Sekse als ordeningsprincipe

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sekse als ordeningsprincipe"

Transcriptie

1 3262_V00_ :25 Pagina 2 2 Sekse als ordeningsprincipe INTERVIEW DOOR SYLVIA BUIS Professor dr. Toine Lagro was jaren het wetenschappelijke gezicht van de vnva. Als eerste (en tot nu toe enige) bijzonder hoogleraar namens de vnva heeft zij zich altijd sterk gemaakt voor de seksespecifieke geneeskunde. Dat blijft zij doen, maar inmiddels als gewoon hoogleraar aan het UMC St. Radboud in Nijmegen en vooral, als huisarts. Een interview met een energieke en enthousiaste vrouw. Huisarts en hoogleraar Allereerst ben ik huisarts, begint Toine, dat is mijn diepgewortelde inborst. Dat klinkt zwaar, maar zo voel ik het wel. Ze heeft al jaren een huisartsenpraktijk met drie huisartsen en is daarnaast hoogleraar Vrouwenstudies Medische Wetenschap. Hierin houd ik me bezig met onderwijs, wetenschappelijk onderzoek en het maatschappelijk debat naar sekseverschillen in ziekte en gezondheid. Sinds professor Betty Meyboom met emeritaat is gegaan is ze de enige vrouwelijke hoogleraar Huisartsgeneeskunde. Ook al is ze geen hoogleraar meer namens de, haar aandachtsgebied is niet veranderd en ze blijft zich inzetten als vnva-ambassadeur, als rolmodel en coach voor jonge vrouwelijke artsen. Vrouwenstudies De naam Vrouwenstudies doet ten onrechte vermoeden dat haar onderzoek zich alleen richt op vrouwen. Toine legt uit dat Genderstudies een betere naam zou zijn: Maar gender is binnen de medische wetenschap een te onbekend begrip, en mijn doelgroep is toch primair de medische professie. Ze heeft overwogen de leerstoel Sekseverschillen in de geneeskunde te noemen, maar vond deze naam te beperkt. In Nijmegen loopt momenteel een belangrijk project om sekse te integreren in het basiscurriculum van het geneeskundeonderwijs. Hierbij Foto: An Stalpers hoort ook de vraag hoe je seksespecifiek onderwijs kunt meten, en is een gender awareness scale in ontwikkeling. Enthousiast vertelt ze over een uniek samenwerkingsverband tussen de universiteiten van Amsterdam, Maastricht en Nijmegen over de implementatie van seksespecifieke hulpverlening in de huisartsenopleiding. Tien koppels van huisartsopleider en huisarts-in-opleiding worden getraind in een seksespecifieke benaderingswijze aan de hand van drie standaarden: incontinentie, depressie en angina pectoris. De standaarden zijn seksespecifiek gemaakt in Amsterdam, Nijmegen verzorgt de vertaling naar de dagelijkse praktijk, de training en de implementatie en de Maastrichtse bijdrage bestaat uit de evaluatie. Sekse, seksualiteit en cultuur De centrale thema s van Toines vakgebied zijn vrouwspecifieke aandoeningen en sekseverschillen. Toine noemt als voorbeeld het onderzoek van Sylvie Lo Fo Wong over partnergeweld. Een nieuwe lijn in het onderzoek betreft de positie van illegale vrouwen, vrouwen zonder papieren. Dit past mooi binnen ons aandachtsgebied, want we kijken naast naar sekse ook naar cultuur. Dit is bij uitstek een onderwerp over de kwetsbaarheid van vrouwen in hun context, nogal eens met geweld en seksueel misbruik. Daarnaast zijn we ook bezig met aandoeningen die weinig aandacht krijgen, zoals We kijken naar sekse en cultuur perniones, een aandoening die vooral vrouwen treft. Toines speciale aandachtsgebied is de urogynaecologie, in het bijzonder incontinentie, waarbij het onderzoek inmiddels is uitgebreid naar Turkse en Marokkaanse vrouwen. Raakvlakken Toine is een pionier op dit gebied. Ze legt uit: Ten eerste was ik al tijdens mijn studietijd

2 3262_V00_ :25 Pagina 3 3 lid van een studentenwerkgroep voor beter onderwijs en voor een beter toegankelijke gezondheidszorg. Het ging ons om meer aandacht voor een psychosomatische geneeskunde, en we hebben bereikt dat seksuologie onderdeel werd van het curriculum. Ten tweede was ik de tweede vrouwelijke huisarts in Nijmegen en ik kreeg veel patiënten die ontevreden waren over de behandeling door hun huisarts. Het was de tijd van de zwartboeken over vrouwen en gynaecologie en psychiatrie. Van seksueel misbruik wist ik niets af. Ook niet van incontinentie, dat was het terrein van de specialist. Het was dus een samengaan van kritisch bezig zijn, ook maatschappelijk en het seksespecifieke aanbod in de praktijk. Ik vind het prettig om te werken op een positie met veel raakvlakken en kruispunten. Dit is voor mij de ideale plek en ik kan me geen betere plek wensen. Hoogleraar In 1991 promoveerde ze op het onderwerp incontinentie bij vrouwen in de huisartspraktijk. Eind jaren tachtig waren er maar weinig huisartsen die promoveerden. Het gaf je bijzondere belangstelling voor wetenschappelijk onderzoek aan en je moest er ook toen al veel energie in stoppen. Ik heb er veel van geleerd doordat ik het hele wetenschappelijke traject heb doorlopen, en het brengt je allerlei contacten. Ik gaf indertijd al vrijwillig interdisciplinaire colleges via het Centrum voor Vrouwenstudies, en zo ontstond het idee voor een apart project over sekseverschillen in gezondheid. Rond die tijd had de het plan opgevat om zich te profileren door het aanstellen van een vrouwelijke hoogleraar. Toine: Dit is enorm belangrijk geweest voor de beeldvorming van de naar buiten, voor de positie van vrouwelijke artsen en ook voor de aandacht voor gender. Verworvenheden De belangrijkste verworvenheid van mijn vakgebied is dat artsen zich afvragen of ze een man of een vrouw voor zich op het spreekuur hebben. Seksespecifieke kennis is belangrijk voor de a priori kans, legt Toine uit. Er zijn bekende fysieke verschillen tussen mannen en vrouwen, bijvoorbeeld bij klachten van pijn op de borst. Bij vrouwen boven de 65, vooral als er ook sprake is van diabetes, moet je pijn op de borst altijd als een alarmsymptoom beschouwen. Schildklierproblemen komen eigenlijk vooral voor bij vrouwen. Verder is het van belang om te weten dat digoxine vaak niet goed werkt bij vrouwen met hartfalen. Doordat vrouwen meer linksrechtsverbindingen hebben in de hersenen is er bij vrouwen met een cva minder vaak sprake van een afasie dan bij mannen. Maar het gaat niet alleen om biologische verschillen. Neem bijvoorbeeld het hulpvraaggedrag bij incontinentie. Als vrouwen bij de dokter komen is het meestal al heel ernstig. Mannen komen vaak eerder, maken zich zorgen over hun prostaat of hun seksuele functioneren. Zo komen we op het gebied waar biologische, sociale en psychologische processen elkaar beïnvloeden. Toine vertelt dat haar groep nu bezig is met het samenstellen van een bundel met casussen over sekse en diversiteit in het professioneel handelen. Een voorbeeld is de wijze waarop een vader en moeder omgaan met het verlies van een kind. Er is natuurlijk een grote kern van gelijkheid: verdriet is verdriet. Maar vaak zie je dat vaders sneller weer door willen, gaan werken en gaan sporten. Moeders verwerken het vaker door erover te praten, een dagboek te schrijven of te lezen. Als arts helpt het als je op de hoogte bent van verschillen in de verwerking van verdriet, zodat je mensen beter kunt begeleiden. Een ander mooi voorbeeld is onze studie naar seksuele problemen bij mannen en vrouwen met diabetes. Er zijn veel studies gedaan naar seksuele dysfunctie bij mannen, weinig echter bij vrouwen. Uit ons nieuwe onderzoek blijken erectiele dysfuncties en orgasmeproblemen bij mannelijke diabetespatiënten veel frequenter (tot 53%) voor te komen dan in de controlegroep, maar ook vrouwen met diabetes gaven in 30% Ik vind het prettig om te werken op een positie met veel raakvlakken en kruispunten. De belangrijkste verworvenheid van mijn vakgebied: artsen vragen zich af of ze een man of een vrouw voor zich hebben op het spreekuur. moeilijkheden met het orgasme aan. Vrouwen met diabetes gaven vaker dan vrouwen zonder diabetes, maar ook veel vaker dan mannen met diabetes, aan dat seks niet prettig was. Vrouwen spreken ook een duidelijke preferentie uit voor een vrouwelijke hulpverlener als het gaat om het bespreken van seksuele problemen. Mannen maakt het niet zoveel uit. Culturele diversiteit Dat het niet om een modetrend gaat is voor Toine wel duidelijk: Het wordt eigenlijk steeds belangrijker. We zien een steeds grotere verscheidenheid aan mensen op het spreekuur. Die toename van culturele diversiteit past goed bij het denken over gender. Hier komt Toine op een van de centrale thema s in haar werk: Het gaat om een manier van denken die je leert, om te denken vanuit het individu en er tegelijkertijd op te letten dat mensen op groepsniveau kenmerken gemeen hebben zoals sekse en cultuur. Die aspecten moet je weten, kunnen toepassen en navragen of het bij hen van toepassing is. Daarbij is het steeds van belang op te letten dat je niet stereotypeert. Cultuur is onderdeel van dezelfde diversiteit. Zelf vind ik sekse, denk ik, een belangrijker ordeningsprincipe, juist omdat het binnen andere culturen vaak nog pregnanter aanwezig is. Vaak gaat het om verschillen in zeggenschap en macht, onder andere over reproductie. Processen doorbreken Toine benadrukt dat het nadenken over sekseverschillen erg nuttig is voor artsen. Het gaat vooral om verdieping. Bovendien verdiep je je in de vraag hoe je zelf man of vrouw bent geworden, over je eigen geschiedenis en identiteit. Studenten die in het keuzeblok nadenken over sekse en gender zeggen dan altijd dat ze veel leren over hun eigen relatie tot hun ouders en partner. Je begrijpt meer over gemeenschappelijke factoren, en met die kennis kun je je ook afvragen of je rolpatronen wilt doorbreken. Als je weet waar het over gaat kun je er ook directer naar vragen, zoals uw klachten zouden erop kunnen wijzen dat er misbruik is geweest; is dat bij u het geval? Of in geval

3 3262_V00_ :25 Pagina 4 4 van partnergeweld: durft u uw man dan ook tegen te spreken? Patiënten zijn er vaak blij mee als zij merken dat je kennis hebt over zaken als incest en geweld. Betekent dit dat we allemaal de Venus en Mars boeken moeten gaan bestuderen? Nee, is haar stellige antwoord. In deze boeken wordt de psychologie voorgesteld als een biologisch determinisme. Ik wil juist laten zien dat kenmerken zich ontwikkelen onder invloed van omgevingsfactoren, dat ze kunnen veranderen, dat er een eigen wil en autonomie bestaat. Vrouwenstudies wil seksestereotypering juist aan de kaak stellen. prachtig als alle beroepsgroepen aandacht zouden besteden aan communicatie, sekseverschillen en onverklaarbare medische klachten en seksuele trauma s! Over één ding moet ze haar enthousiasme temperen: tijdens dit interview. Ik vind het ook leuk om onderwijs te geven en kan ervan genieten om met een groep studenten een video te bespreken: Wat is de betekenis van wat die man vertelt over seksueel misbruik? Heeft die Weerstand Toines enthousiasme en inzet hebben ertoe geleid dat sekseintegratie in het basiscurriculum op alle universiteiten in gang is gezet, ook daar waar men aanvankelijk veel weerstand toonde. Er bestaat een groot kennistekort over de invloed van sekse: wat men niet weet, ziet men niet. Ze is blij met de actieve vraag naar nascholing. Ze merkt op dat specialisten ook belangstelling tonen voor de modulen: Huisartsen houden zich altijd al bezig met context en zijn daar gevoelig voor. Bij specialisten gaat het nu vaak om persoonlijke belangstelling. Maar ze ziet zeker een kans: alle specialistenopleidingen worden geherstructureerd. Het lijkt me Foto: An Stalpers Stel seksestereotypering aan de kaak. de vooringenomenheid van het masculiene standpunt, vooral bij beleidsmakers die vaak niet het belang zien. En zolang er te weinig vrouwelijke hoogleraren zijn, verwacht ze hierin weinig verandering. Genieten Ik heb heel veel verschillende dingen, maar ze zijn niet verbrokkeld: onderwijs, praktijk, voordrachten, onderzoek. Ik ben heel tevreden met mijn vak, zegt ze voor de tweede maal persoon een verklaring voor wat er is gebeurd? We weten dat het helpt voor de verwerking van tegenslagen in het leven als mensen een verklaring hebben. Zoals voor alle vrouwen is voor mij de context van mijn werk ook heel belangrijk. Ik heb een leuke groep medewerkers. Ik geef veel, maar krijg ook veel terug in mijn werk. En, ik kan me ook heel goed ontspannen. Zoals nu elke avond, kijken naar Heimat. Dat is echt genieten, dat is heerlijk. Net uit en te recenseren! De bundel Sekse en diversiteit in het professioneel handelen 50 patienten casus voor het medisch onderwijs, auteurs: drs Linda Mans, drs Anja Dijkstra en prof. dr Toine Lagro- Janssen. Kosten 15,-. Info: Foto: Rogier Fokke

4 3262_V00_ :25 Pagina 5 Gender awareness in de geneeskunde 5 DOOR PETRA VERDONK, PSYCHOLOOG/ONDERZOEKER VROUWENSTUDIES MEDISCHE WETENSCHAPPEN UMC ST RADBOUD Anno heeft de geneeskunde steeds meer aandacht voor sekseverschillen in gezondheid en ziekte. Sekseverschillen vindt men in oorzaken, klachtpresentatie, diagnostiek en behandeling en in gevolgen van ziekte. Vele komen voort uit biologische, psychologische en sociale factoren, en de interactie hiertussen. Voor arstsen is het vaak moeilijk om deze factoren uit elkaar te houden. Onderzoekers hebben inmiddels ook veel geschreven over sekseverschillen en professioneel gedrag. Zowel de sekse van de arts als de sekse van de patiënt zijn van belang in de arts-patiëntrelatie. Zo duren consulten van vrouwelijke artsen bijvoorbeeld langer dan die van mannelijke ongeacht de sekse van de patiënt, consulten van mannelijke artsen met vrouwelijke Seksestereotypering patiënten duren langer dan die met draagt bij aan mannelijke. Miscommunicatie komt moeizame vaker voor in de relatie mannelijke arbeidsreïntegratie arts versus vrouwelijke patiënt. van vrouwen. Vrouwelijke artsen worden echter vaker onderbroken door patiënten. En mannelijke artsen interrumperen de patiënt vaker met een vraag, terwijl vrouwelijke artsen de patiënt vaker interrumperen met het tonen van begrip of ondersteuning. De opleiding en socialisatie tot arts doen kennelijk niet alle sekseverschillen in socialisatie verdwijnen, ondanks de vooronderstelling dat dokters een neutrale houding hebben ten opzichte van de patiënt, ongeacht bijvoorbeeld diens sekse, huidskleur, religie of leeftijd. Inzicht in sekse en gender is dus voor iedere arts van groot belang. Hoe bereik je dat? Bedrijfsgeneeskunde: een voorbeeld Tijdens een workshop over vrouwen en arbeidsongeschiktheid vertelde een jonge, mannelijke bedrijfsarts dat hij vrouwen toch anders behandelt dan mannen. Een aantal andere workshopdeelnemers viel hem bij. Een vrouwelijke bedrijfsarts liet weten juist hard te werken voor die mensen, die zelf weinig actie ondernamen om te reïntegreren, toevallig vaker vrouwen. Een mannelijke bedrijfsarts gaf weer toe dat hij zich extra gemotiveerd voelde om aan de slag te gaan bij mensen die actief met hun eigen reïntegratie bezig waren. En toevallig waren dat weer vaker mannen. Uit de cijfers blijkt, dat vrouwen minder vaak reïntegreren dan mannen. Werkgevers in de vrouwensectoren sluiten minder goede contracten af met arbodiensten. Mede hierdoor is de bedrijfsarts minder goed op de hoogte van typisch vrouwenwerk, waardoor de dienstverlening in kwaliteit achterblijft. Ook vinden we in de literatuur, dat bedrijfsartsen vrouwen vaker passief vinden dan mannen, maar tegelijkertijd dat passieve mannen meer geactiveerd worden om werk te hervatten dan passieve vrouwen. Naast allerlei andere oorzaken van sekseverschillen in arbeidsongeschiktheidsrisico, draagt dus ook ongelijke behandeling, als gevolg van seksestereotypering, bij aan een moeizame arbeidsreïntegratie van vrouwen. Gender awareness In seksespecifieke gezondheidszorg worden sekseverschillen niet genegeerd, maar wordt juist rekening gehouden met eigenschappen, levensgebeurtenissen en ervaringen die vaker voorkomen bij de ene sekse dan bij de andere. De term sekse verwijst naar biologische verschillen tussen mannen en vrouwen en de term gender naar cultureel bepaalde verschillen. In de geneeskunde zijn beide begrippen relevant. Inzicht in de betekenis van zowel sekse als gender gender awareness bij artsen is om diverse redenen belangrijk. Ten eerste dienen sekseverschillen in gezondheid en ziekte verkleind te worden. Ten tweede leidt gender awareness tot een hogere kwaliteit van zorg voor zowel mannen als vrouwen. Ten derde is inzicht in de betekenis van sekse en gender van belang voor een goede arts-patiëntrelatie. En als laatste wordt gesteld dat gender awareness invloed heeft op thema s zoals de seksesegregatie in medische specialismen en op de medische cultuur in het algemeen. Toekomstige artsen ontwikkelen tijdens hun opleiding respect voor patiënten of juist niet zowel door de curriculuminhoud als

5 3262_V00_ :25 Pagina 6 6 door de wijze waarop met gender issues in de faculteit wordt omgegaan, zoals bijvoorbeeld met seksuele intimidatie, het glazen plafond, of het percentage mannen en vrouwen dat instroomt in de verschillende specialismen. Gender awareness bestaat uit drie aspecten: 1. kennis over en inzicht in de betekenis van sekse en gender voor gezondheid en ziekte. 2. gender sensitivity is de mate waarin artsen rekening houden met seksespe cifieke behoeften van mannen en vrouwen en hier sympathiek tegenover staan 3. gender stereotypen ofwel de mate waarin artsen stereotype opvattingen over mannen en vrouwen zowel artsen als patiënten hanteren. beste geval wordt de zorg of dienstverlening zoals Núnez (2000) het uitdrukt: alsof iemand jouw kleding voor je uitzoekt in kleuren die je zelf nooit zou dragen en net een maat te klein. Dokters besteden meer aandacht aan symptomen die overeenkomen met sekserollen, dan aan symptomen die daar niet mee overeenkomen, waardoor kwalitatieve verschillen (kunnen) optreden in informatie die van patiënten wordt verkregen. In een onderzoek van Benrud & Reddy (1998) werden korte beschrijvingen gegeven van (niet bestaande) sekseverschillen in ziekte, waarbij beurtelings mannen of vrouwen in het nadeel waren. Uit de resultaten bleek dat de respondenten (geen artsen) de oorzaken van de ziekte bij vrouwen vooral toeschreven aan emoties en aan biologische kenmerken. Kwam dezelfde ziekte echter volgens de beschrijving vaker voor bij mannen, dan Sewell, 2004). Dit kan negatieve gevolgen hebben voor hulpzoekgedrag van mannelijke slachtoffers, zowel door de reacties van hulpverleners als door de verdere sociale omgeving van slachtoffers. Meten van gender awareness Onder leiding van Toine Lagro-Janssen, hoogleraar Vrouwenstudies Geneeskunde van het UMC St Radboud, wordt een landelijk project uitgevoerd om in alle medische faculteiten een seksespecifiek curriculum te implementeren. Gender awareness wordt gemeten bij geneeskundestudenten. Een eerste versie van de vragenlijst is al voorgelegd aan alle eerste- en zesdejaarsstudenten van het UMC St Radboud (zie artikel van Annalies Harting, red.). Een tweede versie is voorgelegd aan alle vierdejaarsstudenten en de resultaten daarvan worden Gender awareness in de geneeskunde Hoewel niet alle onderzoekers het eens zijn over de negatieve impact van stereotypen positieve stereotypen bestaan immers ook is men het wel eens over de mogelijke negatieve gevolgen indien stereotypen onjuist zijn. Vooroordelen of ronduit discriminatie kunnen hiervan het gevolg zijn, of in het schreven de respondenten dit vaker toe aan meer controleerbare factoren zoals gedrag. In een vignet-studie naar slachtoffers van (nietseksueel) geweld bleek dat mannelijke slachtoffers met psychologische symptomen op minder sympathie konden rekenen dan vrouwelijke slachtoffers (Mendelshohn & momenteel verwerkt. In de toekomst kan een betrouwbare vragenlijst ook gebruikt worden om het effect te meten van seksespecifiek onderwijs in vervolgopleidingen en nascholingen. Voorbeeld Gender sensitivity Juist omdat mannen en vrouwen verschillend zijn moeten artsen iedereen op dezelfde wijze behandelen Geheel mee oneens Mee oneens Eens/noch oneens Mee eens Geheel mee eens Voorbeeld Gender stereotypen (patiënt en arts) Vrouwen maken meer gebruik van de gezondheidszorg dan in werkelijkheid nodig is Gender stereotypen (patiënt en arts) Mannelijke artsen zijn efficiënter dan vrouwelijke artsen Literatuur is opvraagbaar via Bureau vnva.

6 3262_V00_ :25 Pagina 7 7 Seksespecifieke hulpverlening Wat betekent dat voor de praktijk? We vroegen enkele artsen die zich verdiept hebben in seksespecifieke hulpverlening naar hun ervaringen op dit gebied. Wat doen en zien ze anders in hun praktijk? SEKSESPECIFIEKE HULPVERLENING: die term was ik tijdens mijn opleiding tot basisarts, diverse klinische assistentschappen en mijn opleiding tot huisarts nog niet tegengekomen. Verbazingwekkend eigenlijk, want toen Toine Lagro mij uitlegde wat die term inhield, ging er een wereld voor mij open en tegelijkertijd vielen vele puzzelstukjes op hun plaats. Begin 2000, net aan het einde van mijn opleiding tot huisarts in Nijmegen, vroeg zij mij om een onderwijsprogramma over seksespecifieke hulpverlening voor de huisartsenopleiding in Nederland te maken. Bestaand onderwijsmateriaal moest worden verzameld en samengevoegd met nieuw te maken materiaal. Bijna anderhalf jaar heb ik eraan gewerkt, en behalve dat je op een heel andere manier met het huisartsenvak bezig bent, heb ik ook veel over mezelf geleerd. Allereerst ben ik mij bewust geworden van het socialisatieproces. Hoe ben ik gesocialiseerd? Tevens viel mij op dat juist door dit proces verschillen tussen mannen en vrouwen ontstaan. Hierbij sta je tijdens je opleiding niet stil, aangezien je als man en als vrouw hetzelfde werk doet en daardoor gelijk lijkt te zijn. Daarnaast heb ik geleerd dat de geneeskunde uitgaat van een mannelijke, middelbare, blanke man als patiënt. Aan dat model worden de klachten, het lichamelijk onderzoek en de behandeling opgehangen. Maar wat voor een mannelijke patiënt geldt, hoeft beslist niet voor een vrouwelijke patiënt te gelden. Van bovenstaande kennis maak ik bewust gebruik als huisarts. Ik, in mijn rol als vrouwelijke huisarts, kan me goed inleven in de patiënten, zonder daarbij mijn eigen grenzen te verliezen. Een mannelijke patiënt verwacht over het algemeen een snelle oplossing, bijvoorbeeld een pil, en de vrouwelijke patiënt wil steun. Dit alles heeft voor mij het vak van huisarts nog aantrekkelijker gemaakt. Janette Steendam, huisarts HET IS BEKEND dat het risico voor vrouwen om in de WAO te komen 2.5 maal zo groot is als voor mannen. In de leeftijdsgroep jaar is dit zelfs 4 tot 5 maal zo groot. De laatste jaren is er veel onderzoek gedaan naar de oorzaak hiervan. De resultaten zijn echter niet eensluidend. Duidelijk is dat vrouwen vaker werken in branches waar meer risicofactoren voor verzuim aanwezig zijn (zoals weinig carrièreperspectief, weinig regelmogelijkheden en fysiek zwaar werk.). In de gezondheidszorg bijvoorbeeld is het risico voor vrouwen zelfs 4 maal zo groot als voor mannen. Deze werkomstandigheden verklaren ruim de helft van het verhoogde risico. Of een dubbele belasting bij vrouwen meespeelt is onduidelijk, de onderzoekers verschillen hierover van mening. Ook werd uit onderzoek duidelijk dat bedrijfsartsen reïntegratie voor mannen belangrijker vinden dan voor vrouwen. Vrouwen zelf denken pas aan werkhervatting als zij geheel beter zijn en hun huishouden weer kunnen doen. Samen met Ingeborg van den Bold deed ik een dossieronderzoek naar de vraag of er verschillen zijn tussen mannelijke en vrouwelijke verzekerden bij de beoordeling door verzekeringsartsen. Het resultaat gaf een aanwijzing dat verzekeringsartsen bij mannen meer over het werk rapporteerden en bij vrouwen meer over de privé-omstandighe den. Bij vrouwen werd meer gevraagd naar hun restcapaciteit dan bij mannen. Door dit onderzoek ben ik bewuster bij vrouwen meer over werk gaan praten, ook al leek de situatie wat uitzichtloos. Tot mijn verrassing bemerk ik dat praten over werk en mogelijkheden de stemming tijdens het gesprek soms geheel kan wijzigen. Was aanvankelijk de stemming verdrietig, depressief en ik kan niets, door serieus over werk en mogelijkheden te praten leek er hoop en activiteit te komen. Het lijkt erop dat vrouwen meer afwachtend zijn en pas bij stimulatie positief over werk kunnen gaan denken. Yvonne Margry, verzekeringsarts

7 3262_V00_ :25 Pagina 8 8 DE BELANGRIJKSTE TIP uit de docentencursus Seksespecifieke Geneeskunde was voor mij dat sekse er toe doet, en dat sekseverschil altijd aanwezig is op meerdere vlakken. Ik merk dat ook in mijn werk, als huisarts en als huisartsopleider. Soms is het sekseverschil leuk om naar te kijken, soms is het een belangrijk gegeven dat mijn werk richting geeft. Vrouwen en mannen vertellen hun klachten op een andere wijze en dat is ook leuk om te ervaren. Men report en women relate, leer je zien. Een man presenteert zijn klacht vaak instrumenteel. Hij heeft bijvoorbeeld maagpijn, en wil daar iets voor. Klaar. Een vrouw heeft een meer diffuus verhaal. Ze vertelt bijvoorbeeld wat last te hebben van haar buik, zo n vol gevoel, en vraagt zich af of dat kan komen omdat ze zich zo druk maakt? Dit verschil hoor je al in de eerste zinnen van een gesprek. In de regio van Amsterdam waar ik werk komt veel chlamydia voor op jonge leeftijd (15-25 jaar), dus ook gewoon bij VAAK WORD IK ME PAS ACHTERAF BEWUST van het feit dat ik te maken heb met een seksespecifiek probleem en dat ik een patiënt ook seksespecifiek benader tijdens mijn spreekuur. Zoals bij de man die met een longembolie in het ziekenhuis terechtkwam na een van zijn vele lange transatlantische vliegreizen. Een op het eerste gezicht kerngezonde man die er niet voor terugschrok om ondanks zijn zware baan zo vaak mogelijk fietsend naar het bedrijf te reizen. En dat was niet niks: 20 kilometer heen én terug. In eerste instantie leek die longembolie gewoon domme pech, maar nadat ik een paar keer met hem gesproken had bleek het een optelsom van factoren die vaker bij mannen ongens en meiden op de middelbare school. De kans op overdracht van chlamydia van man naar vrouw is 2x zo hoog dan omgekeerd, maar de gevolgen liggen bij de meiden. Een jongen wil gewoon een behandeling. Een meisje wil weten of ze nog zwanger kan worden, want een chlamydiainfectie verhoogt de kans op adnexitis en EUG. Ik zie nu veel meer sekseverschillen in mijn werk, maar ook in mijn eigen leven. Want dat is en blijft ook bij sekseverschillen; het zit nauw op je eigen huid. En gedrag wat je eigen is, verander je niet gemakkelijk; niet bij jezelf en niet bij een ander. Zoals bijvoorbeeld de drang van veel vrouwen om te zorgen. Een van mijn huisartsen in opleiding was helemaal verbaasd en bijna gepikeerd dat een vrouw haar verweet niet voldoende voor haar zieke vader te zorgen, terwijl de HAIO juist vond dat ze veel voor deze man gedaan had. Dat is voor mij dan een goed moment voorkomen. Een drukke baan, met veel verantwoordelijkheid en weinig tot geen tijd nemen voor privé, zoals gezin, vrienden of hobby s. Als oplossing voor de wat vage gezondheidsklachten zoals moeheid, hoesten en pijn op de borst leek het hem het beste dit alles te negeren, en net terug van een zakenreis gewoon hard door te blijven werken en te blijven fietsen van en naar zijn werk Totdat hij doodziek werd en met spoed naar het ziekenhuis moest. De longarts constateerde een longontsteking en een longembolie, achteraf geluxeerd door de combinatie van de longontsteking en lange vliegreis. Eigenlijk was hij al tijdens zijn buitenlandse reis niet helemaal fit, bleek later. Had hij eerder rust genomen, was het waarschijnlijk nooit zo geëscaleerd. Gelukkig om te bespreken wat zorgen betekent in iemands leven. Voor de dochter van deze patiënt, voor de HAIO en voor mij. Hoeveel energie kost het, en wat levert het op? Thema s als bijvoorbeeld zorgen zijn voor mij nooit vaste gegevens: het maakt mij nieuwsgierig hoe mensen in hun leven hiermee omgaan. En overbelasting; een disbalans tussen draagkracht en draaglast, heeft hier vaak mee te maken. En daardoor ontstaan lichamelijke klachten: mijn werkterrein. Tot slot: wil je wat doen in je werk met het thema sekseverschillen, dan moet je het zelf plannen. Naar mijn ervaring komt het thema nauwelijks aan bod, het staat weinig op nascholingsagenda s aangezien er altijd wel bedenkingen zijn: niet de belangrijkste boodschap, niet meer van deze tijd. Terwijl het dagelijks leven steeds weer het tegendeel bewijst. Magda Ruygers, huisarts heeft hij het zonder kleerscheuren overleefd. Dankzij zijn prima conditie knapte hij veel sneller op dan gebruikelijk, en al snel vatte hij het plan weer op ver weg te vliegen voor een belangrijke conferentie waar hij al meer dan een jaar aan gewerkt had. Helaas stak ik er een stokje voor: Ga eerst maar eens fulltime hier in het bedrijf aan de slag, voordat u gaat reizen met alles erop en eraan! BOOS was hij op de bedrijfsarts, héél boos! Maar deze beslissing bleek wel een doorbraak, want het was een van de weinige momenten dat hij besefte met zijn leven te spelen als hij zijn gevoelens bleef negeren. Monique van Beukering, bedrijfsarts KEMA Arbo b.v. EEN NIET ONAANZIENLIJK DEEL van nieuwe verwijzingen naar de interne polikliniek betreft buikpijn e.c.i.. Bekend is dat de vrouwen in deze verwezen populatie significant vaker een anamnese van seksueel misbruik of mishandeling hebben, maar dit zelden melden aan hun behandelend arts (Ann Intern Med (11): ). Vaak vermeldt de patiëntenhistorie een rondgang langs het medisch circuit, multipele lichamelijke klachten en meerdere operaties. Ik wil u een 24-jarige vrouw voorstellen die door de huisarts werd verwezen in verband met buikpijn zonder begeleidende informatie. Tijdens het eerste consult klaagt zij over zuurbranden, braken en opboeren. Sinds 10 jaar heeft zij pijn links en rechts onder in de buik. Ondanks begeleiding van de diëtiste is zij in 7 maanden 5 kg afgevallen. De ontlasting komt 3-4 maal daags en is wisselend van consistentie. Daarnaast heeft zij hoofdpijn, diffuse gewrichtsklachten, pijn op de borst, last van benauwdheid en hoest zij. De voorgeschiedenis vermeldt een verwijdering van een lipoom in de buikwand, blaasoprekking, een appendectomie en is zij voor faalangst en spanningshoofdpijn door het Riagg gezien. Een eerder darmonderzoek elders liet geen afwijkingen zien. Twee jaar geleden werd zij door de gynaecoloog onderzocht, die geen afwijkingen vond. In de onderzoekkamer, waar haar echtgenoot niet bij is, vertelt zij mij op mijn gerichte vragen dat de buikklachten toenemen bij seksueel contact. Op 12-jarige leeftijd is zij misbruikt door een buurjongen en heeft een abortus provocatus gehad. Zij is voor chlamydia behandeld en ervaart veel spanningen in haar dagelijkse leven. Het lichamelijk onderzoek levert geen

8 3262_V00_ :25 Pagina 9 9 bijzonderheden op. In overleg met haar wordt afgezien van de touchers. We besluiten beperkt aanvullend onderzoek te doen. Er wordt oriënterend bloedonderzoek aangevraagd, de chlamydiaserologie wordt herhaald en ik vraag een waterstofademtest aan in verband met een mogelijke lactoseintolerantie. Het bloedonderzoek levert geen afwijkingen op. Een zwangerschap (EUG) is uitgesloten. De chlamydiaserologie is negatief, de lactoseintolerantietest gestoord. Aanvullend worden antistoffen tegen gliadine en endomysium ingezet ter uitsluiting van coeliakie en patiënte wordt verwezen naar de diëtiste. Ik bespreek met patiënte en haar echtgenoot dat de voorgeschiedenis van seksueel misbruik de buikklachten niet veroorzaakt, maar waarschijnlijk wel kleurt. Ik spreek met haar af dat ik de huisarts van mijn bevindingen op de hoogte stel en zij zonodig een nieuwe afspraak maakt op mijn spreekuur. Een jaar later heb ik haar nog niet teruggezien. Aandacht voor mogelijk achterliggende oorzaken van de buikpijn voorkomt irreële verwachtingen (deze dokter gaat mijn probleem oplossen) en aan mijn klacht). Oog en oor voor seksespecifieke aspecten in de praktijk kunnen voorkomen dat ondanks een grote hoeveelheid onderzoek, ter uitsluiting van aandoeningen, een consult voor patiënt en dokter uitermate onbevredigend verloopt. Daarnaast dient elke arts te beseffen dat bij misbruikte vrouwen invasieve onderzoeken als touchers en scopieën de gevoelens rond het misbruik kunnen oproepen en doen herleven. Annemiek Coremans, internist dito teleurstellingen (ook deze dokter doet niets Annemiek Coremans was jarenlang lid van de commissie Seksespecifieke geneeskunde. We bedanken haar hartelijk voor haar inzet. Bernhovenziekenhuis locatie Oss Oproep themanummer Recht en beroep Dit jaar zal themanummer 5 van de Krant gewijd zijn aan het onderwerp Recht en Beroep. De redactie zoekt voor dit nummer vrouwelijke artsen die willen schrijven of vertellen over rechtszaken die zij als professional hebben meegemaakt. Wij denken hierbij aan tuchtzaken, maar ook aan civielrechtelijke procedures of aan het als getuige of getuige-deskundige gehoord worden bij de rechtbank. Wilt u hierover schrijven of vertellen, neem dan contact op met Bureau (zie colofon), dan kunnen wij overleggen over vorm en inhoud van uw bijdrage aan de krant. Uw bijdrage wordt indien u dit wenst anoniem geplaatst! Kadertraining Groep 43 blok 1: 5 en 6 september ma/di blok 2: 10 en 11 oktober ma/di blok 3: 14 en 15 november ma/di blok 4: 6 en 7 februari 2006 ma/di Groep 44 blok 1: 3 en 4 oktober ma/di blok 2: 7 en 8 november ma/di blok 3: 12 en 13 december ma/di blok 4: 6 en 7 maart 2006 ma/di Locatie: Kontakt der Kontinenten te Soesterberg Kosten: 1.975,- (cursus en verblijfkosten, inclusief nakombijeenkomst) Voor de cursuskosten wordt tweemaal een acceptgiro toegestuurd. Aanmeldingsformulieren op te vragen bij Bureau, (030)

9 3262_V00_ :25 Pagina De ideale arts Cure kan niet zonder care DOOR ANNALIES HARTING De laatste jaren krijgt Seksespecifieke Geneeskunde steeds meer erkenning in het onderwijs van de opleiding Geneeskunde, maar er is nog veel vooruitgang op dit gebied te boeken. Aandacht voor verschillen tussen de seksen heeft tot doel de kwaliteit van de zorg voor zowel mannen als vrouwen te verbeteren en daarmee het afleveren van goede (betere) dokters. De vnva heeft aanbevelingen gedaan de factor sekse te laten opnemen in de algemene eindtermen van iedere vervolgopleiding. Ontwikkeling van kennis en vorming van attitude beginnen echter al in de basisopleiding. In die basisattitude van de toekomstige dokter zou er dus ook meer gestructureerde aandacht voor de factor sekse moeten komen. Hoe doe je dat? Onderzoek attitudes Onder inspirerende leiding van prof. dr. Toine Lagro-Janssen en Petra Verdonk heb ik onderzoek gedaan naar de attitudes van studenten over de ideale arts. Wat voor kenmerken schrijven studenten de ideale arts toe? Is hierin verschil tussen mannelijke en vrouwelijke studenten, en tussen eerste- en zesdejaars? Is er onder medisch studenten sprake van seksestereotypering? omgang werden gevonden, omdat ze meer bereid waren de controle uit handen te geven. Vragenlijst De eerste- en zesdejaars studenten van het UMC St Radboud hebben een vragenlijst ingevuld. In het eerste deel (De Ideale Artsschaal van Vera Batenburg) kon men van 18 eigenschappen (en diens tegenpool) op een 7 punts-schaal aangeven welke van de twee meer bij de ideale arts paste. De uiteindelijke score bepaalde of een student de ideale arts een meer care- of cure-gerichte attitude toeschreef, of dat er een balans tussen deze beide attitudes moet bestaan. Met betrekking tot seksestereotypering gaven de studenten hun mening over zes gendergerelateerde zaken. In totaal hebben er 329 eerstejaars- en 178 zesdejaarsstudenten meegewerkt aan het onderzoek (respons respectievelijk 65.3% en 65.2%). Attitudes bepalen hoe een persoon zich in een bepaalde situatie, tegenover een bepaalde patiënt, gedraagt. Ze zijn de schakel tussen klinische competentie en klinisch handelen. Attitudes kunnen meer patiënt- (care) of arts- (cure) georiënteerd zijn. Contacten tussen vrouwelijke artsen en vrouwelijke patiënten zijn over het algemeen het meest patiëntgericht, die tussen mannelijke artsen en vrouwelijke patiënten het minst. Patiënten zijn meer tevreden over een consult naarmate het gedrag van de arts meer patiëntgericht is. Patiënten worden ook vaak (onbewust) gestereotypeerd. Deze stereotypen zijn voor vrouwen meestal minder positief. Uit Noors onderzoek bleek dat vrouwelijke patiënten herhaaldelijk werden omschreven als veeleisend. Oudere vrouwelijke patiënten werden vooral door artsen lastig gevonden, omdat ze veel tijd kosten en verpleegkundigen vonden jonge vrouwelijke patiënten vervelend, omdat deze hun waardering niet lieten blijken. Dit alles in tegenstelling tot mannelijke patiënten die makkelijker in de Attitudes zijn de schakel tussen klinische competentie en klinisch handelen.

