De doorbraak in zicht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De doorbraak in zicht"

Transcriptie

1 De doorbraak in zicht Landelijke tussenrapportage Doorbraakproject Werkplekleren Tilburg, juni 2011 Prof.dr. A.F.M. Nieuwenhuis Dr. D.J.J.M. Nijman Drs. M.P. Kat - de Jong K.E. de Ries MSc Drs. M.M. van Vijfeijken IVA beleidsonderzoek en advies

2 ii De doorbraak in zicht Uitgever: IVA Warandelaan 2 Postbus LE Tilburg Telefoonnummer: Telefax: IVA is gelieerd aan Tilburg University Het rapport is tot stand gekomen binnen het Doorbraakproject Werkplekleren, een Innovatiearrangement mogelijk genaakt door Het Platform Beroepsonderwijs. Dit onderzoek is gefinancierd uit het budget dat de deelnemende instellingen beschikbaar hebben gesteld voor het overkoepelend onderzoek binnen dit doorbraakproject. De zeven participerende instellingen, die tevens mede opdrachtgever zijn van het voorliggende rapport, zijn: De Politieacademie; ROC de Leijgraaf; ROC Eindhoven; ROC Leiden; ROC Midden Nederland; ROC van Twente; ROC Zadkine. mbo 2010 en COLO spelen een ondersteunende rol in dit project IVA Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of worden openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van IVA. Het gebruik van cijfers en/of tekst als toelichting of ondersteuning bij artikelen, boeken en scripties is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

3 IVA beleidsonderzoek en advies iii Inhoudsopgave 1 Inleiding Waarschuwing Leeswijzer Werkplekleren: een caleidoscoop Gezamenlijk leren en experimenteren in een doorbraakproject Werkplekleren in onderzoek Beroepsonderwijs in internationaal perspectief Werkplekleren in het beroepsonderwijs Rendement van werkplekleren Vormgeving van werkplekleren Leerprocessen Werkplekleren Werkplekleren in verhouding tot leren van andere situaties Rationaliteiten van werkplekleren Kwaliteit van de werkplek Sequens Begeleiding en Assessment Co-makership Conclusie Thema s in het Doorbraakproject Werklplekleren...26 Thema 1: Leerprocessen Formeel en informeel leren Samenvatting Inleiding Onderzoeksvragen Resultaten Conclusie Samenwerkend leren en de vergelijking van werkplekken Samenvatting...43

4 iv De doorbraak in zicht 4.2 Inleiding Onderzoeksvragen: Samenwerkend Leren Onderzoeksvragen: Vergelijking van Werkplekken Resultaten Conclusie Leren en begeleiden van volwassenen Samenvatting Inleiding Onderzoeksvragen Resultaten Conclusie...70 Thema 2: Praktijksequens Werkplekanalyse Samenvatting Inleiding Onderzoeksvragen Conclusie...94 Thema 3: Begeleiding en beoordeling Professionalisering Samenvatting Inleiding Onderzoeksvragen Resultaten Conclusie Beoordeling en assessment Samenvatting Inleiding Onderzoeksvragen Resultaten Conclusie...142

5 IVA beleidsonderzoek en advies v Thema 4: Co-makership in de regio Co-makership Samenvatting Eerste deelonderzoek Tweede deelonderzoek Inleiding Onderzoeksvragen Resultaten Conclusie Beschouwing op het ontwerp van werkplekleren Thema 1: Leerprocessen Thema 2: Praktijksequens Thema 3: Begeleiding en beoordeling Thema 4: Co-makership Beschouwing op de doorbraakmethodiek Een stukje historie De ambitie De realisatie Tot slot Literatuur...189

6

7 IVA beleidsonderzoek en advies 7 1 Inleiding 1.1 Waarschuwing Dit boek is niet om te lezen, maar om in te grasduinen. Het bevat de resultaten van landelijke deelonderzoeken en analyses, die zijn uitgevoerd in het kader van het HPBO Doorbraakproject Werkplekleren. Meerdere opleidingen in zeven instellingen voor beroepsonderwijs hebben in dit project, samen met het omringend bedrijfsleven en aanpalende hbo-instellingen, gewerkt aan het verbeteren van diverse vormen van werkplekleren. De regionale projecten hebben elk een eigen focus gehad, afhankelijk van het opleidingstype en specifieke ontwikkelwensen. Daar bovenop hebben ze samengewerkt in het landelijke project. Kennisuitwisseling, ervaringsuitwisseling en vergelijkend onderzoek waren de activiteiten in het landelijk project. In telkens wisselende combinaties zijn deelaspecten van werkplekleren opgepakt in de deelonderzoeken die in deze uitgave zijn gebundeld Leeswijzer Het kan u niet zijn ontgaan: voor u ligt een flink boekwerk, een bundeling van theorie, resultaten van deelonderzoeken en reflectie. Laat u niet afschrikken door het formaat, maar bepaal welk deel van het boek voor u het meest interessant is. Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van wat bekend is over de opbrengst en de inrichting van werkplekleren. We voegen daar in de hoofdstukken 3 t/m 9 nieuwe, veelal praktische kennis aan toe, afkomstig uit de uitgevoerde deelonderzoeken (met name interessant voor lezers die werkzaam zijn in de praktijk van het beroepsonderwijs). Hoofdstuk 10 beschouwt deze kennis inhoudelijk, terwijl hoofdstuk 11 ingaat op de gehanteerde methodiek in dit project. Een overzicht van de gebruikte literatuur vindt u aan het einde van dit boek. 1.2 Werkplekleren: een caleidoscoop Werkplekleren is een complex fenomeen. Mensen leren tijdens het uitvoeren van hun werk, soms impliciet maar soms ook expliciet en georganiseerd. In het kader van beroepsopleidingen is dit leren altijd expliciet: het staat in dienst van gerichte competentieontwikkeling. Dit is soms strijdig met de economische aard van werk: in echte werksituaties gaat productiviteit boven leren. Dit zorgt ervoor dat de effectiviteit van werkplekleren niet alleen afhangt van kenmerken van de werkplek (het leerpotentieel van de werkplek), maar ook van de inbedding die de opleidingen verzorgen. In het doorbraakproject is Co-makership tussen school en bedrijf een belangrijk aandachtspunt geweest. We hebben dit het extended team genoemd: voor een goede beroepsopleiding heb je een team van docenten en werkbegeleiders nodig, die samen zorgen voor kwaliteit.

8 8 De doorbraak in zicht Werkplekleren is ervaringsleren. Grofweg bestaat het leren in een beroepsopleiding uit twee soorten leren: declaratief leren, dat vooral plaats vindt in instructieve lessen en workshops, en ervaringsleren, dat vooral plaats vindt in authentieke leersituaties. Vaak worden leerprocessen in werksituaties niet afgemaakt: men doet wel de noodzakelijke ervaring op, maar voor verdieping en reflectie is weinig ruimte. De werkplek is een productieomgeving, die niet in eerste instantie is ingericht voor leeractiviteiten. Om dit wel mogelijk te maken zoeken scholen naar varianten van werkplekleren, in de vorm van binnenschoolse leerwerkbedrijven en andere vormen van praktijksimulatie. Begeleiding van werkplekleren vraagt om inzicht in de werkprocessen in de praktijk en om verbinding van ervaringsleren en declaratief leren. Het bedrijfsleven geeft deelnemers de mogelijkheid om authentieke ervaringen op te doen; de opleiding zal die ervaringen moeten verwerken tot diep vakmanschap. Het gaat er niet alleen om de mores en routines van de praktijk te leren kennen, maar ook om de kennisbasis die daaraan ten grondslag ligt, te beheersen. In een goede prove van bekwaamheid komen die twee elementen dan ook terug: demonstreren dat je een relevante prestatie kunt leveren én uitleggen waarom je bepaalde keuzes hebt gemaakt. Begeleiding en beoordeling van werkplekleren liggen in elkaars verlengde. Een beroepsopleiding bestaat uit een gebalanceerde mix van verschillende vormen van leren. De praktijksequens, een afwisseling van verschillende vormen van praktijkleren, vormt daarvan de ruggengraat. Die sequens ondersteunt de deelnemer op weg van novice naar competent vakmanschap. De ontwikkeling van expertise vergt uur deliberate practice. Poortman en Nieuwenhuis (2008) hebben het model van Dreyfus & Dreyfus, van novice tot expert, gebruikt om het praktijkcurriculum van het beroepsonderwijs te duiden. De stadia van expertiseontwikkeling (novice, gevorderd, competent, ervaren en expert) kunnen worden gezien als stadia in een beroepsloopbaan. Het initieel beroepsonderwijs doet al erg goed zijn werk als afgestudeerden het middelste stadium van competent hebben bereikt. Dit maakt ook meteen duidelijk dat een ervaren vakman of vakvrouw zich pas na afstuderen kan ontwikkelen. Een beroepsopleiding is slechts de start van een lerende loopbaan: wil expertise tot wasdom komen dan is zeker nog 5 á 6 jaar begeleid werken nodig, na afloop van de opleiding. Initieel onderwijs en volwassenenonderwijs liggen in elkaars verlengde. In deze rapportage zijn de ervaringen van de zeven regionale projecten geordend in vier thema s die hierboven in vogelvlucht zijn aangestipt: 1. Leerprocessen; 2. Praktijksequens; 3. Begeleiding en beoordeling; 4. Co-makership in de regio. De landelijke deelprojecten zijn op deze thema s geordend en worden in de hiernavolgende hoofdstukken gepresenteerd. Het is een caleidoscopisch beeld geworden; de complexiteit van werkplekleren en de variëteit aan deelnemende opleidingen zijn hieraan debet.

9 IVA beleidsonderzoek en advies Gezamenlijk leren en experimenteren in een doorbraakproject Vernieuwing en verbetering van het werkplekleren in competentiegerichte opleidingen staat centraal in dit project. Als methodiek is gekozen voor de doorbraakmethode, in navolging van kennisontwikkelingsmodellen in de zorgsector: onderwijsvernieuwing moet evidence-based zijn, er moet systematisch naar bewijzen van werkzaamheid worden gezocht. In dit project wordt dat ingericht door in de regionale combinaties van mbo en hbo lokale vernieuwing te organiseren, die met vergelijkend onderzoek en waar mogelijk zelfs met experimenteel onderzoek op landelijk niveau op zijn merites wordt getoetst en vergeleken met de huidige praktijk van werkplekleren. Deze wijze van onderwijsvernieuwing is op zichzelf innovatief: de scholen en de deelnemende opleidingen stellen zich kwetsbaar op door de deur open te zetten voor vergelijkend onderzoek. Dit in de hoop dat er een lerende cultuur ontstaat, waarin onderwijsvernieuwing en kwaliteitsverbetering hand in hand gaan. Politiek is hiervoor belangstelling, gezien de aanbevelingen van de commissie Dijsselbloem (2008): geen implementatie van vernieuwing zonder bewijsvoering. Maar er is ook urgentie: rapporten van de Rekenkamer (2008), de Inspectie (2008) en sociale partners (2009) wijzen uit dat het leren in de beroepspraktijk nog niet goed is geregeld door het beroepsonderwijs, terwijl beroepspraktijkvorming één van de essentiële pijlers is van het nieuw competentiegerichte onderwijs. In dit doorbraakproject komen twee cycli voor kenniscreatie bij elkaar: het praktijksysteem en het onderzoekssysteem. In een praktijksysteem vindt (leren door) vernieuwing al doende plaats. In het eindverslag van het project Innovatieregisseur (Nieuwenhuis e.a., 2008) is beschreven dat succesvolle onderwijsvernieuwingtrajecten gericht zijn op kwaliteitsverbetering. Op grond van allerlei interne en externe redenen kunnen professionele teams tot de conclusie komen dat verbetering van handelingspatronen en werkprotocollen noodzakelijk is. Kenmerkend voor praktische vernieuwingstrajecten is dat men zoekt naar werkbare alternatieven: het is economisch vaak niet verantwoord om naar optimale alternatieven te zoeken. Werkbare alternatieven worden ingepast in de lokale werktheorie en men werkt verder aan volgende problemen en urgente zaken. Bedrijfseconomisch en professioneel is dit een goed werkend model voor het ontwikkelen van adequaat fungerende handelingspatronen. In het onderzoekssysteem is men niet zozeer op zoek naar werkbare kennis maar naar theoretische verklaringen en bewijzen. Hier geldt een ander regime van kennisontwikkeling, waarin de empirische cyclus (de Groot, 1961) een belangrijke rol speelt. Onderzoekers zijn niet van nature geïnteresseerd in de economische betekenis van kennis.

10 10 De doorbraak in zicht Figuur 1: Kenniscreatie door or interactie. Naar Ellström (2008) In een doorbraakproject worden deze twee kennissystemen bij elkaar gebracht: vernieuwing van praktische systemen wordt gebaseerd op empirische evidentie van de werking van vernieuwingsideeën. De ontmoeting van de twee kennissystemen is niet zonder problemen, omdat de grondslagen en doelstellingen verschillen. In de figuur van Ellström (zie hierboven) wordt dit eenvoudigweg door een stevige stip weergegeven, maar veel ervaring met dit type onderzoeks- en ontwikkelingswerk is er nog niet opgedaan. De doorbraakmethodiek is voor onderwijsontwikkeling zelf een nog niet uitgekristalliseerde sociale innovatie. De deelnemende instellingen en onderzoeksinstituten zijn een avontuur aangegaan, waarvan de uitkomst nog niet eenduidig is. De doelstelling van het Doorbraakproject Werkplekleren was en is tweeledig: Er ontstaat een leeromgeving voor docenten, werkbegeleiders en hun instellingsorganisatie, waarin via netwerken en uitwisseling een meer professionele aanpak van werkplekleren wordt ontwikkeld; Voor werkplekleren ontwikkelt zich een set empirisch onderbouwde handelingsvoorschriften voor opleidingsteams en hun partners in de praktijk.

11 IVA beleidsonderzoek en advies 11 Het project sluit aan bij lopende initiatieven en activiteiten in de deelnemende regio s. Het project moet geen vreemde eend zijn in de bijt van lopende onderwijsontwikke- ling en vernieuwing, maar deze juist versterken en aanvullen. Dat lijkt paradoxaal met de ambitie van competitieve vergelijking van praktijken, maar de meeste mboen hbo-instellingen lingen verkeren in dezelfde situatie: invoering van cgo, de ontwikkeling van de bachelor-master structuur, arbeidsmarktprojecten als β-techniek en Zorg en de algemene vraag naar flexibel vakmanschap. Scholen zoeken in deze complexe beleidsruimte naar vergelijkbare oplossingen, deels vanwege landelijke regelgeving en publieke discussie, deels omdat men al bij elkaar inspiratie zoekt en vindt. Eén van de regionale projecten, bij ROC de Leijgraaf, heeft het model van Ellström dan ook omgebouwd vanuit het eigen perspectief. In deze weergave is het leerproces van het extended team centraal gezet, en is de bijdrage vanuit de onderzoeksinfrastructuur in een meer bescheiden rol geplaatst. Dat past bij en zelfbewuste, professionele onderwijssector. Figuur 2: Kennisontwikkeling rondom werkplekleren (Leijgraaf, 2010) Uitgangspunt van het doorbraakproject is het benutten van theoretische en praktische inzichten en hierop voortbouwen in praktijknabij onderzoek. Daarbij is het van belang dat het onderzoek wordt uitgevoerd door het extended team van de opleiding (inclusief betrokken bedrijven), met ondersteuning van zowel landelijke als regionale onderzoekers. De landelijke onderzoekers hebben daarbij de rol wetenschappelijke inzichten te benutten voor het in kaart brengen en vergelijken van de huidige praktijken. Door verschillende vormen van werkplekleren op ontwerp, uitvoering en effectiviteit met elkaar te vergelijken, aan de hand van op de wetenschappelijke literatuur

12 12 De doorbraak in zicht gebaseerde analysekaders, kunnen uitspraken worden gedaan over wat werkt, binnen welke contexten, en waarom dat zo is. Door de inbreng van verschillende varianten van werkplekleren worden de deelnemende instellingen in staat gesteld om van elkaar te leren en sterke punten over te nemen, om daarmee te komen tot bewezen handelingsvoorschriften ten gunste van de vormgeving van het werkplekleren in de instellingen.

13 IVA beleidsonderzoek en advies 13 2 Werkplekleren in onderzoek 2.1 Beroepsonderwijs in internationaal perspectief Het middelbaar beroepsonderwijs in Nederland is internationaal gezien een uniek stelsel, dat kan worden getypeerd als een mixed model. Dagopleidingen (BOL) en leerlingwezen (BBL) fungeren min of meer als communicerende vaten: in hoogconjunctuur groeit de BBL, terwijl in tijden van economische crisis de BOL het tekort aan leerplaatsen in de bedrijven op kan vangen. Ook is de betrokkenheid van zowel de overheid als het bedrijfsleven bij inrichting en vormgeving van het mbo bijzonder. Op de Nederlandse arbeidsmarkt voor middelbaar vakmanschap vindt iedereen het gewoon en wenselijk dat deelnemers fors investeren in beroepskwalificaties: werkgevers rekenen hier op bij sollicitatieprocedures, de overheid financiert het stelsel rijkelijk en ouders en leerlingen zijn zich bewust van de noodzaak tot kwalificeren. Uit de recente OECD studie Learning for Jobs (2009) wordt duidelijk dat een dergelijk stelsel eerder uitzondering dan regel is: alleen in Noord-West Europa vinden we op het middelbaar niveau uitgekristalliseerde beroepsgerichte arbeidsmarkten, met bijhorende stelsels voor beroepsonderwijs: Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk, Denemarken, Noorwegen en Tsjechië hebben samen met Nederland goed functionerende vormen van middelbaar beroepsonderwijs. In de meeste andere OECD landen wordt de arbeidsmarkt gekenmerkt als een interne arbeidsmarkt, waarin jongeren die niet naar het hoger onderwijs kunnen, zich melden op een flexibele arbeidsmarkt, waar zij voor hun beroepsgerichte scholing afhankelijk zijn van hun toekomstige werkgevers. De Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Australië zijn voorbeelden van dergelijke interne arbeidsmarkten. 1 Crouch, Finegold en Sako (1999) komen tot de conclusie dat geen enkel stelsel van beroepsonderwijs optimaal is om alle aansluitingsproblemen tussen onderwijs en arbeid op te vangen. Zij stellen dat staatsgestuurde stelsels, die qua uitvoering ver verwijderd zijn van de werkvloer, het slechtste af zijn, omdat de kloof tussen onderwijs en bedrijfsleven dan veel te groot is, en er kwalificaties worden afgeleverd, waar niemand op zit te wachten. Anderzijds is een firm based skill policy ook gedoemd te mislukken, omdat bedrijven dan geen belang hebben bij een breed en hoog opgeleide beroepsbevolking. De recente OECD studie adviseert daarom een gemengd publiek stelsel van beroepsopleidingen, dat zowel aan werkgeverswensen voldoet als aan studentenvoorkeuren. Gemengde financieringsmodellen (overheid, bedrijf en deelnemer), betrokkenheid van sociale partners bij curriculumontwikkeling (productdefinities) en een mix van generieke en beroepsspecifieke kwalificaties zijn de thema s van het ideale plaatje voor de OECD. 1 Voor een uitgebreide beschrijving, zie: Nelen c.s. (2010).

14 14 De doorbraak in zicht 2.2 Werkplekleren in het beroepsonderwijs Leren op de werkplek is een essentieel onderdeel van een dergelijk mixed model, gecombineerd met off-the-job training en instructie. Uit de review van Nelen c.s. komt naar voren dat leren op de werkplek rendeert, zowel in termen van leeropbrengsten (directe effecten; evidence is hierbij mager) als in termen van arbeidsmarkteffecten (indirecte effecten; evidence is hier sterker, zij het gefragmenteerd). In een paar onderzoeken worden zelfs opbrengsten voor de werkgever hard gemaakt (verhoogde productiviteit en innovatiekracht). Het combineren van leren en werken is dus een krachtig instrument om de werking van beroepsgerichte arbeidsmarkten te vergroten. De werking hiervan kan nader worden aangeduid, met behulp van de vier sociologische functies van het (beroeps)onderwijs: Kwalificatie: werkplekleren is van belang voor het verwerven van competenties. Hier speelt vooral de vraag wat er geleerd kan worden door het combineren van verschillende leer- en werkplekken (school, leerbedrijven, simulaties, stages, BBL-plaats). Socialisatie: werkplekleren is van belang voor het ingroeien in het beroep en maatschappij (ook wel de participatiefunctie genoemd). Hoe verloopt het inburgeringsproces van jongeren in de wereld van werk en wat kun je leren op de verschillende leerwerkplekken? Allocatie: werkplekleren speelt volgens Learning for Jobs een belangrijke rol bij het verwerven van een arbeidsplaats. Voor jongeren zelf is het ook een belangrijke gelegenheid voor beroepskeuzeprocessen en identiteitsontwikkeling. 2 Selectie: voor werkgevers is werkplekleren een goede mogelijkheid voor selectie van kandidaten. Andersom kunnen leerlingen ook uitproberen welke werkomstandigheden wel of niet bij hen passen. Uit de review komt echter ook duidelijk naar voren dat combinaties van werken en leren alleen renderen onder conditie van goede uitvoering. De internationale onderzoeksliteratuur genereert daarvoor helaas geen directe handreikingen. Daarvoor zijn de onderzochte stelsels te divers en is de onderzoeksliteratuur te gefragmenteerd. Er worden veel verschillende effectmaten gehanteerd en er worden veel verschillende stelselonderdelen en onderwijskundige interventies onderzocht. De maatschappelijke omgeving van een Amerikaans community college is lastig vergelijkbaar met die van een Nederlands ROC, juist op het niveau van middelbaar vakmanschap 3. Poortman en Visser (2008) en Nijhof en Nieuwenhuis (2008) hebben overzichten verzorgd van de laatste stand van (wetenschappelijke) kennis op het terrein van werkplekleren, waaruit blijkt dat er wel veel kennis aanwezig is, maar nog niet in hanteerbare en toepasbare vorm. Voor een professionele inrichting van varianten van werkplekleren is gerichter en specifieker ontwikkel- en onderzoekswerk nodig. Niet alleen aan de kant van het wetenschappelijk onderzoek, maar juist ook via gerichte experimenten door en voor professionals in de praktijk van school en bedrijf. Onderzoek in de prak- 2 Sommige ROC s hanteren binnenschoolse leerbedrijven om hun risicoleerlingen niet bloot te stellen aan de echte praktijk. De vraag is of dat verstandig is: juist die leerlingen hebben belang bij allocatie en socialisatie in de echte praktijk (maar onder goede begeleiding van bedrijf en school), om snel en goed in te groeien in de arbeidspraktijk. 3 Stelsels voor primair onderwijs én voor hoger onderwijs zijn eenvormiger ingericht, en dus beter vergelijkbaar.

15 IVA beleidsonderzoek en advies 15 tijk van werken en leren is nodig om van de abstractere kennis uit wetenschappelijk onderzoek hanteerbare werkmodellen voor de onderwijspraktijk te ontwikkelen. Ellströms model (2008) voor de ontmoeting van wetenschap en praktijk laat zien dat dit nog niet eenvoudig is: er is sprake van twee verschillende leerprocessen. Professionals in de praktijk zijn geïnteresseerd in de werking van modellen, terwijl onderzoekers meer geïnteresseerd zijn in de verklaring ervan. Het blijkt dat die twee perspectieven elkaar lang niet altijd aanvullen, waardoor er een kloof is ontstaan tussen onderwijsonderzoek en onderwijspraktijk (zie ook Martens, 2010). 2.3 Rendement van werkplekleren Stages en andere praktijkcomponenten worden verwacht te leiden tot bepaalde beoogde leerprocessen en leereffecten. Bailey, Hughes en Moore (2004) noemen vier positieve veronderstellingen/verwachtingen ten aanzien van werkplekleren: 1. Academische bekrachtiging / theoretische kennis (academic reinforcement); 2. Vaardigheden en loopbaanperspectieven (skills and careers); 3. Ontwikkeling van jongeren / zelfontplooiing (youth development); 4. Nieuwe manieren van denken (new modes of thought). Op basis van een meta-analyse van 25 jaar onderzoek in de Verenigde Staten benoemen ze dat drie van de vier verwachtingen gegrond zijn, namelijk: De verwachting ten aanzien van het bevorderen van theoretische kennis en inzichten wordt verworpen; De verwachting dat studenten vaardigheden leren die nodig zijn om in een bepaald beroep te werken wordt ondersteund; De verwachting dat werkplekleren leidt tot zelfontplooiing wordt bevestigd; Het bevorderen van nieuwe manieren van denken heeft volgens Bailey (speculatief) een positief effect op schoolse leerprocessen en de carrière. In Nelen c.s. staan directe rendementen van werkplekleren voor de lerende benoemd. Dit zijn: Leermotivatie en waardering voor de opleiding. Cognitieve competenties: het verwerven en ontwikkelen van kennis en het cognitieve handelen verbonden met denk- en verwerkingsprocessen. Sociale en communicatieve competenties. Deze hebben betrekking op het omgaan met collega s en klanten of patiënten. Beroepsspecifieke competenties: hieronder vallen technische vaardigheden, het uitvoeren van beroepshandelingen, psychomotorische vaardigheden. Leer- en loopbaancompetenties: dit gaat om beroepsoriëntatie, leren leren en de loopbaan leren sturen vanuit eigen mogelijkheden en wensen (Meijers, 2007).

16 16 De doorbraak in zicht Werkproceskennis (Boreham, 2004): een toepassingsgerichte integratie van theoretische en ervaringskennis, die kennis van het werkproces in de organisatie als geheel veronderstelt. Persoonlijke ontwikkeling. 2.4 Vormgeving van werkplekleren In het beroepsonderwijs is van oudsher een groot vertrouwen in het leren in de beroepspraktijk: een beroep leer je pas echt in de realiteit van het werk (Illeris & Associates, 2004; Streumer 2005). Ook in het competentiegericht onderwijs is de beroepspraktijk een belangrijke component van het onderwijsleerarrangement. Kennis en vaardigheden kan men binnenschools oefenen en instuderen, maar competenties moeten in de echte beroepspraktijk beproefd worden. Er zijn dan ook nauwelijks beroepsopleidingen aan te wijzen waar werkplekleren geen belangrijk onderdeel van vormt. De volgende paragrafen gaan in op de verschillende inzichten over werkplekleren die gevonden zijn in eerder uitgevoerd onderzoek, uitmondend in de concepten die voor het doorbraakproject als uitgangspunt zijn genomen en waar in de regio s op verschillende manieren onderzoek naar is gedaan. Gestart wordt met het concept dat het uitgangspunt is voor de vormgeving van werkplekleren, namelijk het leerproces. 2.5 Leerprocessen Leren geeft aan dat er sprake is van een verandering in gedrag of eventueel een verandering in het vermogen bepaald gedrag te vertonen, een verandering die bovendien relatief stand houdt/van langdurige aard is, en een verandering die het gevolg is van oefening of ervaring (Poortman, 2007). Het lijkt niet te kunnen dat er bij leren (en dus bij werkplekleren) sprake is van een gedragsverandering zonder dat die op individueel niveau waarneembaar is, een individuele basis heeft. Werkplekleren vereist zodoende dat een individu op/van de werkplek leert. Op wat voor manier dat leren plaatsvindt kan verschillen. Hier zal paragraaf 2.5 verder op ingaan. Naast verschillende rationaliteiten bij het leren op de werkplek zijn er ook te onderscheiden vormen van leren. Een eerste onderscheid dat gemaakt wordt door onder andere Alkema, Van Dam, Kuipers, & Tjerkstra (2006) is tussen intentioneel en nietintentioneel leren. Een groot deel van wat mensen leren gebeurt door middel van imitatie of spel. Spelenderwijs leren sluit aan bij de belangstelling of interesses van die persoon. Dit leren kan vorm krijgen door imitatie, identificatie, spel, oefenen en is veelal onbewust. Daarnaast is er een bewuste vorm van leren, het klassikaal onderwijs is voornamelijk bewust of intentioneel. Hoe je dan iets leert hangt af van wat je moet leren, maar er is een duidelijk omschreven te behalen eindresultaat.

17 IVA beleidsonderzoek en advies 17 Een ander onderscheid is formeel leren en niet-/non-/informeel leren. De termen niet- /non-/informeel leren worden door verschillende auteurs gebruikt. Een aantal auteurs (zoals Berings, Doornbos en Simons, 2006) spreken van informeel werkplek leren. Andere auteurs spreken liever van non-formeel ter vervanging van de term informeel, terwijl er ook publicaties zijn die een onderscheid maken tussen formeel, nonformeel en informeel leren op de werkplek (Lankhuijzen 2002). Uit het onderzoek van Lankhuijzen komt naar voren dat zowel het informele werkplekleren als het formele leren (op of buiten de werkplek) een belangrijke rol spelen. Bovendien lijkt er geen voorkeur te bestaan voor een bepaalde vorm van leren, beide vormen zijn juist complementair. Tjepkema (2002) omschrijft informeel werkplekleren als betrekking hebbende op situaties waarin het leerproces niet, of in geringe mate, is gestructureerd of gepland. Informeel leren gebeurt dikwijls spontaan en onbewust, als een soort bijproduct van alledaagse werkzaamheden. Formeel leren kan zowel op als buiten de werkplek plaatsvinden. Bij on-the-job training is sprake van leeractiviteiten, georganiseerd op de werkplek. In tegenstelling tot informeel werkplekleren is er structuur in het leerproces aangebracht, en is er alle tijd voor het leerproces; er wordt niet tegelijk een echte bijdrage aan het arbeidsproces geleverd. Typische vormen van on-the-job training zijn werkplekinstructie en werkplekzelfstudie. Bij off-the-job training of cursussen is er buiten de werkplek een leersituatie gecreëerd. Deze vorm van leren is vooral geschikt in situaties waarin oefenen op het werk niet mogelijk of niet veilig is, of waar afstand tot het dagelijks werk nodig is bij het leren (bijvoorbeeld bij leervragen in het kader van persoonlijke ontwikkeling of loopbaanontwikkeling). Vervolgens is er het onderscheid dat Sfard (1998) maakt tussen de participatie en acquisitie metafoor. Sfard beschrijft dat leren wordt gezien als het acquireren van bijvoorbeeld kennis of vaardigheden. Hieraan ligt de assumptie ten grondslag dat het menselijk brein een container is die gevuld kan worden met bepaalde gegevens of informatie en dat de lerende daarmee eigenaar wordt van deze gegeven en informatie. Een aantal concepten, dat gekoppeld wordt aan de te verwerven gegevens of informatie zijn: kennis, begrip, opvattingen, ideeën, notie, misvattingen, betekenissen, besef, schema s, feiten, representaties, gegevens en inhoud. Als de lerende de informatie heeft eigengemaakt kan deze toegepast, overgeplaatst (naar een andere context) en gedeeld worden. De acquisitie metafoor omschrijft het leerproces als zijnde een beredeneerd perifere participatie of als een leerlingschap (apprenticeship) in denken. Daarbij worden leeractiviteiten nooit los gezien van de context waarin zij plaatsvinden, mede omdat de context deels het leerproces beïnvloed. De lerende wordt daarbij gezien als een persoon die geïnteresseerd is in participatie in bepaalde activiteiten. Leren wordt verder omschreven als het proces van lid worden van een bepaalde gemeenschap. De acquisitie metafoor benadrukt het persoonlijk verstand en wat daarin gaat alsook de inwaartse beweging van kennis, terwijl de participatie meta-

18 18 De doorbraak in zicht foor de nadruk legt op de ontwikkelende relaties tussen het individu en anderen en daarmee het gemeenschappelijke of wederkerige karakter van de deel-geheel relatie. Bovengenoemde manieren van onderscheid zijn samengevoegd in een onderzoek van Onstenk (1994) in opdracht van het Max Goote Kenniscentrum, waar onderscheid wordt gemaakt tussen een zestal vormen van leren op de werkplek. Deze zijn weergegeven het volgende schema en daarna op basis van dat rapport kort toegelicht: Tabel 2.1 Zestal vormen van leren (Onstenk, 1994) Benadering Informeel leren Zelfstandig leren Immanent leren Gesitueerd leren Kritisch reflectief leren Arbeidssocialisatie Leer / werk aspect Niet-georganiseerd; nevenaspect Ervaring Zelfsturing leerproces Leerproject Uitvoering van activiteiten Object-Methode-Regels Doel-motief Werkomgeving Collega s Beroepsgemeenschap Innovatie Besluitvorming Reflectie op eigen handelen Bedrijfs- en beroepscultuur Hiërarchie, machtsverhoudingen Persoonlijkheidsontwikkeling Daarbij worden de eerste twee vormen van leren gekenmerkt door de afwezigheid van structurering van het leerproces door de leeromgeving en komt daarmee het accent te liggen op de lerende zelf. Immanent leren is vooral gericht op het beheersen van de te verrichten taak of activiteiten en heeft betrekking op de arbeid zelf als leerproces. Gesitueerd leren is nauw verwant aan het cognitive apprenticeship (Nieuwenhuis, 1991) en benadrukt het leren in en van de fysieke, symbolische en sociale werkomgeving. Bij kritisch reflectief leren gaat het om door reflectie en feedback het lerend vermogen en de leerbereidheid te vergroten (leren leren). De laatste vorm van leren is voornamelijk gericht op het functioneren in arbeidsorganisaties, met aandacht voor het culturele aspect van de werkplek (normen en waarden) alsook het leren omgaan met verschillende groepen, de hiërarchie en machtsverhoudingen in een bedrijf.

19 IVA beleidsonderzoek en advies Werkplekleren Hoewel het werkplekleren op het eerste oog lijkt te onderscheiden tussen de werkplek en andere locaties, bestaat er ten aanzien van werkplekleren wel wat onduidelijkheid over wat als werkplek kan worden beschouwd. Het leren van leerlingen in een werksituatie kan anders zijn dan dat van beroepsbeoefenaren door verschillen in de invulling en uitvoering van het werk/ functie (denk aan een beperkter takenpakket, een andere invulling van taken in een functie), verschillen in de werkcontext (denk aan aanpassingen in werkdruk, begeleiding, verantwoordelijkheden, e.d.) en verschillen in opvattingen over het werk/de werkzaamheden (denk aan het belang van werk voor identiteit in verhouding tot het belang van stage in deze, het belang van werk voor salaris, e.d.). De Laat, Poell, Simons & Van der Krogt (2001, p.3) geven in dit kader aan dat er een verschil is tussen lerend werken en werkend leren. Bij het eerste staat het werken op de voorgrond, bij het laatste het leren. Achter de begrippen gaan belangen schuil van de arbeidsorganisatie en de opleiding, daarnaast zijn uiteraard belangen van de lerende (deelnemer) te onderscheiden. In relatie tot werkplekleren refereert Blokhuis (2006) in de eerste plaats aan het verschil tussen learning on- the-job en learning off-the-job; learning on-the-job heeft betrekking op leren dat plaatsvindt tijdens deelname aan werkprocessen, terwijl learning off-the-job betrekking heeft betrekking heeft op leren dat op een andere locatie gebeurt dan daar waar het werk wordt uitgevoerd. Leren op de werkplek en leren op andere locaties kunnen op verschillende manieren worden geprogrammeerd en gecombineerd. Ten aanzien van het leren on the job zijn ook meerdere modellen te onderscheiden. Blokhuis maakt hierbij ruw onderscheid naar: Traditioneel leerlingschap ( traditional apprenticeship), waarin leerlingen leren door werkende experts te observeren en imiteren; Cultureel leerlingschap ( cultural apprenticeship ), waarbij leerlingen leren in een community of practice zoals een team of gemeenschap; Leerhavens/leerstations ( learning bays / learn stations ), waarin intentioneel leren, ervaringsleren en werken sterk zijn verweven. Poortman & Visser (2008) benoemen zes methodes of vormen van leren op de werkplek, namelijk: Het overdrachtsmodel; Mentoring en coaching; Begeleid leren; Action Learning; Peripheral participation in communities of practice; Jobrotatie. Volgens Streumer (2005) vindt bovendien leren plaats op drie niveaus: 1. Individueel leren; 2. Collectief leren; 3. Organisatieleren.

20 20 De doorbraak in zicht Werkplekleren in verhouding tot leren van andere situaties Een belangrijke vraag ten aanzien van het stimuleren van werkplekleren (in het onderwijs) is wat werkplekleren meer biedt dan andere vormen van leren met name schools leren? Poortman (2007) refereert aan twee categorieën argumenten voor een mogelijk verschil. In de eerste plaats zou werkplekleren bij kunnen dragen aan het bevorderen van een leven lang leren ; enerzijds veranderen eisen van het werk sneller en biedt werkplekleren een mogelijk passend (tijdig) antwoord op deze, anderzijds is het mogelijk dat werkplekleren al tijdens het initieel onderwijs lerenden motiveert om ook na dat onderwijs door te blijven leren en dat in sterkere mate dan het traditionele klassikale leren. In de tweede plaats biedt werkplekleren mogelijk een antwoord op de transferproblematiek; door de nauwe(-re) verwantschap van de leeren werksituatie wordt verwacht dat transfer van leren naar toepassing van het geleerde (in het werk) makkelijker verloopt Rationaliteiten van werkplekleren Nieuwenhuis & Van Woerkom (2006) verwijzen naar een aantal clusters van achtergronden van werkplekleren, en gebruiken hiervoor het begrip doelrationaliteit: een gerichte inzet van middelen om een bepaalde doelstelling te bereiken (p.343). Vanuit deze definitie zien zij vier doelrationaliteiten bij het leren op de werkplek: voorbereiding, optimalisatie, vitalisatie en een persoonlijke rationaliteit. Deze worden in Tabel 2.2 toegelicht, aan de hand van een beschrijving, de situatie in welke rationaliteiten herkend kunnen worden en de bijbehorende categorie van leerdoelen. Tabel 2.2 Rationaliteiten, instituties en leerdoelen (Nieuwenhuis en Van Woerkom, 2006) Rationaliteit Beschrijving Betrokken situatie Leerdoel Voorbereiding Leren als voorbereiding op Onderwijs en training werk Kwalificatie Optimalisatie Leren tijdens werk Baan, functie, arbeidsorganisatie Productiviteit, kwaliteit Vitaliteit Leren voor innovatie Markt, (globale) economie Concurrentie Persoonlijk Leren voor het leven Individuen in gemeenschappen Persoonlijke ontwikkeling Onder leerprocessen worden alle inzichten en (praktijk)theorieën, waarin uitspraken worden gedaan over de wijze van verwerven van competenties en skills/kennis/attitudes, gerekend. Competenties als bredere categorie (expertise, vakmanschap), waarin het gaat om geïntegreerde toepassingen van beroepsvaardigheden; skills/kennis/attitudes als smallere categorieën. De metaforen acquisitie, participatie en creatie spelen onder dit thema een belangrijke rol. Om de gewenste leerprocessen op de werkplek op een goede manier vorm te geven, worden er verschillende eisen gesteld aan de leercontext, de lerende en de organisatie waarbinnen het leren plaatsvindt. Deze aspecten komen nu aan de orde.

Strategisch Opleidingsbeleid

Strategisch Opleidingsbeleid Strategisch Opleidingsbeleid Achtergrondinformatie en tips om zelf aan de slag te gaan In deze handreiking vindt u de volgende onderwerpen: Wat is strategisch opleidingsbeleid? Hoe komt u tot strategisch

Nadere informatie

Het rendement van combinaties van leren en werken: een review studie

Het rendement van combinaties van leren en werken: een review studie Het rendement van combinaties van leren en werken: een review studie A. Nelen 1, C. Poortman 2, A. de Grip 1, L. Nieuwenhuis 3 & P. Kirschner 4 Inleiding Als gevolg van veranderingen in de aard van arbeid

Nadere informatie

Hybride leeromgeving in het beroepsonderwijs

Hybride leeromgeving in het beroepsonderwijs Erica Aalsma(a) & Tonnie van Dijk(b) (a) De Leermeesters, Wijk bij Duurstede (b) Koning Willem I College, s-hertogenbosch Contact: Erica.aalsma@deleermeesters.nl t.vandijk@kw1c.nl Hybride leeromgeving

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0

Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0 Proefschrift Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0 Aanleiding en probleemstelling Zelfsturende teams

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Een onderzoek naar de kwaliteit van de opleidingsschool

Een onderzoek naar de kwaliteit van de opleidingsschool Werkplekleren Werkplekleren: het han Een onderzoek naar de kwaliteit van de opleidingsschool Miranda Timmermans en Bas van Lanen Beide auteurs zijn verbonden aan de Hogeschool Arnhem en Nijmegen, Faculteit

Nadere informatie

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Voorwoord Reddingsbrigade Nederland introduceert per 1 september 2015 de Licentieregeling. Door middel van de licentieregeling wil Reddingsbrigade Nederland een

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

BEOORDELINGSKADER ERKENNINGSAANVRAAG VERPLEEGKUNDIGE VERVOLGOPLEIDING

BEOORDELINGSKADER ERKENNINGSAANVRAAG VERPLEEGKUNDIGE VERVOLGOPLEIDING BEOORDELINGSKADER ERKENNINGSAANVRAAG VERPLEEGKUNDIGE VERVOLGOPLEIDING Toelichting bij het gebruik van het beoordelingskader: Het beoordelingskader is een werkdocument voor opleidingscommissies om zo op

Nadere informatie

Samenvatting Beroepsonderwijs

Samenvatting Beroepsonderwijs Samenvatting Beroepsonderwijs Periode: januari december 2009 Opdrachtgever: FNV Horecabond Uitgevoerd door: SOHRC Timo van Doremalen Met medewerking van: Drs. Schelte Beltman Heleen Veenhof Auteursrecht

Nadere informatie

Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam

Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam Calibris richt zich vanuit haar wettelijke taken en maat schappelijke verantwoordelijkheid op de erkenning

Nadere informatie

Een doorbraak forceren voor werkplekleren

Een doorbraak forceren voor werkplekleren Een doorbraak forceren voor werkplekleren Landelijke tussenrapportage doorbraakproject werkplekleren 2008-2009 Tilburg, oktober 2009 Prof. dr. A.F.M. Nieuwenhuis K.E. de Ries MSc Drs. M.P. Kat Dr. D.J.J.M.

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Competentieprofiel werkbegeleider

Competentieprofiel werkbegeleider Competentieprofiel werkbegeleider Voor verzorgenden en verpleegkundigen Ontwikkeld door: Hennie Verhagen (Evean) Joukje Stellingwerf (Puur Zuid) Maaike Hakvoort (ZGAO) Brenda van der Zaag (ROC TOP) Kim

Nadere informatie

KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN IN HET BEROEPSONDERWIJS

KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN IN HET BEROEPSONDERWIJS KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN IN HET BEROEPSONDERWIJS Rapportage voor Koning Willem I. College Opleiding Manager/ondernemer horeca van de Middelbare Horecaschool (MHS) HOGESCHOOL UTRECHT Wenja Heusdens, MSc

Nadere informatie

Servicedocument urennormen van de Wet BIG en WEB

Servicedocument urennormen van de Wet BIG en WEB Servicedocument urennormen van de Wet BIG en WEB Dit document is opgesteld door: Het Ministerie van OCW, het Ministerie van VWS en de MBO Raad in samenwerking met de Inspectie van het Onderwijs en JOB.

Nadere informatie

1 Leren op de werkplek

1 Leren op de werkplek 1 Leren op de werkplek Wat is leren op de werkplek? Om dit te verduidelijken onderscheiden we in dit hoofdstuk twee vormen van leren: formeel en informeel leren. Ook laten we zien welke vormen van leren

Nadere informatie

spoorzoeken en wegwijzen

spoorzoeken en wegwijzen spoorzoeken en wegwijzen OVERZICHT OPLEIDINGEN OPBRENGSTGERICHT LEIDERSCHAP Opbrengstgericht leiderschap Opbrengstgericht werken en opbrengstgericht leiderschap zijn termen die de afgelopen jaren veelvuldig

Nadere informatie

Lerend leren werken. Brede vakbekwaamheid en de integratie van leren, werken en innoveren

Lerend leren werken. Brede vakbekwaamheid en de integratie van leren, werken en innoveren Lerend leren werken Brede vakbekwaamheid en de integratie van leren, werken en innoveren Een wetenschappelijke proeve op het gebied van de Sociale Wetenschappen Proefschrift ter verkrijging van de graad

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Een leven lang leren in de techniek

Een leven lang leren in de techniek Hiteq Kennis van nu, kennis voor later Denk 10 of 20 jaar verder. Hoe ziet de technische sector er dan uit in de context van onderwijs, arbeidsmarkt, technologie en maatschappij? Hiteq selecteert en ontsluit

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Specialisatie Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Graad

Nadere informatie

Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders!

Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders! Gevraagd: Bekwame praktijkopleiders! Leerbedrijven geven leerlingen de kans om ervaring op te doen in het beroep waarvoor zij opgeleid worden. Zij vervullen daarmee een belangrijke en onmisbare rol voor

Nadere informatie

samen onderwijs maken BEDRIJFSPLAN 2015-2018

samen onderwijs maken BEDRIJFSPLAN 2015-2018 samen onderwijs maken BEDRIJFSPLAN 2015-2018 WOORD VOORAF De titel zegt alles. Samen onderwijs maken. Elke dag weer, samen met onze medewerkers, leerlingen en de regio. Daarin spelen wij als opleider een

Nadere informatie

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag OOG voor het MBO staat voor Onafhankelijke Onderwijsgroep voor het MBO ; Een groep onderwijskundig

Nadere informatie

Ambitie, groei en ontwikkeling

Ambitie, groei en ontwikkeling Duurzaam opleiden Profijt van investeringen YSC ondersteunt organisaties op verschillende manieren bij ontwikkelingsvraagstukken. Wij streven er naar de door u gewenste resultaten te ondersteunen, niet

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD ILS Nijmegen Mei 2009 Voorwoord: Dit voorstel voor een competentieprofiel van de spd is ontworpen op verzoek van de directies van ILS- HAN en ILS-RU door de productgroep

Nadere informatie

Competentieontwikkeling werkt!? De impact op inzetbaarheid en loopbaantevredenheid van medewerkers

Competentieontwikkeling werkt!? De impact op inzetbaarheid en loopbaantevredenheid van medewerkers Competentieontwikkeling werkt!? De impact op inzetbaarheid en loopbaantevredenheid van medewerkers Introductie Wat we (denken te) weten over competentieontwikkeling Middel tot het versterken van inzetbaarheid

Nadere informatie

Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs. Peter Leisink

Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs. Peter Leisink Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs Peter Leisink Opzet van deze leergang Introductie Strategisch HRM in het voortgezet onderwijs: inhoudelijke verkenning Programma en docenten leergang strategisch

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Inhoudsopgave SAMENVATTING... 3 1. INLEIDING... 4 1.1 Aanleiding... 4 1.2 Doel... 4 2. VISIE OP LEREN EN ONTWIKKELEN... 6 2.1 De relatie tussen leeractiviteiten

Nadere informatie

Inhoud Inleiding 1 Tussen opleiding en beroepspraktijk: een historische achtergrond 2 Het leerpotentieel van grenzen: een theoretische basis

Inhoud Inleiding 1 Tussen opleiding en beroepspraktijk: een historische achtergrond 2 Het leerpotentieel van grenzen: een theoretische basis V Inhoud Inleiding XI 1 Tussen opleiding en beroepspraktijk: een historische achtergrond 1 Elly de Bruijn 1.1 Beroepsopleidingen onderdeel van het onderwijs- én arbeidssysteem 2 1.2 Eerdere theorievorming

Nadere informatie

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider.

Competentieprofiel MZ Opleider. Competentieprofiel voor mz-opleider. Competentieprofiel MZ Opleider Dit is een verkorte versie van het document dat is vastgesteld door de ledenvergaderingen van BVMP en BVMZ. In de volledige versie zijn enkele bijlagen toegevoegd, deze worden

Nadere informatie

BBL-OPLEIDINGEN ZORG & WELZIJN KRAMERSGILDEPLEIN ARNHEM ROC A12

BBL-OPLEIDINGEN ZORG & WELZIJN KRAMERSGILDEPLEIN ARNHEM ROC A12 BBL-OPLEIDINGEN ZORG & WELZIJN KRAMERSGILDEPLEIN ARNHEM ROC A12 Kleinschalig BBL-onderwijs INHOUDS OPGAVE 2 3 4 5 6 8 10 12 13 Welkom bij ROC A12 Professionalisering in de praktijk BBL, de uitleg Subsidie

Nadere informatie

Bijeenkomsten 2012-2013

Bijeenkomsten 2012-2013 Bijeenkomsten 2012-2013 Datafeedforward Intervisie Lezing/masterclass gekoppeld aan professionele leergemeenschap Werken in een Professionele LeerGemeenschap Motto: Professionals doen het samen en doen

Nadere informatie

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen;

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen; Henk MassinkRubrics Ontwerpen 2012-2013 Master Leren en Innoveren Hogeschool Rotterdam Beoordeeld door Hanneke Koopmans en Freddy Veltman-van Vugt. Cijfer: 5.8 Uit je uitwerking blijkt dat je je zeker

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Integreren van leren in school en praktijk. Een studie naar werkzame bestanddelen

Integreren van leren in school en praktijk. Een studie naar werkzame bestanddelen Integreren van leren in school en praktijk. Een studie naar werkzame bestanddelen Frans Meijers (De Haagse Hogeschool) Marinka Kuijpers (Open Universiteit, De Haagse Hogeschool) Een omgeving waarin jongeren

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Informatiepakket Leerlabs

Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs De vraag naar gepersonaliseerd onderwijs en het gebruik van ict in de klas groeit. Veel scholen werken aan initiatieven gericht op gepersonaliseerd leren

Nadere informatie

Informatie werkplekleren

Informatie werkplekleren Informatie werkplekleren Pabo Venlo 2014-2015 Inhoudsopgave Inleiding Blz. 3 Stagedagen Blz. 4 Stageweken Blz. 4 Jaaroverzicht 2014-2015 Blz. 5 Opleidingsprogramma Blz. 6 Propedeusefase Hoofdfase Afstudeerfase

Nadere informatie

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT Meerwaarde voor onderwijs De Pijlers en de Plus van FLOT De vijf Pijlers: Cruciale factoren voor goed leraarschap Wat maakt een leraar tot een goede leraar? Het antwoord op deze vraag is niet objectief

Nadere informatie

Verslag van werkzaamheden 2011-2012. Doktersassistente Crebo 91310. Instituut Memo Snoeckgensheuvel 67 3817HL Amersfoort Telefoon: 06-53733132

Verslag van werkzaamheden 2011-2012. Doktersassistente Crebo 91310. Instituut Memo Snoeckgensheuvel 67 3817HL Amersfoort Telefoon: 06-53733132 Verslag van werkzaamheden 2011-2012 Doktersassistente Crebo 91310 Instituut Memo Snoeckgensheuvel 67 3817HL Amersfoort Telefoon: 06-53733132 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Organisatie van het onderwijs...

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland

Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland BIJLAGE: Samenvatting effecten en resultaten Masterplan CGO Zuid-Holland Pagina 1: Effecten bij leerlingen Effecten bedrijven - onderwijs Toelichting: De percentages onder het kopje Nul zijn de uitersten

Nadere informatie

BPV-WEGWIJZER: BASIS II KENNISCENTRUM PMLF december 2011

BPV-WEGWIJZER: BASIS II KENNISCENTRUM PMLF december 2011 1 SAMENVATTING De belangrijkste werkzaamheden van het Kenniscentrum PMLF zijn: 1. onderhouden, ontwikkelen kwalificatiestructuur; 2. erkennen van leerbedrijven; 3. bevorderen van de kwaliteit van de BPV.

Nadere informatie

Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012

Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012 Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012 Workshop werkplekleren: opbouw Wat is werkplekleren? Uitgangspunt Waarom werkplekleren? Getuigenissen Wedstrijd Toekomst werkplekleren? Advies SERV

Nadere informatie

Van kennis naar kunde. Visie UWV - SMZ

Van kennis naar kunde. Visie UWV - SMZ Van kennis naar kunde Visie UWV - SMZ Stelling Met de Basis Opleiding Verzekeringsgeneeskunde (BOVG), gebaseerd op de principes lerend werken, werkend leren en op performance gerichte leerinterventies

Nadere informatie

Een passende baan in het Slotervaart ziekenhuis

Een passende baan in het Slotervaart ziekenhuis Een passende baan in het Slotervaart ziekenhuis Carien Smallenbroek Henny Mulders Arbeidsparticipatie noodzaak Nieuwe sociale zekerheid én nieuwe arbeidsmarkt : iedereen die kan, moet aan het werk komen

Nadere informatie

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 Functie-informatie Functienaam Docent LD Type 1 Salarisschaal 12 Functiebeschrijving Context De werkzaamheden worden uitgevoerd binnen een instelling voor voortgezet

Nadere informatie

Nieuwe. Handleiding Versie 2012

Nieuwe. Handleiding Versie 2012 Nieuwe Handleiding Versie 2012 Inhoud Inleiding... 3 1. De Nieuwe Praktijkwijzer... 4 2. Doel van de Nieuwe Praktijkwijzer... 5 3. Uitgangspunten voor de (Nieuwe) Praktijkwijzer... 5 4. Instrumenten van

Nadere informatie

DOELEN VAN DE WORKSHOP. Wat is coaching? Stukje geschiedenis Digitaal coachen Leercoachen Wat voor coach ben jij? Aanzet tot bijleren?

