In de hermeneutische cirkel stappen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "In de hermeneutische cirkel stappen"

Transcriptie

1 In de hermeneutische cirkel stappen Uit: Seksuele voorlichting aan mensen met een verstandelijke handicap/erik Bosch en Ellen Suykerbuyk/2000 Inleiding Als begeleider treed je in contact met de ander. Daarbij neem je je eigen levensverhaal mee, met eigen normen en waarden en je eigen seksuele levensgeschiedenis. Het is de kunst je (seksuele) bestaanswijze te relativeren, ten gunste van de leefwereld van die ander, met wie je een ontmoeting aangaat. Redenerend vanuit een holistische mensvisie stellen we: Het gaat om het verhaal van die ene, unieke cliënt. In de ontmoeting van de cliënt ga je als begeleider op zoek naar de seksuele (hulp) vragen. Wanneer je een narratief mensbeeld hanteert, op zoek bent naar het hele verhaal van die ene mens, reduceer je die mens niet tot zijn lichamelijke (on)mogelijkheden, zijn al dan niet onverwerkte jeugd, zijn emotionele draagkracht of welk element dan ook. Een mens is meer dan de som van al die delen. Een begeleider interesseert zich voor het totaalbeeld van de cliënt, maakt gebruik van zoveel mogelijk informatie en verbreedt zo mogelijk die informatie in de geschiedenis en in de actualiteit (zie Baartman 1995). Vanuit een dergelijke visie met mensen omgaan, brengt ons terug bij een belangrijk attitudeaspect, namelijk: acceptatie. Dit is het je actief verplaatsen in de belevingswereld van die ene mens, door diens ogen de wereld inkijken. Bij seksuele voorlichting komt een dergelijke attitude ons goed van pas. Het narratief mensbeeld Het vraagt om een onbevangen attitude om het (seksuele) verhaal van de cliënt helder te krijgen. Het idee dat je een mens kunt lezen weerspiegelt een bepaalde visie. Namelijk dat mensen verhalen zijn. Het vak begeleider komt vaak neer op het achterhalen van de betekenis van gedrag. Wanneer we de betekenissen van gedragingen van een cliënt bij elkaar optellen ontstaat er een verhaal, het verhaal van die ene mens. Het is de kunst dat verhaal goed te lezen. Zodoende begrijp je iemand beter en zul je er ook beter achter komen wat die ene mens van je vraagt op het gebied van seksuele voorlichting. Vandaar de ondertitel van het boek: De kunst van het verstaan. In het boek maken we gebruik van de leer van de hermeneutiek. De hermeneutiek is een denkwijze die haar oorsprong vindt in een geesteswetenschappelijke stroming. In aanvang was de hermeneutiek gericht op bijbelinterpretatie (exegese). Later bleek deze toepassing van een visie ook zeer geschikt om in de leefwereld van een ander te stappen. Daarbij maakt men gebruik van de hermeneutische cirkel. Bij deze herintroduceren wij deze hermeneutische cirkel en passen haar toe op seksualiteit en relatievorming van de cliënt die aan uw zorg is toevertrouwd. De methodiek van de hermeneutische cirkel als hulpmiddel We gebruiken de hermeneutische cirkel als hulpmiddel om een zo goed mogelijke persoonlijke inschatting te maken van die cliënt, in dit geval op seksueel vlak. Om de persoon beter te begrijpen in alle mogelijke facetten die met dit onderwerp te maken hebben, zoals de emotionele draagkracht, het verstandelijke niveau, het sociale niveau, vaardigheden, achtergrond, eventuele opmerkelijke gebeurtenissen, enzovoorts. Gebruikmaken van de methodiek van de hermeneutische cirkel helpt ons diens gedrag te begrijpen. Deze inzichten leiden zo blijkt ons in de praktijk tot grotere acceptatie van de cliënt. Dit hulpmiddel is een methodiek die ons in staat stelt die seksuele hulpvraag te verduidelijken. Het doel van de methodiek van de hermeneutische cirkel Wanneer het totaalbeeld van de cliënt afgestemd op het seksueel vlak duidelijk is, kunnen we: Een op de cliënt afgestemd seksueel voorlichtingsprogramma opstellen; Seksuele problemen duidelijk krijgen, zoals erectiestoornissen, vaginisme, verschillen in verlangens tussen cliënten onderling, enzovoorts; Duidelijk krijgen of er sprake is van een seksueel probleem of een seksuele afwijking; De discrepanties tussen verstandelijk, sociaal en emotioneel niveau beter doorzien; Mogelijke grensoverschrijdingen beter doorgronden en van een antwoord voorzien; de cliënt respectvoller bejegenen.

2 Binnen de hermeneutische cirkel kan een aantal onderwerpen worden geplaatst, die ieder op hun beurt de moeite van het bekijken waard kan zijn. Puntsgewijs stellen we deze onderwerpen kort aan de orde. DE LICHAMELIJKE ONTWIKKELING (1) Qua lichamelijke ontwikkeling doorlopen mensen met een verstandelijke handicap dezelfde processen als mensen zonder een dergelijke handicap. Het is dus van belang rekening te houden met de leeftijdsfase waarin de betrokkene zich bevindt. Gaat het om een kind, een puber of volwassene of en oudere mens? Het blijkt dat iedere levensfase de lichamelijke ontwikkeling beziend andere vragen met zich meebrengt op het gebied van seksualiteit en relatievorming. DE VERSTANDELIJKE ONTWIKKELING (1) In hoofdstuk 2 gingen wij, grof categoriserend, in op mensen met respectievelijk een lichte, een matige, een ernstige en een diepe verstandelijke handicap. Kennis van iemands snapvermogen draagt bij aan kennis van diens hulpvragen en aan een meer op maat toegesneden seksuele voorlichting. Als hulpmiddel zullen wij in paragraaf 3.5 de vier categorieën op de voet volgen. Mensen met een licht verstandelijke handicap. Mensen met een licht verstandelijke handicap bezitten een IQ van ongeveer 55 tot 70 punten en bijgevolg een ontwikkelingsleeftijd van 8 12 jaar. Verstandelijk gezien kijken zij dus door de ogen van een kind van 8 12 jaar de wereld in. Deze mensen kunnen logisch denken, gekoppeld aan concrete voorstellingen. Mensen met een matige verstandelijke handicap. Mensen met een matige verstandelijke handicap bezitten een IQ van ongeveerd 40 tot ongeveer 55 punten en bijgevolg een ontwikkelingsleeftijd van 5,5 tot 8 jaar. Verstandelijk gezien kijken zij dus door de ogen van een kind van 5,5 jaar tot 8 jaar de wereld in. Het denken van deze mensen is nog egocentrisch, in die zin dat zij het nog moeilijk vinden zich in te leven in andere mensen. Mensen met een diepe verstandelijke handicap. Mensen met een diepe verstandelijke handicap bezitten een IQ dat tot ongeveer 20 punten gaat en bijgevolg een ontwikkelingsleeftijd van 0 tot 3 jaar. Verstandelijk gezien kijken zij door de ogen van een kind van 0 tot 3 jaar de wereld in. Deze mensen herkennen vertrouwde personen er kunnen aan hen gehecht zijn. Concrete, directe ervaringen zijn bij hen van wezenlijk belang. DE EMOTIONELE ONTWIKKELING (3) In de hermeneutische cirkel is de emotionele ontwikkeling bewust in het midden geplaatst. Die keuze is terug te voeren op de al gemaakte opmerkingen over het spanningsveld tussen kunnen en aankunnen. Zo stelden wij in paragraaf 2.1 Tegenover de soms ogenschijnlijke macht van de cognitie, het verstand, staat vaak de onmacht van het sociaal-emotionele; vaak kunnen cliënten niet dragen wat ze verstandelijk lijken uit te dragen. Ondersteuning dient dan ook vaak plaats te vinden op het vlak van het sociaal-emotionele. Vandaar dat wij hier spreken van de emotionele draagkracht. Immers, hoe eenvoudiger het emotionele niveau van functioneren is, hoe moeilijker het is adequaat aangepast gedrag te vertonen (sociale ontwikkeling), laat staan dat dat gedrag geïnternaliseerd is tot een geweten, tot een al dan niet geaccepteerd bewustzijn van wat hoort en niet hoort. In die zin is het dan ook zinnig het emotionele niveau van de betrokkene goed te (door)zien. Wanneer dat bekend is, wordt veel gedrag begrijpelijk en weet de omgeving wat de betrokkene aan hem of haar vraagt DE SOCIALE ONTWIKKELING (4) Sociale en emotionele ontwikkeling werden in één adem genoemd. Hoe gaat de cliënt met een ander om? In welke fase van de ontwikkeling verkeert hij of zij? In hoeverre is er de mogelijkheid geweest tot experimenteren met anderen? Hoe is de inhoud van de sociale contacten geweest? Welke invloed hebben deze (al dan niet seksuele) sociale contacten gehad op de uiteindelijke seksuele identiteit van deze mens.

3 DE PERSOONLIJKE LEVENSGESCHIEDENIS (5) Iedere mens is geworden tot wie hij nu is. Iedere mens heeft een voor hem of haar kenmerkende unieke historie. Deze is van grote invloed op hoe een mens zichzelf beleeft, hoe hij zichzelf ziet, op identiteit. Identiteit is gebaseerd op een aantal bouwstenen. Gedurende het levensverhaal, onze levensgeschiedenis, dienen zich een aantal van die bouwstenen aan. Die nemen we mee; ze bepalen voor een groot deel ons zelfbeeld. Bij persoonlijke levensgeschiedenis denken we aan: Opvoedingsgeschiedenis Ontwikkelingsgeschiedenis Bijzondere gebeurtenissen ( life events ) De vraag of iemand seksuele opvoeding genoten heeft, wat iemand heeft meegekregen op dit gebied Afkomst, milieu, cultuur. DE DIDACTIEK VAN DE METHODIEK VAN DE HERMENEUTISCHE CIRKEL IN DIT BOEK We maken nu met behulp van de methodiek van de hermeneutische cirkel de overstap naar concrete seksuele voorlichting. Daarbij stellen we nadrukkelijk dat dit ons interpretatieproces is, in enigszins verhalende vorm toegepast op cliënten die wij in de praktijk tegenkomen. Zo zal de lezer(es) zijn/haar interpretatieproces volgen bij zijn/haar cliënt. We tekenen de hermeneutische cirkel bij de ten tonele gevoerde cliënten. Vervolgens geven we aan wat de opbouw van deze cirkel inhoudt voor de daadwerkelijke seksuele voorlichting. We hebben bewust voor deze didactiek gekozen. Binnen onze trainingen hebben we ontdekt dat de begeleid(st)er bij deze didactische vorm, dus aan de hand van fictieve voorbeelden, met deze cirkel(s) de vertaalslag maakt naar zijn of haar eigen cliënt. Wij nodigen de lezer(es) met plezier uit deze ontdekkingsreis te maken, zijn/haar cliënt goed te lezen.

4 De hermeneutische cirkel

5 Hand-out: schema seksuele ontwikkeling van 0-12 jaar Bij het ontwikkelingsniveau van mensen met een verstandelijke handicap kan het niveau gesplitst worden, om zo beter te kunnen ingaan op vragen en problemen op het gebied van seksualiteit. Niveaus die kunnen worden onderscheiden: Het COGNITIEVE NIVEAU; wat begrijpt iemand op het gebied van seksualiteit, bijvoorbeeld over de biologische verschillen tussen man en vrouw, over manieren van vrijen etc. Het EMOTIONELE NIVEAU; hoe beleeft iemand seksualiteit met iemand anders, vriendschap, aanraking etc. Het SOCIALE NIVEAU: hoe gaat iemand met seksualiteit om t.a.v. zichzelf en anderen, is iemand respectvol in bejegening van anderen of vertoont iemand grensoverschrijdend gedrag. Hoe zijn de sociale vaardigheden van iemand ontwikkeld. Vaak is het moeilijk om in te schatten welk niveau iemand heeft op het gebied van seksualiteit en waar je in de begeleiding aandacht aan zou moeten besteden. Om dit iets te vergemakkelijken zijn de kenmerken van seksuele beleving en gedrag van kinderen hieronder in schema neergezet. In het schema hieronder zal telkens de biologische leeftijd genoemd worden, en wat daar voor emotionele beleving op het gebied van seksualiteit bij hoort en welk sociaal gedrag bij welke leeftijd past. Het schema hieronder geeft aan op welke leeftijd bepaald gedrag veel voorkomt, maar gedrag is niet opeens afgelopen als een leeftijdsfase is afgelopen. Het is dus slechts een indicatie.

6 Biologische leeftijd Emotioneel niveau Sociaal niveau 0-8 maand Orale fase 8-14 maand Orale fase maand Anale fase/vroeg genitale fase Neemt de wereld waar via zuigen, grijpen, voelen. Hele lichaam lustorgaan, huidcontact erg belangrijk Erectie, opwinding waarneembaar, geen gerichte masturbatie Ontdekken eigen lijf, handen, voeten, oren, neus, piemel, kutje etc. Ontdekken dat het ene plekje lekkerder voelt dan het andere. Knuffelen, strelen spelen grote rol Mond blijft belangrijk voor ontdekken Anus = bron van prettige gevoelens Poepen is lekker om te doen, kinderen trekken zich terug in zichzelf Grote interesse in poepen, billen en ook kliederspel met zand, water, maar ook met poep en plas. Geen onderscheid tussen vies en schoon Kind leert zich beheersen en in zindelijkheid het verschil tussen vasthouden en loslaten Ontdekken van masturbatie, ontdekken dat het een prettig gevoel geeft Ontdekken van het geslachtsverschil tussen jongens en meisjes Knuffelen en bloot lopen is prettig Geen egogrenzen d.w.z. geen verschil kunnen aanbrengen tussen zichzelf en de ander symbiotische band verzorger Ontdekken van het ik versus de buitenwereld Ontwikkelen eigen identiteit Ik ontwikkeling, koppigheidsfase, nee zeggen Leren door ontdekken, eerst doen, dan denken Veel kliederspel In eerste instantie veel alleen spelen naast elkaar, telkens meer met elkaar Openlijk masturberen, geen schaamte Vragen stellen over het verschil tussen jongens en meisjes, de geslachtsorganen Biologische leeftijd Emotioneel niveau Sociaal niveau 3-4 jaar Laat genitale fase Ontwikkelen van sekse-identiteit en sekserolgedrag Interesse in geslachtsorganen van zichzelf en andere kinderen, bestuderen en showen Trots op eigen lichaam, kind leert dat het kan kiezen en niet gedreven wordt door impulsen De wereld kaderen, alles op dezelfde plaats, rituelen zijn belangrijk Kinderen kennen hun sekse identiteit, maar zijn niet altijd zeker welk gedrag erbij hoort, dit wordt steeds duidelijker en ze kunnen erg stereotype ideeën hebben over sekse rollen en liefde etc. Ontwikkeling van schaamtegevoel tegelijkertijd erg nieuwsgierig naar het lichaam van anderen, zowel kinderen als volwassenen Verliefdheid op verzorgers en later onderwijzers (oedipale fantasieën) Experimenteren met grenzen, waar mag je iemand aanraken en waar niet Wat mag openbaar?, meer gene over uitingen van bloot en seksualiteit, masturbatie gebeurt niet meer openlijk. Schuttingtaal wordt veel gebruikt, veel sekswoorden Knuffelen met volwassenen moet meestal zo dat andere kinderen het niet kunnen zien. Steeds meer alleen omgang en spel met seksegenoten. Seksspelletjes worden veel gespeeld, maar steeds heimelijker, er

7 Intense lichamelijke en emotionele relaties met leeftijdgenoten Lijfelijk contact belangrijk, maar niet in het openbaar Kan de wereld alleen interpreteren in termen of gebeurtenissen die het zelf kent en heeft meegemaakt, d.w.z.. dat ze geïnteresseerd zijn in baby s krijgen, maar dit niet verbinden met seksualiteit en het voortplantingsverhaal komt een bewustzijn dat seksspelletjes iets anders is dan bijvoorbeeld cowboytje spelen Biologische leeftijd Emotioneel niveau Sociaal niveau 6-8 jaar Latente periode 8-10 jaar (leeftijd des ondescheids) Verliefdheden worden belangrijker, verliefdheid en lichamelijke seksuele gevoelens worden niet aan elkaar gekoppeld Rond achtste jaar kunnen kinderen benoemen wat het verschil in gevoel is bij verliefdheid en bij knuffelen en vrijen. Verschil tussen verliefdheid en vriendschap is duidelijk Veel registratie van volwassen seksueel gedrag, moeilijk om fantasie en werkelijkheid te scheiden Logisch denken komt op gang, oorzaak en gevolg kunnen onderscheiden worden. Kind kan steeds meer lichamelijke gevoelens koppelen aan verliefdheid Veel fantasieën over volwassenseksualiteit, hoe zou het kunnen zijn? Schuldgevoelens, ook over seksualiteit gaan meer een rol spelen. Stellen minder vragen over seksualiteit dan voorheem, het lijkt alsof er geen interesse is. Openlijk spelen van seksueel geladen spelletjes en openlijke masturbatie gebeurt nauwelijks meer. Schuine moppen, rijmpjes en tekeningen worden uitgewisseld. Door stoer gedrag en taalgebruik lijkt het vaak alsof ze (rond 8 jaar) meer begrijpen van seksualiteit dan er in werkelijkheid begrepen word. Omgang nog steeds meer alleen met seksegenoten Seksspelletjes worden explicieter, seks spelletjes: het bekijken en betasten en elkaars geslachtsorganen, zowel bij kinderen van het eigen geslacht als bij kinderen van het andere geslacht. Groepsnorm wordt steeds belangrijker, erbij horen en er hetzelfde uitzien. Specifiek rolgedrag sterk aanwezig, jongens en meisjes spelen heel anders met seksegenoten dan met de andere sekse, vriendschappen zijn bijna altijd met dezelfde sekse. Groepsnorm is sterk gericht op heteroseksualiteit, homoseksualiteit wordt moeilijk geaccepteerd. Verhalen over vies, raar, kinderlokkers enz. doen de ronde. Biologische leeftijd Emotioneel niveau Sociaal niveau jaar Begin van de puberteit Onzekere gevoelens, hoor ik er wel bij, ben ik wel normaal, kinderen bekijken zichzelf meer door de ogen van anderen, dit kan vervreemding geven van het eigen lichaam en eigen gevoelens en fantasieën over seksualiteit. Verliefdheid is erg belangrijk op deze leeftijd. Abstract denken ontwikkelt zich, kind gaat meer idealen voor zichzelf formuleren, krijgt vaak meer interesse in relaties Veel in groepen met elkaar omgaan, contacten met de andere sekse ook telkens groepsgewijs. Belangstelling voor volwassensex neemt toe, soms in groepjes naar seksvideo s of boekjes kijken. Veel preutsheid over eigen seksualiteit, wil er liefst zo min mogelijk met opvoeders over praten. Veel verschillen tussen kinderen onderling, de een is al erg bezig met vrijen, de ander niet. Veel gepraat in groepjes over aan en uitmaken, meer stoere

8 verhalen gaan de ronde doen. Veel kinderen doen hun eerste ervaring op met tongzoenen. Biologische leeftijd Emotioneel niveau (beleving) Sociaal niveau (gedrag) Fase I: jaar Aandacht voor het veranderend lichaam Onzekerheid over het eigen lichaam, het uiterlijk (wat is normaal?) Fascinatie over seks en sekseverschillen 88% van de jongens en 77 % van de meisjes heeft wel eens seksuele fantasieën Leggen van contact wordt spannend en ingewikkeld Ontstaan van verlangen om met een ander iets te willen Onzekerheid over de seksuele identiteit Nieuwsgierigheid naar de andere sekse Meer optrekken met eigen seksegenoten, elkaar wijzen op de andere sekse (nog) geen daadwerkelijk seksueel contact: 1 op de 3 tongzoent, 1 op de 5 streelt onder de kleding 40 % van de jongens en 20 % van de meisjes masturbeert wel eens Start individuele toenaderingspogingen Voor homo en lesbische jongeren een aarzelende eerste verkenning van hun gevoelens 1 op de 2 streelt onder de kleding 1 op de 4 gaat naakt vrijen (zonder geslachtsgemeenschap) Omgang kenmerkt zich door initiatief nemen en afhouden Meisjes 60% wil nog niet te ver gaan Jongens 20 % wil nog niet te ver gaan Ervaring met masturbatie maakt een snelle stijging Biologische leeftijd Emotioneel niveau (beleving) Sociaal niveau (gedrag) Fase III: jaar Veel zorgen over het wel of niet goed te doen en over hoe ver te gaan Veel aandacht voor omgang en communicatie Leren zich in te leven in een ander Willen graag bij een groep horen, passen zich aan aan de heersende groepsnorm Sommig homo of lesbische jongeren beleven hun coming-out Kortdurenende verkeringen waarin vrijen stap voor stap wordt uitgeprobeerd zoenen, (laten) strelen van de borsten, (laten) aanraken van de geslachtsorganen. (van eerste zoen tot geslachtsgemeenschap duurt gemiddeld 4 jaar.) Minder rolverdeling in initiatief nemen en afhouden 1 op de 2 vrijt naakt (zonder geslachtsgemeenschap) 75% laat weten wel/niet lekker te vinden Sommige jongeren komen uit voor hun homoseksuele gevoelens 79 % van de jongens en 45 % van de meisjes masturbeert Een of meerdere langdurige relaties De helft van de meiden en kwart van de jongens heeft vaste verkering 61 % heeft ervaring met geslachtsgemeenschap 82 % van de jongens en 55 % van de meisjes van 18 jaar masturbeert. Deze percentages blijven in de volwassen leeftijd ongeveer gelijk

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Jaarcongres 2011 Het Jonge Kind Melanie Linssen-Meijer 1 november 2011 Programma Introductie Weerbaarheid Seksuele ontwikkeling van kinderen Eigen

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Voorstellen R E LA T I E S E N S E K S U A L I T E I T Mariette Haak Gezondheidsbevorderaar GGD HM mhaak@ggdhm.nl Aandachtsgebieden Gezonde school, genotmiddelen, seksualiteit, voeding, bewegen en mondzorg

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar) en wat ouders kunnen doen

De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar) en wat ouders kunnen doen De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar) en wat ouders kunnen doen Wat kun je doen als je vader of moeder bent? Je kunt je kinderen helpen bij hun seksuele ontwikkeling. Als ze klein zijn

Nadere informatie

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant KaartjesspeL voorkant Kaartjesspel achterkant Wat betekent LHBT? Ben je in de war als je bi bent? Hoe word je homo? Wat is coming out? Op welke leeftijd ontdek je dat je homo of lesbisch bent? Op welke

Nadere informatie

De seksuele ontwikkeling. van kinderen (0 tot 18 jaar)) en wat ouders kunnen doen

De seksuele ontwikkeling. van kinderen (0 tot 18 jaar)) en wat ouders kunnen doen De seksuele ontwikkeling van kinderen (0 tot 18 jaar)) en wat ouders kunnen doen Seksuele opvoeding gaat over meer dan alleen seksualiteit De seksuele ontwikkeling van kinderen en wat ouders kunnen doen

Nadere informatie

mei 2015 Beleid seksualiteit binnen SKSG

mei 2015 Beleid seksualiteit binnen SKSG mei 2015 Beleid seksualiteit binnen SKSG Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Hoe verloopt de seksuele ontwikkeling?... 3 3. Visie SKSG over omgaan met seksualiteit... 4 3.1. Omgeving... 5 3.2. Pedagogisch klimaat...

Nadere informatie

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller Lichaamstaal en sekspraat Leonora van der Beek en Esther Keller Even voorstellen Leonora van der Beek Communicatiedeskundige Kentalis, regio west, Zoetermeer Werkzaam binnen de doelgroep Communicatief

Nadere informatie

Pedagogisch kader kindercentra 4 13 jaar. Over kinderen en hun seksuele ontwikkeling. Interview met Channah Zwiep

Pedagogisch kader kindercentra 4 13 jaar. Over kinderen en hun seksuele ontwikkeling. Interview met Channah Zwiep Pedagogisch kader kindercentra 4 13 jaar Over kinderen en hun seksuele ontwikkeling Interview met Channah Zwiep 25 november 2009, door Marianne Boogaard Channah Zwiep (1962) is pedagoge. Zij promoveerde

Nadere informatie

Seksuele ontwikkeling van kinderen. 0-18 jaar. Kenniscentrum seksualiteit

Seksuele ontwikkeling van kinderen. 0-18 jaar. Kenniscentrum seksualiteit Seksuele ontwikkeling van kinderen 0-18 jaar Kenniscentrum seksualiteit 02 03 Als mijn kind doktertje speelt, moet ik me dan zorgen maken? Is het normaal dat mijn puber op internet op zoek gaat naar seks?

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Wat gebeurt er met je als je een leuk meisje of jongen tegenkomt. Je vindt de ander leuk en misschien word je wel verliefd. Dan wil je heel vaak bij hem of bij

Nadere informatie

Notitie. Vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik

Notitie. Vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik Notitie Vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik Inhoud 1. Definitie van vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik 2. Seksueel misbruik: achtergrondinformatie

Nadere informatie

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?!

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?! Schoolkind Oorspronkelijke tekst Hilde Breet Wilma Poot Illustraties Harmen van Straaten Uitgave: januari 1998 Herziene uitgave: maart 2010 Het is toegestaan deze folder in ongewijzigde vorm te multipliceren

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Samen Lerend Onderweg! Beleidsplan Relatie en Sexualiteit. Beleid Relatie en sexualiteit op de Calvijn School Meppel Pagina 1

Samen Lerend Onderweg! Beleidsplan Relatie en Sexualiteit. Beleid Relatie en sexualiteit op de Calvijn School Meppel Pagina 1 Samen Lerend Onderweg! Beleidsplan Relatie en Sexualiteit 2012 2015 Beleid Relatie en sexualiteit op de Calvijn School Meppel Pagina 1 Inleiding Relaties en seksualiteit Kinderen komen dagelijks, via de

Nadere informatie

DE SEKSUELE LEVENSLOOP

DE SEKSUELE LEVENSLOOP DE SEKSEE EVENSOOP Aart Beekman Polikliniek Psychosomatische gynaecologie en Seksuologie Keuzevak seksuologie 2008-2009 Psycho-seksuele anamnese Invloed van de persoonlijke geschiedenis op seksuele betekenisgeving

Nadere informatie

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Seksuele opvoeding l 18-22 jaar oud Wat is de bagage die uw kind meegekregen moet hebben rond sekuele vorming als hij/zij volwassen is geworden? uw kind als

Nadere informatie

Veilig op school. Triangel Rouveen

Veilig op school. Triangel Rouveen Veilig op school Triangel Rouveen Stop-oefening: herkennen van grenzen erkennen van grenzen STOP zeggen = basis van weerbaarheid en veiligheid Pijlers van een veilige school Fysieke veiligheid Sociale

Nadere informatie

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum

Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Titel richtlijn Auteurs Publicatiedatum Opbouw presentatie 1. Aanleiding en ontwikkeling richtlijn 2. Definities en begripsafbakening 3. Seksuele ontwikkeling kinderen 4. Seksuele ontwikkeling jongeren

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

Toelichting voorbeeld gedragscode

Toelichting voorbeeld gedragscode Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk Toelichting voorbeeld gedragscode Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk Catharijnesingel 47 T 030 789 20 10 algemeen@nov.nl Postbus 19129

Nadere informatie

Sexual Education for Adults with Disabilities

Sexual Education for Adults with Disabilities Sexual Education for Adults with Disabilities Tool 9 Handbooks Praten over seksualiteit en intimiteit met de ontvanger van de voorlichting The European Commission support for the production of this publication

Nadere informatie

Ben Zijl. Praktijk voor psychosociale en seksuologische hulpverlening

Ben Zijl. Praktijk voor psychosociale en seksuologische hulpverlening Ben Zijl Praktijk voor psychosociale en seksuologische hulpverlening opvoedingsondersteuning adhd - autisme - preoccupaties - parafilieën Noordeinde 16 2742AG Waddinxveen/Veenendaal Tel. 0182-612655 www.praktijkbenzijl.nl

Nadere informatie

SO ZML Leerlijn Seksuele Vorming

SO ZML Leerlijn Seksuele Vorming SO ZML Leerlijn Seksuele Vorming INLEIDING Fasen in de regulier verlopende seksuele ontwikkeling Baby s (0 en 1 jaar; ontdekken) zijn louter gericht op het ervaren van zintuigen. Door te voelen, te luisteren,

Nadere informatie

Bij seks horen ook gevoelens. Liefde en verliefdheid. Zin hebben in seks. Opgewonden zijn of geil zijn.

Bij seks horen ook gevoelens. Liefde en verliefdheid. Zin hebben in seks. Opgewonden zijn of geil zijn. SEKS, Alle manieren waarop je kan vrijen noemen we seks hebben. Je kan seks hebben met jezelf en met iemand anders. Niet iedereen wil seks. Dat is voor iedereen anders. Seks is strelen, zoenen, knuffelen.

Nadere informatie

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 1. Omgaan met jezelf, met en met volwassenen Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 Zelfbeeld Sociaal gedrag belangstelling voor andere kinderen, maar houden weinig rekening met de ander

Nadere informatie

Wiekslag Speciaal. Vanuit het kamertje

Wiekslag Speciaal. Vanuit het kamertje Wiekslag Speciaal Vanuit het kamertje Uw dochter van vijf vraagt hoe baby's in een buik komen. Uw zoontje van vier laat trots zijn stijve piemeltje zien. Uw 9-jarige moet er ineens niet meer aan denken

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen kunnen verschillende betekenissen geven aan seksualiteit. Kinderen zijn zich ervan bewust dat iedereen seksuele gevoelens heeft, en dat je je daarvoor

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Flyer relaties en seksualiteit

Flyer relaties en seksualiteit Inleiding Kinderen komen dagelijks via de media, ervaringen thuis of op straat in aanraking met positieve en negatieve aspecten van relaties en seksualiteit. Logisch dat ze daar op school over vertellen

Nadere informatie

Sexual Education for Adults with Disabilities

Sexual Education for Adults with Disabilities Sexual Education for Adults with Disabilities Tool 3 De inhoud en vormgeving van het kaartspel per thema The European Commission support for the production of this publication does not constitute an endorsement

Nadere informatie

Seksuele vorming in (V)SO

Seksuele vorming in (V)SO Welkom Van kwetsbaar naar weerbaar: Seksuele vorming in (V)SO Presentatie door Esther van Efferen Wiersma & Tim Micklinghoff Inhoud Het project Van kwetsbaar naar weerbaar Bijzondere doelgroepen Leerlijn

Nadere informatie

Seksuele gezondheid bij adolescenten

Seksuele gezondheid bij adolescenten Seksuele gezondheid bij adolescenten Lieve Peremans 18-3-2014 pag. 1 Seksualiteit en seksueel gedrag Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het ganse leven Is veel meer dan

Nadere informatie

DE BEGELEIDING VAN DE

DE BEGELEIDING VAN DE DE BEGELEIDING VAN DE SEKSUELE ONTWIKKELING van jeugdigen bij stichting Jeugdformaat Inhoudopgave Inleiding I De begeleiding van de seksuele ontwikkeling 1 Visie op de begeleiding van de seksuele ontwikkeling

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn. Autisme en seksualiteit: ook kdat nog!!

Yvette Dijkxhoorn. Autisme en seksualiteit: ook kdat nog!! Yvette Dijkxhoorn Autisme en seksualiteit: ook kdat nog!! Uitgangspunten - Seksualiteit en intimiteit aspect van het normale leven - Ook bij mensen met beperkingen - Ontwikkeling van ontkenning en straffen

Nadere informatie

Seksueel gezond gedrag of niet? Methodiek Vlaggensysteem en VB vraagt om een integrale benadering

Seksueel gezond gedrag of niet? Methodiek Vlaggensysteem en VB vraagt om een integrale benadering Seksueel gezond gedrag of niet? Methodiek Vlaggensysteem en VB vraagt om een integrale benadering workshop Judith Bouwman werkzaam bij CSM; Consultatie Seksueel Misbruik Noord Nederland voor mensen met

Nadere informatie

Spelregels Stellingenspel Seksualiteit en EMB

Spelregels Stellingenspel Seksualiteit en EMB Spelregels Stellingenspel Seksualiteit en EMB Doel van het spel Bewustwording van eigen opvattingen en de opvattingen van anderen. Er zijn 3 verschillende spelvormen. Duur: minimaal 30 minuten. Spelvorm

Nadere informatie

Materialen relaties en seksualiteit

Materialen relaties en seksualiteit Materialen relaties en seksualiteit DVD S - Lief en lijf, vriendschap en sex o Deel 1: Vriendschap o Deel 2: Het eigen lichaam o Deel 3: Sex o Deel 4: Voorbehoedmiddelen - Jij en ik o Deel 2: Ik geniet

Nadere informatie

Niet Normaal. Hetero s zijn niet normaal, ze zijn gewoon met meer.

Niet Normaal. Hetero s zijn niet normaal, ze zijn gewoon met meer. LEIDRAAD VOOR BEGELEIDERS Niet Normaal Hetero s zijn niet normaal, ze zijn gewoon met meer. Het project Niet Normaal wil seksuele diversiteit bespreekbaar maken bij (Gentse) jongeren van 14 tot 18 jaar.

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF Het is heel belangrijk om je eigen lijf goed te kennen. Als je wordt geboren, ben je een meisje of een jongen. In de loop van de tijd groeit je lijf groeit hard tot je volwassen en uitgegroeid

Nadere informatie

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit Wat vind jij daar van? nou Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit De Rutgers Nisso Groep ontwikkelt in opdracht van ZonMw een website voor en met jongeren met een Turkse, Marokkaanse

Nadere informatie

Doef-Kleine mensen grote gevoelens(06)-cor.qxd 06-05-2014 10:39 Pagina 1. Kleine mensen, grote gevoelens

Doef-Kleine mensen grote gevoelens(06)-cor.qxd 06-05-2014 10:39 Pagina 1. Kleine mensen, grote gevoelens Doef-Kleine mensen grote gevoelens(06)-cor.qxd 06-05-2014 10:39 Pagina 1 Kleine mensen, grote gevoelens Doef-Kleine mensen grote gevoelens(06)-cor.qxd 06-05-2014 10:39 Pagina 2 Doef-Kleine mensen grote

Nadere informatie

Dating, verkering en seks bij jongeren met cerebrale parese

Dating, verkering en seks bij jongeren met cerebrale parese Liefde?! Dating, verkering en seks bij jongeren met cerebrale parese drs. Diana Wiegerink onderzoeker Erasmus MC / Rijndam revalidatiecentrum, Rotterdam Jongeren met en intieme relaties Kenmerken van de

Nadere informatie

Kinderen willen alles weten. en en opvoeding van jonge kinderen.

Kinderen willen alles weten. en en opvoeding van jonge kinderen. Kinderen willen alles weten en Informatie Informatie voor voor ouders ouders / verzorgers verzorgers over over de de seksuele seksuele ontwikkeling ontwikkeling en en opvoeding van jonge kinderen. NK=sççêïççêÇ

Nadere informatie

16/01/2012. Autisme en puberteit. Puberteit. Puberteit. = het geheel van veranderingen die kenmerkend zijn voor de overgang van kind naar volwassene

16/01/2012. Autisme en puberteit. Puberteit. Puberteit. = het geheel van veranderingen die kenmerkend zijn voor de overgang van kind naar volwassene Autisme en puberteit Thomas Fondelli Puberteit Puberteit = het geheel van veranderingen die kenmerkend zijn voor de overgang van kind naar volwassene 1 Persoonlijke veranderingen Persoonlijke veranderingen

Nadere informatie

Verschil in verlangen

Verschil in verlangen Verschil in verlangen 1 Wat is normaal? Hoe vaak denk je dat mensen samen vrijen in een goede relatie? Twee keer per week, eens in de maand of alleen in de vakantie? Het antwoord op deze vraag zegt iets

Nadere informatie

Seksuele opvoeding van kinderen (0 18 jaar) met een beperking. Brochure voor ouders

Seksuele opvoeding van kinderen (0 18 jaar) met een beperking. Brochure voor ouders Seksuele opvoeding van kinderen (0 18 jaar) met een beperking Brochure voor ouders 1 Inhoudsopgave Pagina 12 Verstandelijke beperking Er ontstaat bij deze kinderen een verschil tussen wat het lichaam kan

Nadere informatie

Samenvatting proefschrift van dr. Diana Wiegerink 2010

Samenvatting proefschrift van dr. Diana Wiegerink 2010 Romantic Relationships and Sexual Experiences of Adolescents and Young Adults with Cerebral Palsy` Verkering en seksuele ervaringen van jongeren en jongvolwassenen met cerebrale parese Dit proefschrift

Nadere informatie

VLAGGENSYSTEEM. Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. symposium pleegzorg; vlaggensysteem

VLAGGENSYSTEEM. Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. symposium pleegzorg; vlaggensysteem VLAGGENSYSTEEM Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag Even voorstellen Welmoed Visser- Korevaar Orthopedagoog NVO en Seksuoloog NVVS SH Wat doen jongeren op welke

Nadere informatie

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012

Autisme in de levensfase van 16-25 jaar. Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Autisme in de levensfase van 16-25 jaar Marijke Gottmer GZ-Psycholoog Altrecht 11 december 2012 Programma Voorstellen Inleiding Problemen Intake/Diagnose Analyse Behandeling 16-25 jaar moeilijke leeftijd

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese

Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese drs. Diana Wiegerink psycholoog / onderzoeker bij Erasmus MC / Rijndam revalidatiecentrum, Rotterdam Presentatie voor TransitieNet maart

Nadere informatie

Factsheet Mediagebruik. 17- tot en met 18-jarigen

Factsheet Mediagebruik. 17- tot en met 18-jarigen Factsheet Mediagebruik 17- tot en met 18-jarigen Mediagebruik kenmerkend voor jongvolwassenen van 17 en 18 jaar Gemiddeld besteden kinderen van 17 en 18 jaar zo n vijf tot zes uur per dag aan televisiekijken,

Nadere informatie

!"# $ % & ' (!)*+),-./0.1//2

!# $ % & ' (!)*+),-./0.1//2 !"# $ % & ' (!)*+),-./0.1//2 !! " #!#$%!!&!& '!!! (! %)(%)(!! * &!# '! +!(,-#!&!# %#."'! $ '#$'$!!& '!& '# '! # %'!! % ##%! '!/!& '#'!%'!! # 01.$ 2* '#!& %!&!!!!! % #! 3' 1 4!! -(,!!#!& '#!!# %#."'! $'#(

Nadere informatie

Stappen naar zelfstandigheid (uitkomsten workshop 22 april 2008)

Stappen naar zelfstandigheid (uitkomsten workshop 22 april 2008) Stappen naar zelfstandigheid (uitkomsten workshop 22 april 2008) Intieme relaties In staat om een seksuele relatie aan te gaan rond zijn 17 e jaar 1. contact maken met anderen 1. activiteiten ondernemen

Nadere informatie

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Jongens. Als jij uitgaat en een leuk meisje ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt?

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Jongens. Als jij uitgaat en een leuk meisje ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad Wensenkaart Als jij uitgaat en een leuk meisje ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? onderbouw Dat we oogcontact hebben Echt niet! L Misschien wel Natuurlijk!

Nadere informatie

Draaiboek voor een ouderavond over relaties en seksualiteit

Draaiboek voor een ouderavond over relaties en seksualiteit Draaiboek voor een ouderavond over relaties en seksualiteit Colofon Titel: Draaiboek voor een ouderavond over relaties en seksualiteit Oorspronkelijke uitgave: NIGZ, 2006 Auteurs: Illustraties: Vormgeving:

Nadere informatie

Beleid RIS Relaties, Intimiteit en Seksualiteit

Beleid RIS Relaties, Intimiteit en Seksualiteit Beleid RIS Relaties, Intimiteit en Seksualiteit Beleid RIS: MR heeft instemming verleend op: februari 2015 1 Inleiding Het beleidsstuk RIS is opgesteld om antwoord en ondersteuning te geven bij hulpvragen

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Vandaag gaan we het hebben over homoseksualiteit en biseksualiteit. Homoseksualiteit heeft te maken met mensen die zich seksueel aangetrokken voelen tot iemand

Nadere informatie

Richtlijn seksuele en relationele vorming

Richtlijn seksuele en relationele vorming Richtlijn seksuele en relationele vorming 1 Inhoudsopgave Over deze brochure Deze brochure bevat een verkorte versie van de Europese standaard seksuele en relationele vorming. 1 Begrippen en plaatsbepaling

Nadere informatie

Ouderavond Puberwereld

Ouderavond Puberwereld Ouderavond Puberwereld bronnen : Puberbrein binnenstebuiten en Beter omgaan met pubers Van de Brugghenschool Katwijk R van der Gaag GGD Hollands Midden Gezondheidsbevorderaar Aandachtsgebieden : genotmiddelen,

Nadere informatie

Relaties en seksualiteit

Relaties en seksualiteit Seksualiteit ontwikkelt zich vanaf de geboorte en is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het hele leven. Seksualiteit wordt geuit en ervaren in gevoelens, gedachten, opvattingen, rollen

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken.

Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken. Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken. Hoofdstuk 1: Opdracht 1: Groepsprofiel en de puberteit Bespreek en noteer kort: Hoe je

Nadere informatie

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Naam jeugdige: Geboortedatum: Sekse jeugdige: Man Vrouw Datum van invullen: Ingevuld door: Over dit instrument Dit instrument is een hulpmiddel

Nadere informatie

Kennis Vaardigheden Attitudes Informatie verstrekken over Kinderen in staat stellen Kinderen helpen bij het ontwikkelen van

Kennis Vaardigheden Attitudes Informatie verstrekken over Kinderen in staat stellen Kinderen helpen bij het ontwikkelen van 0-4 jaar het menselijk lichaam en ontwikkeling alle lichaamsdelen en functies van het lichaam lichaamsdelen kunnen benoemen een positief lichaamsbeeld en zelfbeeld: zelfrespect verschillende lichaamsvormen

Nadere informatie

Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn

Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn Gedrag komt nooit alleen. Vier factoren spelen een rol bij het ontstaan en in stand houden van gedrag. Kindfactor Opvoedvaardighedenfactor Ouderfactor

Nadere informatie

2016 VOORTGEZET ONDERWIJS/MBO

2016 VOORTGEZET ONDERWIJS/MBO 2016 VOORTGEZET ONDERWIJS/MBO 2017 INTERACTIEF & EDUCATIEF THEATER INTERACTIEF & EDUCATIEF THEATER VOOR, HUN EN DOCENTEN PLAYBACK MAAKT AL TIEN JAAR HERKENBAAR, INTERACTIEF EN EDUCATIEF THEATER VOOR, HUN

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Autisme Spectrum Stoornis (ASS)

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Autisme Spectrum Stoornis (ASS) MEE Utrecht, Gooi & Vecht Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Prikkelverwerkingsproblemen De wereld in losse deeltjes Problemen met plannen en organiseren Moeite om zich in te leven in een ander Geef ze de

Nadere informatie

Visie relaties en seksualiteit in het PVT Salto. Stelenseweg 19 B-2440 Geel. tel +32-(0)14-57 90 76 fax +32-(0)14-58 04 48

Visie relaties en seksualiteit in het PVT Salto. Stelenseweg 19 B-2440 Geel. tel +32-(0)14-57 90 76 fax +32-(0)14-58 04 48 Stelenseweg 19 B-2440 Geel tel +32-(0)14-57 90 76 fax +32-(0)14-58 04 48 info@opzgeel.be www.opzgeel.be Visie relaties en seksualiteit in het PVT Salto Visie relaties en seksualiteit in het PVT Salto

Nadere informatie

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Meisjes. Als jij uitgaat en een leuk jongen ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt?

Wensenkaart. Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad. Meisjes. Als jij uitgaat en een leuk jongen ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? Wensen en grenzen Oefening 1.1 Werkblad Wensenkaart Als jij uitgaat en een leuk jongen ontmoet, wat hoop je dan dat er gebeurt? onderbouw Dat we oogcontact hebben Echt niet! L Misschien wel Natuurlijk!

Nadere informatie

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog)

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd is als je vader verandert van een held in een ouwe zak en je moeder van een warme haven in een theemuts Wensen en Grenzen Elizabeth Hamelinck GGD Hollands

Nadere informatie

Social media en seksualiteit Renna Himonetos Parlan

Social media en seksualiteit Renna Himonetos Parlan Social media en seksualiteit Renna Himonetos Parlan Social Media en seksualiteit Inhoud: Wat zijn de boodschappen over sociale media en seksualiteit in de (sociale) media? Hoe passen de sociale media wel

Nadere informatie

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden

Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende ontwikkelingsgebieden Bijlage: Voorbeeldschema van mijlpalen in de verschillende sgebieden Ontwikkeling 4-6 jaar 7-9 jaar 10-12 jaar Taal Opbouwen basiswoordenschat. Woordenschat en zinsbouw neemt sterk toe. Redelijk tot goed

Nadere informatie

Richtlijn seksuele en relationele vorming

Richtlijn seksuele en relationele vorming Richtlijn seksuele en relationele vorming Visie, doelen en uitgangspunten Visie, doelen en uitgangspunten 1 2 Richtlijn seksuele en relationele vorming Inhoudsopgave Over deze brochure Deze brochure bevat

Nadere informatie

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar.

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar. Opzet workshop Quiz Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking Ervaringsdeskundige Interactieve kennisoverdracht Wilma Walterbos gedragsdeskundige MEE Natasja Wiersema Expertisecentrum

Nadere informatie

: Mw F. Langerak- Oostrom

: Mw F. Langerak- Oostrom RAADSVOORSTEL ter besluitvorming in de raad Datum Forum vergadering : 1 december 2015 Zaaknummer :203787 Datum Raadsvergadering : 14 december 2015 Portefeuillehouder Verantwoordelijk MT-lid : Mw F. Langerak-

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Over kalveren en vlinders

Over kalveren en vlinders Woord vooraf Over kalveren en vlinders Woord vooraf a Over kalveren en vlinders 9 Kalverliefde : de eerste verliefdheid, de eerste keren vlinders in de buik, de verliefdheid van de puberteit. Denk jij

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Intro. Intro 3

Inhoudsopgave. Intro. Intro 3 Inhoudsopgave Intro 3 Is het normaal dat mijn kind zich niet thuis voelt in zijn of haar lichaam? 5 Wat is genderdysforie? 5 Hoe vaak komt dit voor? 5 Hoe herken ik genderdysforie bij een meisje? 6 Hoe

Nadere informatie

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen

Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen Beeldvorming sociaal emotionele ontwikkeling niveau A Klasgroep: Namen van de kinderen De leerling heeft zicht op wat hij/zij kan. (1) De leerling gaat op een gepaste manier om met dingen die hij/zij niet

Nadere informatie

Goed toegerust op ontdekkingsreis

Goed toegerust op ontdekkingsreis PE DAGO G I S C H B E L E I D S PL A N Goed toegerust op ontdekkingsreis Inhoudsopgave INLEIDING Voor alle duidelijkheid 5 Colofon SAMENVATTING Goed toegerust op ontdekkingsreis 7 TEKST Vlietkinderen UITGANGSPUNTEN

Nadere informatie

Seks en relaties Woordenlijst

Seks en relaties Woordenlijst Seks en relaties Woordenlijst Inhoud Vriendschappen en relaties 3 Lichaamsdelen 4 Seksualiteit 6 Seks en masturbatie 8 Veilige seks en voorbehoedsmiddelen 10 Misbruik 12 2 Vriendschappen en relaties Vriendje

Nadere informatie

Ze doen meer dan wij denken

Ze doen meer dan wij denken J/M onderzoek Seksuele opvoeding Ze doen meer dan wij denken Een ruime 7 prijkt op ons Rapport Seksuele Opvoeding. Toch blijkt bij nadere beschouwing dat we niet álles weten. En dat onze goed bedoelde

Nadere informatie

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12 Help? Thema MediaWijsheid Zicht op specifieke van informatieverwerking van mensen met lvg/autisme voor mensen met LVB / autisme Media Stand van zaken media Gebruik Competenties Kansen / Bedreigingen Sociale

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

BELEIDSVISIE SEKSUALITEIT HOMEVIL. Inleiding

BELEIDSVISIE SEKSUALITEIT HOMEVIL. Inleiding BELEIDSVISIE SEKSUALITEIT HOMEVIL Inleiding Verliefdheid, liefde, seksualiteit: algemeen menselijke gevoelens waar we ook in onze zorg voor volwassenen met een verstandelijke handicap mee worden geconfronteerd.

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie