Wie is koning? Klant of bank?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wie is koning? Klant of bank?"

Transcriptie

1 Wie is koning? Klant of bank? Strategisch vastgoedbeleid in de gezondheidszorgsectoren GGZ, VVT en VG. Breugel: Toren van Babel Anne Margreet Kremer Jan van Schilt Master of Health Business Administration - 7

2 Tekst bij illustratie voorkant: Toren van Babel Een topstuk van de schilderijencollectie van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam is de Toren van Babel uit 1563 van de hand van de Vlaamse schilder Pieter Bruegel de Oude. De voorstelling geeft een Bijbelverhaal weer: na de zondvloed bouwen de nakomelingen van Noach een toren die tot in de hemel moet reiken. Hun overmoed wordt door God gestraft met een totale spraakverwarring (Babylonische spraakverwarring). De mensen kunnen elkaar niet meer verstaan en gaan daarom uit elkaar en de toren wordt een bouwval. Wie is koning? Klant of bank? Strategisch vastgoedbeleid in de gezondheidszorgsectoren GGZ, VVT en VG. Anne-Margreet Kremer Jan van schilt Thesis Master of Health Business Administration Erasmus Universiteit Rotterdam April 2011 Begeleider: Elly Breedveld Opleiders: Aad de Roo Jan Moen Elly Breedveld Instellingen: Stichting QuaRijn, VVT-sector, Wijk bij Duurstede Lucertis, kinder- en jeugdpsychiatrie, Rotterdam (onderdeel van Parnassia Bavo Groep) -2-

3 Inhoudsopgave Voorwoord Inleiding Achtergrond, aanleiding van het onderzoek Doelstelling en vraagstelling van het onderzoek Onderzoeksmodel De ontwikkelingen in de gezondheidszorg op het gebied van vastgoed Inleiding Ontwikkelingen in de zorg WTZi en het Bouwregime De Normatieve Huisvestingscomponent (NHc) Theorie Vastgoedbeleid Inleiding Vastgoedbeleid Strategisch beleidsniveau/portefeuillemanagement Tactisch beleidsniveau/assetmanagement Operationeel beleidsniveau/propertymanagement Ontwikkeling van het vastgoedbeleid Corporate Real Estate Management (CREM) Wat is Corporate Real Estate Management (CREM)? Het strategisch plan van Corporate Real Estate Management De organisatiedoelstelling vertaald naar het strategisch plan van het Corporate Real Estate Management De positie van CREM binnen een organisatie CREM modellen Risicomanagement binnen het vastgoedbeleid Vastgoed en de financiële performance van een organisatie Vastgoedbeleid in de zorg Inleiding Kenmerken van de zorg in relatie tot het vastgoedbeleid Verslag oriënterende gesprekken met deskundigen en experts Conclusie: goed vastgoedbeleid binnen de zorg op basis van de theorie Conceptueel model Onderzoeksopzet (technisch ontwerp) Selectie van zorgorganisaties Selectie van stakeholders/belanghebbenden Dataverzameling Beschrijving van de analyse

4 6. Interviews Inleiding Voorwaarden voor goed vastgoedbeleid op een rijtje Interviews zorginstellingen en analyse resultaten Interviews stakeholders en analyse resultaten Conclusies en aanbevelingen Inleiding Beantwoording onderzoeksvragen Conclusies en aanbevelingen Slotbeschouwing Nawoord Literatuurlijst Begrippenlijst Bijlage Bijlage

5 Voorwoord Deze thesis is geschreven in het kader van de Master of Health Business Administration zevende leergang Voor ons is het onderwerp strategisch vastgoedmanagement in de zorg gestart met, in juni 2010, een inleidend- en inspirerend gesprek met Frits Verschoor. Hij is bestuurder van een grote GGZ- instelling, de Parnassia Bavo Groep van o.a. het vastgoedbedrijf. Deze organisatie is binnen Nederland een groots koploper van hoe om te gaan met vastgoed binnen de gezondheidszorg. Deze inspiratie heeft voor ons als voedsel gediend om zeer enthousiast met dit onderwerp aan de slag te gaan. We hopen dat u deze thesis als inspirerend leesvoer ter harte zult nemen om scherp, sober en slim met het vastgoed van uw organisatie om te gaan. Voor vragen, meer informatie of opmerkingen kunt u ons altijd mailen, dat stellen we op prijs zodat we dit onderwerp met elkaar binnen de zorg nog beter kunnen managen. Indien wij in deze thesis spreken over cliënt, bedoelen we hiermee ook patiënt. Verder zijn in deze thesis personen/functies in de manvorm beschreven, uiteraard bedoelen wij hier ook de vrouw. Anne Margreet Kremer Directeur Bouw en Financiën Stichting QuaRijn Wijk bij Duurstede Jan van Schilt Circuitmanager Lucertis (kinder- en jeugdpsychiatrie) Rotterdam -5-

6 1. Inleiding 1.1. Achtergrond, aanleiding van het onderzoek Voor bestuurders/directeuren van zorgorganisaties binnen de GGZ, VVT en VG sector wordt vastgoedbeleid een belangrijk onderdeel van het strategisch beleid, nu de zeggenschap en verantwoordelijkheid geheel bij de zorgaanbieder komt te liggen. Voor velen is onduidelijk wat de inhoud is van een goed vastgoedbeleid. Onafhankelijk van het politieke landschap van Nederland, breekt het moment aan dat de zorgorganisaties volledig verantwoordelijk zijn voor het vastgoed, integrale bekostiging zonder garanties voor vastgoed door de overheid. Dat betekent grote risico s die zorgorganisaties lopen bij deze volledige verantwoordelijkheid als zij onvoldoende de consequenties overzien van beslissingen in vastgoed die tot langdurige financiële verplichtingen leiden. Dit is een groot praktijkprobleem en veel instellingen zijn nu zoekende hoe hier op te anticiperen. Doch de tijd dringt en vastgoed is een grote en langdurige kostenpost wat hele grote risico s heeft voor het voortbestaan van een instelling en de doelstellingen die een instelling wil bereiken Doelstelling en vraagstelling van het onderzoek Doelstelling: 1. Het doen van aanbevelingen aan directeuren/bestuurders van GGZ, VVT en VG instellingen voor een vastgoedbeleid op basis van integrale bekostiging van de zorg. Met als uitgangspunt dat de zorgorganisaties volledig financieel verantwoordelijk zijn voor vastgoed. Met andere woorden, vanaf de volledige invoering van de Normatieve Huisvestingscomponent. 2. De inzichten die hiervoor nodig zijn worden verkregen door: Het bestuderen van literatuur op het gebied van regulier vastgoedbeleid en vastgoedbeleid in de zorg. -6-

7 Het inventariseren van inzichten van deskundigen (experts) en meningen van zorgorganisaties en stakeholders zoals banken, adviesbureaus en cliëntenraad. De inzichten en meningen hebben in het bijzonder betrekking op: in hoeverre instellingen voorbereid zijn en hoe ze invulling geven aan de volledige verantwoordelijkheid voor hun vastgoedbeleid, en op basis van welke specifieke kenmerken in de zorg behoeft het reguliere vastgoedbeleid aanpassing om geschikt te zijn voor implementatie en gebruik in de zorg. Vraagstelling: Hoe zijn theorieën over vastgoedbeleid te verbijzonderen naar de gezondheidszorg? Hoe kunnen we dat vertalen naar aanbevelingen voor vastgoedbeleid voor directeuren en bestuurders van zorgorganisaties? Subvragen: 1. Wat zijn belangrijke aspecten/kenmerken van en handvatten voor vastgoedbeleid vanuit de theorie? Welke theorieën zijn er rondom vastgoedbeleid? 2. Waarin onderscheidt het vastgoed in de zorg zich ten opzichte van het reguliere vastgoed? Wat betekent dit voor het vastgoedbeleid in de zorg? 3. Welke voorwaarden zijn er voor goed vastgoedbeleid en waar liggen belangrijke keuzemomenten/dilemma s? -7-

8 1.3. Onderzoeksmodel Dit rapport is een praktijkgericht onderzoek voor directeuren en bestuurders van GGZ,VVT en VG organisaties. De probleemanalyse wordt uitgewerkt en er worden conclusies getrokken met aanbevelingen en suggesties/aandachtspunten voor een ontwerp van vastgoedbeleid in de zorg. Huidige situatie bouwregi me. Theorie Vastgoed beleid Verbijzon dering theorie n. de zorg Oriënte rende gesprek ken met deskun digen en experts. Voor aansche rping theorie Interviews stakeholders. De voorwaarden vastgoedbeleid in de zorg Interviews instellingen Analyse resultaten Analyse resultaten Aanbevelingen (a) (b) (c) (d) (e) Figuur 1: onderzoeksmodel Dit onderzoeksmodel is als volgt verwoord: (a) Een oriëntatie op literatuur over de huidige stand van zaken na afschaffen bouwregime, theorie vastgoedbeleid en verbijzondering naar de zorg, aangevuld met (b) een vooronderzoek in de vorm van oriënterende gesprekken met deskundigen en experts op gebied van vastgoed in de gezondheidszorg. Dit (a) en (b) leveren de voorwaarden waaraan vastgoedbeleid in de zorg zou moeten voldoen (c). Met deze voorwaarden toetsen we het huidig vastgoedbeleid van instellingen en wat stakeholders/belanghebbenden er van vinden (d). -8-

9 De analyse van enerzijds het huidige vastgoedbeleid en oordelen van de stakeholders/belanghebbenden en anderzijds de theoretische voorwaarden, resulteert in (e) aanbevelingen voor vastgoedbeleid in de gezondheidszorg. -9-

10 2. De ontwikkelingen in de gezondheidszorg op het gebied van vastgoed 2.1. Inleiding Dit hoofdstuk biedt een overzicht over de huidige stand van zaken in de zorg en de toekomstige ontwikkelingen tot eigen risicodragerschap in de zorg in de vorm van de Normatieve Huisvestingscomponent (NHc). Het hoofdstuk start met in paragraaf 2.2 de algemene schets van de ontwikkelingen in de gezondheidszorg die de doelstelling naar meer doelmatig, cliëntgericht, bereikbaar en kwalitatief hoogwaardige zorg verklaren. In paragraaf 2.3 wordt ingezoomd op de Wet Toelating Zorgorganisaties (WTZi) en het gewezen bouwregime. In paragraaf 2.4 wordt de toekomst met de invoer van de Normatieve Huisvestingscomponent geschetst en worden de kenmerken en aandachtspunten benoemd en toegelicht. Dit hoofdstuk biedt een inzicht in de vormgeving van de bekostiging van en andere regelgeving rondom vastgoed in de zorg bij invoer van de NHc en plaatst dit met de inleidende paragrafen in een historische context. Op basis van deze informatie wordt in hoofdstuk vier de theorie van het algemene vastgoedbeleid verbijzonderd naar de zorg Ontwikkelingen in de zorg De zorg is momenteel in een verandering van een aanbod naar een vraag gestuurd stelsel. De reden voor deze beleidswijziging is dat het oude zorgstelsel onvoldoende tegemoet kwam aan de zorgvraag van de cliënt/cliënt en dat het gezondheidszorgsysteem meer doelmatig ingericht moet worden. Het oude zorgstelsel uitte zich in een aantal knelpunten: zoals beperkte keuzemogelijkheden, onvoldoende samenhang en gebrekkige aansluiting van het zorgaanbod op de zorgvraag (min.vws, Plexus, 2010). -10-

11 Dit leidde tot 3 belangrijke veranderingen: Een nieuw zorgstelsel met de komst van de Zorgverzekeringswet (ZVW) in 2006; Overgang van instellingsgerichte naar functiegerichte omschrijvingen in de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) in 2003; Een grotere rol voor gemeenten met Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) in Doel van de beleidswijzigingen is een meer vraaggestuurde inrichting van de gezondheidszorg om meer doelmatig, cliëntgericht, bereikbaar en kwalitatief hoogwaardige zorg te realiseren. Belangrijk onderdeel van een vraaggericht stelsel is dat zorgaanbieders zelf verantwoordelijk zijn voor hun productie en investeringen, waaronder het vastgoed dat een substantieel deel uitmaakt van de bestedingen en investeringsruimte die een zorgorganisatie heeft. Tevens heeft het vastgoed zowel in de care als de cure een belangrijke invloed op de (on-) mogelijkheden van het afstemmen van het zorgaanbod op de zorgvraag. En een efficiënte logistiek voor cliënt en personeel in een zorgorganisatie kan alleen bereikt worden met een daarvoor ingericht gebouw. Daarnaast hebben gebouwen heel veel invloed op de welgesteldheid van cliënten/klanten, healing environment. Deze redenen vormden de aanleiding tot hervorming van het bouwbeleid in de zorg. -11-

12 Figuur 2: Plane-tree concept 2.3. WTZi en het Bouwregime De Wet Toelating Zorginstellingen (WTZi) is op 1 januari 2006 in werking getreden. Zorgorganisaties krijgen geleidelijk meer vrijheid en verantwoordelijkheid door minder bemoeienis van de overheid met de bouw en het vastgoed van zorgorganisaties. Om zorg te mogen leveren die ten laste van de Zorgverzekeringswet (Zvw) of de AWBZ komt, moeten zorgorganisaties een toelating hebben. De WTZi dient ter begeleiding van de overgang van een stelsel van centrale aanbodsturing naar een decentraal meer vraaggericht stelsel. Instellingen gaan geleidelijk meer risico lopen op het eigen functioneren. -12-

13 Zorgorganisaties kunnen in de toekomst zo veel mogelijk zelf beslissen over gebouwen en infrastructuur (KPMG, 2008). In het verleden werden de kosten van rente en afschrijving bij het oude bouwregime vast vergoed. In de toekomst, vanaf 2012, worden deze kosten c.q. kapitaallasten voortaan variabel vergoed. Deze vergoeding wordt dan een onderdeel van de integrale tarieven middels Diagnose Behandel Combinaties (DBC s) of Zorg Zwaarte Pakketten (ZZP s= pakketten op hoeveel uur en welke zorg een cliënt beroep kan doen). Deze vergoeding heet de Normatieve Huisvestingscomponent, de NHc. Het loslaten van het bouwregime betekent dat de beoordeling van de kwaliteit en functionaliteit van gebouwen niet langer vooraf plaatsvindt. Deze beoordeling neemt de Inspectie (IGZ) over (Hubbens, Sijmons, 2009) De Normatieve Huisvestingscomponent (NHc) Zoals in paragraaf 2.3 beschreven, zal vanaf 2012 de NHc worden ingevoerd. Voor nieuwe gebouwen zal direct de financiering via de NHc plaatsvinden, voor bestaande gebouwen zal een overgangssituatie gelden met geleidelijke opbouw van de bekostiging middels NHc onder gelijktijdige afbouw van de nacalculatie. In deze thesis wordt niet nader stilgestaan bij de consequenties van de overgangsregeling, maar wordt de situatie van volledige invoer van de NHc als uitgangspunt genomen. Dit betekent dat als uitgangspunt wordt genomen dat huisvestingslasten moeten worden bekostigd uit volledig variabele opbrengsten, net zoals in de gewone wereld. Dit betekent dat het onderzoek van deze thesis ook past in de situatie van scheiden van wonen en zorg waar meer en meer over wordt gesproken en hetgeen in ieder geval voor de lagere ZZP s (Zorg Zwaarte Pakketten) in deze kabinetsperiode een feit zal worden. Immers bij scheiden van wonen en zorg zullen eveneens de kapitaallasten middels variabele opbrengsten moeten worden bekostigd, echter dan niet via de ZZP bekostiging, maar via huurinning. De variabiliteit wordt wellicht wel minder omdat bij de NHc de kapitaallasten verschillen per ZZP en daarmee de opbrengsten afhankelijk zijn van de zorgzwaarte. Bij scheiden van wonen en zorg zullen de opbrengsten relatie houden met de grootte en het afwerkingsniveau van het appartement en niet wijzigen bij wijziging van de zorgzwaarte/zorgvraag van de cliënt. Vanuit klankwaardenperspectief zien we wellicht wel consequenties omdat bij scheiden van wonen -13-

14 en zorg er meer een scheiding plaatsvindt tussen het zorgaanbod en het woonaanbod terwijl bij volledige bekostiging middels ZZP s er sprake is van een integraal aanbod. In haar ambtelijke notitie van oktober 2010 (Klink, 2010) maakt het ministerie duidelijk hoe zij tegen de NHc aankijkt en op basis van welke visie/ideeën zij bepaalde uitgangspunten heeft gekozen. Een aantal zaken komt hierin naar voren die van belang zijn in de vormgeving van het vastgoedbeleid in de zorgorganisatie en worden hieronder beschreven. De hoogte van de NHc is tot stand gekomen op basis van een aantal normeringen. Eén daarvan is het uitgangspunt van een investeringspatroon van 30 jaar zonder renovatie. Gesteld wordt dat het aan de instelling is om het haar best passende en meest kostenefficiënte patroon van nieuwbouw en eventuele renovatie te kiezen. Daarbij komt een instandhoudingpercentage van 0,8% nieuwbouwwaarde op jaarbasis. Het rentepercentage is gesteld op 5,2% (prijspeil 2010). Het rentepercentage wordt voldoende geacht, ook met de verwachte opslagpercentages in verband met het verhoogde risico ten opzichte van de situatie ten tijde van het bouwregime. Het ministerie is van mening dat risico s een rol zullen spelen, maar gaat ervan uit dat de zorg nog steeds als stabiele markt kan worden aangemerkt met weinig onzekerheden en risico s. Het ministerie geeft aan dat naar het idee van de banken het vertrouwen in bestuurders van groot belang is bij de vaststelling van het risicopercentage. Die bestuurders moeten de deskundigheid hebben om de plannen van de instelling te realiseren. Daarbij worden er ook geen maatregelen getroffen voor de zogeheten badkuip. Dit is het cashflow probleem in de eerste jaren. In de eerste jaren is het bedrag aan rente en aflossing hoger dan de ontvangen liquiditeit middels de NHc. Dit betekent dat de zorgorganisatie stevig moet voorfinancieren. Volgens het ministerie hebben financiers laten weten dat de badkuip op zichzelf geen reden is om niet te financieren, maar dat het hen vooral gaat om het totaalbeeld, de kwaliteit van de investeringsplannen én de kunde van bestuurders van zorgorganisaties. De kosten van interim-huisvesting en terreinvoorzieningen is als een component van 10% bovenop de gemiddelde grondprijs opgenomen. -14-

15 Voor alle onderdelen binnen de NHc is gekozen voor een uniform percentage/bedrag dat grosso modo tegemoet komt aan hetgeen in Nederland gebruikelijk is. Dus geen regionaal onderscheid. Als bezettingspercentage wordt 97% gehanteerd. Hierin wordt dus geen onderscheid naar zorgzwaarte gemaakt. Gelijktijdig met de invoer van de NHc, zal naar verwachting ook de contracteerplicht voor de zorgkantoren/zorgverzekeraars verdwijnen. Dit betekent dat van te voren geen zekerheid over toestroom van cliënten is. De zorgorganisatie moet daarmee dus zelf het risico inschatten of hetgeen zij wil realiseren voldoende aantrekking op de cliënten zal hebben, nu en in de toekomst. Daartegenover echter, blijft de contracteerruimte wel bestaan om het ministerie op macro niveau de mogelijkheid te geven de zorgkosten te kunnen blijven beheersen. Het ministerie meldt hierover dat de contracteerruimte niets anders is dan het plafond aan beschikbaar geld in de markt. Dit is het Budgettair Kader Zorg (BKZ) oftewel het macrobudget. Daarbij geeft het ministerie aan dat de zorgkantoren of zorgverzekeraars de vrijheid hebben om de maximale NHc tarieven te verlagen om hiermee een extra prikkel in te bouwen om naar een betere kwaliteit van het vastgoed te komen. -15-

16 Met de normatieve huisvestingscomponent is strategisch vastgoedbeleid mogelijk: de zorgorganisatie kan op elk niveau, strategisch, tactisch of operationeel, alternatieve/private investeringen van tevoren integraal afwegen. Het onder de Wet Ziekenhuis Voorzieningen (WZV) streven naar maximalisatie van vierkante meters met gegarandeerde financiering van zorgorganisaties maakt plaats voor optimalisatie van gebruik van ruimte ten behoeve van gezonde exploitatie van het vastgoed. Het leegstandsrisico ontstaat vooral wanneer de beschikbare productie/omzet niet volledig wordt benut. Een van de voordelen van het nieuwe systeem is de behandeling van boekwaarde (de huidige waarde van een gebouw) winsten, vergelijkbaar met de overwaarde van een huis. Was er in het verleden sprake van verplicht inleveren van gerealiseerde boekwinsten, het nieuwe regime geeft aan dat de zorgorganisaties deze winsten mogen behouden. Zij moeten de boekwinsten vooralsnog wel aanwenden voor de zorg. Meer dan nu zal de kwaliteit van financieel management, treasury management en risicomanagement van invloed zijn op de bedrijfsresultaten. Inzicht in de integrale kostprijs per product wordt een voorwaarde voor een gezonde bedrijfsvoering. De invloed op het strategisch beleid van de NHc zal ook verandering gaan inhouden in de aansturing van het vastgoedmanagement. Het zal op bestuursniveau aangestuurd gaan worden. Deze ontwikkeling stelt nieuwe eisen aan de externe gerichtheid en expertise van bestuurders in zorgorganisaties. Het belang van onderhouden van netwerken met lokale cliënten/cliëntenforums, financiers, vastgoedaanbieders en lokale politiek neemt toe. De organisatorische inbedding van het vastgoed in de organisatie zal ook ter discussie komen, integraal of als apart onderdeel van de organisatie. De rol van financiers (banken) als stakeholder van instellingen wordt sterker. Het risico op het vastgoed in de zorg in het bestaande systeem is klein. De risico s op het vastgoed worden na de overdracht van kapitaalslasten en in de huidige economische crisis veel groter. De financiers zullen een risico-inschatting maken die in belangrijke mate is gebaseerd op vertrouwen dat bestaat in het bestuur en management (en de raad van toezicht) van een -16-

17 organisatie, het vertrouwen in het ondernemingsplan/businesscase met name de zekere inschatting van toekomstige opbrengsten en de kwaliteit van de bedrijfsvoering. De WTZi heeft tot doel het ondernemerschap en de vraaggerichtheid van zorgorganisaties te versterken. Dit vraagt nieuwe competenties van bestuurders en managers in de zorgsector. Allereerst zal een scherper beroep worden gedaan op een adequaat financieel management (sturen op marges, balans- en vermogensbeheer, risicomanagement en investeringselectie). Naast inhoudelijke afwegingen wordt de bedrijfseconomische afweging steeds belangrijker. Hiervoor is het belangrijk dat instellingen inzicht verwerven in de waardering van hun onroerend goed, zowel vanuit het perspectief van boekwaarde als vanuit de feitelijke economische waarde. Ook zal stakeholdermanagement van groter belang worden (netwerken, gedegen onderhandelingsvaardigheden). Strategisch vastgoedmanagement is van essentieel belang, deze verandering brengt grote risico s en nieuwe kansen met zich mee. -17-

18 3. Theorie Vastgoedbeleid 3.1. Inleiding Vrijwel elke organisatie maakt gebruik van vastgoed c.q. huisvesting. Dit is van velerlei vorm, bijvoorbeeld kantoorplekken, fabriekshallen, zorglocaties, enz. Dit betekent dat organisaties allerlei beslissingen moeten nemen over vastgoed, ook wanneer het niets te maken lijkt te hebben met de core business. Zeker bij grotere organisaties met een diverse vastgoedportefeuille, vragen deze beslissingen continue aandacht. Dit is de oorsprong van het vakgebied Corporate Real Estate Management (CREM). Het is een specifieke vorm van vastgoedbeleid waarbij het belang van een organisatie als gebruiker van het vastgoed centraal staat. Het algemene vastgoedbeleid (vanuit de algemene vastgoedtheorie) is opgezet vanuit de aanbodzijde, gericht op het aanbod van vastgoed en niet zo zeer gericht op de gebruiksdoelstelling. Het algemene vastgoedbeleid is hierin specifiek gericht op het vastgoed zelf vanuit de optiek van de belegger, die rendement wil behalen op het vastgoed door verhuur cq verkoop van vastgoed. Vastgoedbeleid wordt onderscheiden in drie niveaus, het strategisch niveau, het tactisch niveau en het operationeel niveau. Dit hoofdstuk begint met de beschrijving van de theorie van het vastgoedbeleid vanuit de optiek van de belegger, onderscheiden naar de drie niveaus waarbij in het kader van dit onderzoek vooral wordt stilgestaan bij het strategisch niveau. Vervolgens wordt in paragraaf 3.3 het vastgoedbeleid gespecificeerd naar Corporate Real Estate Management, vastgoedbeleid vanuit de optiek van de gebruiker. Hierbij wordt stilgestaan bij wat CREM is en hoe de positie van CREM binnen een organisatie vorm kan krijgen. Tot slot worden diverse CREM modellen behandeld en getoond. In paragraaf 3.4 wordt vervolgens aandacht besteed aan risicomanagement binnen het (strategisch) vastgoedbeleid. Tot slot wordt in paragraaf 3.5 ingegaan op de financiële performance van een organisatie in relatie tot het vastgoed. Zowel het onderwerp -18-

19 risicomanagement als ook het onderwerp financiële performance worden behandeld daar deze van belang zijn als voorwaarden voor goed vastgoedbeleid Vastgoedbeleid De ontwikkeling van vastgoedkunde staat nog in de kinderschoenen, vanaf eind jaren negentig is dit in Nederland zich verder aan het doorontwikkelen. Van Driel was één van de eerste die daarover publiceerde in Rendementsoptimalisatie door dynamisch vastgoedmanagement (van Driel, 1998, 2010). Vooral door de problematiek van de leegstand in de kantorensector groeide de aandacht voor bestaand vastgoed en kwam de ontwikkeling op gang voor het vak vastgoedbeheer en de positie in het vastgoedproces. Er vond een professionalisering van vastgoedbeheer naar vastgoedmanagement plaats. Op dat moment starten er eveneens opleidingen voor vastgoedmanagers. Vastgoedbeheer groeide van het op de winkel passen naar vastgoedmanagement/beleid en kreeg een volwaardige zelfstandige rol in het totale vastgoedproces. Na de ontwikkelingen op het operationele niveau (commercieel-, administratief- en technisch beheer) spelen de huidige ontwikkelingen van het vastgoedmanagement zich voornamelijk op het strategische en tactische niveau af. Inmiddels is door de economische recessie in 2008/2009 de vastgoedwereld ingrijpend veranderd. Dit veroorzaakte een structurele waardebijstelling van vastgoed en terugval in nieuwe planontwikkeling. Hierdoor ligt nog extra de aandacht anno 2011 bij optimalisatie van het management van bestaand vastgoed en herontwikkeling van bestaande (stedelijke) gebieden. Bewustwording van het grote belang van duurzaamheid in de samenleving wordt ook in de vastgoedsector zichtbaar. De doelstelling rendementsoptimalisatie geldt niet alleen financieel, maar ook maatschappelijk in verband met milieu- en energieaspecten. Eind twintigste eeuw begon de professionalisatie van het management van vastgoed als beleggingsmiddel en als bedrijfsmiddel. -19-

20 Vastgoedmanagement De vastgoedsector is dynamisch en het vakgebied vastgoedmanagement is relatief jong. Het inmiddels algemene gebruikte begrippenkader binnen het vakgebied maakt voor de exploitatie van vastgoed onderscheid in drie beleidsniveaus (Vermeulen en Wieman, 2010) met bijbehorende taken, namelijk: Strategisch niveau (portefeuillemanagement) Tactisch niveau (assetmanagement) Operationeel niveau (popertymanagement) Figuur 3: de vastgoedmanagement piramide Strategisch beleidsniveau/ portefeuillemanagement Op het strategisch niveau van de piramide wordt het plan geformuleerd voor de gehele vastgoedportefeuille. Dit plan dient een uitvloeisel te zijn van de doelstellingen van de onderneming. De doelstellingen van een beleggingsorganisatie zullen voornamelijk financieel -20-

21 van aard zijn, terwijl de woningcorporatie maatschappelijke- en volkshuisvestelijke doelstellingen in het plan zal verwoorden, zo zal een zorgorganisatie weer andere doelstellingen hebben, vanuit de gebruikersoptiek (CREM= Corporate Real Estate Management). Ongeacht de onderneming zal op strategisch niveau periodiek (om de circa drie jaar) een portefeuilleplan worden vervaardigd. Dit plan omvat de uitgangspunten voor de gewenste wijzigingen in de portefeuilleopbouw (acquisitie en afstoten) en voor de exploitatie op hoofdlijnen. Om de portefeuilledoelstellingen en het daaruit voortkomende portefeuilleplan goed te kunnen onderbouwen is managementinformatie vanuit het tactische beleidsniveau van groot belang. Het portefeuillemanagement is primair verantwoordelijk voor de volgende strategische activiteiten, die worden vastgelegd in het eerder genoemde portefeuille- of portfolio beleidsplan: Acquisitie- en dispositie (afstoten)beleid Om een portefeuille optimaal te laten presteren, is het noodzakelijk dat een actief acquisitieen dispositiebeleid wordt gevoerd. Het management stelt hiervoor criteria op ten aanzien van rendement, risicoprofiel, sector, volume en land/regio waarin mag worden geïnvesteerd. Wanneer objecten op een gegeven moment niet meer binnen het rendement-/risicoprofiel vallen, dan moeten deze worden verkocht. Vervolgens dient het geld te worden geïnvesteerd in vastgoed dat wel binnen de randvoorwaarden valt. Portefeuilleoptimalisatie Naast een actief aan- en verkoopbeleid als onderdeel van de portefeuilleopbrengst, moet ook het in exploitatie gehouden vastgoed worden getoetst op performance/succes. Met performance wordt bedoeld het directe rendement dat wordt verkregen uit bijvoorbeeld de huuropbrengsten en het indirecte rendement in de vorm van waardeontwikkeling c.q. functionaliteit. De portefeuille kan onder meer geoptimaliseerd worden door zorgvuldig de performance van de gebouwen in kaart te brengen, het verloop daarin te volgen en door objecten (in- en extern) te spiegelen aan vergelijkbare vastgoedobjecten (benchmarken). Hieronder wordt een model weergegeven hoe de performance van een gebouw gescoord kan worden. -21-

22 Figuur 4: per object in kaart brengen van stand van zaken (PBG,2010) Tactisch beleidsniveau/assetmanagement Op het tactisch beleidsniveau vindt een vertaling plaats van het strategisch portefeuilleplan in een concreet objectbeleid. Als basis voor de besluitvorming dienen de performance- analyses/ resultaten- analyses van de objecten in portefeuille. De performance- analyse/ resultatenanalyse kan financieel van aard zijn: wat zijn de consequenties van de marktontwikkelingen op de verhuurbaarheid en de waardeontwikkeling van het vastgoed. Naast de financiële aard van een performance- analyse spelen ook maatschappelijke criteria, gerelateerd aan de te huisvesten doelgroep een grote rol. Ongeacht de aard van de onderneming zal op basis van de performance- analyse beoordeeld worden of de objecten in portefeuille voldoen aan de in het strategisch portefeuilleplan opgestelde criteria (zie bijvoorbeeld bovenstaand model). De conclusies uit deze beoordeling leiden tot objectbeleid. -22-

23 Per object kan dit inhouden: Doorexploiteren Renoveren Herontwikkelen Verkopen (dispositie) Daarnaast kan worden besloten om nieuwe objecten te acquireren. De acquisitie van nieuwe projecten voor de portefeuille is een specifiek vakgebied en vereist kennis van de (lokale) markt. Concreet is het assetmanagement verantwoordelijk voor een aantal activiteiten: Voorstellen voor investeringen en desinvesteringen Daar waar het management de randvoorwaarden voor aan- en verkoop formuleert, bereidt het assetmanagement de aan- en verkooptransacties voor, legt deze ter goedkeuring voor aan het portefeuillemanagement en voert de genomen beslissing uit. Formuleren van beleid op objectniveau Per object moet duidelijk zijn hoe de performance ervan kan worden geoptimaliseerd. Vervolgens dient een besluit genomen te worden voor één van onderstaande activiteiten: Herbestemmen/Doorexploiteren: als het vastgoed langdurig verhuurd en onderhoudstechnisch in goede conditie verkeert. Regulier onderhoud/renovatie: als het vastgoed nog steeds geschikt is voor de functie waarvoor het in oorsprong is gebouwd, maar het is economisch en/of technisch verouderd waardoor substantieel in het gebouw moet worden geïnvesteerd om het rendement ook op langere termijn op peil te houden. Herontwikkelen: wanneer het vastgoed niet meer aan de eisen van de markt voldoet waarvoor het was bedoeld, of een transformatie door bijvoorbeeld kantoren geschikt te maken voor woningen. Verkoop of opzeggen/dispositie: als het vastgoed niet meer voldoet aan de door het portefeuillemanagement opgestelde criteria en ook renovatie en herontwikkeling geen perspectief is. -23-

Vastgoed en zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen.

Vastgoed en zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Syllabus Vastgoed en zorg Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief artikelen over strategisch vastgoedbeleid in de zorg, investeren in zorgvastgoed

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

De uitdagingen rondom zorgvastgoed. Bestuursvergadering 14 juni 2012 (inclusief aanvullingen)

De uitdagingen rondom zorgvastgoed. Bestuursvergadering 14 juni 2012 (inclusief aanvullingen) De uitdagingen rondom zorgvastgoed Bestuursvergadering 14 juni 2012 (inclusief aanvullingen) De elementen van de uitdaging Bekostiging: Normatieve huisverstingscomponent Scheiden wonen en zorg Strategie:

Nadere informatie

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012

Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton. 22 maart 2012 Asset management Business case: Ipse de Bruggen Roeland Brouns Ipse de Bruggen Bastiaan Roon - Fakton 22 maart 2012 Inhoud Inleiding Ipse de Bruggen en Fakton De noodzaak van professioneel assetmanagement

Nadere informatie

Waarde creëren met zorgvastgoed

Waarde creëren met zorgvastgoed Waarde creëren met zorgvastgoed Door G.W. Wedding, SDB Groep Vier fundamenten voor een vastgoedstrategie die een betere zorgverlening faciliteert Inleiding De omslag naar een meer marktconforme benadering

Nadere informatie

De wereld van de zorg en haar NHC s voor MKW. Bram Baselmans senior adviseur

De wereld van de zorg en haar NHC s voor MKW. Bram Baselmans senior adviseur De NHC s en Woningcorporaties De wereld van de zorg en haar NHC s voor MKW Bram Baselmans senior adviseur Bram Baselmans Bouwkunde TU Eindhoven Vastgoedmanagement AAG vanaf 2002 Financiële vraagstukken

Nadere informatie

Wilt u continu verbeteren én besparen?

Wilt u continu verbeteren én besparen? Wilt u continu verbeteren én besparen? RORE staat voor Return on Real Estate; continu verbeteren en besparen mét uw vastgoedportefeuille. Middels de RORE-raamovereenkomst wordt afgesproken dat wij risicodragend,

Nadere informatie

Strategie & omgeving. Bram Baselmans Brenda Meusen-den Ouden

Strategie & omgeving. Bram Baselmans Brenda Meusen-den Ouden IVVU: Leergang innoveren locaties intramurale zorg Strategie & omgeving Bram Baselmans Brenda Meusen-den Ouden Programma leergang Blok 1: Strategie & omgeving Blok 2: Zorg & bedrijfsvoering Blok 3: Wonen

Nadere informatie

De zorgvastgoedcoöperatie in de care sector

De zorgvastgoedcoöperatie in de care sector De zorgvastgoedcoöperatie in de care sector MRE afstudeeronderzoek over De zorgvastgoedcoöperatie Een dochter voor vele moeders René Middelkoop Directeur Onderzoeker Zorgvastgoedcoöperatie care sector

Nadere informatie

-PERSBERICHT- -ZORGINSTELLING ANTICIPEREN OP EFFECTEN SCHEIDEN WONEN EN ZORG-

-PERSBERICHT- -ZORGINSTELLING ANTICIPEREN OP EFFECTEN SCHEIDEN WONEN EN ZORG- -PERSBERICHT- Utrecht, 19 maart 2013 -ZORGINSTELLING ANTICIPEREN OP EFFECTEN SCHEIDEN WONEN EN ZORG- Door de invoer van wonen en zorg transformeert de markt in hoog tempo van aanbodgericht naar vraaggestuurd.

Nadere informatie

de toegevoegde waarde

de toegevoegde waarde de toegevoegde waarde MEER DAN EEN DAK BOVEN JE HOOFD ONZE ERVARING LEERT DAT... Driehoek Vastgoed biedt u expertise op het gebied van huis vesting en vastgoedbeheer. Voor iedere organisatie is huisvesting

Nadere informatie

indien ten behoeve van het getrouwe beeld een nadere toelichting noodzakelijk is in een jaarrekening die voldoet aan de Regeling Verslaggeving WTZi

indien ten behoeve van het getrouwe beeld een nadere toelichting noodzakelijk is in een jaarrekening die voldoet aan de Regeling Verslaggeving WTZi Audit Alert 25 Verklaringen bij jaarrekeningen van AWBZ- en GGZ-instellingen indien ten behoeve van het getrouwe beeld een nadere toelichting noodzakelijk is in een jaarrekening die voldoet aan de Regeling

Nadere informatie

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid Werk in uitvoering Vastgesteld door de Bestuurder op 17-06-2014 Goedgekeurd door de Raad van Commissarissen op 26-03-2015 INHOUD INVESTERINGSSTATUUT INLEIDING...

Nadere informatie

Grip op accommodatie beheer. een gezonde instelling. advies - begeleiding - software

Grip op accommodatie beheer. een gezonde instelling. advies - begeleiding - software Grip op accommodatie beheer een gezonde instelling advies - begeleiding - software Maurits Jansen, manager Vastgoed & ICT bij de zorginstelling Abrona Abrona is een christelijke organisatie die is gespecialiseerd

Nadere informatie

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming?

Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Vastgoed, de starter of de stopper van uw onderneming? Inhoud Introductie Huidige situatie zorgvastgoed ontwikkeling Welke punten verdienen de aandacht bij het ontwikkelen van zorgvastgoed? Huren of vastgoed

Nadere informatie

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan 2012 De Drieslag, een streep er door. en verder gaan College van B&W Gemeente Ommen 14-3-2012 Inhoud Leeswijzer...2 Hoofdstuk 1 Wat was het doel...2 Hoofdstuk 2 Wat is er bereikt...2 Hoofdstuk 3 Wat is

Nadere informatie

Profielschets. Assetmanager Woonwaard

Profielschets. Assetmanager Woonwaard Profielschets Assetmanager Woonwaard ERLY the consulting company Opdrachtgever: Woonwaard Datum: maart 2015 Inleiding Woonwaard is een klantgerichte en vernieuwende woningcorporatie, die circa 13.500 woningen

Nadere informatie

STRATEGISCH VASTGOEDBELEID

STRATEGISCH VASTGOEDBELEID STRATEGISCH VASTGOEDBELEID Felix van Baal o Sectordirecteur Gezondheidszorg & Wonen HEVO Achtergrond Felix kent de zorgsector van binnen uit, mede vanuit zijn positie als algemeen directeur huisvesting

Nadere informatie

CBRE HEaltHCaRE Taking Care of your real estate

CBRE HEaltHCaRE Taking Care of your real estate CBRE Healthcare Taking Care of your Real Estate Met onze kennis en ervaring in zowel de zorg- als de vastgoedsector slaan wij dagelijks bruggen tussen beide werelden. Wij bieden u een onderbouwd advies

Nadere informatie

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties

Blauwdruk voor succesvol FM. Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Blauwdruk voor succesvol FM Inclusief performance management, contractmanagement en planning en control voor facilitaire organisaties Inhoud Voorwoord Planning en control voor facilitaire organisaties

Nadere informatie

NVTG Zorgvastgoed Congres "Begrijpen wij elkaar nog wel"

NVTG Zorgvastgoed Congres Begrijpen wij elkaar nog wel pagina 1 pagina 2 Agenda 1) Voorstellen 2) Onderwerp: Bouwen is meer dan alleen stenen stapelen 3) Positie van de vastgoedportefeuille. 4) Bedrijfswaarde 5) Bouwen doe je samen (cliënt bestuur - zorg vastgoed)

Nadere informatie

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen Maatschappelijke Voorzieningen Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Hilversum 1 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1 Inleiding 8 2 Huisvestingsstrategie en eigendomsstrategie 10 3 Cultuur 15 4 Sociale voorzieningen

Nadere informatie

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006 Symposium VOGON Effecten van financiering op kwaliteit Donderdag 6 juli 2006 Rechtbank Haarlem en Rekenkamer Den Haag 2 Inleiding 1. Onderscheid Real Estate en Corporate Real Estate 2. Doelstellingen CRE

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Berekeningsmethodiek NHC in de Care

Berekeningsmethodiek NHC in de Care TNO-rapport - TNO-060-UTC-2011-00078 Berekeningsmethodiek NHC in de Care Datum 4 mei 2011 Auteur(s) Norman Egter van Wissekerke Oscar Verhoeff Henk Sijsling Aantal pagina's 8 Opdrachtgever Projectnaam

Nadere informatie

Grip op vastgoed in de zorg

Grip op vastgoed in de zorg Grip op vastgoed in de zorg 1 Context grote veranderingen in de ouderenzorg De zorg is ingrijpend aan het veranderen. Mede door de Hervormingsagenda Langdurige Zorg (HLZ), zullen in 2020 belangrijke veranderingen

Nadere informatie

Slim vastgoedbeleid. Masterclass Marktgericht vastgoedbeleid voor zorginstellingen Lochem, 23 mei 2008

Slim vastgoedbeleid. Masterclass Marktgericht vastgoedbeleid voor zorginstellingen Lochem, 23 mei 2008 Slim vastgoedbeleid Masterclass Marktgericht vastgoedbeleid voor zorginstellingen Lochem, 23 mei 2008 Mr. Caroline Schipper Senior Manager Vastgoedadvies & Gebiedsontwikkeling Voorzitter Taskforce Gezondheidszorg

Nadere informatie

Barometer Vastgoedmanagement Nederland 2014

Barometer Vastgoedmanagement Nederland 2014 IX LAST BUT NOT LEAST Barometer Vastgoedmanagement Nederland 2014 Meer vastgoedmanagement uitbesteden Annette Tjeerdsma en Jan Veuger In het voorjaar (mei/juni) van 2014 is voor het eerst een vragenlijst

Nadere informatie

PRAKTISCHE KENNISBIJEENKOMSTEN (VER)HUUR

PRAKTISCHE KENNISBIJEENKOMSTEN (VER)HUUR PRAKTISCHE KENNISBIJEENKOMSTEN (VER)HUUR 3 BASISTHEMA S 26 maart Huurovereenkomsten en Huurrecht 8 april Huurprijs(beleid) en servicekosten 22 april Fiscale aspecten bij scheiden van wonen en zorg 2 SPECIFIEKE

Nadere informatie

Toelichting op de waardering van zorgvastgoed in de jaarrekening 2010 van AWBZ- en GGZ-instellingen

Toelichting op de waardering van zorgvastgoed in de jaarrekening 2010 van AWBZ- en GGZ-instellingen -Wijzer 1 Toelichting op de waardering van zorgvastgoed in de jaarrekening 2010 van AWBZ en GGZ-instellingen -wijzer 1 Toelichting op de waardering van zorgvastgoed in de jaarrekening 2010 van AWBZ- en

Nadere informatie

Kansen voor zorgvastgoed

Kansen voor zorgvastgoed Kansen voor zorgvastgoed Omgaan met vastgoed in de zorg www.dtz.nl www.dtz.com Proactiviteit werpt zijn vruchten af Zorginstellingen die slim omgaan met hun vastgoed doen hier hun voordeel mee Kansen voor

Nadere informatie

Woningbeheer vanuit de doelstelling

Woningbeheer vanuit de doelstelling d Woningbeheer vanuit de doelstelling Werkcongres Halveer je beheer? Efficiënt en effectief woningbeheer in een nieuwe tijd Karin E. de Graaf, directeur-bestuurder Delft, 6 juni 2013 1 Vraagje Is de (beheer)doelstelling

Nadere informatie

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed.

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed. Vastgoed Plan van Aanpak Plan van aanpak: Vastgoed Bestuurlijk L. van Rekom opdrachtgever L. Mourik opdrachtgever Naam projectleider L. van Hassel Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-

Nadere informatie

Ambulantisering en scheiden wonen en zorg

Ambulantisering en scheiden wonen en zorg Ambulantisering en scheiden wonen en zorg GGZ Vastgoedacademy Amersfoort Donderdag 18 april 2013 Gertjan te Hoonte ghn@tg.nl Agenda De ambulantisering in breder perspectief Transitie, ambulantisering,

Nadere informatie

samenvatting WOONZORGVISIE GEERTRUIDENBERG Woonzorgvisie Geertruidenberg 4 maart 2015 Pagina 1

samenvatting WOONZORGVISIE GEERTRUIDENBERG Woonzorgvisie Geertruidenberg 4 maart 2015 Pagina 1 samenvatting WOONZORGVISIE GEERTRUIDENBERG Woonzorgvisie Geertruidenberg 4 maart 2015 Pagina 1 Inleiding In de gemeente Geertruidenberg staan al geruime tijd woonzorgcomplexen op de nominatie om herontwikkeld

Nadere informatie

NVTG bijeenkomst 17 september 2015. Uitbesteden van (technische) diensten bij Carinova. ing G.T. Ligtenberg RVGM Regisseur Vastgoed & Huisvesting

NVTG bijeenkomst 17 september 2015. Uitbesteden van (technische) diensten bij Carinova. ing G.T. Ligtenberg RVGM Regisseur Vastgoed & Huisvesting NVTG bijeenkomst 17 september 2015 Uitbesteden van (technische) diensten bij Carinova ing G.T. Ligtenberg RVGM Regisseur Vastgoed & Huisvesting Carinova zorgvisie De Context Politieke ontwikkeling en zorg

Nadere informatie

Presentatie. CORPORATE Real Estate Management Barometer 2008 en 2009 Onderzoek gemeenten Noord Nederland. Resultaten onderzoek

Presentatie. CORPORATE Real Estate Management Barometer 2008 en 2009 Onderzoek gemeenten Noord Nederland. Resultaten onderzoek Presentatie CORPORATE Real Estate Management Barometer 2008 en 2009 Onderzoek gemeenten Noord Nederland (Gordon Vos Hanzehogeschool Groningen) Resultaten onderzoek Vastgoedkolom Corporate Real Estate Management

Nadere informatie

Vastgoed met visie. Strategie voor maatschappelijk vastgoed

Vastgoed met visie. Strategie voor maatschappelijk vastgoed Vastgoed met visie Strategie voor maatschappelijk vastgoed Onze adviseurs Samen met u komen wij tot de beste vastgoedstrategie Iedereen heeft bijna dagelijks te maken met maatschappelijk vastgoed. En dat

Nadere informatie

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING PORTEFEUILLEMANAGEMENT EN SWOT ANALYSE Portefeuillemanagement is een dynamisch proces waarbij telkens opnieuw geanalyseerd,

Nadere informatie

Doet scheiden lijden?

Doet scheiden lijden? Doet scheiden lijden? Extramuralisering na Zorgakkoord en Kamerbrief Jasper Klapwijk Strateeg Espria Woonzorg Nederland Apeldoorn, 30 mei 2013 Extramuralisering voor zorgaanbieders Waar staan we? Zorgakkoord

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

dr. ir. Hans Hoek C3 adviseurs en managers

dr. ir. Hans Hoek C3 adviseurs en managers dr. ir. Hans Hoek C3 adviseurs en managers Nee Zelfde governance spelregels en verdeling verantwoordelijkheden Vastgoed is onderdeel totale bestuur, toezicht en verantwoording Ja Vastgoed is geen core

Nadere informatie

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 FUNCTIEDOCUMENT RWS Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 CONTEXT RWS heeft vier afdelingen (Strategie & Beleid, Klant, Vastgoed en Bedrijfsvoering). Deze afdelingen

Nadere informatie

FAQ Update enquête inventarisatie boekwaarde AWBZ

FAQ Update enquête inventarisatie boekwaarde AWBZ FAQ Update enquête inventarisatie boekwaarde AWBZ Met deze vraag en antwoord geven wij een nadere toelichting op het formulier enquête inventarisatie boekwaarde AWBZ. Dit is een update van de FAQ die 26

Nadere informatie

Activiteiten Resco Partners

Activiteiten Resco Partners Activiteiten Resco Partners 2011 Wie zijn wij: Resco Partners is een onafhankelijk team van vastgoeddeskundigen met jarenlange ervaring en een veelzijdige kennis van zaken. Resco Partners adviseert over

Nadere informatie

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010

Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management. OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille. Delft, 17 maart 2010 Waar op de kaart? Wim Wensing ING Real Estate Investment Management OTB-studiedag Waardecreatie woningportefeuille Delft, 17 maart 2010 ING Real Estate Investment Management ING REIM verzorgt asset management

Nadere informatie

Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering

Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering Doordecentralisatie onderwijshuisvesting (on)mogelijkheden en consequenties bedrijfsvoering Jos de Kleijne (AK+) 06-53962650 Mireille Uhlenbusch (HEVO) 06-10019338 Agenda 14.45-16.30 uur Even voorstellen

Nadere informatie

Normatieve huisvestingscomponent en ZZP. Bouwdag Ouderenzorg

Normatieve huisvestingscomponent en ZZP. Bouwdag Ouderenzorg Normatieve huisvestingscomponent en ZZP Bouwdag Ouderenzorg Norman Egter van Wissekerke & Oscar Verhoeff 4 maart 2010 Inhoud Presentatie Stand van zaken Media aandacht Financiële positie zorginstellingen

Nadere informatie

Synergie van FM en CREM

Synergie van FM en CREM Syllabus Synergie van FM en CREM Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief artikelen over integraal vastgoedmanagement en facility management,

Nadere informatie

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner In 8 stappen naar bedrijfskundig FM Van FM-specialist tot strategisch businesspartner Inhoud STAP 1. Maak een businessplan voor FM STAP 2. Zorg voor een optimale werkomgeving STAP 3. Zorg voor een flexibele

Nadere informatie

Whitepaper. Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen. bbn adviseurs 2013. www.bbn.nl info@bbn.nl

Whitepaper. Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen. bbn adviseurs 2013. www.bbn.nl info@bbn.nl Whitepaper Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen bbn adviseurs 2013 www.bbn.nl info@bbn.nl Risico s in vastgoedportefeuille Marktwerking, zorgzwaartepakketten, normatieve huisvestingscomponent

Nadere informatie

Titeldia. Ondertitel. Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam. Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Titeldia. Ondertitel. Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam. Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance Titeldia Ondertitel Naam Achternaam, Functie of Afdelingsnaam Ir. Niels Nieboer MRE Syntrus Achmea Real Estate & Finance Onderzoeksvraag Hoe moet een Real Estate Investment Manager zich - gegeven de veranderende

Nadere informatie

MEER4ZORG. Persoonlijke aandacht. Professionaliteit. En vooruitzien. Daar draait het nu om in de wereld van de zorg.

MEER4ZORG. Persoonlijke aandacht. Professionaliteit. En vooruitzien. Daar draait het nu om in de wereld van de zorg. Tijden veranderen. De maatschappij verandert. En dus veranderen wij. De zorgbranche vraagt om vernieuwing. En die gaan wij samen brengen. Hoe? Met MEER4ZORG, een integrale manier om u volledig te onzorgen.

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

> Functie- en Competentieprofiel Manager Vastgoed

> Functie- en Competentieprofiel Manager Vastgoed Executive Search, Werving en Selectie en Interim Management Ptolemaeuslaan 40 3528 BP Utrecht Telefoon: 030-6355213 www.gitp.nl >Profiel > Functie- en Competentieprofiel Manager Vastgoed Opdrachtgever

Nadere informatie

Internationale Marketing H4. Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse

Internationale Marketing H4. Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse Internationale Marketing H4 Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse Executive summary Een samenvatting voor het management 1 à 2 pagina s belangrijkste

Nadere informatie

Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief

Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief drs. ing. Bert Krikke Conferentie Scheiden van Wonen en Zorg in een vergrijzende samenleving Delft, 12 juni 2012 Introductie Strategie, advies,

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Aan het stuur met zorgvastgoed

Aan het stuur met zorgvastgoed Aan het stuur met zorgvastgoed Vastgoedrisicoscan biedt inzicht en uitkomst maart 2012 www.quintis.nl/risicoscan 1 Inhoud 1. Inleiding 2 1.1 Wat speelt er? 2 1.2 Vastgoed Risicoscan biedt uitkomt 2 1.3

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Financiële kengetallen vastgoed gehandicaptenzorg

Financiële kengetallen vastgoed gehandicaptenzorg Financiële kengetallen vastgoed gehandicaptenzorg Door de komst van de Wmo zijn de gemeenten verantwoordelijk geworden voor de ondersteuning van extramurale cliënten en voor de zorg voor lichte verblijfscliënten.

Nadere informatie

Hoe in de toekomst om te gaan met sociaal ondernemers als huurder van gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed?

Hoe in de toekomst om te gaan met sociaal ondernemers als huurder van gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed? Hoe in de toekomst om te gaan met sociaal ondernemers als huurder van gemeentelijk Maatschappelijk Vastgoed? 1. Context In het Coalitieakkoord Utrecht maken we samen hecht de gemeente Utrecht veel waarde

Nadere informatie

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen Lars Brugman Lars Brugman is projectadviseur/onderzoeker bij Kadaster Ruimte & Advies. Hij legt zich toe op complexe maatwerkvraagstukken vanuit de bij het Kadaster beschikbare ruimtelijke informatie.

Nadere informatie

SCHEIDEN WONEN & ZORG: TOOL RISICOBEHEERSING

SCHEIDEN WONEN & ZORG: TOOL RISICOBEHEERSING SCHEIDEN WONEN & ZORG: TOOL RISICOBEHEERSING Corporaties waren vroeger verzot op hun zorgvastgoed. Een stabiele huurder, stevige inkomsten en een langjarig contract. Geen omkijken naar. Hoe anders is het

Nadere informatie

Dichterbij blijft in beweging. advies - begeleiding - software

Dichterbij blijft in beweging. advies - begeleiding - software Dichterbij blijft in beweging advies - begeleiding - software Slechts een klein deel van de 2450 intramurale cliënten woont en werkt op de twee voormalige instellingsterreinen. Dichterbij biedt hulp- en

Nadere informatie

Financiële sturing. Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch. Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry

Financiële sturing. Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch. Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry Bijeenkomst vastgoedprofessionals 's-hertogenbosch Amersfoort 14 oktober 2011 Sidney Mac Gillavry Financiële sturing Inleidende vraag: Wat is beter om te hanteren: KPDH of markthuur? De vraag anders gesteld:

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde.

Missie We zijn een maatschappelijke vastgoedonderneming, die met en voor bewoners samenwerkt aan krachtige wijken met toekomstwaarde. Governance handboek Besturingsmodel Havensteder Inleiding Het besturingsmodel van woningcorporatie Havensteder maakt de verbanden zichtbaar tussen missie, visie en strategie. En de daarvan afgeleide doelstellingen,

Nadere informatie

Versterk uw focus op vastgoed met ICT

Versterk uw focus op vastgoed met ICT Versterk uw focus op vastgoed met ICT Johan André de la Porte Real Estate IT September 2012 Voorwoord De wereld van het vastgoed staat onder druk en verandert in hoog tempo. Uit onderzoek dat in samenwerking

Nadere informatie

HealthRatio Integrated Planning

HealthRatio Integrated Planning HealthRatio Integrated Planning HIP is de alles in één oplossing voor uw besturing: Begroten, plannen, prognosticeren en rapportage Financieel, Productie en Middelen (FTE, OK, Bedden) Geïntegreerde kostprijscalculatie

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING: LOCATIEMANAGER. Algemeen. Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015. Organisatie: Stichting Magentazorg

FUNCTIEBESCHRIJVING: LOCATIEMANAGER. Algemeen. Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015. Organisatie: Stichting Magentazorg FUNCTIEBESCHRIJVING: LOCATIEMANAGER Algemeen Organisatie: Stichting Magentazorg Organisatorische eenheid: raad van bestuur Opsteller functiebeschrijving: adviseur P&O Datum voorlopige vaststelling: 29-04-2015

Nadere informatie

Van bezuinigen tot strategische heroriëntatie

Van bezuinigen tot strategische heroriëntatie Van bezuinigen tot strategische heroriëntatie Presentatie bij IPD-marktpresentatie 27-06-13 ir. H.W.M. (Harry) Timp Partner BMC-groep Vastgoed voor publieke zaak Strategische heroriëntatie als oplossingsrichting

Nadere informatie

Onderzoek huisvesting Veiligheidsregio Groningen. informatiebijeenkomst. 4 juli 2014

Onderzoek huisvesting Veiligheidsregio Groningen. informatiebijeenkomst. 4 juli 2014 Onderzoek huisvesting Veiligheidsregio Groningen informatiebijeenkomst 4 juli 2014 Huisvesting Grote differentiatie, complex Gebouwen 10 jaar: BTW-consequenties Geen overtuigende argumenten 40 kazernes

Nadere informatie

KMVG 31 Oktober 2013. A satisfied customer is the best business strategy of all. Strategisch Vastgoedplan en Businesscase

KMVG 31 Oktober 2013. A satisfied customer is the best business strategy of all. Strategisch Vastgoedplan en Businesscase A satisfied customer is the best business strategy of all. KMVG 31 Oktober Strategisch Vastgoedplan en Businesscase Zorgvastgoed via balans of belegger Pagina 1 PEILERS VOOR HET STRATEGISCH VASTGOEDPLAN

Nadere informatie

ROZ Benchmark Gemeentelijk Vastgoed

ROZ Benchmark Gemeentelijk Vastgoed ROZ Benchmark Gemeentelijk Vastgoed Door de centralisering van het gemeentelijk vastgoed neemt de behoefte aan transparantie en professionalisering sterk toe. Een van de concrete initiatieven om de transparantie

Nadere informatie

1) Kan het college in kaart brengen waaruit de gemeentelijke vastgoedportefeuille van Ede bestaat?

1) Kan het college in kaart brengen waaruit de gemeentelijke vastgoedportefeuille van Ede bestaat? E. van Milligen wethouder Financiën Financiën Personeel en Organisatie Strategie & Onderzoek Informatie- en Automatiseringsbeleid Facilitaire Zaken Publiekszaken Grondzaken project Veluwse Poort Kunst

Nadere informatie

Leergang Allround Leiderschap

Leergang Allround Leiderschap Leergang Allround Leiderschap Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Allround Leiderschap Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de kijk op leiderschap

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

Behandeld door Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk SBES/djon/GGZ 088 770 8770 vragencure@nza.nl 0146749/0204428

Behandeld door Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk SBES/djon/GGZ 088 770 8770 vragencure@nza.nl 0146749/0204428 Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport T.a.v. mevrouw drs. E.I. Schippers Postbus 20350 2500 EJ 'S-GRAVENHAGE Newtonlaan 1-41 3584 BX Utrecht Postbus 3017 3502 GA Utrecht T 030 296 81 11

Nadere informatie

van budget naar prestatie

van budget naar prestatie Management accounting & control Transparantie in bekostiging: proces van budget naar prestatie De maatschappij vraagt steeds meer transparantie van organisaties, zeker in de non-profit sector en de gezondheidszorg.

Nadere informatie

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector 1 Inhoudsopgave Introductie Onderzoekskader Methodologie Resultaten Conclusie Aanbevelingen 2 Introductie

Nadere informatie

Contractmanagement in Nederland anno 2011

Contractmanagement in Nederland anno 2011 Contractmanagement in Nederland anno 2011 Samenvatting Mitopics Theo Bosselaers NEVI René van den Hoven Februari 2012 1 Periodiek onderzoekt Mitopics de professionaliteit waarmee Nederlandse organisaties

Nadere informatie

Compensatieregeling AWBZ/GGZ versus Compensatieregeling Ziekenhuizen

Compensatieregeling AWBZ/GGZ versus Compensatieregeling Ziekenhuizen Compensatieregeling AWBZ/GGZ versus Compensatieregeling Ziekenhuizen Onderdeel AWBZ/GGZ Algemene/ Academische Ziekenhuizen Commentaar 1. Beleidsregel CA 300 493 Compensatie vaste activa AWBZ en GGZ in

Nadere informatie

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Commissie Ruimte, Verkeer en Wonen, 2 februari 2015 Agenda Onderwerpen 1. Verbetertraject beheersing grondexploitaties

Nadere informatie

Profielschets. Manager Realisatie. Centraal Orgaan opvang asielzoekers

Profielschets. Manager Realisatie. Centraal Orgaan opvang asielzoekers Profielschets Manager Realisatie Centraal Orgaan opvang asielzoekers ERLY the consulting company Datum: December 2015 Opdrachtgever: Centraal Orgaan opvang asielzoekers Adviseur ERLY: mr. drs. Tristan

Nadere informatie

Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs. Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën

Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs. Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën Adviesgroepen: Wat doen wij bbn adviseurs Integraal advies Strategie > realisatie Full service Diverse specialisten Verstand van financiën Gebruikers van VastgoedMaps Voorzieningen en Vastgoed bij de gemeente

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS

EEN VAN ONZE EXPERTS EEN VAN ONZE EXPERTS Live begins at the end of your comfort zone Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn actueel en bieden

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS

EEN VAN ONZE EXPERTS EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

Contractvormen in de curatieve GGZ

Contractvormen in de curatieve GGZ 1 Contractvormen in de curatieve GGZ Drs. Marja Appelman Jan Sonneveld, MSc Drs. Johan Visser Mr. Mirjam de Bruin SiRM Strategies in Regulated Markets Nieuwe Uitleg 24 2514 BR Den Haag Den Haag, 26 februari

Nadere informatie

Huisvestingsmanagement

Huisvestingsmanagement Syllabus Huisvestingsmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer de Rijksgebouwendienst, KPN, de gemeente

Nadere informatie

Exploitatie van huisvesting

Exploitatie van huisvesting Syllabus Exploitatie van huisvesting Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief artikelen over investeringen versus exploitatiekosten, vastgoedmanagement

Nadere informatie

Paragraaf vastgoed Inleiding 2013: eerste jaar CVDH Omvang van de portefeuille

Paragraaf vastgoed Inleiding 2013: eerste jaar CVDH Omvang van de portefeuille Paragraaf vastgoed Inleiding De gemeente bezit veel en divers vastgoed. Onze vastgoedportefeuille varieert van welzijnsaccommodaties, sportfaciliteiten, kantoorgebouwen, schoolgebouwen, theaters, parkeergarages,

Nadere informatie

Slimmer met vastgoed hoe kunnen gemeente de sociale opgave accommoderen in tijden van bezuinigingen?

Slimmer met vastgoed hoe kunnen gemeente de sociale opgave accommoderen in tijden van bezuinigingen? Slimmer met vastgoed hoe kunnen gemeente de sociale opgave accommoderen in tijden van bezuinigingen? van Vliet FAMO Regiobijeenkomsten 2011 April 2011 #1282874 Agenda BNG missie Trends en ontwikkelingen

Nadere informatie

Shared Service Centers

Shared Service Centers Shared Service Centers Uitdagingen, aandachtspunten en obstakels bij het implementeren van een SSC Studiehandleiding: Shared Service Centra Opleiding: Facility Management Fase: 4 e jaar Jaar: va. 2009

Nadere informatie