10 3262_V00_ :25 Pagina Bevindingen De belangrijkste bevindingen van dit onderzoek zijn dat de attitudes van vrouwelijke eerstejaarsstudenten significant meer care-gericht zijn dan die van hun mannelijke collega s, en dat, hoewel mannelijke en vrouwelijke studenten hetzelfde curriculum volgen, zij niet dezelfde attitudeontwikkeling doormaken. De attitude van vrouwelijke studenten, die al meer caregericht is, wordt dit tijdens de studie nog meer. Mannelijke studenten maken deze ontwikkeling niet door. Bij het ontwikkelen van een care-gerichte attitude is het kunnen omgaan met en het tonen van emoties belangrijk om te voorkomen dat de student een te afstandelijke houding aanneemt. Het uiten van emoties en onzekerheid door mannen wordt nog altijd minder geaccepteerd, dan het uiten van deze gevoelens door vrouwen. Ook wordt zorg nog altijd meer geassocieerd met vrouwen. Patiënten met psychosociale problemen gaan hiermee ook eerder naar een vrouwelijke dan naar een mannelijke arts. Mannelijke studenten kiezen tevens vaker voor meer technische specialisaties, zoals chirurgie, waar een cure-attitude de norm is. Deze barrières zouden mannelijke medisch studenten, en mannelijke artsen, in de weg kunnen staan bij het ontwikkelen van een meer care-gerichte houding. Attitude-ontwikkeling van mannelijke en vrouwelijke studenten is, ondanks hetzelfde curriculum, verschillend. Mannelijke artsen vinden gender van arts en patiënt minder van invloed op de medische praktijk. Een care-gerichte attitude dient dus te worden gezien als een professionele attitude, als een aanvulling op de cure-gerichte geneeskunde en niet als een tegenovergestelde daarvan. Uit ons onderzoek blijkt tevens dat vrouwelijke zesdejaarsstudenten meer oog hebben voor de invloed van gender in de medische praktijk dan mannelijke en eerstejaars studenten. De studenten beseffen dat mannelijke en vrouwelijke patiënten hun klachten anders presenteren, maar verschillen in hun mening over het verschil in communicatie tussen mannelijke en vrouwelijke artsen. Het besef van de invloed van gender op de communicatie door artsen en patiënten neemt enkel toe onder vrouwelijke studenten. In het medisch curriculum ligt de nadruk ook meer op verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke patiënten dan op de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke artsen. Ook het verborgen curriculum, de voorbeeldfunctie van artsen, speelt hierbij een rol. Mannelijke artsen vinden gender van arts en patiënt minder van invloed op de medische praktijk. De kans dat mannelijke studenten tijdens hun klinische fase mannelijke artsen horen spreken over het belang van de invloed van gender, en daar een voorbeeld aan kunnen nemen, is dan ook klein. De medische studenten zijn het bijna allen oneens met de vraag of vrouwen die mishandeld worden het vaak erger doen voorkomen dan het in werkelijkheid is. Opvallend is dat veel studenten (voornamelijk mannen uit het eerste jaar) eens/ noch oneens hebben geantwoord. Het kan zijn dat zij hierover geen mening hebben, of hun mening niet willen uiten. Mannelijke studenten gaan gedurende de studie minder stereotyperend over (mishandelde) vrouwen Vrouwelijke zesdejaars hebben meer oog voor gender dan mannelijke en eerstejaars studenten. denken, na zes jaar is hun mening ongeveer gelijk aan die van vrouwelijke studenten. De stelling dat mannelijke artsen competenter zijn dan vrouwelijke artsen wordt door 55% van de vrouwelijke en 67.2% van de mannelijke eerstejaarsstudenten niet direct verworpen. Gedurende de studie gaan zowel mannelijke als vrouwelijke studenten dokters van beiderhande geslacht even competent vinden. Contact met vrouwelijke patiënten en artsen tijdens het preklinisch en klinisch onderwijs, heeft invloed op de manier waarop mannen over hen denken. Dit is mogelijk een verklaring voor de bevinding dat mannelijke studenten na zes jaar studie minder stereotyperend over vrouwelijke patiënten en artsen zijn gaan denken. Om te zorgen dat de Seksespecifieke Geneeskunde een prominente plaats in het medisch curriculum verwerft, is het belangrijk de (met name mannelijke) artsen die zijn betrokken bij medisch onderwijs, en studenten te overtuigen van het belang hiervan om zo meer aansluiting bij vrouwelijke en mannelijke studenten te vinden. Ten tijde van het onderzoek was Annalies Harting student Geneeskunde. Het onderzoek heeft zij kunnen doen met subsidie van de vnva. Annalies is nu agnio Interne Geneeskunde in het Slingeland Ziekenhuis in Doetinchem.

11 3262_V00_ :25 Pagina Mutsen Column Kortgeleden maakte ik 2 les. Het zijn abstracte figuren die zich naar elkaar toebuigen en met elkaar in gesprek zijn. Waarover praten zij? Laten we zeggen dat zij elkaar het leven uitleggen. Wat maak je mee? Waar ben je mee bezig? Wat houd je zo bezig, dat het je vasthoudt? Waarom doe je eigenlijk niet wat je zo graag zou willen? Allemaal gewone én belangrijke vragen. De 2 les heb ik mutsen genoemd. Een scheldwoord voor vrouwen die kletsen, onzin praten, zeuren, hun tijd verdoen, etc Vrouwen, die muts genoemd worden ervaren dat als een oordeel; zo is het ook bedoeld. Een ander woord is bitch, ook niet bepaald een woord om iemand te complimenteren. Ik hoor tenminste in trainingen dat vrouwen niet graag bitch genoemd worden. Zij doen van alles om dat etiket te ontwijken. Vaak maar niet te duidelijk zijn; duidelijk zijn wordt al snel ervaren als onvriendelijk en geassocieerd met strijd. Natuurlijk kun je zaken heel duidelijk én vriendelijk zeggen. Maar ja, hoe doe je dat? Scheldwoorden, of het nou gaat om muts of bitch, labelen en bewerkstelligen dat mensen dingen niet of juist wel doen. Dus als er weer een vrouw haar mond houdt of sommige zaken niet aankaart, heeft schelden effect. Over taal gesproken. Taal als een machtig wapen. Madeleine Albrigth schrijft in haar boek Mevrouw de Minister: Terwijl ik de carrièreladder besteeg, moest ik leren omgaan met de verschillende woorden, die gebruikt worden om vergelijkbare kwaliteiten in mannen (zelfverzekerd, initiatiefrijk, betrokken) en vrouwen (bazig, agressief en emotioneel) te beschrijven. Het kostte me jaren, maar in de loop van de tijd ontwikkelde ik voldoende vertrouwen in mijn eigen oordeel om mijn werk op mijn eigen manier en in mijn eigen stijl te doen, en me tenminste iets minder aan te trekken van wat anderen erover dachten. Zo ging Madeleine Albrigth haar weg. Zich meer en meer onafhankelijk makend van het oordeel van anderen. Loskomen van het oordeel kan ook door scheldwoorden te neutraliseren, maak er een geuzennaam van. Mutsen ; zij die elkaar het leven uitleggen. Ina Vader

12 3262_V00_ :25 Pagina Vrouwenmishandeling BLINDE VLEK BIJ HUISARTSEN INTERVIEW DOOR INGEBORG VAN DEN BOLD Meer seksespecifiek had het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde dit jaar niet kunnen openen dan met de klinische les van Sylvie Lo Fo Wong en Toine Lagro- Janssen over de signalering van vrouwenmishandeling in de medische praktijk. In de klinische les worden drie aangrijpende verhalen verteld van vrouwen die met allerlei klachten jarenlang in de gezondheidszorg naar hulp zochten, voordat uiteindelijk duidelijk werd dat er sprake was van geweld binnen hun partnerrelatie. De klinische les valt op door de urgentie die eruit spreekt en door de compassie en deskundigheid waarmee zij geschreven is. Sylvie Lo Fo Wong vertelt in de spreekkamer van haar huisartspraktijk in het Rotterdamse Charlois dat zij merkt dat de les goed gelezen is en dat zij hoopt dat zij mensen iets heeft kunnen bijbrengen. Terwijl de trams regelmatig voorbijsnerpen, vertelt Sylvie over haar onderzoek naar signalering van vrouwenmishandeling in de huisartspraktijk. Sylvie werd zo n vijf jaar geleden gevraagd om een voordracht te houden voor artsdocenten EHBO. Ze hadden al iemand voor de ochtend over kindermishandeling maar zij zochten nog iemand voor de middag over vrouwenmishandeling. De laatste twintig jaar had ik nauwelijks iets over vrouwenmishandeling gelezen in de Nederlandse medische tijdschriften, en ik was dan ook verbaasd toen ik erachter kwam dat er in het buitenland wel veel over gepubliceerd was. Al een paar jaar wilde zij onderzoek gaan doen, door de Signalering partnergeweld moet onderdeel worden van basiscurriculum. voorbereiding van deze voordracht wist zij dat zij haar onderwerp gevonden had. In Nederland werd eigenlijk niet over vrouwenmishandeling gepubliceerd, er werd geen onderzoek naar gedaan, het was een grote lacune. Ik heb toen de gelegenheid gekregen om een jaar bij Toine Lagro literatuuronderzoek te doen, een onderzoeksvoorstel te schrijven en subsidie te zoeken. Dat was heerlijk, toen is mijn onderzoek echt goed van de grond gekomen. Vrouwen die mishandeld zijn in hun partnerrelatie, maken veel gebruik van de gezondheidszorg en vooral van de huisarts. Maar huisartsen zien het niet, herkennen het niet. Het leek Sylvie een uitdaging om dit te veranderen. Zij begon met het organiseren van een invitational conference waarvoor zij allerlei groepen uitnodigde. Iedereen kwam, maar huisartsen echter nauwelijks. Van het Mishandelde vrouwen binnen partnerrelatie maken vooral veel gebruik van de huisarts. Nederlands Huisartsgenootschap is maar een persoon gekomen op persoonlijke titel en de LHV had ik ook uitgenodigd, maar die hebben niet eens afgezegd, die zijn gewoon niet gekomen! De anders zo rustige gelijkmatige stem van Sylvie schiet de lucht in van verbazing bij de herinnering. Wanneer ik aan collega s over mijn onderzoek vertelde, zeiden zij dat het toch niet zo vaak voorkwam want zij zagen het nooit, of ik hoorde dat het zinloos is om je daar mee bezig te houden omdat die vrouwen toch altijd weer teruggaan. En dan moet je weten dat zoveel vrouwen het spreekuur frequenteren, die maar hopen dat er een keer iets gezegd wordt zodat zij het geweld naar buiten kunnen brengen. Huisartsen onderschatten het probleem dus. Sylvie legt uit hoe groot het probleem van huiselijk geweld is. Al in 1992 publiceerde Renée Römkens, criminologe, die duizend vrouwen uit de open populatie heeft geïnterviewd, dat 21% van de vrouwen ooit fysiek partnergeweld heeft meegemaakt van

13 3262_V00_ :25 Pagina wie de helft ernstig geweld in de huidige relatie. Deze resultaten zijn toen niet in de medische literatuur verschenen. Terwijl het medisch gezien een veel groter probleem is in deze leeftijdsgroep dan bijvoorbeeld roken, hoge bloeddruk of overgewicht. Ieder jaar kost vrouwenmishandeling in de partnerrelatie zelfs zestig tot tachtig dodelijke slachtoffers. Artsen zien ook over het hoofd dat er vaak kinderen bij het geweld betrokken zijn. Zeker dertig procent van de jongens die cursus moest stoppen, heb ik van tevoren focusgroepen gehouden met huisartsen om te horen wat hun ervaringen en belemmeringen zijn. Ik wilde ook graag weten of er verschillen waren tussen mannelijke en vrouwelijke huisartsen. En dat was zo. Een deel van de dokters die aan het onderzoek Een vrouw die angst heeft voor haar partner, dat is ernstig. zo moeilijk aan vonden. Ook deden zij rollenspellen waarbij zij zich moesten inleven in een rol om het goed te oefenen met elkaar, en dat hebben zij heel goed gedaan. Dokters hebben het erg op prijs gesteld dat zij over dit onderwerp met elkaar van gedachten konden wisselen. Na de interventie hebben de dokters zes maanden dag in dag uit geweld meemaakt tussen de ouders wordt zelf dader en eenzelfde percentage meisjes wordt zelf slachtoffer. Daarbij is het een bijna onafhankelijke voorspeller voor depressie en voor angststoornis. Sylvie wilde graag een cursus opzetten om huisartsen meer bewust en deskundig te maken in het signaleren van vrouwenmishandeling. Om te weten wat ik precies in mijn Maak partnergeweld bespreekbaar. meededen kwam in de interventiegroep terecht. Zij kregen een interventiecursus van anderhalve dag. In de cursus werd informatie gegeven over: vooroordelen, epidemiologie, hoe dat werkt zo n cyclus van geweld, wat de copingstrategieën zijn, wie de daders zijn, wat de gevolgen zijn voor kinderen, hoe je het herkent en hoe je ernaar kunt vragen. De artsen wisselden in groepjes hun vooroordelen uit en bespraken wat zij er lang geregistreerd of partnergeweld genoemd werd of dat zij er zelf naar gevraagd hebben. Sylvie vertelt dat de controle- en de interventiegroep daarin sterk van elkaar verschilden, maar omdat de resultaten nog niet gepubliceerd zijn, kan zij die nu nog niet naar buiten brengen. Voor vrouwen die mishandeld worden is het verborgen houden bijna een tweede natuur geworden. Ook al willen zij het heel graag vertellen, dan nog is dat vaak zo moeilijk, een vrouw schaamt zich er zo voor. Sylvie leert

14 3262_V00_ :25 Pagina de artsen in haar cursus dat zij dan ook niet teleurgesteld moeten zijn als een vrouw niet direct op vragen ingaat, het kan best zijn dat zij er later nog eens op terugkomt, dat is onderdeel van het proces. Het beste is toch om er heel gericht naar te vragen. De vragen die ik gebruik komen uit de Women Abuse Screeningtool die in Canada ontwikkeld is. Korte vragen die je aan iedere vrouw kunt stellen. Je moet heel gericht vragen naar hoe het gaat in een relatie. Hoe is de relatie: is deze nooit, soms, of altijd spanningsvol? Want als je globale vragen stelt, krijg je globale antwoorden. Juist doordat je vrouwen de keuze aanbiedt, kunnen vrouwen erover nadenken en gaan zij bij zichzelf na hoe het eigenlijk bij hen zit. Het is ook belangrijk om te vragen hoe een vrouw zich voelt na een conflict met haar partner en vervolgens of zij wel eens angst heeft. Want dat is de lakmoesproef. Een vrouw die angst heeft voor haar partner, dat is ernstig. Dan weet je dat er vaak een continue sfeer van dreiging is en dat er ook reden is om bang te zijn in een conflict. En daarna natuurlijk de echt gerichte vragen, wordt je geslagen of komt er seksueel geweld voor. Uit het onderzoek van Sylvie blijkt dat Vrouwenmishandeling in de partnerrelatie: zestig tot tachtig dodelijke slachtoffers per jaar! vrouwen ermee geholpen zijn als het partnergeweld bespreekbaar wordt. Het helpt al dat vrouwen uitgelegd krijgen dat hun hoofdpijn of maagpijnklachten te maken hebben met hun situatie. Er zijn vrouwen die letterlijk gezegd hebben dat toen zij het eenmaal snapten zij geen tranquilizers meer nodig hadden, of maagtabletten. Het is vaak ineens een klik die om gaat. Ineens krijg je de mogelijkheid om op een andere manier hulp te vragen voor het werkelijke probleem. Het is echt belangrijk dat het signaleren van partnergeweld onderdeel gaat uitmaken van het basiscurriculum, want niet alleen huisartsen missen het, hetzelfde geldt voor artsen in het algemeen. Sylvie vermoedt dat het onderwerp zo moeilijk is voor artsen omdat het naar is, omdat er vooroordelen zijn en omdat artsen misschien ooit de vervelende ervaring hebben meegemaakt dat een vrouw toch weer teruggaat. Er moeten artsen worden opgeleid die de cursus aan hun eigen beroepsgroep kunnen geven, een landelijk netwerk. Ook protocollen op de Spoedeisende Hulp zullen hierop aangepast moeten worden. Misschien komt er een heel kleine publiekscampagne. Tot nu toe is dat tegengehouden, omdat men bang is dat als je echt een grote publiekscampagne gaat houden er zoveel vrouwen zullen reageren dat de hulpverlening het niet meer aan zal kunnen. Sylvie vertelt dat zij ooit een kleine subsidie kreeg van de om naar een congres in Australië te gaan. Dat is een zeer succesvolle subsidie geweest. Partnergeweld is dan ook een zeer seksespecifiek probleem. Dat is een punt waar je altijd tegenaan loopt, mensen zeggen dat mannen toch ook mishandeld worden. Ja, dat komt inderdaad voor. Maar dat zijn dan voor het grootste deel mannen in homoseksuele relaties. Dat is zo ongeveer het allerlaatste taboe wat er is. Er komt ook wel eens wederzijds geweld tussen man en vrouw voor, maar dan zie je dat mannen veel meer schade berokkenen en dat vrouwen vooral een soort reactief geweld gebruiken om zich te verdedigen. Sylvie haalt een uitspraak aan van het Nederlands Instituut voor de Veiligheid dat had opgemerkt dat de Nederlandse huizen toch wel erg onveilig waren voor vrouwen en kinderen, want die vielen vooral van de trap. Dat is natuurlijk het klassieke verhaal. Nee, partnergeweld is een heel seksespecifiek probleem. Vul testversie in! Als participeren we in een project van de Stichting Werkinnovatie en wel ter ontwikkeling van het DUOjobdiagnosetool voor Medici. Hierover werd geschreven in 2004 in krant 3 (p ). In krant 5 (p ) is verslag gedaan van de workshop die op 22 juni gehouden werd aansluitend aan een AB-vergadering. De diagnosetool geeft antwoord op de vraag: Kan ik effectief in deeltijd werken? Knelpunten worden gesignaleerd en oplossingen worden gegeven. Deze oplossingen zijn door een aantal van jullie al aangedragen. Om het instrument te ijken is het van belang dat zoveel mogelijk specialisten, huisartsen en sociaal-geneeskundigen (zowel full- als parttimers) de testversie invullen. Doe de test op en geef je commentaar. In het project participeren De Stichting WerkInnovatie, de Orde, KNMG,, DUOjob en AMC. Je vindt ook info op

15 3262_V00_ :25 Pagina Kwaliteit van zorg centraal Jaarrede, uitgesproken door Irene Hellemans, voorzitter van de vnva, tijdens de Algemene Ledenvergadering op 19 maart Leden van de vnva, Het jaar was een memorabel jaar voor de vnva. Graag blik ik met jullie terug op de hoogtepunten die we hebben beleefd. Er werd een Lustrum gevierd, de Corrie Hermann Prijs werd aan een duo toegekend en we hadden een bijzonder geslaagd symposium in de Gertrudiskapel. Door op 11 mei in de Rode Hoed het thema Benutten van vrouwelijk artsentalent in academica tijdens een debat met leiders uit de zorg, academische ziekenhuizen en Orde van Specialisten centraal te zetten, is het thema Vrouwen naar de Top inmiddels een thema dat ook in de medische wereld op de agenda komt. Sindsdien zijn de contacten met KNMG, Orde, NHG en LAD verder aangehaald. Ook hierin zien we dat er medestanders zijn, en mensen die het hele issue onzin vinden. Met de aanbevelingen van 11 mei aan de slag te gaan, is het volgende waar we op focussen. Zo is er met de academische ziekenhuizen en projectleiders contact gelegd en wordt er over concrete plannen gepraat. Subsidiemogelijkheden voor de projecten zijn in kaart gebracht, aan een ESF equal project wordt geparticipeerd in dit kader en ook andere mogelijkheden tot samenwerking worden verkend. Zelf hebben we het coach- en ambassadeursproject van vnva leden voor vnva leden, als concreet project opgestart. Het is duidelijk dat hier veel positieve respons op is en dat de startbijeenkomst in het Foto:Noor Sluman Polmanhuis een succes was. Ook zien we dat het nog een hele uitdaging wordt ervoor te zorgen dat het netwerk goed gaat functioneren en zich verder uitbreidt met voldoende steun van de vereniging. Om die reden willen we hier een belangrijk aandachtspunt van maken en de Commissie Coaching verder helpen bij de start. Wij zijn trots dat de Commissie Top haar onderzoek en de aanbevelingen inmiddels aan Medisch Contact heeft aangeboden, waar het vandaag in gepubliceerd is. Een ander voornemen was om de interne structuur te evalueren en commissies en afdelingen hierbij te betrekken. Er was groot enthousiasme en een goede opkomst bij de beleidsdagen in het voorjaar onder leiding van Ina Vader, en bij de projectendag in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Afdelingen van de vereniging die een periode slapen worden in de begroting niet opgenomen. AB vertegenwoordigers blijven wel nodig, en indien er weer mensen binnen die afdeling actief worden, krijgen zij de beschikking over hun budget. Om van elkaar ideeën over te nemen, is afgesproken elkaar te informeren, uitnodigingen te sturen en successen over te dragen. Commissie START is naar verschillende studentenbijeenkomsten geweest en werd telkens weer met veel enthousiasme ontvangen. Bijzonder was ook dat een aantal leden uit Groningen en Noord-Nederland met elkaar het initiatief namen om een heus Lustrum te vieren. Met meer dan 200 deelnemers hebben we 2 weken geleden de Gasunie in de sneeuw bezocht. Het was een bijzonder goed georganiseerd en tot in de puntjes verzorgd Lustrum! Groningen vroeg zich 2 jaar geleden nog af: moeten we nog wel iets met elkaar? Een telefonische enquête maakte duidelijk dat iedereen weldegelijk betrokken is, maar alleen zo nu en dan kan komen. Met de KNMG is het project Arts weer aan de Slag in december concreet gestart. Ruim 30 artsen, waaronder 6 mannen werden geselecteerd, terwijl er bijna 60 gegadigden waren. Al met al is dit weer een van de vnva projecten waarin een lange adem heeft geholpen. De KNMG heeft nu de subsidie gekregen met begeleidingstaken van SWG en de vnva. Marijke Vos-Maan, die het voorstel had uitgewerkt en meehielp de subsidie binnen te krijgen, heeft de projectleiding en ziet nu ook hoe lastig het kan zijn voor mensen die weer terug willen in hun vak, om een goede plek te krijgen. Ook met de buitenlandse collega s zijn de contacten verder aangehaald. Voor buitenlandse artsen zoeken we meer structurele steun binnen de vereniging. We hebben gelukkig het DB kunnen aanvullen met enthousiaste leden, maar merken dat privé-omstandigheden ook hier opeens weer bepalend kunnen zijn. Mede door langdurige ziekte de afgelopen 2 jaar van onze vaste secretaresse is de ondersteuning tekortgeschoten. Ook door de financiële tegenvaller die hierdoor is ontstaan, beraden we ons over nieuwe keuzes van de interne organisatie. Het is duidelijk dat het zorgstelsel in beweging is en dat ook dat vraagt om een duidelijke stellingname van de vereniging. Wij zullen hierin proberen weloverwogen stelling te nemen en deze duidelijk naar buiten uit te dragen. De visie van de vnva waarin kwaliteit van zorg centraal staat, moet gehoord worden.

