Lerend vermogen bij dementie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lerend vermogen bij dementie"

Transcriptie

1 Trefwoorden Dementie Psychogeriatrie Lerend vermogen bij dementie Bij mensen met dementie raakt het geheugen steeds verder aangetast. Toch blijkt hun levenskwaliteit verhoogd te kunnen wor - den, juist door het geheugen en lerend vermogen aan te spreken. Dit artikel geeft een inkijk in wat er bekend is over leren bij dementie. Een tweede artikel in dit nummer van TvZ geeft een aantal handvatten voor de praktijk. Auteurs Frans Hoogeveen, lector psychogeriatrie aan De Haagse Hogeschool en psycholoog bij Florence. Mari Groenendaal, lecturer practitioner bij WoonZorgcentra Haaglanden en kenniskringlid van het lectoraat psychogeriatrie. Alessandro Caffò, onderzoeker bij het Department of Educational Sciences, Psychology, Communication aan de Universiteit van Bari, Italië. Viviana Perilli, onderzoeker bij het Lega del filo d oro Research Centre in Lesmo, Italië. Correspondentie Frans Hoogeveen: Een van de mogelijkheden om de levenskwaliteit van mensen met dementie te bevorderen is het benutten van hun geheugen en lerend vermogen. Als dit optimaal gebeurt is er uitzicht om langer zelfstandig te functioneren. Op het eerste gezicht lijkt dat verrassend. Om te kunnen leren is immers een goed functionerend geheugen nodig, en die functie is bij mensen met dementie nu juist ernstig aangetast. Toch is herinneren en leren mogelijk, want niet alle vormen van geheugen worden bij dementie even sterk beperkt (Dirkse e.a., 2011). Uit recent onderzoek blijkt dat er nog opmerkelijke resultaten kunnen worden geboekt (o.a. Kessels & Olde Hensken, 2009; van Tilborg e.a., 2011). Geheugen en dementie Mensen met dementie hebben geheugenproblemen, al bestaan er grote individuele verschillen in de aard en omvang ervan. Zo wordt de ziekte van Alzheimer onder meer gekenmerkt door inprentingstoornissen, waardoor de patiënt niet meer in staat is nieuwe informatie op te nemen. Bij mensen met vasculaire de- mentie of frontotemporale dementie staan deze stoornissen, zeker in de eerste stadia van de ziekte, minder sterk op de voorgrond (Jonker e.a., 2009). Andere verschillen hebben te maken met de ernst van de dementie. Verlies van geheugenfuncties is immers een proces. Tijdens het ziekteproces kan de patiënt nog steeds dingen onthouden en leren, al worden die mogelijkheden steeds geringer naarmate de dementie vordert. Ten minste twee typen van geheugen blijven langer intact dan we zouden verwachten: het onbewuste geheugen en het emotiegeheugen. Het onbewuste geheugen In het onbewuste geheugen zit informatie waarvan we niet bewust weten dàt we het weten. Een voorbeeld is het geheugen voor vaardigheden, alledaagse dingen waar we niet bewust mee bezig hoeven te zijn, maar die we gewoon doen. Denk aan tandenpoetsen, wegrijden op de fiets en schakelen in de auto. Dit onbewuste (of automatische) geheugen functioneert bij mensen met dementie dikwijls nog veel beter dan het bewuste geheugen (Dirkse 42 TVZ002_Hoogeveen.indd 42 4/8/2014 3:23:58 PM

2 e.a., 2009; zie kader). Dat blijkt ook uit het gegeven dat oude routines (handelingen die mensen in hun leven duizenden keren hebben uitgevoerd) ook bij dementie lang in stand en oproepbaar blijven. Een man met dementie nam veel te weinig vocht in en bij herhaalde aansporing reageerde hij steeds kribbiger. Als zijn echtgenote echter haar eigen glas hief en enthousiast tegen hem zei: Proost, Jan!, pakte ook hij zijn glas en nam een slok. (Dirkse, e.a., 2009) Meneer van G. heeft een gevorderde dementie. Navraag bij zijn echtgenote leert dat het meer dan tien jaar geleden is dat hij voor de laatste keer zwom. In het verpleeghuis is hij passief, is zijn stemming gedrukt en neemt zijn apraxie steeds verder toe. Maar in het zwembad fleurt hij op. Het bad is ondiep genoeg om er te kunnen staan, maar uit eigen beweging gaan zijn voeten van de vloer. Hij beheerst de schoolslag nog! Tijdens het zwemmen is hij motorisch en sociaal veel vaardiger en actiever dan gewoonlijk. En aan zijn gehele gedrag is te zien dat hij geniet. ( Zwementie is een participatieproject waarin hbo-v-studenten van De Haagse Hogeschool zwemmen met ouderen met dementie; zie ook en TvZ nr 6/2013: Zwemmen met dementerenden). Het emotiegeheugen Gebeurtenissen die met heftige emoties gepaard gaan worden beter onthouden. Zo weten we bijna allemaal nog heel gedetailleerd waar en met wie we waren toen ruim tien jaar geleden twee vliegtuigen de WTC-torens in New York binnen vlogen. Ook bij mensen met dementie is dit emotiegeheugen nog aan te spreken. Door de persoon met dementie in jouw In de praktijk Het onbewuste geheugen en lerend vermogen van mensen met dementie biedt grotere mogelijkheden dan we op het eerste gezicht zouden verwachten. Het is belangrijk dat verpleegkundigen daarvan kennis nemen. Associatieleren, emotieleren en foutloos leren kunnen worden ingezet om mensen met dementie een betere kwaliteit van leven te geven. Toepassing daarvan in de verpleegkundige praktijk is relevant en vergroot de specialistische kennis van deze beroepsgroep in de dementiezorg. aanwezigheid een of meerdere keren sterk doeld hevig schrikken. Mevrouw O. is positief te emotioneren, vergroot je de overstuur en laat zich nauwelijks kalmeren. De dagen erop lijkt mevrouw O. zich kans dat hij of zij jou later onbewust herkent en zich prettig bij je voelt (Dirkse niets meer van het voorval te herinneren. e.a., 2009). Veel verzorgenden en verpleegkundigen in de dementiezorg her- geïnformeerd geeft zij geen blijk van een Zij spreekt er niet over en als ernaar wordt kennen dit fenomeen. De patiënt kent bewuste herinnering. Maar nog weken na niet je naam, weet niet wie je bent of hoe het voorval moet mevrouw O. niets van vaak hij of zij je al heeft ontmoet, maar je Yvonne hebben. Zij reageert boos en afwijzend als Yvonne haar benadert. Sterker merkt aan alles dat er op gevoelsniveau herkenning is. Hetzelfde mechanisme nog: mevrouw O. toont een gegeneraliseerde reactie: zij doet die weken opvallend kan helaas ook negatief uitpakken. minder vriendelijk tegen donkere verzorgenden dan tegen hun blanke collega's. Mevrouw O. woont op een psychogeriatrische afdeling van een verpleeghuis. Ze is Gelukkig dooft dat geleidelijk weer uit. een vriendelijke dame en maakt weinig onderscheid tussen verzorgenden. Yvonne Het associatiegeheugen is een Surinaamse verpleegkundige. Ze Het associatiegeheugen is een bijzondere heeft een zeer donkere huid. Tijdens een vorm van het onbewuste geheugen. Ervaringen die we lang geleden hebben opge- nachtdienst komt ze de slaapkamer van mevrouw O. binnen, en laat haar onbe daan en opgeslagen, zoals een muziekhit Dementie Dementie is een progressieve aandoening die het cognitieve en praktische functioneren van de patiënt in ernstige mate aantast (Mayeux, 2003; Jonker e.a., 2009). Het proces van achteruitgang kan langzaam of snel verlopen, maar leidt uiteindelijk tot volledige aftakeling. Daarbij komen vaak gedrags- en stemmingsproblemen, zoals apathie, angst, depressie, agitatie en agressie: een zware last voor de patiënt en diens naasten (Hoogeveen, 2008). Tot op heden zijn er geen mogelijkheden om het ziekteproces te stoppen, laat staan genezing te geven. De hedendaagse zorg voor mensen met dementie richt zich dan ook vooral op vermindering van lijden en het bevorderen van kwaliteit van leven (Gerritsen e.a., 2010). 43 TVZ002_Hoogeveen.indd 43 4/8/2014 3:24:01 PM

