracht (hoger marktaandeel, hogere marktwaarde) in de internationale markt, omdat: De afhankelijkheid van schaarser wordende fossiele energiebronnen en leveranciers minder wordt, De energie- en transportkosten beheersbaar blijven, zowel bij productie, verwerking als bij de import/export, Productschap Tuinbouw 9

10 De nieuwe technologieën en verhoogde kennis kansen bieden voor verdere productiviteitsstijging (high-tech en beter management), De sector haar imago behoudt of verbetert, Marktposities behouden blijven of versterkt kunnen worden, De sector exporttechnologie en kennis kan leveren. De tuinbouwsector in Nederland wordt internationaal gezien als het meest innovatief. Door een toenemende internationale vraag naar voedsel veiligheid en voedsel zekerheid wordt deze innovatieve sector regelmatig als oplossing genoemd, wat voor de tuinbouwtoeleverende industrie belangrijke exportkansen oplevert. Daarnaast is duurzamer produceren en onafhankelijker worden van fossiele energie noodzakelijk voor behoud en verder versterken van de concurrentiekracht van de betrokken sectoren. Het programma draagt bij aan een duurzame licence to trade en licence to produce voor draaischijf Holland en kwekers in Nederland en met belangen in buitenlandse productiegebieden. Maatschappelijke meerwaarde Het programma draagt bij aan duurzamer produceren, verwerken en vervoeren door het verminderen van de inzet van fossiele brandstoffen, het verhogen van de inzet van hernieuwbare energie en het uitwisselen van energie met andere energiegebruikers. Wetenschappelijke meerwaarde De ambities vragen doorbraken op het gebied van teelt en techniek vertaald naar toepassing in de tuinbouw. Nederland is internationaal toonaangevend op het gebied van tuinbouwkennis. Het onderzoek in het kader van dit programma en PPS levert een belangrijke bijdrage aan het behouden van die koppositie. De grote uitdagingen waar de sector voor staat, leidt tot baanbrekend onderzoek wat ook nieuwe wetenschappelijke inzichten oplevert. De kennis die in het programma wordt verkregen op het gebied van teeltstrategie, klimatisering en optimaal gebruik maken van de zonne-energie, nieuwe verwerkingstechnieken en technieken om de waterkringloop te sluiten (verwerking groenten- en fruit) zal leiden tot verschillende doorbraken. De Nederlandse wetenschappelijke (glas)tuinbouwkennis is de absolute wereldtop. Dit programma draagt er toe bij dat de onderzoeksinstellingen worden gesterkt in hun wereldtoppositie. 1.5 Programmalijnen en actielijnen Het programma Energie en CO2 zoals in deze paragraaf beschreven, zet de lijnen uit voor de periode Voor 2013 wordt de aanpak in hoofdstuk 2 concreet uitgewerkt. De aanpak is inhoudelijk ingericht langs de lijnen van de Trias Energetica: Energiebesparing; Hernieuwbare energie; Efficiënt fossiel. De visie hierachter is dat het van groot belang is om met zo weinig mogelijk energie-inzet te produceren en vervoeren; De energie die dan nog nodig zoveel van hernieuwbare oorsprong te laten komen; Het resterende deel fossiele energie zo efficiënt mogelijk in te zetten. In theorie maakt het niet 10 Productschap Tuinbouw

11 uit hoeveel energie wordt ingezet, als het maar van hernieuwbare oorsprong is. In de praktijk is de hoeveelheid hernieuwbare energie schaars, waardoor energiebesparing een essentiële eerste stap is in het lange termijn traject naar klimaatneutraal. Omdat hernieuwbare bronnen schaars en lastig zijn, is op dat terrein een flinke inspanning nodig om dat te ontwikkelen. En tenslotte: de fossiele energie die uiteindelijk nog nodig is, moet zo efficiënt mogelijk worden ingezet (bijvoorbeeld met WKK) en ook hier is inzet nodig op techniekontwikkeling (Led, Warmtepompen e.d.). Op dit moment is het programma vooral opgezet langs de sectorale lijnen. Het Ondernemingsplatform Energie en CO2 heeft nadrukkelijk uitgesproken om sectoroverstijgend te willen werken waar mogelijk. Het OP ziet kansen op het gebied van het efficiënt gebruik van fossiele energie (WKK, energieopslag, lampen), bij de bewaring en koeling van producten, bij het benutten van (rest)warmte uit andere bedrijfstakken en bij het tot ontwikkeling brengen van hernieuwbare energie (windmolens, zon-pv). Overzicht programma Energie en CO Programmalijn Actielijnen Aandachtsgebieden 1. Kas als Energiebron Belichte teelten Energiebesparing teelt Onbelichte teelten Energie in de teelt Zonne-energie Hernieuwbare energie Aardwarmte Bio-energie Overig hernieuwbaar Energievoorziening (Rest)Warmte Efficiëntere inzet fossiele energie CO2 Elektriciteit Communicatie Ondersteunend instrumentarium Subsidieregelingen CO2 sectorsysteem Green Deals/Vergunningen Overig Toepassing en implementatie bevorderen 2. Schone en Zuinige Sectoren, MJA3 Schone en Zuinige Bloembollenteelt Energiebesparing en efficiencyverbetering Hernieuwbare energie Schone en Zuinige Paddenstoelenteelt Toekomstbestendige Paddenstoelenteelt Energiebesparing en efficiencyverbetering Hernieuwbare energie Schone en Zuinige Fruitteelt Bewaaraccomodatie van de toekomst Energiebesparing en efficiencyverbetering Hernieuwbare energie 3. Duurzame Sierteelt Ketens GreenCHAINge MJA3 Groente- en Fruitverwerkende Industrie Er wordt een integraal instrumentenpakket ingezet. Energieconversie en procesverbetering Hernieuwbare energie Gebruik reststromen Efficiënte logistieke ketens Intermodale transitie Schoon Vervoerd Kennisontwikkeling staat centraal en vraagt ook het grootste budget. Dat betreft onderzoek en verkenningen, het ontwikkelen van technieken en methodes. Daarnaast worden de volgende instrumenten ingezet. Deze zijn vooral gericht op het positief beïnvloeden van de ondernemersbeslissingen op energiegebied: Productschap Tuinbouw 11

12 o o o o o o o Ondersteunen en mede ontwikkelen van ondernemersgedreven pilotprojecten en praktijkexperimenten, zowel in de teelt als in het handelskanaal, makelaarsfunctie. Ondersteunend beleid voor risico afdekking (o.a. aardwarmte) en ondersteuning van onrendabele top in opstartfase, o.a. via subsidiemogelijkheden en innovatieve financieringsinstrumenten (o.a. revolving funds) Kennisuitwisseling gericht op de toepassing van de ontwikkelde kennis en technieken, matchmaking tussen potentiële partners gericht op toepassing Communicatie over het programma en over de ontwikkelde kennis en technieken, zoals bijvoorbeeld via internet. Ontwikkelen van oplossingen voor knellende wet- en regelgeving o.a. op het gebied van energieopslag in de bodem en de productie van bio-energie, creëren en benutten van experimenteerruimte voor nieuwe/aanpassing van regelgeving Jaarlijkse monitoring van de vorderingen m.b.t. energiedoelen, incl. evaluatie en analyse van de resultaten Ondersteuning van branche- en promotieorganisaties in de communicatie naar de maatschappij over de energieprestaties en aanpak van de tuinbouwsector. Hieronder de belangrijkste kennis- en innovatievragen per programmalijn. Dit is niet bedoeld als uitputtend overzicht. De detailuitwerking is te vinden op de website van het PT en de diverse sites per deelsector Programmalijn Kas als Energiebron De ambities 2020 voor Kas als Energiebron zijn het technisch en economisch mogelijk maken van klimaatneutrale nieuwbouw en het beschikbaar krijgen van teeltconcepten waarbij een halvering van de fossiele energie-inzet mogelijk is in bestaande kassen. Daaruit vloeien de belangrijkste opgaven voort voor de komende jaren: het ontwikkelen van teeltconcepten met een vergaande energiebesparing (50-70%) en het ontwikkelen van de inzet van hernieuwbare energie. Deze zijn nauw verbonden: de sprong in energiebesparing is mede nodig om de invulling van het restant met hernieuwbare energie makkelijker en goedkoper te maken. Bijzonder aandachtspunt is het stijgende elektriciteitsverbruik in de sector. Het LEI analyseert dat op dit moment en komt eind 2012 met aanbevelingen die in 2013 zullen worden opgepakt. Het is een stevige agenda met grote opgaven. Om de ambitie 2020 in beeld te krijgen zal er rond 2016 zicht moeten zijn op d e oplossingen zoals hierna genoemd, zodat ze in de jaren daarna echt praktijkrijp gemaakt kunnen worden. Onderzoek duurt meestal minimaal 2 jaar, dus we zullen in 2013 en 2014 de juiste projecten moeten starten om in 2016 zicht op de concepten te hebben. Actielijn Energiebesparing teelt De eerste actielijn betreft het energiegebruik in de kas: energiebesparing in de teelt. Er wordt gewerkt aan nieuwe teeltconcepten met een energiebesparing van 70% in de onbelichte teelten en 50% in de belichte teelten. Dit bouwt door op de eerste generatie Het Nieuwe Telen die in potentie een besparing van 30-40% kan opleveren. De problematiek van belichte teelten en onbelichte teelten verschilt aanzienlijk, vandaar dat er twee aandachtsgebieden worden onderscheiden. De komende 4 jaar zal het onderzoek een optimalisatieslag bij HNT moeten maken en toepasbare integrale prototypen en recepten opleveren met teeltkundige (temperatuur, licht, vocht, CO2) aanpassingen. Bij een substantiële verlaging van de energietoevoer kunnen andere schermen en schermstrategieën toegepast worden en kan een lagere CO2-toediening mogelijk worden. Kortom een integrale aanpak, en dit alles met behoud van omzet en concurrentiepositie. Belangrijk punt is dat de te ontwikkelen concepten niet alleen toepasbaar/betaalbaar zijn bij nieuwbouw. Om de sectordoelen te halen, zullen op bestaande bedrijven ook flinke stappen gezet moeten worden. Ondernemers zullen dit niet voetstoots gaan toepassen in hun core-business, de teelt. Het programma zal moeten aantonen dat het rendement gelijk tot beter kan zijn met minder inzet van elektriciteit. De 12 Productschap Tuinbouw

13 nieuwe teeltconcepten zullen moeten worden getoetst op praktijkschaal. Omdat continu monitoring van de fotosynthese nog niet mogelijk is, zal een alternatief recept ontwikkeld moeten worden om de juiste teeltbeslissingen te kunnen nemen. Actielijn Hernieuwbare energie De tweede actielijn betreft de energievoorziening: hernieuwbare energie. Belangrijk aandachtsgebied hierbinnen is het benutten van de zonne-energie die niet nodig is voor de teelt, zowel in de vorm van warmte als van elektriciteit. Diverse opties zijn daarvoor in beeld die uitgetest kunnen worden. Aardwarmte is een veelbelovende vorm van hernieuwbare energie. Deze optie komt gestaag tot ontwikkeling waarbij diverse kinderziekten overwonnen moesten worden. Omdat de aardwarmtetechniek nog niet helemaal is uitontwikkeld, levert ieder nieuw project nog weer nieuwe kennis (en problemen) op. Waar nodig wordt ondersteuning verleend bij het oplossen van problemen (zoals recent met de bijvangst van olie en gas en de injectiviteit). Binnen bio-energie is veel aandacht besteed aan de houtketel en bio-wkk. De komende tijd zal de aandacht vooral uitgaan naar vergassing/vergisting, waarbij de tuinbouw groene warmte/gas/co2 kan afnemen. Het gaat hier vooral om regionale matchmaking. Nieuw in de actielijn hernieuwbaar is dat meer aandacht gegeven gaat worden aan hernieuwbare elektriciteit: zon-pv, maar ook wind. Het elektriciteitsverbruik in de sector neemt toe. Daarom is aandacht nodig voor vermindering van verbruik, maar ook voor het ontwikkelen van alternatieve opwekking en het inzetten van alternatieve groene brandstoffen in WKK. Bij hernieuwbare energie is de CO2 voorziening een belangrijk aandachtspunt. Het programma ondersteunt actief het ontsluiten van mogelijke bronnen van groene CO2. Ook onderzoek naar optimalisering van aardwarmte kan nog nodig blijken. Relevant voor alle concepten en duurzame energie is de ontwikkeling van lage temperatuurverwarmingssystemen, in het bijzonder bij geldt dit ook bij energieopslagsystemen in de bodem. Actielijn Efficiëntere inzet fossiele energie In de derde actielijn betreft ook de energievoorziening: het zo efficiënt mogelijk inzetten van fossiele energie, ook energiebesparing dus. Energiezuiniger lampen zijn een belangrijk aandachtspunt, evenals andere manieren om het elektraverbruik omlaag te brengen. De WKK is belangrijk, het is de standaard op tweederde van de bedrijven. Omdat WKK de benchmark is, wordt de ontwikkeling op de voet gevolgd en worden vooral ook de (markt)omstandigheden systematisch in kaart gebracht (barometer). De WKK exploitatie wordt steeds moeilijker, al liggen er kansen op de flexibiliteitsmarkt. Vergroening van de WKK is hierboven al genoemd, en daarnaast is het van belang om de ontwikkeling van sectoroverstijgende energiesystemen, zoals (rest)warmte, meer aandacht te geven vanuit het programma, samen met provincies en gemeenten. Daarbij is het werken vanuit gezamenlijke kennis van belang; onderzocht kan worden of een gezamenlijk info-loket ontwikkeld kan worden, eventueel via het instrument van green deal. In dit verband is ook actieve betrokkenheid bij het beschikbaar krijgen van CO2 voorziening uit Europoort belangrijk. Actielijn Ondersteunend instrumentarium De vierde actielijn is het ondersteunend instrumentarium. Dat is gericht op het bevorderen van een positieve ondernemersbeslissing op energiegebied. Dat betekent knelpunten wegnemen en stimuleren. De MEI- en IRE subsidieregelingen worden in 2013 voortgezet, budget EL&I resp. 9 mln en mln. Waar nuttig zal KaE participeren in green deals vooral daar waar in regelgeving belemmeringen moeten worden weggenomen. Het CO2 sectorsysteem is in uitvoering, maar dient te worden verbeterd naar een systeem met individuele prikkels. De basis ligt er, maar er met name nog inzet nodig om de vereveningsaanpak in lijn met de EU staatssteunregels te krijgen. Extra aandacht zal er zijn voor het bevorderen van ondernemerschap en het inspelen (en/of onderzoeken) om de drijfveren van ondernemers. Belangrijk is tenslotte de communicatie over het programma KaE (draagvlak) naar glastuinbouwbedrijven en intermediaren, en ook het pakken van kansen in de media richting publiek. Productschap Tuinbouw 13

14 1.5.2 Programmalijn Schone en Zuinige Agrosectoren en MJA3 Deze programmalijn is sectoraal ingericht. Het volgt de reeds lopende activiteiten in het kader van het Agroconvenant van de Bloembollen, Paddenstoelen en een intensivering van de activiteiten voor de Fruitteelt. De groente- en fruitverwerkende industrie zal de activiteiten de komende jaren ook gaan intensiveren (MJA3). Nogmaals: sectoroverstijgend samenwerken zal nadrukkelijk de aandacht gaan krijgen. Actielijn Schone en Zuinige Bloembollenteelt De bloembollensector heeft besloten om ook na 2012 door te gaan met het onderzoeks- en ontwikkelingswerk rond energie. Daarvoor is een meerjarenprogramma opgesteld, met daarin een uitwerking voor De doelstellingen zijn ambitieus. Om die te realiseren zijn ingrijpende verandering nodig in de energievoorziening en in de teelt en broeierij. Thema 1: Terugdringen van onnodig energiegebruik, dus energiebesparing en efficiencyverbetering. Doelstelling van dit thema is het (laten) doen van onderzoek dat is gericht op het toepasbaar maken van energiebesparende technieken en werkmethodes en implementatie daarvan in de sector. Voor het drogen, bewaren en prepareren gaat het om het verder ontwikkelen van computergestuurde ventilatie en circulatie, en de daarbij behorende sensoren, droogwanden, regeltechniek en software, verbeterde kuubskisten. Er is meer kennis nodig van normen voor ventilatie en circulatie (o.a. ethyleen, RV). Daarnaast kan gekeken worden naar andere droogtechnieken en nieuwe droog- en bewaarsystemen. In de broei dient het meerlagenteeltsysteem verder ontwikkeld te worden (klimaatregeling, sensoren, regelingen, led s). Verder verdient het aandacht om het MLT-systeem ook geschikt te maken voor andere gewassen dan tulp. Thema 2: Voor de resterende behoefte zoveel mogelijk hernieuwbare energie inzetten. Hernieuwbare energie zit nog in de beginfase en er zullen flinke stappen nodig zijn. Biovergisting en bio-wkk zijn interessant en rechtvaardigt verdere ontwikkeling van de techniek en het bevorderen van de samenwerking in de regio en met andere sectoren. Warmte uit het zonnedak en uit de kas kunnen beter benut worden, en daarvoor dienen warmte en koude opslagtechnieken incl. de warmtepompen verder ontwikkeld te worden. Aardwarmte, afvalwarmte, warmte van datacentra kunnen op regionale schaal mogelijkheden bieden in warmtenetwerken. De bollensector heeft in de zomer warmte nodig en is daardoor een interessante partij in dergelijke systemen. Collectief/regionaal benutten van windenergie of zonnepanelen bieden ook kansen. Thema 3: Zuinig en efficiënt gebruik maken van fossiele bronnen als hernieuwbare energie niet volstaat. Voor 2013 zijn hiervoor geen activiteiten voorzien. Daarom is dit aandachtsgebied weggelaten uit het overzicht aan het begin van paragraaf 1.3. Actielijn Schone en Zuinige Paddenstoelenteelt De paddenstoelensector heeft in 2012 besloten door te gaan op de weg van het Agroconvenant. Een gedetailleerd werkplan is in ontwikkeling, waarvan de contouren al wel duidelijk zijn. Ook voor de paddenstoelenteelt zijn de doelstellingen fors en alleen haalbaar met structurele veranderingen in de teelt en de energievoorziening. Onderzoek en praktijknetwerken rond innovaties zijn de belangrijkste activiteiten. De aanpak en de prioriteiten zijn gebaseerd twee onderzoeken met daarin een analyse welke maatregelen bedrijven zouden kunnen nemen op weg naar klimaatneutraal en welke onderzoeksvragen er nog liggen. Met name het rapport Transitiepad klimaatneutrale paddenstoelenteelt (okt-2011) geeft die agenda aan. Thema 1: Toekomstbestendige paddenstoelenteelt. In dit thema wordt gewerkt aan een compleet nieuwe opzet van de paddenstoelenteelt: nieuwe voedingsbodems, nieuwe rassen en nieuwe teelttechnieken. Er zijn nieuwe voedingsbodems nodig die een betere en snellere doorgroeiing van de compost mogelijk maken. Nieuwe rassen die ook bij hogere temperaturen goed produceren besparen op de koelbehoefte in de zomer. Nieuwe rassen die in de winter bij lagere temperaturen goed 14 Productschap Tuinbouw

15 presteren, kunnen een besparing in de verwarming opleveren. Het gebruik van bedkoeling en verwarming is duur, maar biedt veel perspectief omdat door de directe compoststuring veel energie bespaard kan worden met tegelijkertijd een hogere productie. Dit systeem wordt op 1 bedrijf toegepast en op 2 bedrijven getest. Thema 2: Energiebesparing en verbetering energie-efficiency. De afgelopen jaren zijn reeds vele mogelijkheden ontwikkeld die al een ruime toepassing vinden, zoals frequentieregelaars, HR-ketels, lagetemperatuurverwarming, vochtdeficitregeling en het gebruik van klimaatregeling met CO2-grens. De penetratie hiervan dient te worden bevorderd, maar vraagt geen verder onderzoek. Nieuw is het idee van dauwpuntskoeling in combinatie met de reguliere bevochtiging. De haalbaarheid hiervan dient te worden onderzocht. Thema 3: Hernieuwbare energie. Op dit terrein worden op enkele bedrijven al technieken toegepast, zoals grondbuizen, WKO, inkoop van groene stroom en zonnepanelen. Verdere techniekontwikkeling op dit vlak wordt vanuit de paddenstoelenteelt niet opgepakt. Wel zullen de (subsidie)mogelijkheden goed gecommuniceerd worden. Actielijn Schone en Zuinige Fruitteelt De fruitsector neemt deel aan het Agroconvenant Schoon en Zuinig, onderdeel Open Teelt. In dat verband is aandacht besteed aan het inventariseren en vervolgens communiceren van mogelijkheden om energie te besparen en hernieuwbare energie toe te passen. De fruitteelt wil op energiegebied verdere stappen zetten. Vooral in de bewaring liggen kansen. De fruitteelt neemt deel in het project Duurzaam bewaren en conditioneren van Agriproducten en wil dit project verdiepen en uitbreiden gericht op een bewaarconcept dat 30% energie bespaart: de koelcel van de toekomst. Een consortium bedrijven met WUR-FBR dient een PPS in bij TKI getiteld Interactieve en duurzame fruitteeltbewaring dat vanuit het PT programma Energie en CO2 ondersteund wordt. Andere mogelijkheden liggen er wellicht in brandstofbesparing bij trekkers. Het accent zal liggen op de bewaring, waar kennisontwikkeling nodig is. Op de thema s hernieuwbare energie en energiebesparing en efficiency gaat het vooral om verspreiden van bestaande kennis en bevordering van de toepassing. De CO2 footprint appel kan nuttige aanwijzingen geven waar in de bedrijfsvoering meters gemaakt kunnen worden op het gebied van energie. Een inventarisatie van knelpunten in de regelgeving, samen met de andere open teelten, zou ook opgepakt moeten worden. Actielijn MJA3 Groente- en Fruitverwerkende Industrie De groente/ en fruitverwerkende industrie heeft recent een Routekaart opgesteld. Daarin wordt aangegeven op welke wijze de sector zich via innovatie kan verzekeren van een goed economisch rendement. De routekaart stelt vast dat de consumptie van groenten en fruit zal gaan stijgen en dat de verwerkende industrie kansen heeft op een groter aandeel. Daarvoor zijn nieuwe producten nodig, moet beter op de klantwensen worden ingespeeld. Maar bovenal moet gewerkt worden vanuit het uitgangspunt van innovatie en duurzaamheid. Het beter benutten van grondstoffen en reststromen en een betere efficiency in de productie is een belangrijk element daarin. In de routekaart wordt dat uitgewerkt. Er moet worden ingezet op verbetering van de energieconversie t.b.v de productieprocessen, procesautomatisering, nieuwe verwerkingstechnieken, hogere inzet van hernieuwbare energie, nuttig gebruik van restwarmte in en buiten het eigen bedrijf, het minimaliseren van watergebruik en op termijn sluiten van de waterketen en toepassing van de Carbon Footprint methodiek op bedrijfsniveau. De jaren 2012 en 2013 zullen worden benut om de bedrijven in de sector goed aangesloten te krijgen op de routekaart. Dat kan worden georganiseerd vanuit de bestaande platforms Industriegroente, Techniek &MJA, Technologie&Thema. Dat is dan de start van een actieve energieaanpak en een verhoogde inzet via het PT. In 2013 zal bepaald worden waar de prioriteit komt te liggen. Het in kaart brengen van de CO2 footprint van de sector is er naar verwachting een van. Het hoogste potentieel voor energiebesparing ligt bij de stoom en condensaatsystemen en de inzet van restwarmte. Internationaal onderzoek naar de zgn. FO waarden voor afdoding van micro-organismen is nodig alvorens conclusies getrokken kunnen worden over nieuwe verwerkingstechnieken. De FO waarden lijken niet onderbouwd, leiden tot een hoger energiegebruik en de gangbaar gehanteerde waarde voor voedselveiligheid is voldoende. Productschap Tuinbouw 15

16 1.5.3 Programmalijn Duurzame Sierteelt Ketens GreenCHAINge Handelaren in de sierteeltsector willen dat de binnen- en buitenlandse consumenten de sierteeltsector kennen als duurzame en milieubewuste sector. De trends in de samenleving op dat punt zijn onmiskenbaar. Met de aanpak in de programmalijn Duurzame Sierteeltketens wordt beoogd sierteeltproducten die via Nederland worden verhandeld, maximaal duurzaam en efficiënt te vervoeren. Uit een in 2012 uitgevoerde analyse blijkt dat als we de CO2 reductie die door producenten in sierteeltproducten te behalen zijn, vergelijken met de reductie die door handelaren gehaald zou kunnen worden, zich verhoudt als 90:10. Dat is een niet te verwaarlozen aandeel in de totale duurzaamheid van de sierteeltproducten en rechtvaardigt een actieve aanpak. De analyse leert ook: Dat de CO2 reductie die met importstromen te realiseren zijn, substantieel groter zijn dan in de exportstromen, ongeveer een factor 4. Dat de reductiepotentiëlen op exportstromen verschillen per land van bestemming. Het is afhankelijk van logistieke mogelijkheden, bijvoorbeeld de afstand die nog met vrachtauto moet worden gereden vanaf treinterminals. De bedrijfseconomische benchmark is het wegtransport en de CO2 reductie wordt pas gerealiseerd als het rendement minimaal gelijk uitvalt. Dat de afhankelijkheid van daghandel een belangrijk aandachtspunt is. In de sector is de daghandel, dus vandaag besteld en morgen geleverd, dominant. Hoe meer de sector in staat is de omslag te maken van daghandel naar meer planmatige handel, des te meer CO2 reductie gehaald kan worden. Dat voor de importstromen in de periode % CO2 reductie een stevige maar realistische doelstelling is en voor de exportstromen naar verre bestemmingen (>800 km) 15%. In absolute cijfers is dat 125 mln kg CO2 en 35 mln kg CO2. Dit kan worden gerealiseerd als in % van de import met zeevracht gaat (60% luchtvracht) en 20% van het wegtransport naar verre bestemmingen wordt vervangen door vervoer over spoor of water. De programmalijn Duurzame sierteeltketens kent 3 onderdelen. Deze worden in PPS-verband uitgevoerd onder de titel GreenCHAINge waarin CO2 emissiereductie en kwaliteitsaspecten integraal wordenmeegenomen. Voor CO2 reductie zijn de volgende onderdelen onderscheiden in GreenCHAINge : Thema 1 Efficiënte logistieke ketens. Dit betreft het reduceren van transportbewegingen en het verhogen van beladingsgraden door: bundeling van goederenstromen binnen en buiten de sierteeltsector, ketenregie en planning, aansluiten bij versnetwerken, vervoer in dikke stromen naar geconditioneerde hubs, optimaliseren van logistieke middelen en retourlogistiek. Kern = samenwerking, tussen ketenpartijen, tussen knooppunten. Thema 2 Intermodale transitie. Dit betreft het realiseren van energiebesparing door over te stappen op andere modaliteiten. Voor import is dat van luchtvracht naar zeevracht en voor export van wegtransport naar rail en short sea. Kern = Matchmaking en Pilots ( proof of concept ). Thema 3 Schoon vervoerd. Het realiseren van energiebesparing door het optimaliseren van brandstofgebruik, door alternatieve brandstoffen en elektriciteit, langere vrachtwagen, schonere motoren. Kern = Optimaliseren en verduurzamen. 1.6 Organisatie De looptijd van het programma is in beginsel 4 jaar. Het programma wordt gestuurd door ondernemers. Er is een PT-Ondernemingsplatform Energie en CO2 ingesteld met actieve en betrokken ondernemers uit alle sectoren en schakels van de tuinbouw die ambities hebben op energiegebied. Het OP wordt ondersteund door de PT programmamanager en 16 Productschap Tuinbouw

17 het programmateam. Dit team werkt intensief samen met betrokken sectoren en met het ministerie van EL&I. Het OP bereidt het programma inhoudelijk voor inclusief benodigde collectieve bijdrage vanuit de PT sectorfondsen Het OP doet dit op basis van de lange termijn visie (2030/2050), ambities en doelen (2020). Het OP initieert en beoordeelt projecten en stelt pre-adviezen op aan de PT Commissies Voedingstuinbouw en Sierteelt en Groen, het PT Bestuur en de Topsector T&U board over draagvlak en financiering van concrete projecten. De PT Commissies wijzen de jaarbudgetten toe vanuit de sectorfondsen en besluiten over de honorering van projecten en beoordelen jaarlijks de financiële verantwoording; Het Bestuur stelt de definitieve PT jaarbegroting en PT jaarrekening vast. Dit gebeurt in een vaste jaarcyclus. Jaarlijks adviseert het OP (op basis van ambities 2020): o aan welke actielijnen moet worden gewerkt o welke doelstellingen moeten worden gerealiseerd (zowel korte als lange termijn) o welke acties en projecten moeten worden uitgevoerd In gerichte calls of tenders zullen daarvoor projectindicaties worden opgevraagd. Het OP komt drie à vier keer per jaar bijeen voor de beoordeling daarvan en het uitbrengen van adviezen aan de Commissie Voedingstuinbouw, de Commissie Sierteelt en Groen en het PT-bestuur. Binnen een jaar werkt het OP volgens onderstaande cyclus. Het OP heeft goede verbindingen met sectorale werkverbanden. Voorbeelden daarvan zijn de Stuurgroep/Werkgroep Duurzame Ketens en de Stuurgroep/Projectgroep/Werkgroep Schone en Zuinige Bloembollen. Deze groepen zijn samengesteld uit ondernemers en vertegenwoordigers van de brancheorganisaties en spelen een hoofdrol in de uitvoering van de desbetreffende programmalijnen, voorbereiding van projecten etc. Het OP kan en zal het werk niet gaan overdoen, maar zal uiteindelijk wel een eigenstandig advies formuleren aan Commissies en Bestuur. In de glastuinbouw is het OP het centrale punt waar ondernemers adviseren en de koers bepalen voor de programmalijn Kas als Energiebron. Het ambtelijk (secretariaatsoverleg KaE) en bestuurlijk (managementgroep KaE) overleg met het ministerie EL&I baseren zich daarop in de uitwerking en uitvoering. Overigens zijn er diverse klankbordgroepen actief waarin ondernemers, onderzoekers, adviseurs en toeleveranciers over specifieke onderwerpen informatie uitwisselen en feedback geven over de richting (voorbeelden aardwarmte, licht, CO2). Deze input is beschikbaar voor het OP. Verder is er voor KaE een extern Platform ingericht waarin vertegenwoordigers van meerdere ministeries, onderzoek, energiesector, milieuorganisaties een blik van meer buitenaf geven op Kas als Energiebron. Naast Wageningen UR worden diverse andere kennisinstellingen bij het programma betrokken. Daarnaast zijn er contacten en samenwerkingsverbanden met brancheorganisaties, overheden, andere productschappen, maatschappelijke organisaties. Op al deze manieren wordt een goede verbinding met de praktijk, met de overheid, met het onderzoek en de maatschappelijke omgeving gewaarborgd. Productschap Tuinbouw 17

18 2 Jaarplan Doelstellingen 2013 De acties en projecten die in 2013 van start gaan, richten zich allemaal per actielijn en aandachtsgebied op de geformuleerde kennis- en innovatievragen, communicatiedoelen etc. Een overzicht van de belangrijkste beoogde resultaten: Programmalijn 1. Kas als Energiebron Energiebesparing teelt Start met teeltconcept belicht met 50% besparing Start met teeltconcept onbelicht met 70% besparing Concepten voor telen met minder CO2 dosering Praktijkbegeleiding van innovaties Stappen met sturing op fotosynthese (inzicht) Zicht op zuiniger lampen Hernieuwbare energie Praktijkbegeleiding ondergrondse opslagsystemen hogere temperatuur Kansen voor wind en Zon-PV oppakken Nieuwe aardwarmteprojecten gestart; knelpunten opgelost Deelname aan een bio-vergistings- of vergassingsproject Efficiënter inzet fossiele energie WKK barometer Kansen in beeld sectoroverstijgende energiesystemen (o.a. restwarmte) Kansen in beeld voor CO2 voorziening Zicht op nieuwe ontwikkelingen bij warmtepompen etc. Ondersteunend instrumentarium Actieplan m.b.t. elektraverbruik Openstellingen MEI en IRE Green Deals, o.a. Warmte Zuid-Holland Draagvlak Brussel CO2 sectorsysteem Communicatie: up-to-date websites, boodschap naar maatschappij gebracht, social media Programmalijn 2. Schone en Zuinige Sectoren, MJA3 S&Z Bloembollenteelt Vervolgstappen energiezuinige droging en bewaring Vervolgstap meerlagenteelt Inventarisatie technieken zonnewarmte S&Z Paddenstoelenteelt Start onderzoek compleet nieuwe teeltopzet (rassen, voedingsbodems) Praktijknetwerk bedkoeling en -verwarming Start onderzoek dauwpuntskoeling S&Z Fruitteelt Start onderzoek koelcel van de toekomst Inventarisatie knelpunten regelgeving 18 Productschap Tuinbouw

19 Bevorderen toepassing bestaande kennis MJA3 G&F Verwerkende industrie Prioriteiten vaststellen en start maken met de selectie Carbon footprint sector in beeld Programmalijn 3. Duurzame Sierteelt Ketens GreenCHAINge Efficiënte logistieke ketens Samenwerkingspilots ketenregie en ketenoptimalisering Aansluiting bij versnetwerken Intermodale transitie Exportpilots trein en short sea Importpilots zeevracht Schoon vervoerd Bevorderen inzet langere vrachtwagen, biobrandstof, schonere motoren 2.2 Projecten 2013 Voor het aanpakken van de kennis- en innovatievragen, communicatieprojecten etc. in 2013 zijn indienings- en beoordelingsrondes gepland. De eerste ronde is gekoppeld aan de call 2013 van de Uitvoeringsagenda van de Topsector T&U. Het PT Ondernemingsplatform beoordeelt in september 2012 de projectindicaties die bij de call horen en waarvan beoogd wordt ze te financieren uit TKI. Het OP brengt advies uit aan de TKI Board en het PT Bestuur over belang, draagvlak en (co)financiering. Tabel 1. Positief advies is uitgebracht voor de volgende projecten voor TKI/DLO financiering 2013: Titel Actielijn Indiener, uitvoerder Output Type Gevraagd TKI Budget 2013 Programmalijn Kas als Energiebron Sturing licht/co2 vanuit fotosynthese En. besp. teelt WUR Fundament voor betere sturing gewas vanuit behoefte planten Fund Verdamping Bouwstenen voor klimaatneutrale glastuinbouw Perfecte roos, energiezuinig geteeld Begeleiden innovaties in praktijk Next Generation Gesloten Kas (lopend PTnr 14490) Innovatienetwerk Oost- Brabant(lopend PTnr 14429) HNT Chrysant(lopend PTnr 14753) En. besp. teelt En. besp. teelt En. besp. teelt En. besp. teelt En. besp. + Hern. En. En. besp. Teelt + Hern. En. En. besp. teelt WUR WUR Fundament voor terugdringen verdamping Onderzoek 50% besparing belichte teelten Fund WUR Praktijkrijp teeltconcept WUR Begeleiden 7 bedrijven bij implementatie innovaties WUR Monitoring praktijkproject WUR Kennisoverdracht en - uitwisseling WUR Kennisoverdracht en uitwisseling Programmalijn SZ sectoren, MJA Energiemonitor En. besp. + WUR-PPO Sector energieprestatie Bloembollen Hern. En. Energiemonitor En. besp. + WUR-PPO Sector energieprestatie Paddenstoelen Hern. En. PPS project Interactieve en duurzame fruitbewaring En. Besp. WUR-FBR e.a. Koelcel vd Toekomst PM, Loopt via PPS 294/331 Productschap Tuinbouw 19

20 Programmalijn Duurzame Sierteelt Ketens GreenCHAINge PPS project Duurzame Sierteeltketens alle WUR-FBR e.a. GreenCHAINge, duurzamesierteelt ketens PM, Loopt via PPS 239 De aanvraag voor nieuw budget TKI-DLO loopt via andere PPS-plannen. Het PT ondersteunt die aanvragen met een collectieve bijdrage van ,- in 2013 (betreft Fruitteelt en Sierteelthandel). Indienende partijen hebben nog aanvullende financiering om op de gewenste verdeelsleutel met de overheid te komen. Aan TKI is het bedrag van voor 2013 aangevraagd als voortzetting bestaande activiteiten in het voorheen beleidsondersteunend onderzoek. Dat betreft de monitorprojecten in de bollen- en paddenstoelensector en onderzoek in Kas als Energiebron. De lijst projecten voor Kas als Energiebron in de bovenstaande tabel beslaat meer dan de gevraagde Het PT vult aan op deze projecten en op ander onderzoek zodat vanuit het PT programma Energie en CO2 het TKI bedrag gematched wordt. Tabel 2. Voor de onderstaande projecten is PT financiering reeds concreet voorgenomen (formele honorering voorzien in oktober 2012 of februari 2013): Titel Actielijn Indiener, Output Type PT matching 2013 uitvoerder Programmalijn Kas als Energiebron Perfecte roos, En. besp. WUR Praktijkrijp teeltconcept energiezuinig geteeld teelt Diffuus licht potplanten En. besp. WUR Teeltconcept enbesp. Door PTnr teelt hogere lichttoelating De teler aan zet voor En. besp. TTO Monitoring HNT Gerbera valorisatie teelt en demo HNT Aubergine Energiezuinige kassen in het IDC in 2013 En. besp. Teelt + Hernwb WUR Demo van 3 energiezuinige kassen in IDC bestaand IDC budget, geen budget 2013 Programmalijn SZ sectoren, MJA PPS project Interactieve en duurzame fruitbewaring En. Besp. WUR-FBR e.a. Koelcel vd Toekomst Programmalijn Duurzame Sierteelt Ketens GreenCHAINge PPS project Duurzame Sierteeltketens alle WUR-FBR e.a. GreenCHAINge, duurzamesierteelt ketens Daarnaast hebben EL&I en PT (in dit programma) nog aanvullende middelen. Daarvoor worden calls uitgeschreven. Eind januari wordt gestreefd nog een tweede beoordelings- en honoreringsronde te houden voor begrotingsjaar Begin december zal het Op daarvoor de inhoud van de call/tender for proposals vaststellen. De projecten met een positief advies worden voor honorering voorgelegd aan de PT Commissies Voedingstuinbouw en Sierteelt & Groen in februari Deze projecten worden gefinancierd uit het aan dit programma toegekende PT budget, in cofinanciering met overheidsmiddelen. Voor diverse sectoren heeft het ministerie van EL&I nog andere middelen dan de TKI middelen. Op dit moment is dat nog onder voorbehoud van goedkeuring van de rijksbegroting, maar op het moment van beoordeling van de projecten is daar duidelijkheid over. In september/oktober volgt een derde beoordelings- en honoreringsronde, als uitvloeisel van de call/tender die het OP in mei/juni 2013 zal uitzetten. Deze ronde is beperkt van omvang, maar geeft de mogelijkheid om in oktober nog projecten te starten en het teeltseizoen te benutten, met name het belichtingsseizoen. Tabel 3. Overzicht van projecten en activiteiten, die in een van de genoemde honoreringsronden zullen worden voorgelegd. Deze lijst is niet uitputtend. Er zullen zeker nog aanvullende ideeën ontstaan. 20 Productschap Tuinbouw

21 Titel Actielijn Indiener, uitvoerder Programmalijn Kas als Energiebron Vervolg Elkas, Hernwb WUR Verbeterd concept afh. uitkomst lopend energiewinning uit project zonlicht Drivers WUR (LEI) Strategisch inzicht energiebeslissingen ondernemers Studie stuurlicht En.besp. teelt WUR Output Type PT inzet 2013 Fundament voor benutting stuurlichteffecten Vervolg Daglichtkas Hernwb WUR Oplossing elektraproductie Besparing belichting En.besp. WUR Toepassing LED en chrysant teelt minder belichten CO2 kwaliteit en dosering En.besp. TTO + WUR Toepassing lagere teelt dosering i.c.m. bewaking CO2 afvangst en opslag Eff. fossiel KEMA e.a. Testen goedkopere/betere technieken Begeleiding pilots Hernwb pm Seizoensopslag van seizoensopslag warmte in aquifers op hogere temperaturen Energiezuiniger potplantenteelt Model/gebaseerde informatiesystemen in productiefase glastb En.besp. teelt En.besp. teelt + Hernwb WUR WUR Praktijkrijp maken beschikbare teeltmodellen Verankering kennis in adviessystemen voor de praktijk CO2 Footprint Instr. BMA, SGS Tool geschikt voor verificatiegebruik door bedrijven Ondersteuning Bioenergie, Instr. Energy Matchmaking, helpdesk, WKK e.d. Matters barometer WKK e.d. Communicatie werkplan 2013 KaE Begeleidingscies onderzoek (BCO s) Uitvoering en ontwikkeling CO2 sectorsysteem Instr. Ment e.a. Energiek2020.nu, Event, info/sheets, communicatie Instr. LTO Vacatievergoedingen Groeiservice tuinders Instr. PT, LTO, overheid Uitvoering, ontwikkeling versie 2, tuinbouwtarief Programmalijn SZ sectoren, MJA3 Bloembollen Computergestuurde circulatie, fase 2 En.besp. WUR-PPO Sensorgestuurde ventilatie in bewaring Verbeterde kuubskisten, En.besp. WUR-PPO Verbeterd concept fase 2 energiezuinige droging, test en demo Ademhaling, warmteproductie en CO2 schadedrempel najaarsgewassen Meerlagenteelt 2.0, naar een nieuw basisontwerp Nieuw droog- en bewaarsysteem, opstart fase 2 En.besp. WUR-PPO Basis voor computergestuurd bewaarklimaat En.besp. WUR-PPO Verbeterd energiezuinig teeltconcept En.besp. WUR-PPO Testen en verder ontwikkelen nieuw systeem, voorbereidng proef Verkenning luchtbroei En.besp. WUR-PPO Energiezuinig watergeven met nieuw luchtbroeisysteem Fund. Fund. Fund stelpost 2 pilots ± ± Communic (EL&I ) pm Regelgeving ± (EL&I en I&M ± ) Totaal beschikbaar voor deze projecten Bij PT Bij EL&I Definitieve keuze november 2012 Nb. Monitorin g MJA reeds voorzien (tabel 1) Productschap Tuinbouw 21

22 Duurzaam droogsysteem met zuigende ventilatoren en actieve ontvochtiging Energie en kwaliteit in preparatie en kasperiode broeierij, fase 2 Aan de slag met intermediairs Kennismarkt energie 2013 En.besp. DLV, WUR- PPO En.besp. Zwaagdijk Droogsysteem met 21% energiebesparing En.besp. Zwaagdijk Praktijkproef energiebesparende temperatuurregimes voor teelt en preparatie En.besp. WUR-PPO Kennisoverdracht, bevordering toepassing State of the Art Infostand Mechanisatiebeurs (5000 bezoekers) Energielezingen 2013 En.besp. KAVB, DLV Communicatie en kennisverspreiding, nieuwsbrief, lezingen etc. Haal t zonnetje in huis, zonnewarmte op maat, een leidraad Hernwb WUR-PPO Inventarisatie techn. Mogelijkheden, ontwikkelen leidraad toepassing zonnewarmte Alg. Flynth, MPS Data voor MJA monitoring Verzamelen monitorgegevens Organisatorisch kader Alg. KAVB, Agentschap NL Paddenstoelen Nieuwe voedingsbodem en rassen Nieuwe voedingsbodem en rassen Toek. bestendige teelt Toek. bestendige teelt WUR WUR Coördinatie, procesbegeleiding, verantwoording Fundamentele kennis doorgroeiing compost, rassen, betere voedingsbodems Toetsen en praktijkrijp maken nieuwe rassen en voedingsbodems Dauwpuntskoeling En.besp. pm Analyse of dauwpuntskoeling perspectief biedt Communicatie en kennisverspreiding En.besp. + Hernwb Diverse partijen Kennis verspreiden, verhogen penetratiegraad opties besäring en hernieuwbaar Fund. Teelt met bedkoeling en - En.besp. DLV Praktijknetwerk verwarming Fruitteelt Inventarisatie hernieuwbare energie Hernwb pm Overzicht mogelijkheden technisch, economisch Brandstofbesparing En.besp. pm Vergelijking trekkermotoren Kennisoverdracht En.besp. + pm Toepassing bevorderen besparing en Hernwb hernieuwbaar Inventarisatie knellende regels En.besp. + Hernwb pm Inzicht waar actie gewenst is Groente- en Fruitverwerkende Ind. Onderzoek FO waarden En.besp. pm Onderbouwing FO waarden geen Fund. Totaal beschikbaar voor deze projecten Bij PT Bij EL&I Definitieve keuze in loop van 2013 Nb. Monitorin g MJA reeds voorzien (tabel 1) Totaal beschikbaar bij PT , bij EL&I nb (Agroconvenant Open teelten) Def. Keuze in 2013 Nb. Duurzame bewaring reeds voorzien (tabel 1) Totaal 22 Productschap Tuinbouw

23 Onderzoek en ontwikkeling Onderzoek op praktijkniveau mogelijkheden hergebruik laagwaardige restwarmte En.besp. + Reststr. pm Reststromen pm toegevoegde waarde voedsleveiligheid van nieuwe verwerkingstechnieken, procesautomatisering, minimaliseren van watergebruik en uiteindelijk het sluiten van de waterkringloop Inzicht in kosten en mogelijkheden CO2 footprint Alle pm Inzicht in CO2 foorprint sector, toepassing op bedrijven Programmalijn Duurzame Sierteelt Ketens GreenCHAINge Zie tabel 2 T.b.v. alle programmalijnen Ontwikkel- en consultancy budget Afh. vraag Adhoc opkomende vragen oplossen Afh. vraag beschikbaar bij PT , bij EL&I nb (via MJA3 convenant) Def. Keuze in 2013 Tabel 4. Tenslotte een overzicht van lopende projecten die in 2013 worden gecontinueerd. De verplichtingen daarvoor zijn in voorgaande jaren reeds aangegaan, dekking uit begroting Titel Actielijn Indiener, Output Type PT inzet 2013 uitvoerder Programmalijn Kas als Energiebron Energiemonitor (lopend, PTnr 13221) Instr. WUR Feiten energieprestatie (EL&I ) HNT Lisianthus En. Besp. WUR substraat&belichting (PTnr 14491) Programmalijn SZ sectoren, MJA3 Kwaliteit & Energiebesparing Tulpenbroei (PTnr 14489) En. Besp. Zwaagdijk Communicatie 2013 Het Programma Energie en CO2 heeft een actieve aanpak op het gebied van communicatie, publicatie en kennisdeling. Doelgroepen De communicatie richt zich vanzelfsprekend vooral op tuinbouwondernemers. Het is van belang dat zij kennis nemen van de ontwikkelde kennis en innovatie en dat zij actief meedenken in het formuleren van nieuwe kennisvragen. Ook toeleveranciers en adviseurs zijn een primaire doelgroep. Zij brengen de kennis bij de ondernemingen of zijn actief in het ontwikkelen van nieuwe technieken. De communicatie richt zich ook op organisaties en sectoren waarmee de tuinbouw kan samenwerken om de energie ambities dichterbij te brengen. Daarnaast ook op maatschappelijke organisaties, (lokale) overheden en partijen die ondersteuning kunnen geven aan de ambities. Communicatiemiddelen PT-Website Sectorspcifieke websites zoals pm aanvullen Nieuwsbrieven, persberichten Productschap Tuinbouw 23

24 Publicaties zoals handleidingen, stappenplannen, rekenmodellen en uiteraard onderzoeksresultaten Vakbladartikelen, korte filmpjes Presentaties, workshops Social media (o.a. twitterberichten) en communities De communicatie wordt per tuinbouwsector specifiek uitgevoerd. In iedere programmalijn is een communicatieplan opgenomen waarin is vastgelegd wie verantwoordelijk is welke taakverdeling is afgesproken. Ook in de projecten is altijd een communicatieparagraaf opgenomen en uitvoerders spelen een actieve rol daarin. Dat betreft de communicatie over inhoudelijke energieonderwerpen vanuit de projecten. Communicatie over het PT programma is de verantwoordelijkheid van de programmamanager, met ondersteuning van het PT communicatieteam. Ook de leden van het PT-Ondernemingsplatform Energie en CO2 zijn van belang voor een goede communicatie, in hun regio, in hun sector, in hun netwerk. Het ondernemingsplatform zet zich daarvoor in, via bijeenkomsten, social media (twitter, linkedin discussies) Input voor het Programma Het Programma en werkplan 2013 is onder meer gebaseerd op de volgende input - Alle sectoren: Inputronde september via internet - Glastuinbouw: Feedback uit klankbordgroepen (o.a. licht, CO2, bio-energie), uit begeleidingscommissies onderzoek, onderzoeksresultaten - Glastuinbouw: Inhoudelijke heroriëntatie secretariaat/managementgroep over Kas als Energiebron m.b.t. de doelen en ambities, met adviezen uit het Platform KaE. Dit is getoetst in een bijeenkomst met ondernemers in augustus. - Bloembollen: Meerjarenprogramma Bloembollen, gebaseerd op discussies met ondernemers in de Werkgroep MJA, en de Projectgroep+Stuurgroep MJA - Paddenstoelen: Voortbouwend op eerdere Jaarwerkplannen, het Rapport Transitiepad klimaatneutrale paddenstoelenteelt, Werkgroep MJA - Fruitteelt: Werkgroep Agroconvenant Open teelten, diverse eerder uitgevoerde inventarisaties in dat verband, NFO, PPS Interactieve duurzame bewaring hardfruit - Groente- en Fruitverwerrkende Industrie: Routekaart 2030, opgesteld door de platforms Industriegroenten, Techniek&MJA en Technologie&Thema. - Bloemenhandel: Eerdere projecten op het gebied van logistiek in de sierteeltketen, Het rapport Duurzame (Sierteelt) Ketens 24 Productschap Tuinbouw

Programma Energie en CO 2 & Jaarplan 2013

Programma Energie en CO 2 & Jaarplan 2013 Behoort bij agendapunt 5e i 1.1 Productschap Tuinbouw Verg. Cie. Voedingstuinbouw dd. 23-10-2012 Adres Louis Pasteurlaan 6 Postbus 280, 2700 AG Zoetermeer Telefoon 079 347 07 07 Fax 079 347 04 04 Internet

Nadere informatie

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB Omslag notitie Vergadering van de sectorcommissie Bloemkwekerijproducten Datum vergadering 5 maart 2012 Agendapunt 7b Voorbereid door Jerre de Blok Totaal aantal pagina s 5 17 februari 2012 1. Project

Nadere informatie

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Programma Kas als Energiebron Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Inhoud Kenmerken glastuinbouw Introductie Programma Kas als Energiebron

Nadere informatie

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw 30.000 ondernemingen De Nederlandse tuinbouw- en groensector bestaat uit een kleine 30.000 ondernemingen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Grenzen voor Luchtkwaliteit

Grenzen voor Luchtkwaliteit Grenzen voor Luchtkwaliteit Jolanda Heistek Projectmanager CropEye: KennisMakelaar, InnovatieRegisseur, NetwerkFacilitator T:06 13608752 Jolanda.heistek@cropeye.com Agenda Grenzen voor Luchtkwaliteit;

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Grenzen voor Luchtkwaliteit

Grenzen voor Luchtkwaliteit Grenzen voor Luchtkwaliteit Jolanda Heistek Projectmanager CropEye: KennisMakelaar, InnovatieRegisseur, NetwerkFacilitator T:06 13608752 Jolanda.heistek@cropeye.com Aanleiding Vragen van tuinbouwondernemers;

Nadere informatie

Optimaal gebruik van CO 2

Optimaal gebruik van CO 2 Optimaal gebruik van CO 2 Energiek2020 Event, 17 maart 2011 Anja Dieleman Wageningen UR Glastuinbouw Onderwerpen Trends CO 2 balans van de kas Effecten van CO 2 op groei Fysiologisch effect van CO 2 :

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum 18 04 2013 Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

Werken in de Tuinbouw - programma Arbeid

Werken in de Tuinbouw - programma Arbeid Werken in de Tuinbouw - programma Arbeid De Nederlandse tuinbouw- en groensector dankt zijn unieke positie als internationaal tuinbouwcentrum aan ondernemers en medewerkers, die in staat zijn nieuwe kennis

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Energie aspecten EPT en SiB

Energie aspecten EPT en SiB 26 Februari 2015 Energie aspecten EPT en SiB Jan Gielen DLV Plant MUSHROOMS j.gielen@dlvplant.nl 1 Energiebesparende opties EPT en SiB EPT www.energiekepaddenstoelentelers.nl Houtkachel Zonnepanelen WKO

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2016 Revisie:

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie Champignon kwekerij t Voske Klimaatneutraal door Duurzame energie Jan Gielen Manager / Specialist Klimaat & Energie DLV Plant MUSHROOMS E-mail: j.gielen@dlvplant.nl 1 Onderwerpen Schone en Zuinige Paddenstoelensektor:

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V.

Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V. Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V. Energieverbruik en CO 2 emissies juni 2015 Opgesteld door: M. Kelger Rapportage 2014 Energieverbruik en CO2 emissies Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Energieverbruik

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2015 Revisie:

Nadere informatie

Energie Management Programma 3.B.2

Energie Management Programma 3.B.2 Energie Management Programma 3.B.2 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Reductiedoelstellingen 2012-2016... 3 3 Reductiemaatregelen... 5 4 Budgettering... 6 Schuuring Pagina 1 van 6 1 Inleiding Dit document

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Transitiepad bio-energie in de glastuinbouw Glastuinbouwdag 2014 Vrijdag 7 maart 2014 Sander Peeters www.energymatters.nl Inhoud 1. Bio-energie in de glastuinbouw 2. Herijking

Nadere informatie

energiemanagement & kwaliteitsmanagement

energiemanagement & kwaliteitsmanagement Energiemanagement Programma & managementsysteem Het beschrijven van het energiemanagement en kwaliteitsmanagementplan (zoals vermeld in de norm, voor ons managementsysteem). 1 Inleiding Maatschappelijk

Nadere informatie

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE 2 INLEIDING 3 01. HET CO2-REDUCTIEBELEID VAN ONS BEDRIJF 3

Nadere informatie

Energie Management ACTIE Plan

Energie Management ACTIE Plan 1. Inleiding Het Energie Management ACTIE Plan (EMAP) geeft weer hoe binnen Schulte en Lestraden B.V. de zogenaamde stuurcyclus (Plan-Do-Check-Act) wordt ingevuld om de prestaties en doelstellingen van

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Handelsplatform, marktplaats voor energie in de tuinbouw De glastuinder van nu is een allround manager die van alle markten thuis moet zijn om zijn bedrijf economisch

Nadere informatie

CO2 prestatieladder Reductiebeleid en reductiedoelstellingen

CO2 prestatieladder Reductiebeleid en reductiedoelstellingen CO2 prestatieladder Reductiebeleid en doelstellingen Versie: Definitief Datum: februari 2015 Eis: 2.C.3 Westgaag 42b - 3155 DG Maasland Postbus 285-3140 AG Maassluis Telefoon: 010-5922888 Fax: 010-5918621

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Reijm Groep I B.V. Auteur(s): Fred Reijm, CO2-functionaris, Reijm Groep

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Firma W. Zwaan en Zonen Auteur(s): Gerard Zwaan, CO2-functionaris, Firma

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

Energiemanagementplan

Energiemanagementplan Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder Het Veldwerkbureau B.V. Niveau 3 Auteur(s): De heer G.R. Hartkamp De heer J.A. Möller Versie 2.0 17 december 2013 Definitief rapport Inleiding Binnen ons Energiemanagementsysteem

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Glastuinbouw van Koploper naar Kampioen Energie Besparen Plan van aanpak Innovatie doorbraken energiebesparing en duurzame energie

Glastuinbouw van Koploper naar Kampioen Energie Besparen Plan van aanpak Innovatie doorbraken energiebesparing en duurzame energie Glastuinbouw van Koploper naar Kampioen Energie Besparen Plan van aanpak Innovatie doorbraken energiebesparing en duurzame energie Samenvatting De glastuinbouw en de overheid delen de visie dat de sector

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0 Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder Versie 4.0 Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: oktober 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

VGB - LTO glaskracht Nederland GreenCHAINge houdbaarheid Roos in de keten

VGB - LTO glaskracht Nederland GreenCHAINge houdbaarheid Roos in de keten VGB - LTO glaskracht Nederland GreenCHAINge houdbaarheid Roos in de keten Anton Bril 3 juli 2014 Nederlandse Vereniging van Groothandelaren in Bloemkwekerijprodukten 270 importeurs & exporteurs Leden vertegenwoordigen

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3. 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Algemeen 2.2 Per scope

Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3. 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Algemeen 2.2 Per scope Energie management actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): F. Reijm () A.T. Zweers (A.T.

Nadere informatie

Bedrijfsartikelen & Kantinebijeenkomsten

Bedrijfsartikelen & Kantinebijeenkomsten Bedrijfsartikelen & Kantinebijeenkomsten Duurzame energie en energiebesparing 2011 in de paddenstoelenteelt. DLV Plant Postbus 6207 5960 AE Horst Expeditiestraat 16 a 5961 PX Horst T 077 398 75 00 F 077

Nadere informatie

(Energie) management-actieplan

(Energie) management-actieplan (Energie) management-actieplan Eis 3.B.2 Barendrecht, Oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk Inhoud 1. Inleiding 3

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies

Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies BESIX Nederland Branch 17 oktober 2011 Definitief rapport BESIX Nederland Branch Trondheim 22-24 Postbus 8 2990 AA Barendrecht

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

Energie beoordelingsverslag 2015 11-02-2016

Energie beoordelingsverslag 2015 11-02-2016 Energie beoordelingsverslag 2015 11-02-2016 Energie Beoordelingsverslag 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Bedrijf 4 2.1 Activiteiten 4 2.2 Bedrijfsonderdelen 4 2.3 Factoren die het energieverbruik beïnvloeden

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Van der Pols Pernis Machineverhuur B.V. Auteur(s): Arend van der Pols,

Nadere informatie

eindrapportage consultancy Kennistrip WKK met WP eindrapportage consultancy betreft versie datum Auteur project 10-0067

eindrapportage consultancy Kennistrip WKK met WP eindrapportage consultancy betreft versie datum Auteur project 10-0067 eindrapportage consultancy Kennistrip WKK met WP eindrapportage consultancy betreft Kennistrips met diverse telers naar een WKK installatie die gecombineerd is met een Warmtepomp en aquifer. versie 1.0

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Pannekoek GWW B.V. Auteur(s): Carolien Degen, CO 2 -functionaris, Pannekoek

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2015 Revisie:

Nadere informatie

Communicatieplan Valmont Nederland B.V.

Communicatieplan Valmont Nederland B.V. VEMS 1-03 Communicatieplan 31-10-13 Vervangt 13-09-13 Communicatieplan Valmont Nederland B.V. CO 2 Prestatieladder 2.1 Valmont Nederland B.V. Den Engelsman 3 6026 RB Maarheeze Postbus 2632 6026 ZG Maarheeze

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Relatie met taken/thema s PT De projecten passen in het kernpakket van het PT: het Programma Energie & CO 2.

Relatie met taken/thema s PT De projecten passen in het kernpakket van het PT: het Programma Energie & CO 2. Omslag notitie Vergadering van Commissie Sierteelt en Groen Datum vergadering 26 februari 2013 Agendapunt 4a Voorbereid door Piet Broekharst/Aat Dijkshoorn/Dennis Medema Totaal aantal pagina s 33 15 februari

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Meerjarenprogramma 2012-2015 Sector Bloembollen- en Bolbloementeelt Jaarwerkprogramma 2013. Januari 2013

Meerjarenprogramma 2012-2015 Sector Bloembollen- en Bolbloementeelt Jaarwerkprogramma 2013. Januari 2013 Meerjarenprogramma 2012-2015 Sector Bloembollen- en Bolbloementeelt Januari 2013 Januari 2013 Sector Bloembollenen Bolbloementeelt Inhoudsopgave voorwoord 2 Algemene Inleiding 3 1. Meerjarenprogramma 2012

Nadere informatie

Energievisie Glastuinbouw Bergerden/Huissen - Angeren

Energievisie Glastuinbouw Bergerden/Huissen - Angeren QuickTime en een -decompressor zijn vereist om deze afbeelding weer te geven. Energievisie Glastuinbouw Bergerden/Huissen - Angeren Opdrachtgever: Provincie Gelderland & Gemeente Lingewaard Adviesbureau:

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT 30 januari 2014 Introductie Nederland ICT Nederland ICT is de branchevereniging van ICT-bedrijven

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Energiek: bespaar een piek

Energiek: bespaar een piek Energiek: bespaar een piek Belichting strategieën in de sierteelt Edwin van der Knaap 26 maart 2015 Inhoud Probeemveld Het nieuwe belichten, mythe of realiteit? Stellingen Casus Proef Perfecte Roos Discussie

Nadere informatie