DOELEN VAN DE WORKSHOP. Wat is coaching? Stukje geschiedenis Digitaal coachen Leercoachen Wat voor coach ben jij? Aanzet tot bijleren? DOELEN VAN DE WORKSHOP Wat is coaching? Stukje geschiedenis Digitaal coachen Leercoachen Wat voor coach ben jij? Aanzet tot bijleren? W O R K S H O P D E D I G I T A L E D O C E N T 6 J U N I 2 0 1 2 2

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie.

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. ROWF Les op locatie in de beroepsopdracht van de HvA. De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. Het doel is de

Nadere informatie

projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016

projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het

Nadere informatie

Informatie opleidingsstandaard voor de EVC procedure. Praktijkopleider

Informatie opleidingsstandaard voor de EVC procedure. Praktijkopleider Informatie opleidingsstandaard voor de EVC procedure Praktijkopleider Kwalificatie: Praktijkopleider Crebonummer: 90350 Niveau : 4 Geldig vanaf: 1 augustus 2012 Deel A: Beeld van de beroepengroep Praktijkopleider

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Tekst: Gofrie van Lieshout Foto's: Ken Wong

Tekst: Gofrie van Lieshout Foto's: Ken Wong Bij onderzoeken die de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt en de samenwerking in kaart brengen, komt steevast de zorgsector als beste uit de bus. Sinds het bestaan van KBB, nu vier jaar, pakken

Nadere informatie

Nieuwe kans op extra instroom

Nieuwe kans op extra instroom Nieuwe kans op extra instroom Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en

Nadere informatie

Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT

Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT Examenprofiel mbo Zakelijke dienstverlening Orde & Veiligheid ICT Sector: ESB&I Gevalideerd door: de paritaire commissie ECABO Vaststellingsdatum: 7 oktober 2014 Examenprofielnummer: EXPRO.16 1 Inleiding

Nadere informatie

Whitepaper ORMIT: Ontwikkelen loont

Whitepaper ORMIT: Ontwikkelen loont Whitepaper ontwikkelen loont! Inleiding Gemiddeld geeft een organisatie ieder jaar zo n 2% van de loonkosten uit aan opleiden en ontwikkelen. Is deze investering de moeite waard? Zijn medewerkers tevreden

Nadere informatie

Leren hoe je leren kunt

Leren hoe je leren kunt Leren hoe je leren kunt Als manager stimuleer je de ontwikkeling van medewerkers en draag je zorg voor een goede onderlinge communicatie. Managers en medewerkers wisselen ervaringen uit en leren van elkaar.

Nadere informatie

Daar zouden we het vaker over moeten hebben. Inleiding Simultaan

Daar zouden we het vaker over moeten hebben. Inleiding Simultaan Daar zouden we het vaker over moeten hebben. Onderzoek naar interculturele competenties van onderwijsmedewerkers (Judith de Beer. Erasmus Universiteit Rotterdam. april 2006) Inleiding De titel daar zouden

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Doorbraakproject Werkplekleren Rijnmond. Opbrengsten en overdracht

Doorbraakproject Werkplekleren Rijnmond. Opbrengsten en overdracht Doorbraakproject Werkplekleren Rijnmond Opbrengsten en overdracht 11 oktober 2011 Stageritme op de leerafdeling Het ritme van een stage is steeds meer uitgekristalliseerd en bestaat momenteel uit stages

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Erkend leerbedrijf dáár wordt het vak geleerd horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Waarom erkend leerbedrijf? Jonge mensen wegwijs maken in de sector: dat is de taak van een leerbedrijf.

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen?

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Sanneke Bolhuis emeritus lector Fontys Lerarenopleiding senior onderzoeker Radboudumc zetel praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek Stuurgroep

Nadere informatie

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan!

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Het vmbo van de toekomst Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Voorstellen Mirjam Bosch, plv. directeur CSV Veenendaal Dennis Heijnens, adviseur bij Actis Advies Programma deelsessie

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Inleiding Servicedocument Keuzedelen Duits in de beroepscontext 1 Inleiding Dit onderwijsmodel is ontwikkeld op basis van de strategische doelstellingen van het

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

EmployabilityDriver. Waarom een strategische discussie over employability beleid?

EmployabilityDriver. Waarom een strategische discussie over employability beleid? EmployabilityDriver Waarom een strategische discussie over employability beleid? We weten al een tijd dat door vergrijzing en ontgroening de druk op de arbeidsmarkt toeneemt. Het wordt steeds belangrijker

Nadere informatie

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301

De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 De Verticale Ondernemerskolom Twente: Project 301 ROC van Twente - Hengelo In januari 2004 is de afdeling Handel van het toenmalige ROC Oost- Nederland, School voor Economie en ICT, locatie Hengelo - nu

Nadere informatie

SERVICEDOCUMENT BEROEPSPRAKTIJKVORMING: WAT MAG VERWACHT WORDEN VAN DE BPV?

SERVICEDOCUMENT BEROEPSPRAKTIJKVORMING: WAT MAG VERWACHT WORDEN VAN DE BPV? SERVICEDOCUMENT BEROEPSPRAKTIJKVORMING: WAT MAG VERWACHT WORDEN VAN DE BPV? Inleiding Op grond van de Wet educatie en beroepsonderwijs (hierna: WEB) zijn er aan de beroepspraktijkvorming (bpv) vereisten

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator

3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator 3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator In het project GROOTER worden onder andere opleidingskaders ontwikkeld voor drie functiegerichte opleidingen voor Bevolkingszorg. In dit hoofdstuk

Nadere informatie

Instituut voor Sociale Opleidingen

Instituut voor Sociale Opleidingen Instituut voor Sociale Opleidingen Naar een nieuwe opleiding Social Work In september 2016 start Hogeschool Rotterdam met de nieuwe opleiding Social Work. Dit betekent dat eerstejaars studenten (die in

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Uitgelezen kans voor samenwerking tussen mbo en lerarenopleiding!

Uitgelezen kans voor samenwerking tussen mbo en lerarenopleiding! Congresbijdrage symposium Velon-conferentie, 11 maart 2013 Meesterschap en vakmanschap van mbo-docenten. Uitgelezen kans voor samenwerking tussen mbo en lerarenopleiding! 1. Samenvatting, context symposium

Nadere informatie

Visie op Loopbaanoriëntatie en begeleiding

Visie op Loopbaanoriëntatie en begeleiding Visie op Loopbaanoriëntatie en begeleiding regio s-hertogenbosch en omgeving LOB is een verzameling van activiteiten binnen een loopbaangerichte leeromgeving om jongeren actief te laten werken aan hun

Nadere informatie

WEERBAARHEIDSTRAININGEN

WEERBAARHEIDSTRAININGEN WEERBAARHEIDSTRAININGEN INBEDDEN IN EEN MEERSPOREN WEERBAARHEIDSBELEID voor BASISSCHOLEN VAN HET SAMENWERKINGSVERBAND BREVOORDT Sacha Jansen Schuiling, weerbaarheidstrainingen Groenlo, oktober 2010 INLEIDING

Nadere informatie

Wijzer in de professionele ruimte

Wijzer in de professionele ruimte Wijzer in de professionele ruimte Strategieën om de professionele ruimte van docenten(-teams) te optimaliseren Rob Vink Wat is professionele ruimte? Als docent geef je vorm aan het onderwijs en daar voel

Nadere informatie