3 uit onze jeugd die ons emotioneel raakte, kunnen vele jaren later nog steeds sterke herinneringen en gevoelens bij ons oproepen. Ook dit fenomeen valt bij mensen met dementie nog dikwijls waar te nemen. Mevrouw E. heeft een gevorderde dementie. Haar stemmingen variëren sterk. Soms is ze heel angstig. Dan zit ze ineengedoken in haar stoel met een vertrokken gelaat. Ze jammert, huilt en gilt. Het is meestal niet duidelijk wat daarvan de aanleiding is. Op andere momenten lijkt ze tevreden. Als je dan contact zoekt, reageert ze met een prachtige lach. Sinds kort kennen we een manier om die goede stemming bij haar op te roepen, dankzij informatie van haar oudste dochter. Mevrouw E. heeft heel veel van haar man gehouden. Hij is vijf jaar geleden overleden. Daarvan lijkt zij zich niet meer bewust. Sterker nog, zij vraagt al jaren niet naar hem. De laatste dertig jaar van zijn leven gebruikte hij een aftershave die nog verkrijgbaar is: Old Spice. Als we een paar druppels daarvan op een zakdoek doen, en we laten mevrouw E. daaraan ruiken, wordt ze vier van de vijf keer blij. Opmerkelijk is dat ze zelfs op die momenten niet over haar man spreekt, maar de associatie in haar brein lijkt nog levend! De praktijk Hoe kunnen wij als zorgprofessionals gebruik maken van de restcapaciteiten van mensen met dementie? We behandelen hieronder associatieleren, operant leren en een variant van die laatste, het zogeheten foutloos leren. Associatieleren Associatieleren betekent oude associaties oproepen en die koppelen aan nieuwe situaties. Een ander woord hiervoor is klassieke conditionering. Een voorbeeld is een van de lopende projecten van het lectoraat psychogeriatrie van de Haagse Hogeschool: Radio Remember. Dit is een volautomatisch radiostation voor mensen met dementie. Het station brengt muziek uit alle genres, die rondom de jaren 50 populair was. De muziek wordt groepsgewijs aangeboden in huiskamers van verpleeghuizen. Een eerste pilotonderzoek laat zien dat de effecten gunstig zijn (Hoogeveen, e.a., 2014). Een volgende stap is het zoeken naar individuele muziekvoorkeur: welke muziekstukken roepen bij deze persoon krachtige positieve herinneringen en emoties op? En de daaropvolgende stap: de voorkeursmuziekstukken inzetten in situaties die voor die persoon onaangenaam of bedreigend zijn. Dit zou een krachtige psychosociale interventie kunnen opleveren. Operant leren Operant leren is het proces waarbij een respons in een bepaalde context gevolgd wordt door een bekrachtiger (Engels: reinforcer) of bestraffer (Engels: punisher). Een bekrachtiger is elke gebeurtenis die de kans vergroot dat dezelfde respons in de toekomst weer zal optreden. Een bestraffer is daarentegen elke gebeurtenis die de kans verkleint dat de respons weer zal optreden. Operant leren is wat in de volksmond onder leren wordt verstaan. Synoniemen zijn instrumenteel leren of operante conditionering. Operant leren is de manier waarop we in de loop van ons leven leren schrijven en lezen, fietsen, met anderen samenwerken, en ons vak, om maar eens een paar voorbeelden te noemen. Foutloos leren Een bijzondere variant van operant leren is foutloos leren: het doorlopen van het leerproces zonder dat daarbij fouten worden gemaakt. Sinds het baanbrekende onderzoek, vijftig jaar geleden, door Terrace (1963), verschenen er duizenden wetenschappelijke artikelen over de positieve effecten van foutloos leren, met name bij mensen met een verstandelijke beperking. Het is eigenlijk verwonderlijk dat onderzoek naar de mogelijkheden van foutloos leren bij mensen met dementie zo lang is uitgebleven. De laatste jaren worden de aanwijzingen steeds sterker dat ook bij mensen met dementie veel te verwachten is van fouloos leren (o.a. Dechamps e.a., 2011; Kessels & Olde Hensken, 2009). Recent schreven de Werd, Boelen en Kessels (2013) een praktische handleiding hierover voor professionals in de zorg voor mensen met dementie. >>> LEES HET VOLGENDE ARTIKEL OVER DE PRAKTISCHE TOEPASSINGEN VAN HET LEREND VERMOGEN VAN MENSEN MET DEMENTIE >>> Literatuur Dechamps, A., Fasotti, L., Jungheim, J., Leone, E., Dood, E., Allioux, A. & Kessels, R. (2011). Effects of different learning methods for instrumental activities of daily living in patients with Alzheimer s dementia: A pilot study. American Journal of Alzheimers Disease and Other Dementias, 26, Dirkse, R., Kessels, R., Hoogeveen, F. & van Dixhoorn, I. (2011). (Op)nieuw geleerd, oud gedaan. Utrecht: Kosmos. Gerritsen, D.L., Dröes, R.M., Ettema, T.O., Boelens, E., Bos, J., Meihuizen, L., de Lange, J., Schölzel, C.J. & Hoogeveen, F.R. (2010). 44 TVZ002_Hoogeveen.indd 44 4/8/2014 3:24:01 PM

4 waliteit van leven bij dementie in perspectief: een oriënterende studie naar variaties in opvattingen onder mensen met dementie, hun zorgverleners en in de literatuur, en de weerslag daarvan op de dagelijkse praktijk. Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, 41, 6, Hoogeveen, F.R. (2008). Leven met dementie. SAMENVATTING De levenskwaliteit van mensen met dementie blijkt verhoogd te kunnen worden door het geheugen en lerend vermogen aan te spreken. Het gaat daarbij met name om het onbewuste geheugen (waaronder het associatiegeheugen) en het emotiegeheugen. Leren kan nog via associatieleren, operant leren en een variant van die laatste, het zogeheten foutloos leren. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Hoogeveen, F.R., Groenendaal, M., Mulder, B., Bakker, M., Swinkels, S. & van den Ber g, M. (2014). Radio Remember: Internetradio voor mensen met dementie. Denkbeeld, in druk. Jonker, C., Slaets, J. & Verhey, F. (2009). Handboek dementie. Laatste inzichten in diagnostiek en behandeling. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Kessels, R. & Olde Hensken, L. (2009). Ef fects of Advertentie errorless skill learning in people with mild-tomoderate or severe dementia: A randomized controlled pilot study. Neurorehabilitation, 25, Mayeux, R. (2003). Epidemiology of neurodegeneration. Annual Review of Neuroscience, 26, Terrace, H.S. (1963). Discrimination learning Eindelijk echt inspiratie gevonden with and without errors. Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 6, 1, Tilborg, I. van, Kessels, R. & Hulstijn, W. (2011). How should we teach everyday skills in dementia? A controlled study comparing implicit and explicit training methods. Clinical Rehabilitation, 25, Werd, M. de, Boelen, D., & Kessels, R. (2013). Foutloos leren bij dementie: een praktische handleiding. Den Haag: Boom Lemma. Buddy Netwerk zet zich in voor mensen met een ernstige, chronische en/of levensbedreigende ziekte, zoals kanker, MS of Hart-en Vaatziekten. De impact van de ziekte op iemands sociale en emotionele leven is groot, soms te groot. Word nu buddy en vergroot de wereld van een ander en ook die van jezelf. Simpelweg door er eens per week een paar uur voor de ander te zijn. Word ook buddy! of bel TVZ002_Hoogeveen.indd 45 4/8/2014 3:24:01 PM

5 Trefwoorden Dementie Psychogeriatrie Foutloos leren bij dementie Recent onderzoek toont aan dat de levenskwaliteit van mensen met dementie kan toenemen door het geheugen en lerend vermogen aan te spreken. Dit artikel geeft, in vervolg op het vorige artikel in dit nummer van TvZ, een aantal handvatten voor de praktijk. Auteurs Mari Groenendaal is lecturer practitioner bij WoonZorgcentra Haaglanden en kenniskringlid van het lectoraat psychogeriatrie. Frans Hoogeveen is lector psychogeriatrie aan De Haagse Hogeschool en psycholoog bij Florence. Viviana Perilli is onderzoeker bij het Lega del filo d oro Research Centre in Lesmo, Italië. Alessandro Caffò is onderzoeker bij het Department of Educational Sciences, Psychology, Communication aan de Universiteit van Bari, Italië. Marjori Damen is bewegingstechnoloog en student neuropsychologie aan de Universiteit van Leiden. Correspondentie Mari Groenendaal: Verpleegkundigen zien bij mensen met dementie een verscheidenheid aan hulpvragen. Vaardigheden die de patiënt voorheen goed kon uitvoeren, gaan verloren. Het (op)nieuw aanleren kan ervoor zorgen dat de patiënt die activiteiten langer zelfstandig kan uitvoeren. Dit kan een positief effect hebben op het algehele activiteitenniveau van de patiënt, zijn eigenwaarde en zijn motivatie om iets te ondernemen (Perilli e.a., 2012; de Werd e.a., 2013). Daarnaast kan het van belang zijn dat mensen met dementie vaardigheden aanleren die zij zich nog nooit eerder eigen hebben gemaakt, waaronder het omgaan met nieuwe technologieën zoals de ipad. Foutloos leren Het benutten van het lerend vermogen van mensen met dementie is nog geen gemeengoed in de zorgverlening. Het is belangrijk dat verpleegkundigen kennis nemen van de mogelijkheden. Hierna gaan we nader in op de praktische mogelijkheden van foutloos leren, een bijzondere methode van operant leren waarbij een leerproces wordt doorlopen zonder dat er fouten worden gemaakt. De laatste jaren worden de aanwijzingen steeds sterker dat hiervan veel te verwachten is, ook bij mensen met dementie (o.a. Dechamps e.a., 2011; Kessels & Olde Hensken, 2009). We bespreken dit aan de hand van twee studies (Caffò e.a., 2014; Perilli e.a., 2013) die recent zijn uitgevoerd bij het lectoraat psychogeriatrie aan de Haagse Hogeschool, in samenwerking met de universiteit van Bari (Italië). In de praktijk Kennis van het lerend vermogen van mensen met dementie en de mogelijkheden die foutloos leren biedt, vergroten de expertise van verpleegkundigen in de dementiezorg. Foutloos leren is een waardevolle methode om mensen met dementie oude en nieuwe vaardigheden aan te leren, maar kan ook aanknopingspunten bieden in de dagelijkse omgang en bejegening. Deze methode kan ervoor zorgen dat de patiënt activiteiten langer zelfstandig kan uitvoeren. Dit heeft positieve gevolgen voor de kwaliteit van leven. 46 TVZ002_Groenendaal.indd 46 4/8/2014 1:09:36 PM

6 Studie 1: de weg leren vinden Eerdere studies hebben laten zien dat interventies zijn in te delen in compenserende en herstellende strategieën (Caffo, e.a., 2013). In de huidige studie (Caffo e.a., 2014) werden deze interventies met elkaar vergeleken bij vier mensen met dementie. Twee cliënten leerden een route van hun slaapkamer naar de woonkamer van het verpleeghuis, en twee cliënten de route van de dagbehandeling naar de koffiecorner. De cliënten hadden een leeftijd tussen de 67 en 89 jaar en hadden een matige tot ernstige vorm van dementie (MMSE: 6-17). Als voorbeeld mevrouw A: zij leerde op de ene dag de heenweg van haar slaapkamer naar de woonkamer met behulp van backward chaining (herstellende strategie) en op de andere dag de terugweg met behulp van ondersteunende technologie (compenserende strategie). Bij backward chaining wordt het doelgedrag in stappen aangeleerd, te beginnen bij de laatste stap. Er werd begonnen in de woonkamer. Op de route bevonden zich meerdere herkenningspunten. Mevrouw A werd begeleid naar het eerste herkenningspunt en kreeg instructie: Ziet u deze groene stoel? Bij deze groene stoel moet u altijd linksaf om naar de woonkamer te gaan. Goede responsen werden beloond. Bij een foute respons werd mevrouw A naar het vertrekpunt terug gebracht om vanaf daar opnieuw te beginnen en zodoende foute inprenting te voorkomen. Bij de technologische strategie werden op 5 plekken van de route bellen geplaatst die een muziekje van 10 seconden afspeelden en een knipperend blauw licht lieten zien. Mevrouw A werd steeds geïnstrueerd naar die bel te lopen die actief was. Op die wijze werd de gehele route gevolgd tot de eindbestemming. De elementen van foutloos leren Bij fouloos lerem wordt de te leren taak opgedeeld in kleine stappen en dan stapsgewijs aangeleerd totdat uiteindelijk het complexe doelgedrag tot stand wordt gebracht (chaining). De patiënt gaat pas over naar de volgende stap als hij de vorige stap zonder fouten, aarzelingen of gokken uit kan voeren. De behandelaar maakt bij elke stap gebruik van voordoen (modeling), verbale of visuele instructie. De behandelaar maakt gebruik van herhaling: de reeks van stappen wordt meerdere keren geoefend en daarmee ingeslepen; dit heet overtraining. Als de patiënt toch een fout maakt wordt deze meteen gecorrigeerd. Elke goede respons wordt systematisch beloond (bekrachtigd). Instructies kunnen geleidelijk worden teruggetrokken (fading) of toenemende benaderingen van het doelgedrag worden systematisch beloond (shaping). Uit: De Werd e.a. (2013) - Praktische handleiding voor behandelaars en verpleegkundigen in de dementiezorg. Per cliënt werden er gemiddeld 75 trainingssessies uitgevoerd. Alle bewoners tussen de 6 en 18 seconden en was opge- van de handeling weergaf. De clip duurde leerden het vinden van de weg. Het percentage correcte responsen op de baseline cliënt. De beelden werden voorafgegaan nomen vanuit het perspectief van de (voor de interventie) varieerde tussen door een voice-over die de cliënt aanmoedigde om te kijken. Bij de verbale in- 10 en 30. Het gemiddelde percentage correcte responsen tijdens de meest succesvolle interventie lag boven de 90. Voor de leen een verbale opdracht per stap, structie gaf de computer (voice-over) al- meeste cliënten (drie van de vier) gold dat zonder beelden. Er werden twee tafels gebruikt, een tafel waarop alle materialen de technologische interventie het meest effectief was. Voor de vierde cliënt waren klaar stonden en een tafel om de activiteit beide interventies even effectief. Bij deze op uit te voeren. Correcte responsen werden bekrachtigd en foute responsen ge- vierde cliënt viel op dat hij zich beter kon oriënteren dan de anderen, de herkenningspunten onthield en het verschil tus- Alle deelnemers leerden koffie zetten. corrigeerd. sen links en rechts nog wist. Beide interventies bleken even effectief. Het gemiddelde percentage correcte responsen voor de interventies (baseline) va- Studie 2: koffie leren zetten In deze studie (Perilli, 2013) werden visuele instructies (videoclips) vergeleken met percentage correcte responsen tijdens de rieerde tussen 20 en 40. Het gemiddelde verbale instructies. De te leren handeling interventies lag boven de 90. Er werden (koffie zetten) werd opgedeeld in 18 stappen. Vier cliënten namen deel. Zij hadden gemiddeld 75 trainingssessies uitgevoerd. een leeftijd tussen 72 en 91 jaar, en hadden een milde tot ernstige vorm van de- Dementie is een ernstige aandoening die Conclusie mentie (MMSE: 11-22). de patiënt steeds verder invalideert. De Bij de video-instructie werd op een televisie de clip gepresenteerd die een stap of snel kan verlopen. Tijdens dat proces achteruitgang is een proces dat langzaam is 47 TVZ002_Groenendaal.indd 47 4/8/2014 1:09:38 PM

7 het zaak ons te richten op de mogelijkheden die nog overblijven. Het geheugen en lerend vermogen van mensen met dementie zijn niet op alle fronten evenzeer aangetast. Het is belangrijk dat verpleegkundigen, behandelaars en verzorgenden de mogelijkheden kennen. Interventies gericht op foutloos leren zijn kansrijk en kunnen de levenskwaliteit van mensen met dementie verhogen. Het lectoraat psychogeriatrie aan De Haagse Hogeschool (zie kader) stelt zich ten doel deze kennis verder te ontwikkelen en te verspreiden. Noot Het lectoraat psychogeriatrie aan De Haagse Hogeschool voert praktijk-gericht onderzoek uit op het gebied van dementie en dementiezorg, ontwikkelt onderwijsprogramma s en organiseert bijeenkomsten ( Samenscholingen ) waar kennis wordt gedeeld. Een bijzonder onderwijsprogramma is de minor psychogeriatrie voor studenten van hboopleidingen en verpleeg-kundigen die in de dementiezorg werken. Literatuur Beer, J. de (2013). Worden we in de toekomst honderd jaar? Demos: bulletin over bevolking en samenleving, 29, 4, 5-7. Caffo, A., Hoogeveen, F.R., Groenendaal, M., Perilli, V., Damen, M., Stasolla, F., Lancioni, G.E. & Bosco, A. (2014). Comparing two different orientation strategies for promoting indoor traveling in people with Alzheimer s disease. Research in Developmental Disabilities, 35, Caffo, A., Hoogeveen, F., Groenendaal, M., Perilli, V., Picucci, L., Lancioni, G. & Bosco, A. (2013). Intervention strategies for spatial orientation disorders in dementia: a selective review. Developmental Neurorehabilitation, SAMENVATTING Perilli, V., Lancioni, G., Hoogeveen, F. Caffo, A., Singh, N., O Reilly, M. Sigafoos, J & Oliva, D. (2013). Video prompting versus other instructions strategies for people with Alzheimer s disease. American Journal of Alzheimer s Disease and Other Dementias, 28, 4, Perilli, V., Hoogeveen, F., Caffo, A. Groenendaal, M., & Lancioni, G. (2012). Self-management of instruction cues for promoting independent daily activities: review of studies with people with mild or moderate Alzheimer s disease. Applied Research Today, 1, 2, Werd, M. de, Boelen, D., & Kessels, R. (2013). Foutloos leren bij dementie: een praktische handleiding. Den Haag: Boom Lemma. Meer informatie: of mail de lector psychogeriatrie: De volledige artikelen over beide besproken studies kunnen worden De levenskwaliteit van mensen met dementie blijkt verhoogd te kunnen worden door het geheugen en lerend vermogen aan te spreken. Twee recente studies van het lectoraat psychogeriatrie aan De Haagse Hogeschool in samenwerking met de universiteit van Bari (Italië) bevestigen dat er nog opmerkelijk positieve resultaten te verwachten zijn met foutloos leren, een variant van operant leren. opgevraagd via 48 TVZ002_Groenendaal.indd 48 4/8/2014 1:09:38 PM

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Geheugen en leren Vormen van geheugen en leren Training opzetten Casus Vragen Dementie Leren? Leren = Het opnemen,

Nadere informatie

Dementiezorg in Nederland: nu en in de toekomst

Dementiezorg in Nederland: nu en in de toekomst Dementiezorg in Nederland: nu en in de toekomst Frans Hoogeveen en Peter Bakens Meer dan de helft van de mensen die vanaf 2010 worden geboren in de rijke landen wordt ouder dan 100 jaar, zo voorspelde

Nadere informatie

! Nienke Nijhof! Onderzoeker Universiteit Twente! Projectleider Focus Cura. ! Geheugen en leren. ! Procedureel leren. ! Onderzoek bij patiënten

! Nienke Nijhof! Onderzoeker Universiteit Twente! Projectleider Focus Cura. ! Geheugen en leren. ! Procedureel leren. ! Onderzoek bij patiënten ! Ilse van Tilborg! Klinisch neuropsycholoog, ZGT Almelo! Buitenpromovendus, Radboud Universiteit Nijmegen Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog Nienke Nijhof Onderzoeker Universiteit Twente Projectleider

Nadere informatie

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen UMC St Radboud, Medische Psychologie Revalidatiecentrum St. Maartenskliniek Mevrouw Jansen: 83 jaar, sinds 1 jaar ziekte van Alzheimer

Nadere informatie

Dementie Radboud universitair medisch centrum

Dementie Radboud universitair medisch centrum Dementie Bij u, uw partner of familielid is dementie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat dementie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de leesbaarheid wordt in

Nadere informatie

29-11-2011. Techniek, ICT en domotica Toepassing binnen de zorg voor mensen met dementie. Mevrouw Jansen: LEERBAARHEID

29-11-2011. Techniek, ICT en domotica Toepassing binnen de zorg voor mensen met dementie. Mevrouw Jansen: LEERBAARHEID Techniek, ICT en domotica Toepassing binnen de zorg voor mensen met dementie prof. dr. Roy Kessels klinisch neuropsycholoog Afdeling Medische Psychologie & AlzheimerCentrum Nijmegen, UMC St Radboud Neuro-

Nadere informatie

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek Dementie Dementiesyndroom de-mens = ontgeesting Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Omvang dementie in Nederland 2005 180.000 / 190.000 dementerenden 2050 400.000 dementerenden Bron CBO

Nadere informatie

PRAKTIJK VERHALEN In het voorafgaande deel van dit boek lag de nadruk op uitleg

PRAKTIJK VERHALEN In het voorafgaande deel van dit boek lag de nadruk op uitleg 2In het voorafgaande deel van dit boek lag de nadruk op uitleg hoe de hersenen werken, wat dementie met de hersenen doet en hoe het lerend vermogen bij iemand met dementie werkt en hoe u daar als familielid

Nadere informatie

Dementie is een van de ingewikkeldste en meest ingrijpende

Dementie is een van de ingewikkeldste en meest ingrijpende Inleiding Dementie is een van de ingewikkeldste en meest ingrijpende ziektes. Dementie uit zich bij iedereen anders. Dit komt mede doordat dementie altijd een combinatie is van geheugenproblematiek, gedrags-

Nadere informatie

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling Mevrouw Wesseling Leren en hulpmiddelen Roy Kessels Hooglereaar neuropsychologie Radboud Alzheimer Centrum & RU Nijmegen Mariëlle Hammer-Schilderman Ergotherapeut, Zorggroep Sint Maarten Wat is leren?

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Klinisch redeneren doen we in feite al heel lang. VUmc Amstel Academie heeft hiervoor een systematiek ontwikkeld, klinisch redeneren in 6 stappen, om gedetailleerd

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 Doe workshop ABA Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 1 Inhoud Historie ABA Instituut Wat is ABA? Versterken van gewenst gedrag Uitdoven van ongewenst gedrag Gewenst gedrag opwekken door omgeving aan te passen

Nadere informatie

Lerend vermogen van mensen met dementie

Lerend vermogen van mensen met dementie Landelijk Congres Lerend vermogen van mensen met dementie Vergroten zelfredzaamheid en kwaliteit van leven 18 juni 2012 - t Klooster in Amersfoort Leervaardigheden bij mensen met dementie. Verschillende

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Startopdracht. Iedereen die in Zorg en Welzijn werkt, krijgt te maken met agressie op het werk.

Startopdracht. Iedereen die in Zorg en Welzijn werkt, krijgt te maken met agressie op het werk. Agressiespel Startopdracht Iedereen die in Zorg en Welzijn werkt, krijgt te maken met agressie op het werk. Hoe vaak heb jij te maken met agressie op het werk, op een schaal van 0 (helemaal nooit) tot

Nadere informatie

Palliatieve zorg en Dementie verbinden. Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde

Palliatieve zorg en Dementie verbinden. Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde Palliatieve zorg en Dementie verbinden Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde Kennistoets Dementie kan alleen sluipend ontstaan ja/nee Bij dementie is ook het gevoel aangetast ja/nee Palliatieve zorg

Nadere informatie

Lerend vermogen van mensen met dementie

Lerend vermogen van mensen met dementie Landelijk Congres Lerend vermogen van mensen met dementie Vergroten zelfredzaamheid en kwaliteit van leven 10 juni 2013 - Spant! in Bussum Leervaardigheden bij mensen met dementie. Verschillende vormen

Nadere informatie

Het lerend vermogen van mensen met een dementie

Het lerend vermogen van mensen met een dementie Het lerend vermogen van mensen met een dementie drs. Maartje de Werd Neuropsycholoog/Onderzoeker Afdeling Medische Psychologie & Radboud Alzheimer Centrum, Radboud UMC Afdeling Medische Psychologie, Viecuri

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

Neuropsychologie: geheugen. Neuropsychologie: executieve functies. Foutloos leren: rationale en evidentie. Foutloos leren: praktijk

Neuropsychologie: geheugen. Neuropsychologie: executieve functies. Foutloos leren: rationale en evidentie. Foutloos leren: praktijk Geheugenmodel (Squire, 1998) programma C3 Foutloos leren bij hersenletsel en bij dementie Dr. D. Boelen Neuropsychologie: geheugen Neuropsychologie: executieve functies Foutloos leren: rationale en evidentie

Nadere informatie

Foutloos leren bij Goal Management Training

Foutloos leren bij Goal Management Training A8 Foutloos leren bij Goal Management Training Kan het opnieuw aanleren van alledaagse taken na hersenletsel beter? Dirk Bertens 1 Dirk Bertens, MSc Prof. Luciano Fasotti Prof. Roy Kessels Dr. Danielle

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie Verschil tussen Alzheimer en Dementie Vaak wordt de vraag gesteld wat precies het verschil is tussen dementie en Alzheimer. Kort gezegd is dementie een verzamelnaam voor een aantal verschijnselen. Deze

Nadere informatie

Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!?

Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!? Gedragsproblematiek bij dementie: een uitdaging!? Martin Smalbrugge, specialist ouderengeneeskunde & onderzoeker Sandra Zwijsen, psycholoog & onderzoeker Wat gaan we vandaag doen? Warming up Gevolgen gedragsproblematiek

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

1-jarige opleiding ABA

1-jarige opleiding ABA 1-jarige opleiding ABA Onze opleiding bestaat uit een basisworkshop en 6 verdiepende workshops, die elk 1 weekend beslaan. De kosten voor de gehele opleiding bedragen 1.600,00. Alle workshops bestaan uit:

Nadere informatie

KWALITEIT VAN LEVEN 78

KWALITEIT VAN LEVEN 78 78 KWALITEIT VAN LEVEN RADIO REMEMBER EFFECTEN VAN MUZIEK OP KWALITEIT VAN LEVEN VAN MENSEN MET DEMENTIE 79 Auteurs Frans Hoogeveen Mari Groenendaal Malissa van den Berg Bert Mulder Machgiel Bakker Stanley

Nadere informatie

Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken

Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken Geheugenproblemen en/of veranderingen in gedrag Vooral oudere mensen kunnen last hebben van vergeetachtigheid. Op zich is dat niet zo erg. Maar

Nadere informatie

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014 Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie: effectief depressie aanpakken Dr. Roeslan Leontjevas - psycholoog - onderzoek aan Radboud Universitair

Nadere informatie

alz... ...muziek maken zo gewoon is als ademhalen

alz... ...muziek maken zo gewoon is als ademhalen alz... Magazine van Alzheimer Nederland September 2014...muziek maken zo gewoon is als ademhalen Themanummer: muziek en dementiepreventie Muziek maken is als ademhalen: het gebeurt gewoon Dementiepreventie

Nadere informatie

Jonge mensen met een dementie: Een bijzondere doelgroep

Jonge mensen met een dementie: Een bijzondere doelgroep Jonge mensen met een dementie: Een bijzondere doelgroep Sandra Hazebroek, GZ-Psycholoog Christian Bakker, GZ-psycholoog Florence, Lokatie Mariahoeve Expertisecentrum voor jonge mensen met een dementie

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling

Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

vind. Uw manier van leven met dementie. Informatie over: Dementie

vind. Uw manier van leven met dementie. Informatie over: Dementie vind. Informatie over: Dementie Uw manier van leven met dementie. Wanneer u dementie vermoedt bij uzelf of bij uw familie, dan komt er veel op u af. Laurens helpt. In deze folder leest u over dementie

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

150 Help me even herinneren. Nawoord

150 Help me even herinneren. Nawoord 150 Help me even herinneren Nawoord U bent aan het einde gekomen van dit boek. U hebt gelezen over milde geheugenproblemen, over de bijkomende veranderingen en over het geheugen zelf. U hebt tips gekregen

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Een CGT groep voor patiënten met lichte cognitieve stoornissen (MCI) en hun naasten

Een CGT groep voor patiënten met lichte cognitieve stoornissen (MCI) en hun naasten Een CGT groep voor patiënten met lichte cognitieve stoornissen (MCI) en hun naasten Drs. L Joosten l.joosten@mps.umcn.nl www.alzheimercentrumnijmegen.nl Dep. Medical psychology/ Geriatric dep. University

Nadere informatie

Inzet van games in de praktijk van het verpleeghuis. Hogeschool Zuyd, juni 2012

Inzet van games in de praktijk van het verpleeghuis. Hogeschool Zuyd, juni 2012 Inzet van games in de praktijk van het verpleeghuis Hogeschool Zuyd, juni 2012 1 SilverFit maakt systemen voor virtuele revalidatie SilverFit maakt een systemen voor virtuele fysiotherapie en ouderenfitness

Nadere informatie

Palliatieve zorg en dementie

Palliatieve zorg en dementie Palliatieve zorg en dementie 17 april 2014 Welkom Lied Leonie Meijer Inleiding op palliatieve zorg bij dementie Door Monique van den Broek Wat is dementie?door Lyan de Roos PAUZE Keten dementie adhveen

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson is een chronische progressieve neurologische aandoening. Bij deze ziekte gaat

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

1-jarige opleiding ABA 2015-2016

1-jarige opleiding ABA 2015-2016 1-jarige opleiding ABA 2015-2016 Onze opleiding bestaat uit een basisworkshop en 6 verdiepende workshops, gegeven op zaterdagen. U kunt zich inschrijven voor de gehele opleiding, of voor losse workshops.

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

HeartMath. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg.

HeartMath. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. HeartMath Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. HeartMath Hartcoherentie Trainingen De HeartMath Hartcoherentie training binnen onderwijs en jeugdzorg omvat naast het stress management

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

Afasie. Doel voorlichting. Voorbeeld 2. Voorbeeld 1. Inhoud 9-10-2013. Voorlichting RST Zorgverleners. Spraak- en taalproblemen bij ouderen

Afasie. Doel voorlichting. Voorbeeld 2. Voorbeeld 1. Inhoud 9-10-2013. Voorlichting RST Zorgverleners. Spraak- en taalproblemen bij ouderen Voorlichting RST Zorgverleners Inhoud Spraak- en taalproblemen bij ouderen Afasie Dysartrie Verbale apraxie Dysfagie Datum, Instelling Plaats Door Baukje Dijk, logopedist Doel voorlichting Na deze bijeenkomst

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie DEMENTIE Opbouw praatje Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie Definitie dementie Dementie is een syndromale diagnose, een ziekte

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Question 6 Multiple Choice

Question 6 Multiple Choice Question 1 Multiple Choice Het onderzoek van Strack e.a. (1988) waarin mensen op verschillende manieren een pen vasthielden terwijl ze cartoons beoordeelden toont aan dat: Question 2 Multiple Choice mensen

Nadere informatie

Op weg naar stage en werk

Op weg naar stage en werk Op weg naar stage en werk Lian Schuyt Inhoud Arbeid Arbeid en autisme Op weg naar stage en werk Uitvoering van het programma Aandachtspunten Waarom stagelopen/werken? zingeving status en eigenwaarde inkomen

Nadere informatie

Ketenzorg dementie. Ketenzorg dementie in Zoetermeer

Ketenzorg dementie. Ketenzorg dementie in Zoetermeer Ketenzorg dementie Wat is dementie? Dementie is niet één bepaalde aandoening, maar een ziektebeeld (syndroom) waarvan meer dan 60 oorzaken bekend zijn. Kenmerkend voor dit ziektebeeld is een combinatie

Nadere informatie

De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen.

De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen. Samenvatting De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen. Continentie gaat in de westerse wereld samen met het gebruik van het water closet, in de volksmond

Nadere informatie

Lerend vermogen van mensen met dementie

Lerend vermogen van mensen met dementie Landelijk Congres Lerend vermogen van mensen met dementie Vergroten zelfredzaamheid en kwaliteit van leven 20 juni 2011 - t Klooster in Amersfoort Leervaardigheden bij mensen met dementie. Verschillende

Nadere informatie

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Marian Maaskant Stg. Pergamijn Universiteit Maastricht / GKC Rianne Meeusen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en De Kempen Marian Maaskant Casus Wat is

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ONTSTAAT MEESTAL SPONTAAN.

DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ONTSTAAT MEESTAL SPONTAAN. Aubaine tekstproef CAPS_ZVZO 24-09-10 15:29 Pagina 4 VOOR U LIGT EEN EXEMPLAAR VAN HOUVAST VOOR MENSEN DIE OP ZOEK ZIJN NAAR MEER INFORMATIE OVER DEMENTIE EN DE VOORZIENINGEN EN MOGELIJKHEDEN DIE IN ZEEUWS-VLAANDEREN

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en dementie

Verschil tussen Alzheimer en dementie Inhoudsopgave Verschil tussen Alzheimer en Dementie blz. 1 De fasen van Dementie blz. 2 Verschijnselen van Dementie blz. 3 Verschil tussen gezond en dementerend, waardoor? Blz. 4 Benaderingswijze blz.

Nadere informatie

Ziektegerelateerde agressie in de zorg

Ziektegerelateerde agressie in de zorg Congres Ziektegerelateerde agressie in de zorg Vrijdag 17 juni 2011 Jaarbeurs Utrecht Bestemd voor verpleegkundigen, verzorgenden en leidinggevenden in de zorg Dit congres geeft antwoord op de volgende

Nadere informatie

Ouders centraal: (er)ken mij en mijn kind

Ouders centraal: (er)ken mij en mijn kind deelnemersinformatie Ouders centraal: (er)ken mij en mijn kind Joke van der Meer Petri Embregts Lex Hendriks Colofon Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking Joke van der Meer (docent

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Ontwikkelen: een levenslang proces 11

Ontwikkelen: een levenslang proces 11 INHOUDSTAFEL Ontwikkelen: een levenslang proces 11 A Wat is ontwikkeling? 13 Doelstellingen 13 1 Inleiding 14 2 Definitie en kenmerken 15 2.1 Definitie 15 2.2 Algemene kenmerken van ontwikkeling 15 2.3

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Congres Focus op onderzoek Utrecht 22 juni 2015 Inhoud presentatie

Nadere informatie

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad.

Gezondheidsraad (1999). Dagbesteding voor mensen met een ernstige meervoudige handicap. Den Haag: Gezondheidsraad. DAGBESTEDING Dagbesteding voor personen met ernstige meervoudige beperkingen is steeds meer en beter uitgewerkt. Dit is een positieve evolutie, gezien het deelnemen aan activiteiten op meerdere manieren

Nadere informatie

Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey. Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg

Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey. Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg Dementie Veel meer dan een geheugenprobleem Toenemende afhankelijkheid

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Cognitieve revalidatie bij mensen met een beperkt leervermogen: dementie en ernstig NAH. Daniëlle Boelen

Cognitieve revalidatie bij mensen met een beperkt leervermogen: dementie en ernstig NAH. Daniëlle Boelen Cognitieve revalidatie bij mensen met een beperkt leervermogen: dementie en ernstig NAH Daniëlle Boelen Radboud UMC Nijmegen Afd. Medische Psychologie & Geriatrie danielle.boelen@radboudumc.nl RMC Groot

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Workshop dementie diagnostiek

Workshop dementie diagnostiek Workshop dementie diagnostiek Bernard Prins, huisarts Medisch Centrum Gelderlandplein, lid Academisch Huisartsen Netwerk van het Vumc en Coöperatie Huisartsen in Amsterdam Zuid Karel Brühl, specialist

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen

Menslievende Professionalisering. Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering. Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Menslievende Professionalisering Onderzoek naar de training Menslievende Professionalisering juni 2015 Petri Embregts, Maaike Hermsen & Lisanne van Alphen Achtergrond Zorgverleners werkzaam in het primaire

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

De opleiding tot NLP Practitioner

De opleiding tot NLP Practitioner De opleiding tot NLP Practitioner Wat is Neuro-Linguïstisch Programmeren (NLP)? Neuro Linguïstisch Programmeren (NLP ) wordt gedefinieerd als: de structuur van de subjectieve ervaring en wat daaruit verwacht

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

Aspecten van partner relatie therapie bij complex trauma

Aspecten van partner relatie therapie bij complex trauma Aspecten van partner relatie therapie bij complex trauma Het emotionele kwetsbaarheid model en Effectief problemen oplossen Dr. Jos Truyens Klinisch psycholoog - Psychotherapeut Instituut Systemische Psychotherapie

Nadere informatie

Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg

Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg A.M. van Dijk, J.C.M. van Weert, R.M. Dröes (Red.) Laag licht er is weleens zo n avond dat over het gras in de tuin

Nadere informatie

Onderzoek naar het functioneren en de zorgbehoeften van jong dementerenden en hun familie

Onderzoek naar het functioneren en de zorgbehoeften van jong dementerenden en hun familie Onderzoek naar het functioneren en de zorgbehoeften van jong dementerenden en hun familie Beste lezer, Namens het onderzoeksteam van de NeedYD-studie willen wij u via deze weg weer op de hoogte brengen

Nadere informatie

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde

Bijlage 3. Symptomen van de eerste orde Bijlage 3 Symptomen van de eerste orde Stoornissen in het kortetermijngeheugen* De persoon met dementie onthoudt de recente gebeurtenissen niet meer, of beter: slaat de nieuwe indrukken steeds moeilijker

Nadere informatie

1 Geheugenstoornissen

1 Geheugenstoornissen 1 Geheugenstoornissen Prof. dr. M. Vermeulen 1.1 Zijn er geheugenstoornissen? Over het geheugen wordt veel geklaagd. Bij mensen onder de 65 jaar berusten deze klachten zelden op een hersenziekte. Veelal

Nadere informatie