16 3262_V00_ :25 Pagina Notulen 71e Algemene Ledenvergadering van de 19 maart, Gertrudis Kapel te Utrecht 1. Welkom en opening De voorzitter, Irene Hellemans, opent de vergadering om 9.45 uur en heet iedereen welkom in de Gertrudis Kapel in Utrecht. Fijn dat mensenleden van de vereniging, de hardcore, zo vroeg op zaterdag komen. De aanvangstijd is weer vroeg, vanwege het uitgebreide middagsymposium met een groot aantal inschrijvingen. 2. De voorzitter spreekt de jaarrede uit (Zie pag. 16 van deze krant) Vaststellen aantal stemhebbende leden Er zijn nog niet genoeg stemhebbende leden. De voorzitter sluit en opent de vergadering weer. In de loop van de ochtend wordt het quotum wel gehaald door leden die vertraagd zijn. De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld. 3. Notulen ALV 27 maart 2004 Toine Lagro verzoekt naar aanleiding van de notulen om de punten seksuele intimidatie en het voorstel klankbordgroep te bespreken, daar is het de afgelopen jaar niet veel mee gebeurd. Dit zal later worden besproken. Toine vindt de foto bij de (gekopieerde) notulen op een doodskist lijken. In kleur komt het minder morbide over. De notulen worden verder ongewijzigd vastgesteld. De notulist wordt bedankt. 4. Financieel jaarverslag 2004, begroting Mia Sol heeft een paar opmerkingen op hoofdlijnen. Het financiële jaarverslag stond uitgebreid toegelicht in de krant. Mede naar aanleiding van de jaarrekening heeft Hedwig Vos gekeken naar het ledenverloop van de afgelopen jaren en zal dit toelichten. Mia Sol: Er bleek in december een forse terugval in contributie-inkomsten van DB heeft acties ondernomen om de oorzaak te achterhalen. De systematiek van innen van de contributie bleek niet nagekomen. De herinneringen van 2004 zijn nooit verstuurd. Dit is in januari alsnog gebeurd. Toch is het DB erg geschrokken dat een dergelijke tegenvaller zo laat wordt ontdekt. Uit de eerste kwartaalcijfers blijkt dat er voor contributiebetalingen 2004 nog is binnengekomen en voor contributiebetalingen In 2002 is de laatste contributieverhoging geweest, voorstel hierover komt terug na toelichting van Hedwig op het ledenverloop. De penningmeester laat aan de hand van sheets zien hoe de balans per commissie, werkgroep, afdeling is. Sommige commissies/afdelingen zijn/waren slapend. Mia roept de afdelingen dringend op iets aan te leveren qua planning en budget voor het komende jaar. Marleen van Casteren (Nijmegen) heeft een fantastisch financieel jaarverslag ingeleverd, kan ook gebruikt worden als voorbeeld voor de anderen. Graag verantwoording op half A4. De afdrachten per afdeling staan vast, Mia zal de afdelingen hierover mailen. De afdeling Oost-Nederland is al drie jaar slapend, en er wordt niks met de gelden gedaan. Net zoals de gelden voor Midden-Nederland, wil Mia die gelden terugstorten op de -rekening. Zodra een afdeling weer actief wordt, worden de gelden weer vrijgegeven. Het blijft de reserve/afdracht van de afdeling net zoals het bijbehorende gironummer dat blijft bestaan. Hierdoor speciale aandacht voor de commissie Coaching die financieel gedekt moet zijn, zal worden geboekt als training en organisatie. Nog wat opmerkingen van Mia op de Balans, dit is een ander bedrag: De vereniging is niet armer, de versturing/datering van de giro s is vanaf anders geleid. In januari gaan de acceptgiro s uit, mede in verband met het opzeggen per eind van een jaar. Begin april de eerste herinnering en begin mei de tweede herinnering. Zo blijven opgezegde leden niet doorlopend in de ledenlijst staan. In de balans staan nu dus niet meer de contributies van een komend jaar, maar alleen van het jaar waarop het betrekking heeft. Vanuit de zaal wordt opgemerkt dat de commissie Seksespecifek zelfs reserveringen heeft afgezegd naar aanleiding van het beperkte budget. Gelukkig valt het mee. Op de fondsen is relatief weinig gestort. Het bijhouden van de verschillende fondsen kost veel energie en administratielasten. N.a.v. een discussie hierover binnen het Algemeen Bestuur wil het DB voorstellen om naar twee fondsen over te gaan. Cisca herhaalt haar verzoek om het fonds voor onderzoeksvoorstellen (waaronder carrièreverloop van vrouwelijk artsen valt) samen te voegen met het fonds van de commissie Bijzonder Fonds. Er komen meer voorstellen. Besloten wordt om het bijzonder fonds hoogleraar en het fonds voor onderzoekvoorstellen te koppelen onder een neutrale naam, waardoor dit fonds subsidies aan projecten. proefschriften en reizen kan verstrekken, die binnen de doelstellingen va de vallen. Carien Dagnelie buigt zich over het voorstel voor een nieuwe naam. Hedwig Vos heeft een analyse gemaakt van het ledenverloop van de afgelopen jaren en de redenen om op te zeggen. Aan de hand van een powerpointpresentatie geeft ze een toelichting. Over de afgelopen jaren is er trend tot een daling van het aantal leden, mede door opschoning van het ledenbestand door een aantal leden die meer dan drie jaren niet betaald hadden er uit te halen. Deze daling heeft zich echter gestabiliseerd. Gunstig is dat er het Afgelopen jaar zelfs een lichte groei, te zien was. Eind 2004 telde de 2278 leden. In 2003 was het aantal nieuwe leden hoger dan gemiddeld vanwege de ruim 20 nieuwe leden na het uitkomen van de Hechting. Hedwig heeft de opzeggingsenquêtes van 2003 geanalyseerd. Hieruit bleek dat de meeste leden opzegden na 1 tot 5 jaar lidmaatschap. De opzeggingen van leden langer dan 10 jaar lid waren grotendeels het gevolg van pensionering en afvloeiing.

17 3262_V00_ :25 Pagina Uit de enquête die werd ingevuld door 58 oudleden bleek onder meer dat persoonlijk nut en binding ten tijde van het opzeggen als onvoldoende werden beschouwd. De hoogte van de contributie werd door de meesten niet als belangrijkste reden van opzeggen beschouwd, hoewel als er veranderingen in de financiële situatie optraden, zoals minder werken, echtscheiding of het kwijtraken van een baan, opzegging wel het gevolg was. Twijfel over het maatschappelijke nut van de was gelukkig geen reden om op te zeggen. Ook het imago van de was voor de grootste groep geen reden tot opzegging. Op de open vraag wat nu de belangrijkste reden was om het lidmaatschap op te zeggen kwam bij ruim 50% naar voren dat dit een gebrek aan binding en affiniteit met de en haar doelstellingen is. Mia vraagt de ALV in te stemmen met een contributieverhoging van 10% ineens (aangezien er geen prijsindex is gemaakt de afgelopen jaren) en akkoord op een jaarlijkse doorvoering van de CBS prijsindex, dit is ook al in het AB aan de orde geweest. De kosten blijven stijgen. Jaarlijkse verhoging valt minder op. De ALV vindt dat contributieverhoging duidelijk gecommuniceerd moet worden aan de leden. Bij indexering is het belangrijk om dit wel te vermelden. Het DB verzoekt de ALV om hierover te stemmen. Goedgekeurd wordt om de indexering in een keer in te halen, en daarna jaarlijks te indexeren, afgerond op hele bedragen. Een verhoging zal eerst aan de ALV voorgelegd worden. Ingeborg van den Bold heeft vragen over een aantal posten op de begroting, Mia en Mint Arends lichten dit nader toe. Ingeborg is tevreden met de uitleg. Op de balans staat altijd de waarheid. In de begroting zet je wat je denkt te ontvangen en wat ontvangen is. Carien Dagnelie geeft een compliment over de zeer heldere toelichting in de krant. De voorzitter bedankt de penningmeester voor de accurate wijze waarop de penningen worden beheerd. Mia ontvangt applaus. De voorzitter meldt dat mede naar aanleiding van de teleurstelling over de contributie-inkomsten in januari, het bestuur zich zorgen blijft maken over de grootste kostenpost: de secretariaatskosten. De afgelopen twee jaar waren kosten en diensten niet in evenwicht, dit kwam mede door de zwangerschap en ziekte van vaste kracht Ira Rast. Haar afwezigheid heeft veel extra werk betekend voor het DB. Met het AB is besloten om andere mogelijkheden te onderzoeken, Cisca Griffioen is aangewezen om hierbij het bestuur te adviseren. Het bestuur komt het komend jaar nog op terug. Verslag kascommissie Jos Nieuwendijk en Rita Sax hebben de boeken bekeken en geen afwijkingen geconstateerd. Er is een uitgebreide discussie geweest naar aanleiding van de terugval van de contributie-inkomsten. De penningmeester heeft deze duidelijk en goed beantwoord. Het financiële jaarverslag en de begroting worden goedgekeurd. De kascommissie heeft grote complimenten voor de inzet van de penningmeester. De voorzitter bedankt de kascommissie voor haar inzet en decharge wordt verleend. Decharge kascommissie en aanstellen nieuwe kascommissie Herkiesbaar is Rita Sax en als nieuw lid kascommissie wordt voorgedragen Mint Arends. Onder applaus geeft de ALV haar goedkeuring. Goedkeuring jaarverslag secretaris, afdelingsverslagen, verslagen commissies Alle verslagen worden goedgekeurd en de voorzitter bedankt de afdelingen voor hun inbreng. 5. Bestuurssamenstelling Vorig jaar is de ALV gevraagd om nieuwe DB leden los van ALV goed te keuren. Met dank hiervoor aan Maayke, die in de loop van het afgelopen jaar het DB heeft versterkt. Er wordt afscheid genomen van Paulien Dudok van Heel. Zij moest helaas halverwege het jaar vanwege drukke werkzaamheden en privé-omstandigheden het DB verlaten. Ze heeft veel voor het DB gedaan en er is hoop dat ze ooit weer tijd voor de heeft. Het DB bedankt haar voor haar jarenlange inzet. De benoeming door de ALV van Maayke Sluman als DB-lid wordt besloten met een luid applaus. Het DB krijgt toestemming van de ALV om dezelfde procedure als in 2004 te volgen: actieve leden die zich halverwege het jaar aanmelden op te nemen in het DB. Irene Hellemans stelt zich nog 1 keer herkiesbaar. (Ze is al 4 jaar voorzitter en kijkt met plezier en voldoening op haar voorzitterschap terug. Zij wil de zaken echter goed kunnen overdragen en verzoekt iedereen mee te zoeken naar een opvolger). De ALV gaat met de herbenoeming akkoord. 6. Jaarplan Interne activiteiten Twee belangrijke punten zijn/blijven het professionaliseren van de interne organisatie en coaching netwerk. Externe activiteiten Behalve het verder uitwerken van de relatie met de beroepsverenigingen, staat het ontwikkelen en ventileren van een eigen visie op kwaliteit centraal, zie de actuele ontwikkelingen in de zorg. Het lijkt of de vrouwelijke artsen een gemakkelijke prooi zijn voor de zorgverzekeraars. Onderhandelen over hun eigen geld, of salaris zal steeds belangrijker worden. De moet met een eigen manifest komen. Graag mensen die standpunten willen formuleren. Het bestuur mist een beleidsmedewerker en ondersteuning hiervoor. Alle suggesties en hulp hierbij zijn welkom. Carien Dagnelie vraagt zich af of we beleidsondersteuning moeten aantrekken of dat we ons als vereniging moeten aansluiten bij een andere vereniging, zoals bijvoorbeeld de KNMG, NHG of LAD. De voorzitter vindt dat een onafhankelijke opstelling van de belangrijk is, mede omdat de verenigingen waaronder de KNMG allemaal al zo betrokken zijn, dat ze vaak niet meer vrij staan, of al vooringenomen stellingen hebben (bij DBC). De is vrijer in het innemen van een standpunt en we moeten daar ook gebruik van maken. Marjolein van de Merwe (afdeling RDEO en bestuur LAD) complimenteert de diversiteit op agenda bij externe activiteiten. Waar zij mee zit is dat er veel vacatures zijn bij de LAD, maar weinig vrouwen die hier aan mee willen doen. Zij stelt voor om een lijst te maken waar leden van de die bestuurservaring willen opdoen zich kunnen opgeven. De coaches zou gevraagd kunnen worden een lijst te maken met beschikbare mensen voor besturen als leerproject, zo doen ze ook ook bestuurlijke ervaring op. Er wordt opgemerkt dat we niet alles aan de coaches kunnen vragen, maar dat dit een goede suggestie lijkt. Mia Sol vindt de website hiervoor een geschikt middel. 2004

18 3262_V00_ :25 Pagina Cisca Griffioen vindt dat je mensen persoonlijk moet benaderen, vrouwen willen gevraagd worden. Toine Lagro stelt voor om via de groep ambassadeurs mensen te vinden. Het bestuur vindt het belangrijk om aan het verdere verloop van de coaches en ambassadeurs goed inhoud te geven. Dit is al een uitdaging, ze kunnen er niet zo maar een extra taak bij krijgen. Toine suggereert om vertegenwoordigers vrouwenzaken bij beroepsverenigingen een eigen verband en aandacht te geven, anders worden (vrouwvriendelijke zaken) weggemoffeld. De werkgroep vrouwelijke huisartsen bijvoorbeeld krijgt van de NHG voor dit onderdeel geld. Ze stelt voor dit soort netwerken overal te stimuleren om door de ambassadeur te laten oprichten en zo in/met een beroepsvereniging samen te werken. Discussie verder na de vergadering gezien de tijd. Lucy Ribbert. Er is een publicatie van Biestra geweest in het blad van het Antonius ziekenhuis met het onderwerp om in de toekomst bij vrije vestiging specialisten parttime werkenden te vervangen door vrouwen en fulltime werkenden te vervangen door mannen. Binnen het ziekenhuis gaf dit veel ophef. Hier lag een kans voor de om te reageren. De voorzitter reageert dat deze publicatie haar is ontgaan. Ze zal contact opnemen met het bestuur zegt dat Marianne Leenders van van de Commissie Werk in Balans die gewoonlijk adequaat op dit soort zaken reageert. Ze hebben het nooit gehoord of ontvangen. In de toekomst: stuur even een mailtje, dat leidt eerder tot een reactie. 7. Naamsverandering krant Het bestuur vraagt de ALV om de naam te wijzigen in V.A.M.P.: Vrouwelijke Artsen Met Pit, (Power, Potentie, Pret, etc.)het vinden van een nieuwe naam is een jarenlange zoektocht geweest. Het AB is unaniem positief. De naam is prikkelend. Reacties binnen de ALV: De redactie is verdeeld over de nieuwe naam, maar conformeert zich aan de meerderheid. Naam geeft negatieve associaties, wordt niet serieus genomen, beetje lacherige reacties. Een andere reactie is: geen Engelse naam, geen popie-jopie-taal. Heeft misschien ook een negatief financieel aspect. ELMA Multimedia BV trekt adverteerders, als deze door de nieuwe naam wegvallen krijgen we kosten aan de krant. Het AB en DB zijn unaniem voor. Huidige jonge groep artsen heeft moeite met identificeren, ze zien hen die een directe uitnodiging op prijs geen glazen plafond. Maayke en Hedwig stellen, wordt gevraagd dit te melden aan het hebben meer moeite met het huidige stoffige secretariaat. Nu wordt deze verstuurd aan imago van de vereniging, dus liever prikkelend mensen van commissies, regiobesturen en dan stoffig. Na stemming (15 voor, 8 tegen werkgroepen. en 2 onthoudingen) wordt besloten de naam Toine stelt voor om bij dagen zoals vandaag KRANT te wijzigen in VAMP, met een uitnodigingen wat directer en persoonlijker te verduidelijking van de afkorting eronder. maken. Apart met een briefje, aan bijvoorbeeld logo en vereniging links groot op de cover winnaressen Corrie Hermann Prijs, leden die laten staan. Over 1 jaar wordt er geëvalueerd. iets bijzonders hebben gedaan, oud ex-leden DB. Met het secretariaat zal worden nagegaan Afscheid wat hierin te realiseren is. Ingrid Pladdet heeft zich als redactievoorzitter Maayke heeft dagen aan de uitnodigingen voor jaren ingezet voor het verenigingsblad en het symposium gewerkt, veel vrijwillig werk, en onder moeilijke omstandigheden. Met een er komt weinig respons uit. klein groepje mensen in de redactie zijn er Het AB vraagt zich af wat er gebeurt voor telkens weer mooie kranten met goede jonge artsen. Het zou goed zijn meer uit te thema s neergezet. Applaus van de ALV voor dragen voor jonge mensen. Commissie START Ingrid. De blijk van waardering wordt haar wordt nu gedragen door Hedwig en Maayke toegestuurd, zij kon er vandaag niet bij zijn. vanuit het DB. Zij zijn er druk mee bezig. De Ingeborg van den Bold heeft het voorzitterschap overgenomen. Secretaresse Ira Rast zal binnen een commissie, de krantredactie of een voorzitter roept een ieder op actief te worden door verhuizing naar het buitenland eind mei bestuur. Toine Lagro vertelt dat in Nijmegen in stoppen. Irene bedankt haar hartelijk voor september een seksespecifiek symposium haar inzet en wenst haar veel succes in de door medische studenten wordt georganiseerd. De is van harte uitgenodigd hierbij toekomst. aanwezig te zijn als werving onder de 8. Benoeming vertegenwoordigers studenten. Tevens overhandigt Toine onder Algemeen Bestuur van afdelingen applaus aan Irene Hellemans het zojuist Benoeming vertegenwoordigers Algemeen verschenen handboek Sekse en diversiteit in het Bestuur professioneel handelen, 50 patiëntencasus voor Afdeling Amsterdam: het medisch onderwijs. Auteurs: Linda Mans, Carla Weenink Anja Dijkstra, Toine Lagro-Janssen. Afdeling Brabant/Zeeland: Het is met steun van ZonMW ontwikkeld. Denise Schraven Irene feliciteert Toine met haar behaalde Afdeling Den Haag: succes van het afgelopen jaar. vacature: Els Plag Afdeling Rotterdam: Joke Berkelbach en Anja de Vries Afdeling Noord-Nederland: vacature Afdeling Nijmegen: Annalies Harting Afdeling Maastricht: Trea Keun Op papier zijn er voldoende ABvertegenwoordigers, maar het bestuur heeft liever dat ze komen. Het AB is erg belangrijk voor de vereniging. Voor de duidelijkheid: AB-vergaderingen zijn openbaar, uitnodigingen worden l. Irene Hellemans, r. Toine Lagro verstuurd naar 80 mensen (allen actief in commissies of afdelingsbesturen), maar de 9. Rondvraag en sluiting opkomst valt tegen. De ALV wil de uitnodiging De voorzitter sluit de vergadering om uur rechtstreeks ontvangen, zij zijn weliswaar actief, en bedankt de aanwezigen voor hun maar krijgen niet allemaal een uitnodiging. Aan betrokkenheid. Foto: Noor Sluman 2004

19 3262_V00_ :25 Pagina Go red for women! Was er in 1960 voor het eerst in de geschiedenis (in Portland) een bijeenkomst voor vrouwen en hartziekten (How I can help my husband deal with heartdisease), inmiddels zijn de inzichten heel wat veranderd. We weten dat hart- en vaatziekten geen mannenziekte meer is want hieraan sterven tegenwoordig meer vrouwen dan mannen. Hart- en vaatziekten zijn zelfs de nummer 1 van opnameredenen van vrouwen in het ziekenhuis. Toch zijn er meer verschillen, zowel in presentatie als incidenties, complicaties, therapie als data. Reden voor mij om een roodgekleurd congres bij te wonen in Orlando, Florida (VS). Na The First International Conference on Women, Heart Disease and Stroke in 2000 (Victoria, Canada) vond van 16 t/m 19 februari in Orlando The Second International Conference on Women, Heart Disease and Stroke plaats, georganiseerd door the American Heart Association (AHA). Meer dan 600 mensen (zowel vrouwen als mannen) uit tenminste 38 landen waren bijeengekomen om hun kennis en interesse over dit onderwerp met elkaar te delen. Hoewel Amerikanen het merendeel van de presentaties gaven, waren er sprekers uit meer dan 22 landen. De AHA heeft 2004 uitgeroepen tot Het Jaar van de Vrouw. Dit uitte zich onder andere in talloze publicaties in toonaangevende bladen als Circulation en Hypertension. In 2004 is ook de campagne Go Red For Women opgericht, kenmerkend aan het symbool van de rode jurk. Deze campagne moet zowel medici als patiënten bewust maken van dit groeiend probleem. Alice Jacobs, president van de AHA, vertelde in haar welkomstspeech dat de campagne wereldwijd gevoerd gaat worden. Het symbool van de rode jurk was tijdens het welkomstdiner overal te zien. Ook de laatste dag van het congres, waarop iedereen was opgeroepen zich rood te kleden, toonde een indrukwekkend geheel van rode mantelpakken, Indiase jurken, Chinese jasjes etc. Inhoud congres Het congres bestond uit een aantal plenaire sessies, simultane workshops en drie postersessies. Alle onderwerpen werden vanuit verschillende thema s belicht; zowel vanuit klinische, sociaal-maatschappelijke als politieke hoek. Uitgebreid behandeld werden onder andere het metaboolsyndroom, hartfalen, roken, nieuwe risicofactoren, hypertensie, CVA en preventiestrategieën. Daarnaast werd veel nadruk gelegd op de dreigende epidemie van hart- en vaatziekten over de gehele wereld en de samenwerking die het aanpakken hiervan vereist. Zoals Elinor Wilson van de Canadese Public Health Association zo mooi zei: misschien zijn we allemaal maar vliegjes, maar een heleboel vliegjes samen maken zelfs de grootste hond oncomfortabel! Uit eigen land verzorgden zowel Angela Maas, cardioloog uit Zwolle, gespecialiseerd in vrouwen en hart- en vaatziekten en - lid, als Tiny Jaarsma, specialistisch verpleegkundige uit Groningen, een presentatie. Angela besprak klachten en symptomen die zowel bij de menopauze als bij hypertensie kunnen passen en de rol van oestrogenen op de vaatwand. Tiny sprak over hartfalen met een prachtig geïllustreerd verhaal waaruit mij het meest is bijgebleven dat in de praktijk blijkt dat mannen met hartfalen meestal door een cardioloog behandeld worden, en vrouwen meestal door de huisarts. Dit zou vooral verklaard worden door dingen als transport en andere praktische redenen. Opvallend en hoopgevend vond ik dat veel verschillen tussen mannen en vrouwen inmiddels door menig dokter al als vaststaand gegeven wordt aangenomen. Zoals bijvoorbeeld het feit dat het coronairsysteem van vrouwen verfijnder en dunner, fragieler is dan dat van mannen, of dat een acuut myocardinfarct zich bij vrouwen vaak zo anders presenteert dan het specifieke en klassieke klachtenpatroon zoals we dat allemaal kennen. Alhoewel het doel van dit verslag was u te wijzen op het probleem, de campagne en iets van mijn indrukken van het congres met u te delen, kan ik het toch niet laten nog een aantal weetjes op dit gebied met u te delen. Wist u bijvoorbeeld dat: er jaarlijks meer vrouwen (54%) dan mannen sterven aan hart- en vaatziekten. een onderzoek onder meer dan 500 artsen (waaronder huisartsen, cardiologen en gynaecologen) liet zien dat bij dezelfde aandoening, artsen het risico voor vrouwen over het algemeen altijd lager inschatten. vrouwen die roken drie keer zoveel risico lopen op een hartaanval dan mannen die dezelfde hoeveelheid roken. een vrouw een veel lagere kans heeft dan een man om behandeld te worden volgens de (laatste) richtlijnen (om bijvoorbeeld een statine voorgeschreven te krijgen). de WHO voorspelt dat in % van de vrouwen aan de criteria van overgewicht zullen voldoen. PCO (polycysteuze ovaria) een uiting kunnen zijn van een metaboolsyndroom (en dus een manier om een risicogroep voor hart- en vaatziekten al in een heel vroeg stadium te identificeren). vrouwen ondergewaardeerd worden in wetenschappelijk onderzoek (en geen verschil tussen mannen en vrouwen dus heel vaak betekent dat er te weinig vrouwen geïncludeerd waren om een verschil aan te tonen). vrouwen veel vaker een NSTEMI (dus hartaanval zonder de typische ST-elevaties op het ECG) hebben? de mortaliteit na een CABG (coronaire bypass operatie) veel hoger is bij vrouwen dan bij mannen, zelfs wanneer deze gecorrigeerd wordt voor de leeftijd (vrouwen krijgen hun CABG gemiddeld later wat ook gecorreleerd is met een hogere mortaliteit). Wat moeten we hiermee in de praktijk? Laatst zei een wijze vrouw het weer: vrouwen worden er niet beter van om steeds de verschillen te benadrukken. Daar ben ik het volledig mee eens. Maar een andere wijze vrouw leerde mij laatst ook: leer de verschillen zoals je andere variabelen als bijvoorbeeld geslacht weet, en weet welke eigenschappen en prevalenties en dergelijke daarbij horen. Niet om negatief te zijn of om de ondergewaardeerde rol van vrouwen weer eens te benadrukken. Maar om ze, net zoals wij willen voor ál onze patiënten, de best mogelijke behandeling te kunnen geven. In februari 2006 zal in Berlijn het eerste congres over genderspecifieke geneeskunde plaatsvinden. Ik zie u allemaal daar. Maayke Sluman 2004

20 3262_V00_ :25 Pagina CH prijs voor Lieve Christiaens Foto:Noor Sluman Panal tijdens symposium. Op zaterdag 19 maart vond traditiegetrouw in de Gertrudis Kapel te Utrecht de Algemene Ledenvergadering van de vnva plaats. Op het middagsymposium Hoe dromen wij onze volgende generatie? werd gesproken over de (on)mogelijkheden en morele dilemma s bij prenatale diagnostiek, over verliesverwerking bij zwangerschapsonderbreking op medische (genetische) indicatie en over wat onze kinderen later in het leven kan overkomen. Aan het eind van het symposium ontving dr. Lieve Christiaens, gynaecoloog te Utrecht, bekend door haar activiteiten op het gebied van prenatale diagnostiek en aangeboren afwijkingen, uit de handen van Ineke van Seumeren, gynaecoloog, de Corrie Hermann Prijs. Een uitgebreid verslag kunt U lezen in krant 4. Clara Peters Foto:Noor Sluman Lieve Christaens MWIA informatie Medical Women s International Association In het vorige nummer van de krant kon u lezen over de verdeling van MWIA in regio s en de verdeling van Europa in drie regio s. Andere werelddelen vormen elk een eigen regio. De Europese driedeling is te verklaren vanuit de historische wortels. Nederland was daar in het verleden niet zo erg gelukkig mee. Blijkbaar is dat nu een meer algemeen gevoel binnen de Europese leden, want men is bezig met het opzetten van een European Network waarin de drie regio s binnen Europa samenwerken. Op de website gaf de MWIA steun aan de United Nations Fund Population Association (unfpa). UNFPA waarschuwde voor het in de knel komen van de seksuele rechten van vrouwen en meisjes in de door de tsunami getroffen gebieden; ook kranten maakten melding van seksueel misbruik van vrouwen en kinderen. Er werd aandacht gevraagd voor het gegeven dat de seksuele en reproductieve gezondheidszorg in de door de tsunami getroffen gebieden deels verloren is gegaan en dat men bij de herstel- en opbouwperiode ook aan het herstel hiervan specifiek aandacht moet besteden. Recent kwam weer een nieuwsbrief van MWIA uit, met daarin onder meer het volgende: Een oproep aan de MWIA leden om ideeën aan te dragen hoe MWIA een langdurige bijdrage kan leveren aan de door de tsunami getroffen gebieden. MWIA signaleert dat er steeds meer vrouwelijke artsen komen, maar dat dit nog niet tot meer vrouwelijk leiderschap in de medische wereld leidt. Er wordt gevraagd om bij regionale bijeenkomsten aandacht aan dit issue te besteden, waarbij de aanwezige kennis binnen MWIA kan worden aangesproken. Ieder die artikelen, speeches of het geven van seminars kan inbrengen, wordt opgeroepen dit aan het MWIA secretariaat te mailen. De Amerikaanse afdeling zal de initiatieven op dit gebied gaan coördineren. Gender mainstreaming en Adolescent Sexuality zijn als onderwerp door MWIA aangepakt, maar verdere uitbouw van kennis op dit terrein wordt nagestreefd. MWIA leden worden opgeroepen hun specifieke kennis op dit gebied binnen de MWIA in te brengen. Joanna Schopman, lid van de Commissie Buitenlandse Betrekkingen en contactpersoon voor MWIA aangelegenheden. 2004

Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover

Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover Doelgroep: huisartsen en overige belangstellenden Methode: interactieve workshops Ontwikkeling workshops: Radboud

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Signaleren en handelen bij seksueel & huiselijk geweld

Signaleren en handelen bij seksueel & huiselijk geweld Signaleren en handelen bij seksueel & huiselijk geweld Acute Zorgregio Oost 2015 Drs. Loes Veraart Schelfhout, huisarts n.p. aandachtsfunctionaris HAP Arnhem e.o. Drs. Marie Louise Moors, SEH arts Radboudumc,

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

11 e TBV Congres Vrouw en werk

11 e TBV Congres Vrouw en werk 11 e TBV Congres Vrouw en werk Donderdag 21 november 2013 Media Plaza, Jaarbeurs Utrecht Thema vrouwen, gezondheid en arbeid uit verschillende invalshoeken: Arbeidsparticipatie en mobiliteit Verschillen

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model.

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model. Samenvatting 96 Samenvatting We wisten het al (ze lachte) maar tot dat je het zeker weet, hoop je op een andere verklaring voor zijn problemen, maar het was geen nieuws (mw. J. echtgenoot van Alzheimer

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Post-hbo opleiding seksuologie

Post-hbo opleiding seksuologie Post-hbo opleiding seksuologie mensenkennis Plezierige overdracht, de docent spreekt uit ervaring en brengt veiligheid en openheid in de groep door haar respectvolle wijze van benaderen. Top! Post-hbo

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID Jeugd 2010 4 K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U?

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? Nadine Köhle, MSc. Contactdag Stichting Olijf 3 oktober 2015 Garderen EVEN VOORSTELLEN ACHTERGROND KANKER HEB JE NIET ALLEEN! 4 ACHTERGROND IMPACT VAN DE

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren GIDS VOOR OUDERS Zippy s Vrienden Sociaal-emotioneel leren PARTNERSHIP FOR Good mental health for children - for life www.zippysvrienden.nl Op onze website vindt u uitgebreide informatie over het Zippy

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Arosa biedt veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Vrouwen, mannen en hun kinderen kunnen bij Arosa terecht voor opvang en begeleiding. Arosa

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

Signaleren en Bepreken van Seksueel misbruik Beter te vaak gevraagd dan niet besproken

Signaleren en Bepreken van Seksueel misbruik Beter te vaak gevraagd dan niet besproken Signaleren en Bepreken van Seksueel misbruik Beter te vaak gevraagd dan niet besproken Dr. S.H. Lo Fo Wong, huisarts en senior onderzoeker (Rotterdam/Nijmegen) Drs. K.A.W.L. van Rosmalen-Nooijens, huisarts

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

"50+ in Europa" Onderzoek naar Gezondheid, Ouder worden en Pensionering in Europa

50+ in Europa Onderzoek naar Gezondheid, Ouder worden en Pensionering in Europa Household- ID Person- ID 2 4 0 4 2 Interview Datum: Interviewer ID: Voornaam Respondent: "50+ in Europa" nderzoek naar Gezondheid, uder worden en Pensionering in Europa 2006 Zelf in te vullen vragenlijst

Nadere informatie

Vaginistisch reageren

Vaginistisch reageren Vaginistisch reageren 1 Wat is het? Vaginisme wil zeggen dat het niet lukt om een penis, vingers of tampon in je vagina in te brengen. Probeer je het, dan spannen je bekkenbodemspieren zich onbewust aan.

Nadere informatie

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Bekkenbodemfysiotherapie Deze brochure wordt u aangeboden door de afdeling Gynaecologie/Verloskunde. Wij vinden het belangrijk dat patiënten goede voorlichting krijgen.

Nadere informatie

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Relatie en Intimiteit Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Wat hoop je vandaag mee te nemen, te horen en/of te leren? Wat is communicatie Communicatie is een proces tussen zender en ontvanger De boodschap

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Leer uw kind De Ondergoedregel.

Leer uw kind De Ondergoedregel. 1. Leer uw kind De Ondergoedregel. Ongeveer één op de vijf kinderen is slachtoffer van seksueel geweld, waaronder seksueel misbruik. U kunt helpen voorkomen dat het uw kind overkomt. Leer uw kind De Ondergoedregel.

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

Lees meer over. Nieuwsbrief februari 2013. Leer de rust in jezelf herkennen Nieuwsbrief september 2012

Lees meer over. Nieuwsbrief februari 2013. Leer de rust in jezelf herkennen Nieuwsbrief september 2012 Nieuwsbrief februari 2013 Leer de rust in jezelf herkennen Nieuwsbrief september 2012 Praktijk voor massagetherapie & begeleiding bij persoonlijke veranderingstrajecten Lees meer over 2 3 3 4 5 Aanraken

Nadere informatie

klaar met spelen? dat dacht je maar!

klaar met spelen? dat dacht je maar! 5 7 8 9 0 5 5 7 8 9 0 5 Dit spel is ontwikkeld om gezinnen, waarvan één of meer personen hiv+ zijn, te ondersteunen bij het praten over onderwerpen die daar direct of indirect mee te maken hebben. Mensen

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK

Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK Dr. Sandra Escher Prof. Dr. Marius Romme Stichting Leven met stemmen Bemelen interview@hearing-voices.com Project kinderen en jeugdigen die Stemmen

Nadere informatie

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC?

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015 Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? Gemiddeld 5 x Vind u dat u altijd door een arts geholpen

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts

Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts Tussen arts en leverpatiënt Tips en aandachtspunten voor gesprekken met uw arts Nederlandse Leverpatiënten Vereniging De communicatie tussen hulpverlener en patiënt is een essentieel onderdeel van goede

Nadere informatie

De Vlaamse overheid b(r)ouwt een diverse werkvloer

De Vlaamse overheid b(r)ouwt een diverse werkvloer De Vlaamse overheid b(r)ouwt een diverse werkvloer Holebi s & transgenders als collega s DIENST DIVERSITEITSBELEID Resultaten online enquête Om de situaties van homo s, lesbiennes, biseksuelen (holebi

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Thomas Wormgoor (Transvisie Zorg), Ruth Kaufman (Tranvisie Zorg) en Hanneke Felten (Movisie), 2015

Thomas Wormgoor (Transvisie Zorg), Ruth Kaufman (Tranvisie Zorg) en Hanneke Felten (Movisie), 2015 Naam-titel Oefenen met casuïstiek Te gebruiken bij Handvatten bieden voor hulpverlening Inleiding Door te werken met casussen krijgen studenten inzicht in hun vaardigheid en houding m.b.t. de ondersteuning

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties Jongeren en Gezondheid 14: Seksualiteit en Relaties Inleiding Tijdens hun puberjaren, ondergaan jongens en meisjes diepgaande biologische, cognitieve, emotionele en sociale veranderingen. Deze periode

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Kindspoor Fier Fryslân

Kindspoor Fier Fryslân Kindspoor Fier Fryslân Het kind centraal stellen Denken vanuit het perspectief van het kind Fier Fryslân is een expertise- en behandelcentrum op het terrein van geweld in afhankelijkheids- relaties 1 Wij

Nadere informatie

DE SEKSUELE LEVENSLOOP

DE SEKSUELE LEVENSLOOP DE SEKSEE EVENSOOP Aart Beekman Polikliniek Psychosomatische gynaecologie en Seksuologie Keuzevak seksuologie 2008-2009 Psycho-seksuele anamnese Invloed van de persoonlijke geschiedenis op seksuele betekenisgeving

Nadere informatie

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK

EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK EEN ANALYSE METHODE DE PRAKTIJK Ida Wijsman Ida Wijsman, Diabetesverpleegkundige en coördinator zorg Gelre Ziekenhuizen, locatie Zutphen Een analyse methode Het komende anderhalf uur. Het motto! Een analyse

Nadere informatie

Rapport Kindermishandeling en Huiselijk Geweld. Peiling bij Fysiotherapeuten, Oefentherapeuten en Ergotherapeuten

Rapport Kindermishandeling en Huiselijk Geweld. Peiling bij Fysiotherapeuten, Oefentherapeuten en Ergotherapeuten Rapport Kindermishandeling en Huiselijk Geweld Peiling bij Fysiotherapeuten, Oefentherapeuten en Ergotherapeuten Stichting STUK Door Nicole de Haan en Lieke Popelier 2013 Algemene informatie Uit recent

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

Plak jij een etiket op mensen?

Plak jij een etiket op mensen? Plak jij een etiket op mensen? Een vooroordeel is erger dan je denkt 1 Iedereen ziet er verschillend uit. Er zijn geen twee mensen precies hetzelfde. Iedereen is anders Iedereen is anders. Bekijk de kinderen

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld

Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld Jonge mensen, volwassen zorgen omgang met adolescenten die te maken hebben met geweld Karin van Rosmalen Nooijens Aiotho (arts in opleiding tot huisarts en onderzoeker) 19 12 2013 Inhoud Géén definities

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

sociale problemen DYSLEXIE

sociale problemen DYSLEXIE Ik voelde mij raar 10 BALANS 7-2013 DYSLEXIE en erg opgelaten Meisjes met leesproblemen ervaren vaker sociale problemen Als leren lastig is, snappen we dat dat effect kan hebben op het zelfvertrouwen van

Nadere informatie

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin)

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Lay-out Bob Snel (trainer ATC Amstelduin) Document Versie maart 2007 Meer informatie E-mail:

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep)

Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep) Informatie aan patiënten opgenomen na een hartinfarct, pci of hartoperatie (CABG en/of klep) Eigendom van Naam Adres Plaats Telefoonnummer Bij verlies wordt de vinder vriendelijk verzocht contact op te

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

TRAINING WERKBEGELEIDING

TRAINING WERKBEGELEIDING TRAINING WERKBEGELEIDING Door Martje Kuijlenburg Student no: 500618854 Jaar 3 Hogere Beroepsopleiding Verpleegkunde In opdracht van: de Hogeschool van Amsterdam Docent: Yvonne van Marle INHOUDSOPGAVE Inleiding...

Nadere informatie

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet?

Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Stijging criminaliteit meisjes Criminele meisjes: Specifieke zorg en aandacht of niet? Anne-Marie Slotboom Vrije Universiteit Amsterdam 1 BRISBANE 2010 - Steeds meer jonge meisjes tussen tien en veertien

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

http://toelatingsexamen.110mb.com

http://toelatingsexamen.110mb.com Arts-patiëntgesprek Dit onderdeel bestaat uit meerkeuzevragen met 4 antwoordmogelijkheden, waarvan je er meestal al meteen 2 kan elimineren omdat ze te extreem zijn. Je moet eigenlijk op je gevoel afgaan

Nadere informatie

MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:......

MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:...... MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:...... Telefoonnummer:... Leeftijd:... Samenstelling leefgroep... Op welke (soort)

Nadere informatie

Secundaire traumatisering

Secundaire traumatisering SECTORFONDSEN ZORG EN WELZIJN Secundaire traumatisering In de welzijnssector Informatie voor werknemers Weer een verhaal over incest: ik kan er niet meer tegen Als ik zo n lieve vader op de crèche zie,

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie