Economische betekenis en perspectieven van het IJsselmeergebied

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Economische betekenis en perspectieven van het IJsselmeergebied"

Transcriptie

1 Economische betekenis en perspectieven van het IJsselmeergebied In relatie tot de voorkeursstrategie van het Deltaprogramma IJsselmeergebied 12 december 2013

2 Voorkant: Gemaal Lely, Medemblik Bron: Peter van Bolhuis / Pandion

3 Inhoud Samenvatting 5 1. Inleiding 9 Deel I: Huidige economische betekenis van het IJsselmeergebied 2. Afbakening van het IJsselmeergebied Huidige economische betekenis van het IJsselmeergebied Toegevoegde waarde en werkgelegenheid (IJsselmeergebied) Toegevoegde waarde voor de zoetwaterregio IJsselmeergebied Belangrijkste sectoren Regionale spreiding Betekenis van het IJsselmeergebied voor natuur Natuurwaarden in het IJsselmeergebied Gebruikswaarde van natuur Kansen en bedreigingen IJsselmeergebonden sectoren in het IJsselmeergebied De landbouw in de zoetwaterregio IJsselmeergebied Stedelijke ontwikkelingen 21 Deel II: Economische perspectieven in relatie tot flexibel peil en flexibele inrichting 6. Risico s en kansen Zoetwaterzekerheid Peilfluctuaties in het IJsselmeer Wateroverlast en droogte buitendijks gebied Vergroting dynamiek en toename land-water gradiënten Economische perspectieven Zoetwaterzekerheid Synergie tussen ecologie en toerisme/recreatie 29 Literatuur 31 Bijlage: Effecten zoetwaterzekerheid in de zoetwaterregio IJsselmeergebied 33 3

4 4

5 Samenvatting Wat is de economische betekenis en wat zijn de economische perspectieven van het IJsselmeergebied? Deze paper plaatst bestaande cijfers in een verhaal en relateert dat aan de ontwikkelingen in het kader van de voorkeursstrategie voor het IJsselmeer. Dat levert een verkenning van mogelijkheden en kansen op. Niet meer en niet minder. Afbakening van het IJsselmeergebied Als we praten over de economische betekenis van het IJsselmeergebied gaat het in deze paper over het IJsselmeer én zijn directe omgeving, waarbij de regio Amsterdam vanwege het vertekenende effect buiten beschouwing wordt gelaten (zie kaart 1). Daarnaast hebben IJsselmeer/Markermeer een economische betekenis voor een veel groter gebied, namelijk als waterleverancier voor de zoetwaterregio IJsselmeergebied, in feite geheel Noord-Nederland (zie kaart 2). Beide afbakeningen zijn van belang. Kaart 1: Het IJsselmeergebied vanuit Kaart 2: De zoetwaterregio IJsselmeergebied economisch perspectief (3) (6, 9) Huidige toegevoegde waarde en werkgelegenheid IJsselmeergebied De directe en indirecte toegevoegde waarde van 7 IJsselmeer gebonden sectoren 1 in het IJsselmeergebied (kaart 1) bedraagt ca. 1,4 miljard (2000). Het gaat om toerisme en recreatie, haven gebonden industrie, beroepsvisserij, beroepsscheepvaart, nutsbedrijven, landbouw en delfstoffenwinning. Verder genereren deze 7 sectoren ca directe en indirecte banen. Ter vergelijking: de toegevoegde waarde is ongeveer de helft van die van de Amsterdamse haven en de werkgelegenheid is ongeveer drie maal zo groot als die van de Amsterdamse haven. De 7 IJsselmeer gebonden sectoren genereren overigens weer een veelvoud aan banen in andere sectoren (verzorgende activiteiten & diensten). Een deel van de totale werkgelegenheid in het IJsselmeergebied (ca banen), bestaat weer dank zij het stuwende effect van de 7 sectoren. 1 Sectoren die gerelateerd zijn aan natuurlijke en/of cultuurhistorische aspecten van het gebied. 5

6 Toegevoegde waarde zoetwaterregio IJsselmeergebied Daarnaast draagt water uit het IJsselmeer/Markermeer bij aan economische activiteiten in de gehele zoetwaterregio IJsselmeergebied (kaart 2). In een gemiddelde droge zomer wordt 1,1 miljard m3 aangevoerd voor peilbeheer, doorspoeling, beregening, industrie en drinkwaterwinning. Aandeel van de diverse sectoren Ongeveer de helft van de economische waarde en de werkgelegenheid komt voor rekening van de sector toerisme/recreatie en ca. 30% komt voor rekening van de sector haven gebonden industrie. Dit zijn ook de snelst groeiende sectoren. De overige sectoren samen beslaan minder dan 20%. Aandeel directe toegevoegde waarde 7 IJsselmeergebonden sectoren (2000) Toerisme en recreatie Havengebonden industrie Nutsbedrijven (water en energie) Landbouw Beroepsscheepvaart Delfstoffenwinning Beroepsvisserij Aandeel werkgelegenheid 7 IJsselmeergebonden sectoren (2000) Toerisme en recreatie Havengebonden industrie Nutsbedrijven (water en energie) Landbouw Beroepsscheepvaart Delfstoffenwinning Beroepsvisserij Het belang van de sector landbouw wordt in deze figuren waarschijnlijk onderschat 2. Dat verandert weinig aan de conclusie dat recreatie & toerisme, alsmede haven gebonden industrie de belangrijkste IJsselmeer gebonden sectoren zijn. Voor de duiding van de relatie tussen landbouw en het IJsselmeer is het eigenlijk relevanter om te kijken naar de gehele zoetwaterregio IJsselmeergebied (kaart 2). De totale potentiële opbrengst van de landbouwproductie in dit gebied bedraagt (mede op grond van IJsselmeerwater) 1,7 2,9 mld/jaar. 2 Die onderschatting heeft vooral te maken met de afbakening van de sector landbouw in de belangrijkste onderliggende studie, alsmede met de daarbij gehanteerde definitie van directe toegevoegde waarde (waarbij uitgekeerde subsidies, waaronder de EUlandbouwsubsidies, in mindering zijn gebracht op de directe waarde). Voor nadere uitleg: zie de hoofdtekst. 6

7 Betekenis van het IJsselmeergebied voor natuur en economie Daarnaast is het IJsselmeergebied een natuurgebied van internationale betekenis. Een groot deel van het gebied is aangewezen als Europees Natura2000-gebied. Naast intrinsieke ecologische waarde, heeft dit natuurlijke milieu een grote waarde voor economische activiteiten. Soms wordt natuur in het IJsselmeergebied gezien als een belemmering voor economische ontwikkeling (met name in relatie tot vergunningverlening in het kader van Natura 2000), maar het natuurlijk systeem is natuurlijk ook de belangrijkste onderlegger voor een groot aantal economische activiteiten. Kansen Sectoren met de beste toekomstperspectieven in het IJsselmeergebied zijn de sectoren die ook nu al het grootste aandeel in de economie hebben: toerisme/recreatie en haven gebonden industrie. Ook de landbouw in de zoetwaterregio IJsselmeergebied heeft toekomstperspectief, met name in relatie tot de geboden zoetwaterzekerheid. Kansen liggen er dan ook rond zoetwaterzekerheid (met name voor de landbouw) en in de relatie tussen toerisme/recreatie en ecologie. Zoetwaterzekerheid De bijdrage van het IJsselmeer aan de zoetwaterzekerheid in de zoetwaterregio IJsselmeergebied kan voor de landbouw worden gekwantificeerd. Zonder maatregelen neemt de verwachtingswaarde van de schade in de landbouw bij een W + scenario toe van ca. 90 mln/jaar nu tot ca. 300 mln/jaar in 2050 en ca. 540 mln/jaar in De (extra) buffervoorraad in het IJsselmeer draagt fors bij aan beperking van die droogteschade, evenals aan hogere financiële opbrengsten in droge jaren. Tenslotte wordt waterzekerheid naar de toekomst toe een steeds belangrijkere vestigingsfactor. De buffervoorraad in het IJsselmeer garandeert die zoetwaterzekerheid voor de gehele zoetwaterregio. Toerisme/recreatie in relatie tot ecologie Ecologische ontwikkelingen scheppen ook nieuwe kansen voor toerisme/recreatie. Hoewel de directe ecologische effecten van de grotere peildynamiek vanuit de voorkeursstrategie beperkt zijn, is het goed mogelijk deze effecten flink te versterken door aanvullende inrichtings- en beheermaatregelen, met name in relatie tot de waterveiligheidsopgaven. Het gaat daarbij om versterking en uitbreiding van zachte water/land-overgangen (door aanleg van oeverdijken, luwtemaatregelen e.d.). In combinatie met flexibel peil is dit gunstig voor natuur en visstand in het IJsselmeergebied. Dat biedt op zijn beurt weer mogelijkheden voor een groei van toerisme en recreatie gerelateerd aan natuur en sportvisserij. Zeker als daar met aanvullende maatregelen op in wordt gespeeld. Voor het Markermeer/IJmeer is de relatie tussen ecologie en toerisme/recreatie onderzocht. De potentiële toeristisch-/recreatieve investeringsimpuls van het gebied inclusief een reeks ecologische maatregelen ligt 20-35% hoger dan zonder die maatregelen. Ook de blijvende bestedingen en het aantal extra arbeidsplaatsen liggen resp % en 42% hoger. Het is aannemelijk dat de onderliggende verbanden op hoofdlijnen ook op gaan voor de rest van het IJsselmeergebied. Versterking van het gebiedsprofiel van het IJsselmeergebied, met aandacht voor de synergie tussen ecologie en toerisme/recreatie, kan de aantrekkelijkheid van het gebied voor recreatie en toerisme een grote impuls geven. Dat kan positieve effecten hebben voor dag-, verblijfs- en vaarrecreatie, alsmede voor watersport en horeca. Zeker als het IJsselmeergebied zich weet te profileren als het door rust en ruimte gekenmerkte tegenwicht voor de steeds drukker wordende Randstad. 7

8 8 Haven van Makkum Bron:

9 1. Inleiding Wat is de economische betekenis van het IJsselmeergebied en wat zijn de meest relevante sectoren in en om het IJsselmeer? Waar liggen bedreigingen en kansen en waar liggen economische perspectieven? Daarover zijn in verschillende rapportages de nodige cijfers verzameld. Deel I van deze paper zet deze cijfers om in een verhaal over de economische betekenis van het IJsselmeergebied. Er zijn daarvoor geen nieuwe gegevens verzameld. Een deel van de gehanteerde cijfers dateert uit Omdat de economische groei in Nederland sindsdien sterk is afgezwakt (10), gaan we er van uit dat ook deze cijfers nog redelijk bruikbaar zijn. Verder sluit de analyse in belangrijke mate aan op de REOB-studie van de IJsselmeerprovincies (5). Echter er is ook een belangrijk verschil met REOB. De focus van de uitwerking van REOB lag sterk op de voor- en nadelen van de verschillende peilstrategieën die in 2012 in discussie waren, niet op de huidige voorstellen voor flexibel peil en flexibele inrichting. In deel II van deze studie is daarom een analyse gemaakt van de potentiële economische perspectieven in relatie tot de huidige voorstellen rond flexibel peil en flexibele inrichting. Dat levert een verkenning van mogelijkheden en kansen op in relatie tot de voorkeurstrategie voor het IJsselmeer. Niet meer en niet minder. In het navolgende gaan we in op: Deel I: De huidige economische betekenis van het IJsselmeergebied 2. afbakening van het IJsselmeergebied 3. huidige economische betekenis van het IJsselmeergebied 4. betekenis van het IJsselmeergebied voor natuur 5. kansen en bedreigingen Deel II: Economische perspectieven in relatie tot flexibel peil en flexibele inrichting 6. risico s en kansen 7. economische perspectieven 9

10 10 Binnenvaartschip Bron:

11 Deel I: Huidige economische betekenis van het IJsselmeergebied 2. Afbakening van het IJsselmeergebied Voor een goede beschrijving bakenen we eerst het IJsselmeergebied af. Vanuit economisch perspectief is een afbakening aan de waterlijn dan niet adequaat: veel economische functies die afhankelijk zijn van het IJsselmeer, zijn gevestigd op het land op kleinere of grotere afstand van het IJsselmeer. Daarom hanteren we in deze paper een vanuit economisch perspectief gangbare afbakening, waarbij alle economische activiteiten in beeld gebracht worden die afhankelijk zijn van het IJsselmeer, ook in de directe omgeving. Om vertekening te voorkomen wordt de regio Amsterdam daarbij buiten beschouwing gelaten. Zie kaart 1. Daarnaast is van belang dat het IJsselmeer (en Markermeer) een economische betekenis hebben voor een veel groter gebied, namelijk als waterleverancier voor de gehele zoetwaterregio IJsselmeergebied. Feitelijk beslaat dit gebied geheel Noord-Nederland. Dit is weergegeven op kaart 2. Kaart 1: Het IJsselmeergebied vanuit Kaart 2: De zoetwaterregio IJsselmeergebied economisch perspectief (3) (6, 9) Beide ingangen zijn voor deze paper relevant. Om verwarring te voorkomen spreken we in het navolgende respectievelijk over het IJsselmeergebied en de zoetwaterregio IJsselmeergebied. 11

12 12 Oudemirdum Bron: Flickr, arthurvd (http://www.flickr.com/photos/arthurvd/

13 3. Huidige economische betekenis van het IJsselmeergebied 3.1 Toegevoegde waarde en werkgelegenheid Wat is de huidige economische betekenis van het IJsselmeergebied (kaart 1)? Dan is allereerst relevant welke sectoren gerelateerd kunnen worden aan natuurlijke en/of cultuurhistorische aspecten van het gebied. Het NEI (3) benoemt 7 relevante sectoren: toerisme en recreatie, haven gebonden industrie, beroepsvisserij, beroepsscheepvaart, nutsbedrijven, delfstoffenwinning en landbouw. De economische betekenis van deze 7 IJsselmeer gebonden sectoren bedraagt: ca. 1,4 miljard/jaar uitgedrukt als directe 3 (55%) en indirecte 4 (45%) toegevoegde waarde ca banen als directe 5 (52%) en indirecte 6 (48%) werkgelegenheid Ter vergelijking: de directe toegevoegde waarde bedraagt ongeveer de helft van die van de Amsterdamse haven (1), de directe en indirecte werkgelegenheid is juist drie maal zo groot als van de Amsterdamse haven (2). De totale werkgelegenheid in het IJsselmeergebied (d.w.z. inclusief verzorgende activiteiten & diensten) is overigens vele malen groter en bedraagt ca banen, mede dankzij het stuwende effect van de 7 sectoren. 3.2 Toegevoegde waarde voor de zoetwaterregio IJsselmeergebied Daarnaast draagt water uit het IJsselmeer bij aan economische activiteiten in de zoetwaterregio IJsselmeergebied (zie kaart 2). In een gemiddeld droge zomer wordt 1,1 miljard m3 water 7 uit het IJsselmeer aangevoerd naar geheel Noord-Nederland voor peilbeheer, doorspoeling van het watersysteem, beregening van gewassen, industrie en drinkwater. Alleen al de potentiële landbouwopbrengst in de zoetwaterregio IJsselmeergebied bedraagt ca. 1,7-2,9 mld/jaar (bijlage 1; o.b.v. 17, alsmede 21) 8, mede dank zij water uit het IJsselmeer. 3.3 Belangrijkste sectoren Van de 7 IJsselmeer gebonden sectoren is toerisme &recreatie verantwoordelijk voor ongeveer de helft van de toegevoegde waarde en werkgelegenheid en de sector haven gebonden industrie voor ca. 30%. De omvang van de andere 5 sectoren samen is minder dan 20% (zie figuur 1 en 2 en tabel 1 en 2). 3 Directe toegevoegde waarde: productiewaarde na aftrek van kosten 4 Indirecte waarde: productiewaarde na aftrek van kosten die verderop in de keten wordt gerealiseerd 5 Directe werkgelegenheid: banen in bedrijven in deze sectoren binnen in het IJsselmeergebied. 6 Indirecte werkgelegenheid: banen bij toeleveranciers (waarvan een derde binnen en twee derde buiten het IJsselmeergebied). 7 Dat komt overeen met een waterschijf van 55 cm gerekend over het gehele IJsselmeer/Markermeer 8 Bruto toegevoegde waarde basisprijzen. Deze toegevoegde waarde is voor landbouw, bosbouw en visserij. De visserij is slechts 1% van de toegevoegde waarde (persoonlijke communicatie CBS). Deze waarde omvat oa specifieke loondiensten met betrekking tot het productieproces. 13

14 Figuur 1: Aandeel directe toegevoegde waarde 7 IJsselmeergebonden sectoren (2000) Toerisme en recreatie Havengebonden industrie Nutsbedrijven (water en energie) Landbouw Beroepsscheepvaart Delfstoffenwinning Figuur 2: Aandeel werkgelegenheid 7 IJsselmeergebonden sectoren (2000) Toerisme en recreatie Havengebonden industrie Nutsbedrijven (water en energie) Landbouw Beroepsscheepvaart Delfstoffenwinning Beroepsvisserij Tabel 1: directe toegevoegde waarde van 7 IJsselmeer gebonden sectoren (2000) Bron: 3 Sector Directe toegevoegde waarde (mln ) Als % van totaal Toerisme & recreatie % Haven gebonden industrie % Nutsbedrijven 66 9% Landbouw 45 6% Beroepsscheepvaart 22 3% Delfstoffenwinning 7 1% Beroepsvisserij 6 1% Totaal 770 Tabel 2: directe + indirecte werkgelegenheid van 7 IJsselmeer gebonden sectoren Bron: 3 (2000) Sector Directe werkgelegenheigelegenheigelegenheid Indirecte werk- Totaal werk- Als % van totaal Toerisme en recreatie % Haven gebonden industrie % Landbouw % Nutsbedrijven % Beroepsscheepvaart % Beroepsvisserij ,5% Delfstoffenwinning ,3% Totaal In de sector toerisme en recreatie gaat het dan om watersport, oeverrecreatie, verblijfsrecreatie, cultuur en sport, dagrecreatie en horeca. In de sector haven gebonden industrie gaat het om visverwerking, voeding, chemie en scheepsbouw. 14

15 De inschatting van het NEI dat de landbouw in de directe omgeving van het IJsselmeer maar 6% van de directe toegevoegde waarde (= 45 mln/jaar) voor zijn rekening neemt, is daarbij waarschijnlijk een onderschatting 9. Dat verandert weinig aan de conclusie dat recreatie & toerisme, alsmede haven gebonden industrie de belangrijkste IJsselmeer gebonden sectoren zijn. Voor de duiding van de economische relatie tussen de landbouw en het IJsselmeer is het feitelijk relevanter om te kijken naar de gehele zoetwaterregio IJsselmeergebied (kaart 2). De landbouw in dit gehele gebied wordt vanuit het IJsselmeer/Markermeer van water wordt voorzien. De potentiële opbrengst van de landbouw in dit gebied bedraagt ca. 1,7-2,9 mld/jaar (bijlage 1; o.b.v. 17) Regionale spreiding In absolute zin is de werkgelegenheid in de 7 IJsselmeer gebonden sectoren met name geconcentreerd in het zuidelijk deel van het gebied en Flevoland (zie figuur 3). Toch betekent dit niet dat deze sectoren voor de economie in het noordelijk deel minder belangrijk zijn. Integendeel: in de noordelijke regio s dragen deze sectoren relatief veel bij aan de werkgelegenheid (zie figuur 4). 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Figuur 3: Directe werkgelegenheid in de 7 IJsselmeer gebonden sectoren als % van het totaal (3). 0,25 0,2 0,15 0,1 0,05 0 Figuur 4: Relatieve belang IJsselmeer gebonden sectoren als % totale werkgelegenheid in de subregio. (3). 9 Die onderschatting heeft te maken met 3 factoren (mond. Mededeling M. Briene, 19): Bij de afbakening van de sector landbouw zijn alleen sectoren met een directe link naar water meegenomen. In het Ijsselmeergebied redelijk omvangrijke sectoren als agrarische dienstverlening en hoveniersbedrijven zijn buiten beschouwing gebleven. Juist de toegevoegde waarde van de agrarische sector is sinds het peiljaar van de NEI-studie relatief sterk gegroeid. Er is in de NEI-studie gerekend met bruto toegevoegde waarde tegen factorkosten. Hierbij is het saldo van indirecte belastingen en subsidies in mindering gebracht. Voor de meeste sectoren maakt dat niet uit, maar voor de landbouw is dit substantieel, met name in relatie tot de EU-landbouwsubsidies. Ca. 80% van de landbouwbedrijven in Nederland ontvangt inkomenssteun in de vorm van directe betalingen vanuit het GLB. In de jaren 2007/2009 waren de directe GLB-betalingen verantwoordelijk voor gemiddeld ca. 40% van de bedrijfsinkomens (20). 15

16 16 Het Veluwemeer Bron: Peter van Bolhuis / Pandion

17 4. Betekenis van het IJsselmeergebied voor natuur Het IJsselmeergebied is een natuurgebied van internationale betekenis. De natuur in het IJsselmeergebied heeft zowel een intrinsieke waarde, als een gebruikswaarde voor allerlei functies. 4.1 Natuurwaarden in het IJsselmeergebied Door de aanwezigheid van ondiepe voedselrijke wateren is het gebied aantrekkelijk voor veel diersoorten. Grote aantallen vogels foerageren, ruien, broeden en rusten in het open water en aan de rand van het gebied. Het gebied is een onmisbare schakel in de vogeltrekroutes tussen Siberië en Afrika. Het is een van de weinige zoetwatergebieden in West-Europa die in de winter niet of vrijwel niet dichtvriest. Daarnaast zijn er in de randmeren uitgestrekte waterplantenvelden te vinden. Voor de Friese kust liggen duizenden hectaren aan buitendijkse gebieden met graslanden, rietvelden en zandplaten, die broedgelegenheid opleveren voor een veelheid aan vogelsoorten. Een groot deel van het IJsselmeer en de randmeren maken onderdeel uit van Natura2000 (4). Ook de landschappelijke kwaliteiten (open ruimte) van het IJsselmeer spreken tot de verbeelding. De natuurpotenties van het IJsselmeer worden nog lang niet altijd in volle omvang benut. Het ontbreken van peildynamiek, de aanwezigheid van veel harde oevers, eutrofiëring, problemen met slib (Markermeer) visserijdruk en het ontbreken van vismigratiemogelijkheden, zorgt voor een suboptimale ontwikkeling van natuurwaarden. 4.2 Gebruikswaarde van natuur Dit natuurlijke habitat is soms een belemmering voor economische activiteiten en ruimtelijke ontwikkelingen. Met name de natuurwetgeving voortvloeiend uit Natura2000 wordt regelmatig als belemmerend ervaren bij vergunningverlening. Op meerdere plaatsen zijn ontwikkelingen vertraagd en stranden procedures bij de Raad van State (havenfront Harderwijk, recreatieve verdiepingen uit het IIVR). Ook de aanleg of uitbreiding van havens is meermalen door procedures, bezwaarschriften of onzekerheid bij de vergunningverlening vertraagd (13). Anderzijds vormt dit natuurlijke habitat ook de onderlegger voor een groot aantal economische activiteiten, met name op het vlak van recreatie & toerisme en (sport)visserij. Dit heeft zowel betrekking op het natuuraspect als de belevingswaarde en de landschappelijke kwaliteit. Dat uit zich bijvoorbeeld in de zorgen van de recreatiesector over de windmolenplannen langs de Friese kust (13). 17

18 Haven buitendijks Bron: Strootman landschapsarchitecten

19 5. Kansen en bedreigingen 5.1 IJsselmeer gebonden sectoren in het IJsselmeergebied IJsselmeer gebonden sectoren van enige omvang die zich eind 20e eeuw voorspoedig hebben ontwikkeld zijn toerisme en recreatie, haven gebonden industrie en de binnenvaart. Dit zijn ook de sectoren die naar de toekomst toe het meeste perspectief lijken te hebben (3). Gunstige perspectieven lijken daarnaast aanwezig voor (wind)energie, zandwinning, landbouw en watervoorziening (3). Een uitgebreide analyse van de huidige situatie en de trend voor de middellange termijn (inclusief kaartbeelden) is terug te vinden in het REOB uit 2012 (5). Hieronder vatten we deze bevindingen samen en vullen we ze op onderdelen aan met recente ontwikkelingen: Haven gebonden industrie en binnenvaart Voor de haven gebonden industrie wordt een verdere uitbreiding van containerhavens verwacht en daarmee samenhangend een beperkte uitbreiding van de haven gebonden industrie. In relatie daarmee wordt ook voor de binnenvaart een beperkte groei verwacht, waarbij er een tendens is naar inzet van grotere schepen en een intensiever gebruik van belangrijke vaarroutes/-geulen. Toerisme en recreatie De sector toerisme en recreatie is snel gegroeid, vooral op het vlak van: Watersport. Het IJsselmeergebied is een belangrijk vaargebied. Het aantal ligplaatsen in jachthavens is gestegen van ca in 1965 naar ruim in De laatste jaren is de groei afgezwakt tot een licht stijgende trend. Ook de groei van het aantal recreatievaartuigen in het IJsselmeergebied is afgezwakt, in 2012 was zelfs sprake van een lichte daling. Een belangrijke trend is die van zeilen naar ankeren. Zie kader 1. Oeverrecreatie. De trend is een toename van de verblijfs- en dagrecreatie, stranden en zwemlocaties en een groei van durf(water)sporten als kitesurfen. Verder wordt een toename voorzien in relatie tot de boulevards van Almere en Lelystad. Horeca. Ook de horeca profiteert van deze ontwikkelingen (3). Kader 1. Er moet wat te beleven zijn (13) Er is de laatste jaren sprake van een trend waarbij minder wordt gevaren en meer wordt geankerd. De boot wordt gebruikt als een huisje op het water, voor weekendjes weg, van waaruit tochten en activiteiten worden ondernomen. De rol van het achterland wordt daarbij steeds belangrijker: men blijft langer in de havens liggen, dan moet daar ook wat te beleven zijn. Een haven die wat bijzonders biedt, kan een vaardoel worden. De verblijftijd in havens die wat te bieden hebben neemt toe. Een dorp van waaruit een attractie kan worden bezocht of een activiteit kan worden ondernomen, zoals een fietstocht heeft kansen. Leuke winkeltjes, lekker eten, sfeer, een terrasje, worden steeds belangrijker. De overall-verwachting is dat de groei in de sector toerisme en recreatie door zal zetten, mede ook in relatie tot het recreatietekort in de Randstad, de toenemende vergrijzing en een deels daarmee samenhangende behoefte aan luxe en comfort (18). De huidige recessie maakt deze groei enigszins onzeker, niettemin is de verwachting dat de economie de komende jaren weer gaat aantrekken. Er is nog veel groeipotentie. Er wordt nog een toename van het aantal aanlegplaatsen in de havens van het Markermeer en de Randmeren voorzien. Ook voor de monding van de IJsseldelta wordt een 19

20 groei in havens en vaarbewegingen verwacht. Voor het Markermeer/IJmeer is een kwantitatief uitwerking van de groeipotenties beschikbaar (zie kader 2). Kader 2. Groeipotenties sector toerisme en recreatie in Markermeer/IJmeer (11) In een studie naar de groeipotenties van de sector toerisme en recreatie in de regio Markermeer/IJmeer in opdracht van de Werkmaatschappij Markermeer-IJmeer uit 2011 schetst de LA-group tot 2020 de volgende groeipotenties: Bungalowparken. 5-10% groeipotentieel in het Noord-Hollandse deel en 15-30% in het Flevolandse deel Hotels % groeipotentieel in het Noord-Hollandse deel en 21% in het Flevolandse deel Congres/zaalvoorzieningen. 12% groeipotentieel in het Noord-Hollandse deel en 40-80% in het Flevolandse deel Horeca. 7% groeipotentieel in het Noord-Hollandse deel en 18% in het Flevolandse deel Een daling van de vraag naar campings, maar wel ruimte voor nieuwe concepten Een verdubbeling van de vraag naar camperplaatsen Ruimte voor een grootschalig thermencomplex Ruimte voor extra ligplaatsen in jachthavens Ruimte voor uitbreiding van durf(water)sporten als kabelskibanen De LA-groep heeft daartoe alle plannen in het gebied tegen het licht gehouden en deze getoetst op realiteitswaarde tegen de achtergrond van de vraagontwikkeling. Dat is vertaald in een realistisch programma. Wanneer dit realistische programma volledig wordt uitgevoerd, zou dat tot circa 2020 een toeristisch-recreatieve investeringsimpuls 10 kunnen opleveren tenminste tussen 315 en 1095 mln, waarvan ruim 70% private investeringen en bijna 30% publieke investeringen. In de periode kan nog een extra impuls ontstaan, oplopend tot 440 mln. Uitvoering van dit programma zou vervolgens kunnen zorgen voor blijvende economische effecten in de vorm van jaarlijkse bestedingen 11 van 135 tot 273 mln en een toename van de werkgelegenheid met arbeidsplaatsen. Overige sectoren met groeipotentieel Daarnaast is er sprake van het volgende groeipotentieel bij de overige vier sectoren: Zandwinning. De vraag naar zand hangt sterk samen met de economische situatie in de bouwnijverheid. Die is momenteel niet florissant. Kansen liggen er met name in combinatie met ecologie-projecten als Markerwadden en de waterveiligheidsopgaven (5). Binnenvisserij. De binnenvisserij kent een afnemend economisch belang. De verwevenheid met de toeristische sector zal verder toenemen (3). Energieproductie. Voor wat betreft conventionele energieopwekking zijn twee grote energiecentrales in het IJsselmeergebied (Diemen en Lelystad) in de afgelopen jaren gemoderniseerd en uitgebreid. Verdere uitbreiding van de productie ligt niet voor de hand. Integendeel, door overcapaciteit op de Nederlandse elektriciteitsmarkt zullen er de komende jaren eerder centrales gesloten worden (8). De winning van duurzame energie zal verder toenemen, vooral in de vorm van nieuwe windmolenparken in concentratiegebieden (5). Watervoorziening. Vooralsnog worden geen grote wijzigingen verwacht in de infrastructuur van de oppervlaktewaterwinningen voor drinkwater. De rol van het IJsselmeer voor de watervoorziening voor Noord-Nederland neemt toe (zie paragraaf 5.2). 5.2 De landbouw in de zoetwaterregio IJsselmeergebied Voor de landbouw in de zoetwaterregio IJsselmeergebied geldt dat de ontwikkelingskansen per deelgebied sterk kunnen verschillen, afhankelijk van de landbouwstructuur. Kansen liggen er met name voor hoogwaardige land- en tuinbouw. Waterzekerheid is een voorwaarde voor die verdere ontwikkeling. Die waterzekerheid is in Noord-Nederland aanwezig, mede op grond van de 10 Investeringsimpuls: eenmalige investeringen met positieve gevolgen voor bedrijvigheid en werkgelegenheid in het gebied 11 Bestedingsimpuls: jaarlijks terugkomende uitgaven van toeristen en recreanten die ten goede komen aan het gebied. 20

21 buffervoorraad in het IJsselmeer. Dat voorkomt niet alleen opbrengstderving in droge jaren, maar leidt tot hogere financiële opbrengsten doordat geprofiteerd kan worden van hogere productprijzen in droge jaren. Last-but-not-least is waterzekerheid een steeds belangrijkere vestigingsfactor. 5.3 Stedelijke ontwikkelingen Tenslotte is er sprake van voortgaande stedelijke ontwikkeling en daarbij behorende infrastructuur. Het stedelijk gebied van de Metropoolregio Amsterdam (vooral Almere) blijft uitbreiden. Ook de regio Zwolle/Kampen ontwikkelt zich sterk. Grootschalig buitendijks bouwen staat sterk ter discussie en in het huidige beleid zijn slechts zeer beperkt uitbreidingen voorzien (5). 21

22 22 Zeilen op het IJsselmeer Bron:

23 Deel II Economische perspectieven in relatie tot flexibel peil en flexibele inrichting 6. Risico s en kansen Maar wat is nu het potentiële effect van flexibel peil en flexibele inrichting binnen de voorkeursstrategie voor het IJsselmeergebied op het economisch perspectief? Welke sectoren worden er door getroffen en welke sectoren kunnen er van profiteren? In figuur 3 zijn de potentiële effecten in beeld gebracht van de eerste stap flexibel peilbeheer (met een bandbreedte in het zomerpeil 20 cm) in het IJsselmeer op functies in het IJsselmeer. De effecten manifesteren zich primair via de volgende aspecten: 1. Zoetwaterzekerheid 2. Peilfluctuaties in het IJsselmeer 3. Wateroverlast en droogte in buitendijkse gebieden 4. Vergroting peildynamiek en toename land/water-gradiënten en areaal buitendijks gebied Deze primaire effecten hebben weer secundaire en tertiaire (economische) effecten. Dat wordt in het navolgende per aspect uitgewerkt. 6.1 Zoetwaterzekerheid Primaire effect Flexibel peilbeheer heeft een positief effect op de zoetwaterzekerheid, doordat de totale waterschijf op het IJsselmeer kan worden verdubbeld (200 mln m3 water extra) en omdat het vaste streefpeil wordt vervangen door flexibel peil waardoor dynamisch kan worden ingespeeld op de weers- en afvoerverwachtingen in relatie tot de wensen van verschillende gebruikers. Secundaire effecten Die grotere zoetwaterzekerheid is gunstig voor het beheer van de regionale watersystemen (veiligheid en doorspoelen) en de zoetwatervoorziening van sectoren als landbouw, industrie, energievoorziening, binnendijkse recreatie en binnendijkse natuur. Tertiaire (economische) effecten Een grotere zoetwaterzekerheid is van belang voor meerdere sectoren in de zoetwaterregio IJsselmeergebied. Voor de landbouw kan dat worden gekwantificeerd. Momenteel is sprake van een jaarlijkse gewasschade in zoetwaterregio IJsselmeergebied van 90 mln. Bij niets doen is berekend dat die schade in het W + -scenario oploopt tot ca. 300 mln in 2050 en ca. 540 mln in 2100 (zie bijlage A; 17). Die extra schade kan (deels) worden vertaald in opbrengsten als wél maatregelen worden genomen. Welk deel van de schade kan worden voorkomen is afhankelijk van de hoeveelheid water die beschikbaar wordt gemaakt, en de infrastructuur zoals bijvoorbeeld beregening (zie bijlage A; 17). Daarmee is er over-all sprake van duidelijke positieve economische effecten. 23

Koppel kuifeenden. Kuifeenden

Koppel kuifeenden. Kuifeenden 42 Ecologie en natuurfuncties Het IJsselmeergebied is een uniek natuurgebied van (inter-)nationale betekenis. Het is een van de zee afgesloten, benedenstrooms gelegen, zoet laaglandmeer met een relatief

Nadere informatie

Actualisatie gegevens recreatievaart Bypass Kampen 2010-2015

Actualisatie gegevens recreatievaart Bypass Kampen 2010-2015 Actualisatie gegevens recreatievaart Bypass Kampen 2010-2015 -1- Lelystad, maart 2015 Opdrachtgever: Opgesteld door: Ministerie I&M Contactpersoon: Mevrouw P. van Schooten Bataviahaven 1, 8242 PR Lelystad

Nadere informatie

VERSLAG BELANGHEBBENDENSESSIE VBIJ IN AMSTERDAM

VERSLAG BELANGHEBBENDENSESSIE VBIJ IN AMSTERDAM VERSLAG BELANGHEBBENDENSESSIE VBIJ IN AMSTERDAM IN HET KADER VAN HET PROJECT DE MEERWAARDE VAN BIODIVERSITEIT 6 oktober 2011 Verslag belanghebbendensessie VBIJ in Almere in het kader van het project De

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer

Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer 1 Programma Welkom door Douwe Hollenga, voorzitter van de stuurgroep - Wat is Natura 2000 - Waar staan we: wat is geweest en wat komt Toelichting

Nadere informatie

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust De impact op recreatie en toerisme -Addendum bij de studie uit 2014- Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Omvang van de impact (actualisatie) 3 3 Conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

Windmolenparken dicht op de kust

Windmolenparken dicht op de kust Windmolenparken dicht op de kust De impact op recreatie en toerisme Inhoud Blz. 1 Aanleiding 1 2 Impact op recreatie en toerisme 1 3 Bestedingseffect 5 4 Werkgelegenheid 7 5 Gevoeligheidsanalyse 9 6 Conclusie

Nadere informatie

Reactie watersportsector n.a.v. bijeenkomst Rijkswaterstaat over bestaand gebruik IJsselmeergebied

Reactie watersportsector n.a.v. bijeenkomst Rijkswaterstaat over bestaand gebruik IJsselmeergebied Reactie watersportsector n.a.v. bijeenkomst Rijkswaterstaat over bestaand gebruik IJsselmeergebied Diverse belangenorganisaties waaronder HISWA Vereniging en een aantal watersportondernemers waren op 18

Nadere informatie

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone

MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone MKBA Windenergie binnen de 12-mijlszone Den Haag, 3 november 2014 Niels Hoefsloot Ruben Abma Inhoud presentatie 1. Onderzoeksmethode en uitgangspunten 2. Directe effecten 3. Indirecte/externe effecten

Nadere informatie

Structuurvisie Noord-Holland. Achtergrondinformatie

Structuurvisie Noord-Holland. Achtergrondinformatie Structuurvisie Noord-Holland Achtergrondinformatie Structuurvisie: waarom en wat? - Inwerkingtreding Wro 1 juli 2008 - elke overheidslaag stelt eigen structuurvisie op (thema of gebied) - structuurvisies

Nadere informatie

RISICOSIGNALERING Droogte

RISICOSIGNALERING Droogte RISICOSIGNALERING Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut IEIDING heeft invloed op de groei van planten en gewassen, op de grondwaterstanden en daarmee indirect op bijvoorbeeld energiebedrijven

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen

Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Maatschappelijke Kosten Baten Analyse Waarheen met het Veen Ernst Bos en Theo Vogelzang (LEI) Opgave LEI: Beoordeel peilstrategieën Groene Hart op basis van Maatschappelijke Kosten en Baten Opbouw presentatie:

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

Een snelle kosteneffectiviteitanalyse. voor Deltaprogramma IJsselmeergebied:

Een snelle kosteneffectiviteitanalyse. voor Deltaprogramma IJsselmeergebied: CPB Notitie 27 september 2012 Een snelle kosteneffectiviteitanalyse voor Deltaprogramma IJsselmeergebied: Wat zijn de kosten en veiligheidsbaten van wel of niet meestijgen met de zeespiegel en extra zoetwaterbuffer?

Nadere informatie

Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust

Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust Kennisinventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Friese IJsselmeerkust december 2013 Contacten Chris Bakker, c.bakker@itfryskegea.nl, t. 0512-30 58 60 Bronnen -Projectplan de groeiende IJsselmeerkust van

Nadere informatie

-Onderzoek van de effecten dat Windpark Fryslân heeft op het toerisme langs de Friese IJsselmeerkust.

-Onderzoek van de effecten dat Windpark Fryslân heeft op het toerisme langs de Friese IJsselmeerkust. Onderzoek: Invloed door Windpark Fryslân op Toerisme IJsselmeerkust Publicatiedatum onderzoek: 18.01.2016 Gepubliceerd door: IJsselmeer Windmolenvrij Aanleiding onderzoek: Het ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Ecologische effecten van diverse peilregimes en mogelijke compenserende of mitigerende maatregelen

Ecologische effecten van diverse peilregimes en mogelijke compenserende of mitigerende maatregelen Voorverkenning lange termijn peilbeheer IJsselmeer Deskundigengroep ecologie & natuurwetgeving (definitief 15.02.2010) Ecologische effecten van diverse peilregimes en mogelijke compenserende of mitigerende

Nadere informatie

Hatertse en Overasseltse Vennen

Hatertse en Overasseltse Vennen Hatertse en Overasseltse Vennen Maatregelplan aanpak verdroging en natuur Harro Kraal Waterschap Rivierenland Beleid Rijksbeleid TOP-gebieden EHS Provinciaal Waterhuishoudingsplan Actiegebieden Waterberging

Nadere informatie

Landschap Waterland AB 26-06-2009 Agendapunt 5: jaarrekening 2008 BIJLAGE 1: BESTUURSSAMENVATTING JAARREKENING 2008 1. ONDERDEEL WATERLAND

Landschap Waterland AB 26-06-2009 Agendapunt 5: jaarrekening 2008 BIJLAGE 1: BESTUURSSAMENVATTING JAARREKENING 2008 1. ONDERDEEL WATERLAND Landschap Waterland AB 26-6-29 Agendapunt 5: jaarrekening 28 BIJLAGE 1: BESTUURSSAMENVATTING JAARREKENING 28 1. ONDERDEEL WATERLAND 1.1. Beleidsuitgangspunten 28 onderdeel Waterland De gemeenschappelijke

Nadere informatie

Deltaprogramma I IJsselmeergebied. Atlas van het IJsselmeergebied

Deltaprogramma I IJsselmeergebied. Atlas van het IJsselmeergebied Deltaprogramma I IJsselmeergebied Atlas van het IJsselmeergebied Atlas van het IJsselmeergebied I Colofon Samengesteld door: MWH B.V. www.mwhglobal.nl Fotografie: Foto kaft: Foto s Flora en Fauna: Oplage:

Nadere informatie

Toetsing waterhuishouding

Toetsing waterhuishouding Toetsing waterhuishouding Bedrijventerrein Hattemerbroek - deelgebied Hattem Quickscan waterhuishouding - nieuwe stedenbouwkundige opzet Ontwikkelingsmaatschappij Hattemerbroek B.V. december 2009 concept

Nadere informatie

Deltaprogramma IJsselmeergebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse IJsselmeergebied

Deltaprogramma IJsselmeergebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse IJsselmeergebied Deltaprogramma IJsselmeergebied Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse IJsselmeergebied Colofon Deltaprogramma IJsselmeergebied Nieuwe Uitleg 1 Den Haag Deltaprogramma IJsselmeergebied Probleemanalyse fase

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon. Inleiding Het veenkoloniaal gebied in Drenthe is door het Rijk aangewezen

Nadere informatie

Vormvrije m.e.r.-beoordeling Landgoed Hydepark, Doorn, gemeente Utrechtse Heuvelrug

Vormvrije m.e.r.-beoordeling Landgoed Hydepark, Doorn, gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Contactpersoon Gosewien van Eck Datum 14 november 2013 Kenmerk N001-1220333GGV-evp-V01-NL Vormvrije m.e.r.-beoordeling Landgoed Hydepark, Doorn, gemeente Utrechtse Heuvelrug 1 Inleiding De gemeente

Nadere informatie

Deltascenario s. Deltaprogramma

Deltascenario s. Deltaprogramma Deltaprogramma Deltascenario s Verkenning van mogelijke fysieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in de 21 ste eeuw op basis van KNMI 06- en WLO-scenario s, voor gebruik in het Deltaprogramma 2011-2012

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

Monitor Toerisme en Recreatie Flevoland 2014. Samenvatting economische effectberekening, cijfers 2013

Monitor Toerisme en Recreatie Flevoland 2014. Samenvatting economische effectberekening, cijfers 2013 Monitor Toerisme en Recreatie Flevoland 2014 Samenvatting economische effectberekening, cijfers 2013 MONITOR TOERISME EN RECREATIE FLEVOLAND 2014 2 Monitor Toerisme en Recreatie Aanleiding en doel Deze

Nadere informatie

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011

Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland. Is het rijk aan zet? Willem Ligtvoet, 19 april 2011 Klimaatbestendige ontwikkeling van Nederland Is het rijk aan zet? 1 Voorstudie PBL (2009) Speerpunten klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling: 1. Waterveiligheid 2. Zoetwatervoorziening 3. Klimaatbestendige

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Sluis Kornwerderzand op maat voor de toekomst. Een impuls voor de Nederlandse economie

Sluis Kornwerderzand op maat voor de toekomst. Een impuls voor de Nederlandse economie Sluis Kornwerderzand op maat voor de toekomst Een impuls voor de Nederlandse economie Sluis Kornwerderzand De sluis bij Kornwerderzand op de Afsluitdijk heeft beperkte afmetingen. Hierdoor kunnen bepaalde

Nadere informatie

Harderbos en Harderbroek verbonden

Harderbos en Harderbroek verbonden Harderbos en Harderbroek verbonden De Ganzenweg is een verbinding voor mensen, maar een barrière voor dieren. Er ligt al een faunapassage onderdoor. De route daar naar toe is voor dieren nog niet ideaal.

Nadere informatie

Ieder zijn deel Verdeling toeristische bestedingen Zuid-Limburg: huidige stand van zaken (2006/2007) en terugblik (2002/2003)

Ieder zijn deel Verdeling toeristische bestedingen Zuid-Limburg: huidige stand van zaken (2006/2007) en terugblik (2002/2003) Ieder zijn deel Verdeling toeristische bestedingen Zuid-Limburg: huidige stand van zaken (2006/2007) en terugblik (2002/2003) Rapportage in opdracht van Stichting VVV Zuid-Limburg 14 februari 2008 Projectnummer

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Bijlage D WINDTURBINE OPSTELLING VARIANTEN

Bijlage D WINDTURBINE OPSTELLING VARIANTEN Bijlage D WINDTURBINE OPSTELLING VARIANTEN DICHTSTEBOLSTAPELING EN SCHAAKBORDOPSTELLING In de richtlijnen voor het MER is aangegeven dat voor de parken aan de Noordermeerdijk en de Westermeerdijk ook

Nadere informatie

Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer

Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer Hydrologische mogelijkheden voor opzet van het zomerpeil op het IJsselmeer Karen Meijer Joachim Hunink 1205221-002 Deltares,

Nadere informatie

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014

Kerncijfers toerisme Zeeland 2014 Kerncijfers toerisme Zeeland 214 Oriëntatiefase Informatiebronnen tijdens de oriëntatiefase van de se toerist in Zeeland (aantallen zijn gebaseerd op toeristische vakanties) 3 Rechtstreeks bij accommodatieverschaffer

Nadere informatie

Deltanetwerk, 29 november 2012

Deltanetwerk, 29 november 2012 Deltanetwerk, 29 november 2012 Kust- en Deltaontwikkeling in Zuid-Holland Mr. A.M. