Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie 2003-2012"

Transcriptie

1 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie April 2012 Auteurs: Patty Gerretsen, psycholoog en directeur research RID Michel Ekkebus, gz-psycholoog en algemeen directeur van het RID

2 Inhoud Inleiding 3 1. Het effect van behandeling bij kinderen en volwassenen met dyslexie (2003) Lees- en spellingniveau 4 Tabel 1: Proefpersoon gegevens, gemiddelden 4 Tabel 2: Percentage kinderen met een voldoende niveau op spellen en/of woord lezen 5 Tabel 3: Resultaten AVI tekst lezen 5 Tabel 4: Resultaten volwassenen op lezen en spellen 5 ó Grafiek A: Leesscores ten tijde van de diagnostiek en bij afsluiting van de behandeling 4 ó Grafiek B: Spellingscores ten tijde van de diagnostiek en bij afsluiting van de behandeling Lees- en spellingniveau 6 3. Een 5 jaar follow-up studie (2011) Kwalitatieve analyse van de behandeleffecten 5 jaar na afsluiting behandeling 10 ó Grafiek E: Percentage kinderen met een voldoende resultaat op lezen en/of spellen 11 ó Grafiek F: Lees- en spellingresultaten EMT en Klepel 12 ó Grafiek G: Lees- en spellingresultaten pi-dictee Kwantitatieve analyse van de behandeleffecten DM Lezen en Spellen en onderliggende cognitieve vaardigheden(2012) 13 ó Grafiek H: Percentage kinderen dat voldoende scoort op de vier maten: snelheid lezen, nauwkeurigheid lezen, snelheid spellen en nauwkeurigheid spellen 14 ó Grafiek I: Percentage kinderen met het aantal maten voldoende op de onderliggende cognitieve 2. Het effect van behandeling (2006), behandeleffect in relatie tot de ernst van dyslexie (2006) en behandeleffect een jaar na behandeling (2006) Lees- en spellingniveau Ernst lezen en/of spellen 7 Tabel 5: Proefpersoon gegevens, gemiddelden 7 vaardigheden 14 ó Grafiek J: Percentage kinderen dat voldoende scoort op de vier maten: snelheid lezen, nauwkeurigheid lezen, snelheid spellen en nauwkeurigheid spellen 14 ó Grafiek K: Percentage kinderen met het aantal maten voldoende op de onderliggende cognitieve vaardigheden 14 ó Grafiek C: Percentage kinderen met een voldoende niveau voor woord lezen en spellen Effecten een jaar na afsluiting behandeling 8 Adressen 15 ó Grafiek D: Percentage kinderen met een voldoende niveau voor woord lezen en spellen 8 2 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

3 Inleiding Het RID heeft een eigen researchafdeling, die de behandeleffecten voortdurend wetenschappelijk onderzoekt. De resultaten van onze effectstudies vanaf 2003 tot 2012 hebben we gebundeld in deze uitgave. We zijn onze dataverzameling steeds professioneler gaan opzetten. Daarnaast zijn we in staat met onze onderzoeken steeds meer informatie te verzamelen. We registreren inmiddels centraal alle testdata van onze cliënten, voor zowel de diagnostiek als de behandeling. Uit alle studies blijkt de effectiviteit van onze behandeling. Vrijwel zonder uitzondering vertonen onze cliënten een groei die sterker is dan op basis van de ontwikkeling van leeftijdsgenoten verwacht mag worden. Voor minimaal 4 van de cliënten (afhankelijk of naar het lezen of spellen gekeken wordt) betekent dit zelfs dat zij bij afsluiting een gemiddeld niveau of hoger bereiken. We kunnen aantonen dat ook de onderliggende basisvaardigheden verbeteren, dat de resultaten blijvend zijn en dat onze behandeling eveneens bij kinderen met ernstige lees- en spellingproblemen effectief is. Bovendien bleek dat de meeste kinderen, ondanks de inspanning die zij hebben moeten leveren, hun RID-periode als een positieve ervaring zien. Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

4 1. Het effect van behandeling bij kinderen en volwassenen met dyslexie (2003) Tabel 1: Proefpersoon gegevens, gemiddelden Groep 3-4 (n) = 15 Groep 5-6 (n) = 24 Groep 7-Mavo 2 (n)=21 Gemiddeld: Gemiddeld: Gemiddeld: IQ 103,93 103,92 105,24 Leeftijd (in maanden) 96,4 115,4 141,1 Aantal behandelingen 46,4 48,5 37,8 1.1 Lees- en spellingniveau Kinderen onderzocht (n) = 60 In de studie van 2003 werden de effecten van de behandeling van het RID op het lees- en spellinggedrag van 60 kinderen met dyslexie gemeten. De groep is uitgesplitst in 3 leeftijdsgroepen. In tabel 1 staat een overzicht van de proefpersoon gegevens. Grafiek A: Leesscores ten tijde van de diagnostiek en bij afsluiting van de behandeling Lezen van losse woorden % kinderen met een voldoende resultaat = percentielscore van 25 of hoger (n)=60 gr 3 en 4 gr 5 en 6 gr 7 tot VMBO2 all diagnostiek afsluiting Van deze kinderen is het gemiddelde lees- en spellingniveau gemeten ten tijde van de diagnostiek en na afsluiting van de behandeling bij het RID. In grafiek A, grafiek B en tabel 2 ziet u de resultaten van deze metingen. In tabel 3 vindt u aanvullend de prestaties van de proefpersonen voor AVI tekst lezen tijdens diagnostiek en na afsluiting. NB Een standaardscore lager dan 8 wijst op een score die behoort tot de ± 25 procent zwakste presteerders van de normale populatie. Een percentielscore van 25 of hoger is een voldoende resultaat. Conclusie Uit de metingen blijkt dat een grote groep kinderen na afsluiting van de behandeling een voldoende lees- en/of spellingniveau laat zien. Zoals uit de 4 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

5 Tabel 2: Percentage kinderen met een voldoende niveau op spellen en/of woord lezen (n) = 60 Diagnostiek Afsluiting Lezen en spellen onvoldoende 65% 13,3% Alleen lezen voldoende 21,7% 8,3% Alleen spellen voldoende 11,7% 25% Lezen en spellen voldoende 1,7% 53,3% Grafiek B: Spellingscores ten tijde van de diagnostiek en bij afsluiting van de behandeling Spellen van losse woorden % kinderen met een voldoende resultaat = percentielscore van 25 of hoger Tabel 3: Resultaten AVI tekst lezen (n) = 56 Diagnostiek Afsluiting Prestatie AVI tekst lezen: Gemiddeld tot goed 19,6% 44,6% Laag-gemiddeld tot gemiddeld 16,1% 19,7% Laagste 25% 64,3% 35,7% Tabel 4: Resultaten volwassenen op lezen en spellen (n) = 35 Diagnostiek Afsluiting Aantal woorden gelezen 57,1 72,4 % lezen in voldoende gebied 11,8 60,0 % errors op spelling taak 0,11 0,04 % in voldoende gebied spellen 14,3 85,7 5 4 gr 3 en 4 gr 5 en 6 gr 7 tot VMBO2 all (n)=60 diagnostiek afsluiting tabellen en grafieken op te maken valt, is dit een aanzienlijke vooruitgang ten opzichte van het lees- en spellingniveau van de kinderen tijdens de diagnostiek. Hieruit valt te concluderen dat de behandeling bij het RID voor een groot deel van deze kinderen effectief is. Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

6 1.2 Lees- en spellingniveau Volwassenen onderzocht (n) = 35 De groep volwassenen opgenomen in de studie van 2003 bestond uit 31 mannen en 4 vrouwen waarbij dyslexie is vastgesteld en de aanwezigheid van klankverwerkingsproblemen is aangetoond. De gemiddelde leeftijd van de groep was 30 jaar. Het gemiddelde IQ was 107,38 (NB een gemiddeld IQ ligt tussen 90 en 110). De volwassenen zijn bij het RID in behandeling geweest voor hun lees- en spellingproblemen. NB Er zijn geen genormeerde woordleestesten voor volwassenen. Het probleem van dyslexie kan omschreven worden als problemen met het omzetten van de letters in de klanken, een technisch leesprobleem. Er mag verondersteld worden dat de ontwikkeling van het technische aspect van het lezen aan het einde van het basisonderwijs is afgerond. Recent hersenonderzoek (Blomert, 2010) heeft inderdaad laten zien dat bij zich normaal ontwikkelende kinderen rond 11 jaar hersenactivatie patronen gevonden worden voor de letterklankkoppeling die vergelijkbaar zijn aan die van volwassenen. Om deze redenen vinden we het verantwoord de testen en normen die er zijn voor einde brugklas (bv. lezen van losse woorden EMT) te gebruiken voor de groep volwassenen. Bij de cliënten is gemeten of zij vooruit zijn gegaan op leessnelheid. Ook is gekeken naar het leesniveau ten tijde van de diagnostiek en na afsluiting van de behandeling. Daarnaast is gekeken naar het aantal fouten bij de spellingtaak en naar het spellingniveau. 6 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

7 2. Het effect van behandeling (2006), behandeleffect in relatie tot de ernst van dyslexie (2006) en behandeleffect een jaar na behandeling (2006) In 2006 is een drietal onderzoeken naar onze behandeleffecten uitgevoerd. 2.1 Lees- en spellingniveau Kinderen onderzocht (n) = 222 Het leesniveau van 222 kinderen en het spellingniveau van 162 kinderen werd gemeten tijdens diagnostiek en na afsluiting van de behandeling bij het RID. In deze studie bereikt een groot aantal kinderen een voldoende niveau. Er is echter ook een groep die geen voldoende niveau bereikt. De meeste van deze kinderen weten hun resultaten echter wel duidelijk te verbeteren, ook in termen van normscores. Ook zij hebben in de meeste gevallen hun achterstand op leeftijdsgenoten aanzienlijk verkleind. Tabel 5: Proefpersoon gegevens, gemiddelden (n) = 222 Gemiddeld: TIQ 105 (range: ) Leeftijd (in maanden) 114 Proportie jongens/meisjes 64% - 36% Aantal maanden in behandeling 18 Aantal behandelingen Ernst lezen en/of spellen Kinderen: totaal onderzocht (n) = 128 Onderzoek onder 128 kinderen wijst uit hoeveel kinderen na behandeling bij het RID in een minder zware ernst groep vallen voor lezen en/of spellen dan voor aanvang van de behandeling. Grafiek C: Percentage kinderen met een voldoende niveau voor woord lezen en spellen % kinderen voldoende Ernstgroep is hierbij als volgt gedefinieerd: Impaired dyslectici Y leesprestatie valt in 11 e -25 e percentiel Ernstige dyslectici Y leesprestatie valt in 2 e -10 e percentiel Zeer ernstige dyslectici Y leesprestatie valt in 0-1 e percentiel Voor spellen is dit op dezelfde manier gedefinieerd. diagnostiek woord lezen (n)=222 afsluiting spellen woorden (n)=162 In deze analyse zijn 128 kinderen opgenomen. Van al deze kinderen waren zowel bij diagnostiek als bij afsluiting van de behandeling genormeerde lees èn spellingresultaten beschikbaar. Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

8 Van deze groep gaat de helft (49%) vooruit naar een minder zware ernstgroep voor het lezen én het spellen. Nog eens 4 van de kinderen gaat vooruit in ernstmaat op lezen of spellen en blijft op de andere maat stabiel. Stabiel wil zeggen dat de achterstand die ze voor de behandeling ten opzichte van leeftijdsgenoten hebben opgebouwd, door de behandeling is omgebogen naar een vergelijkbaar groeitempo als hun leeftijdsgenoten. Ze hebben de eerder opgebouwde achterstand ten opzichte van hun leeftijdsgenoten echter niet in kunnen halen. Slechts 7 kinderen vertoonden voor lezen en/of spellen achteruitgang ten opzichte van leeftijdsgenoten. Dit betekent dat zij wel vooruitgingen in ruwe scores (dus ten opzichte van zichzelf), maar deze vooruitgang niet in het tempo lag van de groei die hun leeftijdsgenoten in dezelfde tijd doormaakten. 2.3 Effecten een jaar na afsluiting behandeling Kinderen: totaal onderzocht (n) = 86 woordspellingtoets was toen nog geen standaard onderdeel van een follow-up), is te zien dat het positieve effect dat met de behandeling gehaald is, ook een jaar na afsluiting behouden blijft (grafiek D). Grafiek D: Percentage kinderen met een voldoende niveau voor woord lezen en spellen % kinderen met een voldoende resultaat woorden lezen (n)=86 woorden spellen (n)=18 diagnostiek afsluiting follow-up na 1 jaar Van een subgroep van de hierboven besproken kinderen hadden we gegevens van diagnostiek, afsluiting en follow-up een jaar na afsluiting van de behandeling beschikbaar. Hoewel de groep voor spellen klein is (18 cliënten, het afnemen van een 8 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

9 3. Een 5 jaar follow-up studie (2011) Kwantitatieve en kwalitatieve analyse van RID-behandeleffecten op de lange termijn. In 2011 is onderzoek gedaan naar het lees- en spellingniveau van cliënten die 5 jaar geleden de behandeling hebben afgesloten. Ook is door middel van een enquête onderzocht of cliënten effecten op hun leven hebben ervaren door de behandeling bij het RID. En zo ja, welke effecten. Cliënten die voor dit onderzoek zijn benaderd zijn als volgt geselecteerd: Selectie criteria subjecten In de 2006 studie hebben we de behandelgegevens van 222 kinderen geanalyseerd naar de effecten van de behandeling tussen diagnostiek en afsluiting behandeling. Van deze groep hebben we voor deze 5 jaar followup studie alleen kinderen geselecteerd met de diagnose dyslexie waarbij het volgende bekend was: TIQ diagnostiek score lezen van losse woorden valt in de onderste (Een-Minuut-Test standaard score van 6 of lager) afsluiting EMT standaard score beschikbaar diagnostiek score spellen van losse woorden valt in onderste (PI - dictee percentiel score van 10 of lager) afsluiting PI - dictee percentiel score beschikbaar 80 kinderen voldeden aan deze criteria. Deze kinderen zijn allemaal telefonisch benaderd. Het enthousiasme om mee te werken aan het onderzoek was groot. Van de geselecteerde groep hebben 49 kinderen (=61%) deelgenomen aan de enquête en de leesen spellingtaken. De redenen voor geen deelname aan deze 5 jaar follow-up studie waren de volgende: 17 kinderen verbleven in het buitenland, waren onvindbaar of de adresgegevens klopten niet; 15 kinderen (=19%) hadden geen tijd/geen zin; De overige kinderen waren enthousiast en wilden graag meedoen. Er zijn geen significante verschillen tussen wel en niet deelnemers aan het follow up onderzoek in: TIQ (gemiddeld 106, range ) Sexe (ratio man:vrouw is 2:1, eveneens gelijk aan de verhouding van de oorspronkelijke groep van 222 kinderen) Leeftijd (gemiddeld 17 jaar, range 14-21) Groep bij afsluiting (gemiddeld groep 6, range groep 4 - brugklas) Resultaat bij afsluiting van de behandeling voor: lezen van teksten (behaalde AVI-kaarten standaard score woorden lezen (EMT standaard score) standaard score pseudowoord lezen ( Klepel standaard score) standaard score spelling van losse woorden (PIdictee percentielscore) Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

10 3.1 Kwalitatieve analyse van de behandeleffecten 5 jaar na afsluiting behandeling Percentages die hier genoemd worden zijn over de 49 deelnemers berekend, tenzij anders vermeld. nooit of zelden actief doen, maar voegen eraan toe dat ze het idee hebben dit nu automatisch toe te passen. 22% geeft aan het regelmatig of zelfs altijd te doen. Opvallend is dat uit de observaties van met name de spellingtaken blijkt dat alle deelnemers actief over geleerde regels nadenken. RID behandeling 96% van de cliënten heeft de RID behandeling als positief ervaren. Twee deelnemers hebben de RID periode als neutraal ervaren. Op twee kinderen na zou iedereen het RID anderen aanraden en zij hebben dat ook gedaan. Lezen en spellen na de behandeling Als effect van de behandeling ervaart : de meeste vooruitgang op het lezen, 32% op het spellen en 44% op lezen zowel als spellen. 4% kan niet aangeven op welk gebied zij de meeste vooruitgang hebben geboekt of hebben vooruitgang met grammatica ervaren. Op de vraag of nog steeds actief bepaalde RID-kennis toegepast wordt, geeft zo n 64% aan dat zij dat De leesvaardigheden ten opzichte van hun huidige studiegenoten/collega s ervaart 58% als rond het gemiddelde tot hoger. 6% geeft aan het idee te hebben dat hun vaardigheden zwak zijn ten opzichte van studiegenoten. De spellingvaardigheden ten opzichte van hun huidige studiegenoten/collega s ervaart 42% als rond het gemiddelde tot hoger. geeft aan het idee te hebben dat hun vaardigheden zwak zijn ten opzichte van studiegenoten. Vervolgopleiding en leesplezier, indirecte behandeleffecten Heeft het RID in positieve zin bijgedragen aan de richting en niveau van de middelbare school? 48% ja 52% weet dat niet of staat daar neutraal in. 10 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

11 Huidig opleidingsniveau 56% volgt, of heeft inmiddels afgerond, een VMBO opleiding volgt, of heeft inmiddels afgerond, een HAVO opleiding 14% volgt, of heeft inmiddels afgerond, een VWO opleiding Grafiek E: Percentage kinderen met een voldoende resultaat op lezen en/ of spellen lees- en/of spellingsmaten voldoende Leesplezier geeft aan dagelijks voor het plezier te lezen, naast de zaken die zij voor studie of werk moeten lezen. 4 leest wekelijks of in de vakanties voor het plezier. 4 geeft aan naast materiaal voor studie en werk zelden tot niet te lezen voor het plezier. 32% geeft aan dat zij sinds de RID behandeling duidelijk meer zijn gaan lezen. diagnostiek eindafsluiting follow-up na 5 jaar woordlezen pseudowoordlezen spellen Wanneer voor het plezier gelezen wordt, leest 4 eerder feitelijke informatie: non-fictie boeken, kranten, tijdschriften en/of internetteksten fictie, boeken en/of strips. Twee personen geven aan echt alles te lezen. Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

12 Grafiek F: Lees- en spellingresultaten EMT en Klepel Gemiddelden EMT en Klepel in standaard scores (voldoende ss=8) 8,0 7,0 6,0 5,0 Gevolgen van de dyslexie 32% van de deelnemers geeft aan als gevolg van de dyslexie andere problemen te hebben ervaren. Bv met concentratie en faalangst Pesten in verband met de dyslexie rapporteert slechts 1 deelnemer. standaard score (0-19) 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 diagnostiek woorden eindafsluiting pseudowoordlezen follow-up na 5 jaar Ruim de helft van de kinderen die problemen heeft ervaren, geeft aan dat de RID behandeling heeft bijgedragen aan het oplossen van die secundaire problemen. 3.2 Kwantitatieve analyse van de behandeleffecten Grafiek Gemiddelden G: Lees- en pi-dictee spellingresultaten pi-dictee (voldoende = perc 17) 50,0 40,0 percentiel score (1-100) 30,0 20,0 10,0 0,0 diagnostiek eindafsluiting spellen follow-up na 5 jaar Op pagina 11 staat in grafiek E het percentage kinderen weergegeven dat een voldoende resultaat op het lezen en/of spellen heeft, tijdens diagnostiek, afsluiting behandeling en bij 5 jaar follow up. In grafiek F en G zijn de lees- en spellingresultaten van de deelnemers weergegeven, van start behandeling, eindafsluiting en follow up na 5 jaar. 12 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

13 4. 3-DM Lezen en Spellen en onderliggende cognitieve vaardigheden (2012) Doel van deze effectstudie: Inzicht in de ontwikkeling van zowel snelheid als nauwkeurigheid van het lezen en het spellen en vooruitgang op de onderliggende cognitieve dyslexie indicatoren: Letterklankkoppeling Snel benoemen Foneemdeletie (klankverwerking) vooruitgang op de onderliggende dyslexie typerende vaardigheden (letterklankkoppeling, snel benoemen, klankverwerking) bereikt wordt. Door de grote getalen is het bovendien mogelijk om de effectiviteit van RID behandeling binnen bepaalde subgroepen te bekijken: bijvoorbeeld de meest ernstig dyslectische kinderen, kinderen met een gemiddeld lager IQ s, kinderen met problemen binnen het werkgeheugen. De ontwikkeling en consequent gebruik van onze database, genaamd MPX, tijdens diagnostiek en behandeling zorgt voor een groeiend inzicht in de effectiviteit van onze behandeling en welke componenten daarin een rol spelen. In plaats van data achteraf van score formulieren en dergelijke in de computer intypen, met misschien fouten en ontbrekende data als gevolg, wordt nu alles tijdens diagnostiek en behandeling bijgehouden. Tweejaarlijks halen wij deze gegevens op uit onze database, om de vooruitgang en effectiviteit van onze behandeling te monitoren en evalueren. Het gebruik van de 3DM maakt onderzoek mogelijk naar de effectiviteit van onze behandeling op het lezen en spellen, zowel in nauwkeurigheid als snelheid. Ook maakt de 3DM het mogelijk te onderzoeken in welke mate daarnaast Deze kinderen zijn gediagnosticeerd volgens de richtlijnen van het Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling (PDDB) en Lezen in zwakste, of Lezen in zwakste 16% èn spellen in zwakste Resultaten op onderliggende cognitieve vaardigheden op minstens 2 maten in onderste Bedenk dat al deze cliënten ernstig dyslectische kinderen zijn die al een begeleidingstraject op school hebben gehad en waarbij deze begeleiding op school geen of onvoldoende resultaat heeft opgeleverd. Wanneer we bij deze kinderen (grafiek H) kijken naar de ontwikkeling van de onderliggende cognitieve vaardigheden zien we dat zeker 64% van Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

14 diagnostiek afsluiting Grafiek H: Percentage kinderen dat voldoende scoort op de vier Lezen maten: spellen, snelheid snelheid lezen, nauwkeurigheid en nauwkeurigheid lezen, snelheid spellen en nauwkeurigheid spellen 5 45% 4 35% 25% 15% 5% diagnostiek afsluiting Grafiek J: Percentage kinderen dat voldoende scoort op de vier maten: snelheid lezen, nauwkeurigheid lezen, snelheid spellen en nauwkeurigheid spellen Lezen en spellen, snelheid en nauwkeurigheid aantal maten voldoende diagnostiek aantal maten voldoende afsluiting Grafiek I: Percentage kinderen met het aantal maten voldoende op de Onderliggende onderliggende cognitieve vaardigheden 25% 15% 5% aantal maten voldoende diagnostiek afsluiting Grafiek K: Percentage kinderen met het aantal maten voldoende op de onderliggende Onderliggende cognitieve cognitieve vaardigheden vaardigheden 4 35% 25% 15% 5% aantal maten voldoende diagnostiek afsluiting 14 Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

15 Adressen de kinderen bij diagnostiek op 4 of meer van deze maten uitvalt (het criterium uit het PDDB is uitval op 2). Bij afsluiting vertoont 67% van de kinderen uitval op maximaal 2 maten. (grafiek I) Wanneer we onze analyse beperken tot die kinderen die voor zowel lezen als spellen op accuratesse én nauwkeurigheid bij de zwakste behoren, zien we dat door behandeling ook deze kinderen op verschillende en soms zelfs alle maten voldoende kunnen gaan presteren (grafiek J). Bij het bekijken van de ontwikkeling van de onderliggende cognitieve vaardigheden van deze meest zwakke lezers en spellers zien we dat zeker 75% van de kinderen bij diagnostiek op 4 of meer van deze maten uitvalt (het criterium is uitval op 2). Bij afsluiting vertoont meer dan de helft van deze kinderen nog maar uitval op maximaal 1 onderliggende cognitieve maat (grafiek K). RID Arnhem, hoofdvestiging Jansbinnensingel AJ Arnhem RID Almere Spoordreef GK Almere RID Alkmaar, SOS Dyslexie Bergerweg AC Alkmaar RID Amersfoort Stadsring HN Amersfoort RID Amsterdam IJsbaanpad CV Amsterdam RID Assen Stationsstraat 29a 9401 KW Assen RID Breda Stadionstraat NG Breda RID Den Bosch Stationsplein BM Den Bosch RID Den Haag Muzenstraat 120 (3e etage) 2511 WB Den Haag RID Hengelo (O) Burgemeester Jansenplein ED Hengelo (O) RID Maastricht Stationsplein BT Maastricht RID Nijmegen Keizer Karelplein 32 g 6511 NH Nijmegen RID Rotterdam Kruisplein 25 H (2e etage) 3014 DB Rotterdam Onderzoek behandeleffecten Regionaal Instituut voor Dyslexie

16

Regionaal Instituut voor Dyslexie

Regionaal Instituut voor Dyslexie Dyslexie Voorwaarden vergoede dyslexiezorg Waarom kiezen voor het Regionaal Instituut voor Dyslexie? Van aanmelding tot en met behandeling Regionaal Instituut voor Dyslexie Dyslexie Waarom het Regionaal

Nadere informatie

Het effect van een psycholinguïstische behandeling bij kinderen en volwassenen met dyslexie

Het effect van een psycholinguïstische behandeling bij kinderen en volwassenen met dyslexie Tijdschrift voor Remedial Teaching 2003/2 4 Het effect van een psycholinguïstische behandeling bij kinderen en volwassenen met dyslexie Patty Gerretsen, Anniek Vaessen, Michel Ekkebus Dyslexie is een specifieke

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

Vergoedingsregeling ernstige, enkelvoudige dyslexie

Vergoedingsregeling ernstige, enkelvoudige dyslexie Vergoedingsregeling ernstige, enkelvoudige dyslexie Vanaf januari 2015 zijn de gemeenten verantwoordelijk voor de vergoeding van het onderzoek en de behandeling van ernstige, enkelvoudige dyslexie voor

Nadere informatie

Van onderwijs naar zorg: doorverwijzen bij een vermoeden van dyslexie in het kader van de vergoedingsregeling

Van onderwijs naar zorg: doorverwijzen bij een vermoeden van dyslexie in het kader van de vergoedingsregeling Van onderwijs naar zorg: doorverwijzen bij een vermoeden van dyslexie in het kader van de vergoedingsregeling Het onderwijs en de gezondheidszorg dragen samen de verantwoordelijkheid voor het voorkomen

Nadere informatie

Effectstudie naar het korte en langetermijneffect van dyslexiebehandelingen. H.C.E. Gerritsen

Effectstudie naar het korte en langetermijneffect van dyslexiebehandelingen. H.C.E. Gerritsen Effectstudie naar het korte en langetermijneffect van dyslexiebehandelingen H.C.E. Gerritsen Student: Studentnummer:2082195 Begeleider: dr. H. Wentink, Saxion Tweede beoordelaar: dr. M. van der Schoot.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie dyslexieonderzoek in groep 7 basisschool

Achtergrondinformatie dyslexieonderzoek in groep 7 basisschool Achtergrondinformatie dyslexieonderzoek in groep 7 basisschool Samenvatting Doel van het onderzoek is om in groep 7 bij leerlingen die problemen hebben met lezen en/of spellen maar die wat dat betreft

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Het onderzoek van dyslectische leerlingen

Hoofdstuk 3. Het onderzoek van dyslectische leerlingen Hoofdstuk 3. Het onderzoek van dyslectische leerlingen Inleiding In de voorgaande twee hoofdstukken hebben wij de nieuwe woordleestoetsen en van Kleijnen e.a. kritisch onder de loep genomen. Uit ons onderzoek

Nadere informatie

Automatisering van het lezen op woordniveau

Automatisering van het lezen op woordniveau Protocol Leesproblemen en Dyslexie toetskalender voor groep 4 expertisecentrum nederlands 4 algemene toelichting Momenteel werkt het Expertisecentrum Nederlands aan een herziening van de Protocollen Leesproblemen

Nadere informatie

Vergoedingsregeling ernstige, enkelvoudige dyslexie

Vergoedingsregeling ernstige, enkelvoudige dyslexie Vergoedingsregeling ernstige, enkelvoudige dyslexie Vanaf januari 2015 zijn de gemeenten verantwoordelijk voor de vergoeding van het onderzoek en de behandeling van ernstige, enkelvoudige dyslexie voor

Nadere informatie

Stappenplan Dyslexietraject

Stappenplan Dyslexietraject Stappenplan Dyslexietraject Een leerling komt in aanmerking voor dyslexie-onderzoek wanneer: Criterium van de achterstand: er sprake is van een significante achterstand op het gebied van lezen en/of spelling

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Passend onderwijs: nieuwe kansen voor samenwerking. Remco Reij MBA Voorzitter raad van advies NRD Tweedaagse passend onderwijs PO-raad

Passend onderwijs: nieuwe kansen voor samenwerking. Remco Reij MBA Voorzitter raad van advies NRD Tweedaagse passend onderwijs PO-raad Passend onderwijs: nieuwe kansen voor samenwerking Remco Reij MBA Voorzitter raad van advies NRD Tweedaagse passend onderwijs PO-raad Dyslexie Wat is dyslexie? Wat is dyslexiezorg? Feiten en cijfers Nieuwe

Nadere informatie

Niet methodegebonden toetsen die gedurende de schoolperiode afgenomen worden op het gebied van taal, lezen en spelling:

Niet methodegebonden toetsen die gedurende de schoolperiode afgenomen worden op het gebied van taal, lezen en spelling: R.K. Daltonschool De Driesprong Taal- leesprotocol groep 1 8, versie 01-08-2011 Dit protocol is onze vertaling van het Dyslexieprotocol naar onze schoolsituatie. De taal- leesontwikkeling van de wordt

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Missie Doelgroep Leerlingen met een dyslexieverklaring Signalering Het wonderlijke weer. : Hoe gevaarlijk is een tekenbeet?

Dyslexieprotocol Missie Doelgroep Leerlingen met een dyslexieverklaring Signalering Het wonderlijke weer. : Hoe gevaarlijk is een tekenbeet? Dyslexieprotocol Missie Het streven om elke leerling in staat te stellen een bij hem passende opleiding te volgen Het leveren van maatwerk d.m.v. goede communicatie tussen ouders, leerling en dyslexiecoach,

Nadere informatie

` Into Bounce Leren in beweging ` Onderstaand onderzoek laat de effecten zien

` Into Bounce Leren in beweging ` Onderstaand onderzoek laat de effecten zien Erik Scherder, hoogleraar bewegingswetenschappen aan de Rijksuniversiteit van Groningen, zegt: `Bewegen is niet alleen goed voor conditie, maar ook voor cognitie!` `In de hersenen vertonen neuronale systemen

Nadere informatie

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs Ronde 5 Hilde Hacquebord Rijksuniversiteit Groningen Contact: H.I.Hacquebord@rug.nl Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs 1. Inleiding De onderwijsinspectie stelt in haar verslag van

Nadere informatie

Naar herziening van het dyslexie typerende profiel. Peter F. de Jong Universiteit van Amsterdam

Naar herziening van het dyslexie typerende profiel. Peter F. de Jong Universiteit van Amsterdam Naar herziening van het dyslexie typerende profiel Peter F. de Jong Universiteit van Amsterdam Het huidige dyslexie typerende profiel (DTP) Argumenten voor het gebruik van het DTP Wisseling van perspectief

Nadere informatie

Verslag opbrengsten technisch lezen

Verslag opbrengsten technisch lezen Verslag opbrengsten technisch lezen SWV Waterland (Groepen 3, 4 en 5 2008 2009) Chruf van Kempen Inhoudsopgave: INHOUDSOPGAVE:... 2 INLEIDING:... 3 WAAROM D.M.T. EN AVI?... 3 DE BETROUWBAARHEID VAN CIJFERS:...

Nadere informatie

Protocol Doublure. Doublure protocol Basisschool De Zonnewijzer Diepenveen

Protocol Doublure. Doublure protocol Basisschool De Zonnewijzer Diepenveen Protocol Doublure 1.Inleiding Het doel van doublure is in eerste instantie dat een opgelopen achterstand het komende schooljaar wordt ingehaald zodat het kind in ieder geval de minimumdoelen van de basisschool

Nadere informatie

DYSLEXIE IN NEDERLAND

DYSLEXIE IN NEDERLAND DYSLEXIE IN NEDERLAND theorie, praktijk en beleid Leo Blomert UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam Zetwerk: Holland Graphics, Amsterdam Omslag: Studio Jan de Boer,

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 3

Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden. Het programma heet Flitsend spellen en Lezen omdat veelvuldig gebruik

Nadere informatie

Analyseformulieren bij de toets: wat levert het op?

Analyseformulieren bij de toets: wat levert het op? Analyseformulieren bij de toets: wat levert het op? Uit de toetsen van het Cito Volgsysteem primair onderwijs komt een vaardigheidsscore. Deze kun je gebruiken om in kaart te brengen hoe een leerling scoort

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Onderzoek naar de opbrengsten van de methode Lijn 3 10-11-2014

Onderzoek naar de opbrengsten van de methode Lijn 3 10-11-2014 Onderzoek naar de opbrengsten van de methode Lijn 3 10-11-2014 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 2 2. WINTERSIGNALERING... 3 3. ZOMERSIGNALERING... 6 4. CONCLUSIES... 9 1 1. Inleiding Inleiding Bureau ICE

Nadere informatie

Als het leren lezen niet zo soepel gaat

Als het leren lezen niet zo soepel gaat Als het leren lezen niet zo soepel gaat In de onderbouw leert een kind de eerste beginselen van het lezen. Wij letten bij het aanleren van de letters gelijk al op de signalen van leesproblemen. Het aanleren

Nadere informatie

Taalonderwijs aan dyslectische kinderen

Taalonderwijs aan dyslectische kinderen Taalonderwijs aan dyslectische kinderen De leergang Taalonderwijs aan dyslectische kinderen heeft tot doel leraren en intern begeleiders toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied

Nadere informatie

Early Grade Learning: The Role of Teacher-Child Interaction and Tutor- Assisted Intervention A.H. Zijlstra

Early Grade Learning: The Role of Teacher-Child Interaction and Tutor- Assisted Intervention A.H. Zijlstra Early Grade Learning: The Role of Teacher-Child Interaction and Tutor- Assisted Intervention A.H. Zijlstra In het promotie onderzoek van Haytske Zijlstra is de effectieve implementatie van een preventieve

Nadere informatie

Samenvatting. Summary

Samenvatting. Summary STEM-, SPRAAK- EN TAALPATHOLOGIE Vol. 19, 2014, pp. 58-102 32.8310/02/1914-58 c University of Groningen Press Verbetering van leestempo bij (zeer) ernstige dyslexie met een computerondersteunde, fonologisch

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van Samenvatting Het is niet eenvoudig om te leren spellen. Om een woord te kunnen spellen moet een ingewikkeld proces worden doorlopen. Als een kind een bepaald woord nooit eerder gelezen of gespeld heeft,

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Cambium College

Dyslexieprotocol Cambium College Dyslexieprotocol Cambium College Inhoud: Wat is dyslexie? Diagnosetraject op het Cambium. De dyslexieverklaring. Overzicht dispenserende en compenserende maatregelen: o Dispenserende maatregelen. (Vrijstellingen)

Nadere informatie

Format Leerlingdossier Dyslexie

Format Leerlingdossier Dyslexie Format Leerlingdossier Dyslexie Aanmeldformulier in te vullen door de school voor dyslexieonderzoek Gelieve een complete uitdraai van het Leerlingvolgsysteem,de AVI-gegevens, eventuele entreetoetsen, het

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

De zin van onzinwoorden het gebruik van pseudowoorden bij de signalering, de diagnostiek en de behandeling van dyslexie

De zin van onzinwoorden het gebruik van pseudowoorden bij de signalering, de diagnostiek en de behandeling van dyslexie De zin van onzinwoorden het gebruik van pseudowoorden bij de signalering, de diagnostiek en de behandeling van dyslexie Tom Braams Tijdschrift voor Remedial Teaching, 2002/2, 5-9 Sinds in 1994 de Klepel

Nadere informatie

Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen

Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen Rapportage: Analyse en tabellen: 4 Februari 2011 Mariëlle Verhoef Mike van der Leest Inleiding Het Graafschap College

Nadere informatie

Leesprotocol Groep 1-8

Leesprotocol Groep 1-8 Leesprotocol Groep 1-8 Inhoudopgave Leerling onderwijs volgsysteem (LOVS) en het van gebruik toetsen m.b.t. het volgen van de leesontwikkeling 3 De niet methode gebonden toetsen (gestandaardiseerde, landelijk

Nadere informatie

DYSLEXIEPROTOCOL 2010-2011 1

DYSLEXIEPROTOCOL 2010-2011 1 DYSLEXIEPROTOCOL 2010-2011 1 Inhoudsopgave DYSLEXIEPROTOCOL 2010-2011... 3 1 Inleiding... 3 2 Vergoedingsregeling Dyslexie... 3 3 Interventies en hulp in de klas bij (vermoeden van ) dyslexie... 4 4 Signaleringslijst

Nadere informatie

doen dat 3 het dyslexieprotocol

doen dat 3 het dyslexieprotocol doen dat 3 het dyslexieprotocol Het dyslexieprotocol juni 2008 Vooraf De scholen van de Stichting Peelraam hebben in het schooljaar 2007-2008 gezamenlijk een dyslexieprotocol ontwikkeld. Dit protocol is

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving De relatie tussen leesvaardigheid en de ervaringen die een kind thuis opdoet is in eerder wetenschappelijk onderzoek aangetoond: ouders hebben een grote invloed

Nadere informatie

Format Leerlingdossier Dyslexie

Format Leerlingdossier Dyslexie Format Leerlingdossier Dyslexie Aanmeldformulier in te vullen door de school voor dyslexieonderzoek Gelieve een complete uitdraai van het Leerlingvolgsysteem,de AVI-gegevens, eventuele entreetoetsen, het

Nadere informatie

PIRLS-2011. Het leesniveau in Nederland. Ludo Verhoeven. In samenwerking met Andrea Netten en Mienke Droop

PIRLS-2011. Het leesniveau in Nederland. Ludo Verhoeven. In samenwerking met Andrea Netten en Mienke Droop PIRLS-2011 Het leesniveau in Nederland Ludo Verhoeven In samenwerking met Andrea Netten en Mienke Droop Presentatie PIRLS-feiten Internationale ranglijst Leesdoelen, begripsprocessen en referentiepunten

Nadere informatie

Beleidsstuk dyslexie. Augustus 2014

Beleidsstuk dyslexie. Augustus 2014 Beleidsstuk dyslexie Augustus 2014 Saltoschool Reigerlaan Beleidsstuk dyslexie 01-08-2014 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Screening en signalering... 3 1.1 Groep 1... 3 1.2 Groep 2... 3 1.3 Groep 3... 4

Nadere informatie

Maximaal 2 II-scores. Cito LVS M8 niveau Vaardigheidsscore niveau Vaardigheidsscore

Maximaal 2 II-scores. Cito LVS M8 niveau Vaardigheidsscore niveau Vaardigheidsscore DE PROFIELEN Er zijn profielen zijn opgesteld aan de hand van de Cito LVS M8 voor: 1. VWO 2. HAVO 3. VMBO T 4. VMBO KL 5. VMBO BL Toelichting kleuren Voldoet aan basisprofiel Vaardigheidsscore valt in

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

TOETSKALENDER VOOR GROEP 5

TOETSKALENDER VOOR GROEP 5 PROTOCOL LEESPROLEMEN EN DYSLEXIE TOETSKLENDER VOOR GROEP 5 PROTOCOL LEESPROLEMEN EN DYSLEXIE VOOR GROEP 5-8 TOETSKLENDER GROEP 5 Toetskalender Tussenmeting 1 ij alle leerlingen: geen toetsafname ij onvoldoende

Nadere informatie

Voorlopige normering opbrengsten speciaal basisonderwijs

Voorlopige normering opbrengsten speciaal basisonderwijs Voorlopige normering opbrengsten speciaal basisonderwijs Januari 2013 Beoordelingsystematiek Bij de beoordeling van de opbrengsten worden de gemiddelde resultaten van technisch lezen, begrijpend lezen

Nadere informatie

Signalering van lees- en spellingproblemen in het speciaal (basis) onderwijs. Judith Vloedgraven, Cito 3 april 2013

Signalering van lees- en spellingproblemen in het speciaal (basis) onderwijs. Judith Vloedgraven, Cito 3 april 2013 Signalering van lees- en spellingproblemen in het speciaal (basis) onderwijs Judith Vloedgraven, Cito 3 april 2013 Actualiteit Inleiding Actualiteit doorverwijzing naar zorg Vanaf 2009 kosten vergoed door

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

2 Wettelijke kaders m.b.t. het verlenen van ontheffing voor één der twee moderne vreemde talen Frans of Duits in het tweede leerjaar

2 Wettelijke kaders m.b.t. het verlenen van ontheffing voor één der twee moderne vreemde talen Frans of Duits in het tweede leerjaar Protocol vrijstelling van onderwijs Frans of Duits in het tweede leerjaar 1 Inleiding Dit protocol geldt voor de Nijmeegse Scholengemeenschap Groenewoud, met ingang van het schooljaar 2014-2015 en maakt

Nadere informatie

Opdracht 2: Data analyseren en interpreteren op groepsniveau (technisch lezen voor leerkrachten van groep 3 (Opdracht 2a) en groep 4 (Opdracht 2b))

Opdracht 2: Data analyseren en interpreteren op groepsniveau (technisch lezen voor leerkrachten van groep 3 (Opdracht 2a) en groep 4 (Opdracht 2b)) Opdracht 2: Data analyseren en interpreteren op groepsniveau (technisch lezen voor leerkrachten van groep 3 (Opdracht 2a) en groep 4 (Opdracht 2b)) Met behulp van onderstaande opdracht kun je met behulp

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014

Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014 Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014 Annemarie Vink avink@hetabc.nl Dianne Roerdink droerdink@hetabc.nl Technisch lezen 8-10-2014 www.hetabc.nl 2 Programma

Nadere informatie

Dyslexie protocol en stappenplan

Dyslexie protocol en stappenplan Dyslexie protocol en stappenplan Wat is dyslexie? Dyslexie is een taalverwerkingsstoornis, waardoor leren lezen en spellen voor veel problemen zorgt. Kinderen met dyslexie hebben vooral veel moeite met

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 242 Evaluatie Wet ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie (Wet OKE) Nr. 2 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Nadere informatie

Protocol vrijstelling van onderwijs in één der drie moderne vreemde talen Frans, Duits of Spaans

Protocol vrijstelling van onderwijs in één der drie moderne vreemde talen Frans, Duits of Spaans Protocol vrijstelling van onderwijs in één der drie moderne vreemde talen Frans, Duits of Spaans 1. Inleiding Dit protocol geldt voor de Nijmeegse Scholengemeenschap Groenewoud, met ingang van het schooljaar

Nadere informatie

CBS Maranatha. Doel: Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Dyslexieprotocol 2013 aangepast sept.14

CBS Maranatha. Doel: Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Dyslexieprotocol 2013 aangepast sept.14 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Dyslexieprotocol 2013 aangepast sept.14 Doel: Doel van ons dyslexieprotocol is een zo goed mogelijke begeleiding van leerlingen met (dreigende) leesproblemen.

Nadere informatie

Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie

Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie Research Institute of Child Development and Education Over oude en nieuwe oorzaken van dyslexie Peter F. de Jong Brussel, Juni 2014 Overzicht Belang van kennis over oorzaken Belangrijkste oorzaken Enkele

Nadere informatie

Rapportage diepte-analyse LVS-toetsen

Rapportage diepte-analyse LVS-toetsen Rapportage diepte-analyse LVS-toetsen Naam basisschool: RK Josefschool Datum analyse: Juli 2014 Opgesteld door: Ryan van der Veer / Marieke Lindenborn Inleiding Voor u ligt het verslag van de diepte-analyse

Nadere informatie

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Situatieschets PDDB: vergoeding van behandeling enkelvoudige dyslexie Enkelvoudig: bij het kind

Nadere informatie

Leerlingdossier Vergoedingsregeling Dyslexie

Leerlingdossier Vergoedingsregeling Dyslexie Leerlingdossier Vergoedingsregeling Dyslexie dekroon,diagnostiek enbehandelcentrum Koningin Wilhelminalaan 9 7415 KPDeventer Tel:06-81285377 info@centrumdekroon.nl Leerlingdossier Vergoedingsregeling Dyslexie

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

De leerling heeft in groep 6 t/m 8 op de toetsen die deel uitmaken van het leerlingvolgsysteem over

De leerling heeft in groep 6 t/m 8 op de toetsen die deel uitmaken van het leerlingvolgsysteem over ADVIESWIJZER VOOR PLAATSING IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS Inleiding Het Primair en Voortgezet Onderwijs in Noord-Kennemerland hebben samen besloten om de advisering door de basisschool naar het vervolgonderwijs

Nadere informatie

s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie.

s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie. s-hertogenbosch, voor de vierde maal Meest Gastvrije Stad van Nederland en iets uitgelopen op de concurrentie. Gastvrije Stad blijkt dat het verschil van s-hertogenbosch met Breda in 2012 iets kleiner

Nadere informatie

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013 Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nouchka Tick 1 Thea Vogelaar 2 1 Senior Onderzoeker,

Nadere informatie

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling RID, daar kom je verder mee Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling Waarom het RID? Wat is dyscalculie? Een gestructureerde aanpak Ruim 25

Nadere informatie

2012/2014. Beleid diagnostiek dyslexie. Samenwerkingsverbanden voor Primair Onderwijs. Katwijk/Rijnsburg/Valkenburg & Duin- & Bollenstreek

2012/2014. Beleid diagnostiek dyslexie. Samenwerkingsverbanden voor Primair Onderwijs. Katwijk/Rijnsburg/Valkenburg & Duin- & Bollenstreek Beleid diagnostiek dyslexie 2012/2014 Beleidsdocument ten aanzien van dyslexieonderzoek binnen de samenwerkingsverbanden Katwijk/Rijnsburg/Valkenburg en de Duin- & Bollenstreek. Het beleid geldt tot de

Nadere informatie

Afspraken mbt protocol dyslexie Van Dijckschool Bilthoven. Inhoudsopgave:

Afspraken mbt protocol dyslexie Van Dijckschool Bilthoven. Inhoudsopgave: 11-12-2007 Inhoudsopgave: 1. Dyslexie...3 1.1 Wat is het dyslexieprotocol?...3 1.2 Doel van het Protocol Dyslexie....3 1.3 Inhoud van het protocol...3 2. Preventie en interventiehandelingen...4 2.1 Groep

Nadere informatie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Bij het dyslexienetwerk Pento en Connect logopedie kunnen kinderen en ouders / verzorgers terecht voor informatie, diagnostiek en behandeling van dyslexie. Dyslexienetwerk

Nadere informatie

Informatiebrief Ernstige Enkelvoudige Dyslexiezorg

Informatiebrief Ernstige Enkelvoudige Dyslexiezorg Informatiebrief Ernstige Enkelvoudige Dyslexiezorg Voor de directeuren en intern begeleiders van basisscholen, rectoren en zorg coördinatoren van scholen voor voortgezet onderwijs met leerlingen die wonen

Nadere informatie

NBS Boeimeer Jan Nieuwenhuijzenstraat 2 4818 RJ Breda 076-5146101 www.nbsboeimeer.nl

NBS Boeimeer Jan Nieuwenhuijzenstraat 2 4818 RJ Breda 076-5146101 www.nbsboeimeer.nl NBS Boeimeer Jan Nieuwenhuijzenstraat 2 4818 RJ Breda 076-5146101 www.nbsboeimeer.nl Opbrengsten Bijlage Schoolgids 2012-2013 Onze opbrengsten Schooljaar 2012-2013 Inleiding Of we goed onderwijs bieden

Nadere informatie

Algemeen. Diagnostiek

Algemeen. Diagnostiek Algemeen Het IWAL is een zelfstandige, landelijk opererende instelling voor dyslexiezorgverlening die inmiddels 30 jaar bestaat. Binnen het IWAL werkt een multidisciplinair team van (GZ)psychologen, (ortho)pedagogen,

Nadere informatie

Protocol leesproblemen en dyslexie

Protocol leesproblemen en dyslexie Groep 1 en 2 Periode: Toetsen: Bij uitslag: Inzetten op: Materialen/ methode: Hele jaar kleutersignaleringslijst Kleuterplein Zorgen om leesmotivatie. november gr. 2 gr. 2 gr.2 gr.2 Geletterdheid (hierin

Nadere informatie

Rapportage. Mevrouw A. Noniem

Rapportage. Mevrouw A. Noniem Rapportage Mevrouw A. Noniem Deze rapportage is vertrouwelijk. Deze rapportage is opgesteld inzake het in kaart brengen van de werknemersvaardigheden van betrokkene. Het huidige onderzoek betreft een momentopname.

Nadere informatie

Begrijpend lezen Cito LVS TBL minimaal C-niveau. Woordenschat Cito LVS Woordenschattoets minimaal C-niveau

Begrijpend lezen Cito LVS TBL minimaal C-niveau. Woordenschat Cito LVS Woordenschattoets minimaal C-niveau Bijlage Dyslexieprotocol Wat verwachten we van de kinderen aan het eind van groep 3 Eind mei stellen we het lees- en spellingniveau van alle leerlingen in groep 3 met behulp van genormeerde toetsen vast.

Nadere informatie

Effectonderzoek naar de Fonologische en Leerpsychologische methode voor behandeling van dyslexie

Effectonderzoek naar de Fonologische en Leerpsychologische methode voor behandeling van dyslexie Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 47 (2008), 365-375 E.C. van Geffen, M. Berends & J. Franssens Effectonderzoek naar de Fonologische en Leerpsychologische methode voor behandeling van dyslexie SAMENVATTING

Nadere informatie

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Gegevens leerling Naam kind Geboortedatum O jongen O meisje Groep Groepsverloop

Nadere informatie

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen?

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Dr. Maaike Vandermosten Prof. Dr. Pol Ghesquière Prof. Dr. Jan Wouters Dyslexia Collaboration KU Leuven (DYSCO) OVERZICHT 1.

Nadere informatie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Bij het dyslexienetwerk Pento en Connect logopedie kunnen kinderen en ouders / verzorgers terecht voor informatie, diagnostiek en behandeling van dyslexie. Dyslexienetwerk

Nadere informatie

Uw kind en dyslexie. Brochure voor ouders

Uw kind en dyslexie. Brochure voor ouders Uw kind en dyslexie Brochure voor ouders Dyslexie, wat is dat eigenlijk? Dyslexie is een aangeboren handicap die iedereen kan treffen. Onafhankelijk van intelligentie. Dyslexie is een hardnekkig probleem

Nadere informatie

Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3:

Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3: Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3: In het Protocol Leesproblemen en Dyslexie voor groep 3, kortweg PLD 3, wordt in het hoofdstuk Signaleren een

Nadere informatie

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS

Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Kiezers en potentiële kiezers van 50PLUS Versie 2013-2014 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het Wetenschappelijk Instituut van 50PLUS heeft ons in december

Nadere informatie

Het Almeerse basisonderwijs

Het Almeerse basisonderwijs dit is een LEA plus project -www.lea.almere.nl- -Dit is een LEA plus project-www.leaplusalmere.nl Het Almeerse basisonderwijs Monitor Taal, Lezen en Rekenen 2013/2014 April 2015 Gemeente Almere, Onderzoek

Nadere informatie

TOETSKALENDER VOOR GROEP 6

TOETSKALENDER VOOR GROEP 6 PROTOCOL LEESPROLEMEN EN DYSLEXIE TOETSKLENDER VOOR GROEP 6 PROTOCOL LEESPROLEMEN EN DYSLEXIE VOOR GROEP 5-8 TOETSKLENDER GROEP 6 Toetskalender Tussenmeting 1 Vaardigheid Toets ron Streefdoel ij alle leerlingen:

Nadere informatie

Studiesucces met dyslexie mbo

Studiesucces met dyslexie mbo Studiesucces met dyslexie mbo Karin Lukassen, APS Marga Kemper, Cinop Oktober 2012 Wat is dyslexie? Wat is dyslexie? Definitie en kenmerken Vaardigheidsniveau Criterium van de didactische resistentie Criterium

Nadere informatie

STREVEN NAAR FUNCTIONELE GELETTERDHEID: ZINVOL EN HAALBAAR. 1. De ontwikkeling van leesvaardigheid in het vo

STREVEN NAAR FUNCTIONELE GELETTERDHEID: ZINVOL EN HAALBAAR. 1. De ontwikkeling van leesvaardigheid in het vo STREVEN NAAR FUNCTIONELE GELETTERDHEID: ZINVOL EN HAALBAAR 1. De ontwikkeling van leesvaardigheid in het vo Marco van de Ven, Esther Steenbeek-Planting, Cindy Teunissen, Ludo Verhoeven In hoeverre vindt

Nadere informatie

Muiswerk: Taal en rekenen op z n best!

Muiswerk: Taal en rekenen op z n best! Artikel 7 Door: Eric Robbers en Stefan Robbers Muiswerk: Taal en rekenen op z n best! 1.Inleiding Er zijn zorgen over het niveau van het onderwijs, zowel binnen het onderwijs als ook daarbuiten. Binnen

Nadere informatie

TECHNISCHE HANDLEIDING IQ TEST

TECHNISCHE HANDLEIDING IQ TEST TECHNISCHE HANDLEIDING IQ TEST 12 December 2011 INHOUDSOPGAVE TESTOVERZICHT Meetpretentie Theoretische achtergrond Kenmerken Samenstelling Toepassingsgebied Voorbeelditems TESTKENMERKEN Vraag die voor

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs

De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs 1 De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs Sieneke Goorhuis-Brouwer, KNO, UMCG, Groningen Kees de Bot, Toegepaste Taalwetenschap RUG, Groningen April

Nadere informatie

Resultaten eindcito 2012 R.K.Josefschool:

Resultaten eindcito 2012 R.K.Josefschool: Resultaten eindcito 2012 R.K.Josefschool: Alle leerlingen van groep 8 hebben deelgenomen aan de cito- eindtoets 2012. Hiervan hebben er 32 leerlingen de Cito-eindtoets gedaan en 1 leerling de Cito-niveautoets.

Nadere informatie

Samenvatting. De lat omhoog. 2012, 2013 en 2014. Technisch- en Begrijpend lezen. Woordenschat. Spelling. Rekenen

Samenvatting. De lat omhoog. 2012, 2013 en 2014. Technisch- en Begrijpend lezen. Woordenschat. Spelling. Rekenen 1 Samenvatting De lat omhoog 2012, 2013 en 2014 Technisch- en Begrijpend lezen Woordenschat Spelling Rekenen 2 Inleiding Voor het derde achtereenvolgende jaar zijn de onderwijsopbrengsten van de Cito-lovs

Nadere informatie

Protocol Dyslexie. Obs Valkenhorst Bremstraat 14 9404 GD Assen 0592-331393 directie@devalkenhorst.nl www.devallkenhorst.nl

Protocol Dyslexie. Obs Valkenhorst Bremstraat 14 9404 GD Assen 0592-331393 directie@devalkenhorst.nl www.devallkenhorst.nl Protocol Dyslexie Obs Valkenhorst Bremstraat 14 9404 GD Assen 0592-331393 directie@devalkenhorst.nl www.devallkenhorst.nl Dyslexie: Het woord dyslexie betekent, letterlijk vertaald uit het Grieks, niet

Nadere informatie

Scores en referentieniveaus.. Scores per leerjaar per toets.. Streefscores klas 1 blz.3. Streefscores klas 2 blz.5. Streefscores klas 3 blz.

Scores en referentieniveaus.. Scores per leerjaar per toets.. Streefscores klas 1 blz.3. Streefscores klas 2 blz.5. Streefscores klas 3 blz. Diataal- leeswijzer Scores en referentieniveaus.. Scores per leerjaar per toets.. blz.2 blz.3 Streefscores klas 1 blz.3 Streefscores klas 2 blz.5 Streefscores klas 3 blz.6 Verband tussen streefscore en

Nadere informatie

Begrijpend lezen. Cognitieve processen. Cognitieve processen. De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen

Begrijpend lezen. Cognitieve processen. Cognitieve processen. De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen De ontwikkeling van cognitieve processen en individuele verschillen bij begrijpend lezen 1. Wat is begrijpend lezen? Anne Helder 2. Wat weten we over de ontwikkeling van begrijpend lezen? 3. Wat weten

Nadere informatie

TROUW!SCHOOLPRESTATIES!2011

TROUW!SCHOOLPRESTATIES!2011 Stan van Alphen Jaap Dronkers TROUWSCHOOLPRESTATIES2011 Eenminimumstandaardinhetonderwijs Inhetonderwijswordenminimumeisenaandeprestatiesvanleerlingengesteldendieworden middels tests en examens gemeten.

Nadere informatie

Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003

Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003 Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003 Eindrapport Een onderzoek in opdracht van het Vervangingsfonds Frank Schoenmakers Rob Hoffius B3060 Leiden, 21 juni 2005 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Verantwoording:

Nadere informatie

Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index

Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index Ervaringen thuiszorgcliënten V&V Huize het Oosten Gemeten met de CQI index April 2014 Samenstelling: drs. Jeroen J. Haamers, Versie: april 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 CQI-onderzoek; achtergrond en

Nadere informatie

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Gepubliceerd in: Maandblad Reïntegratie nr. 9, 2007, p. 6-10 KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Drs. Maikel Groenewoud 2007 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam

Nadere informatie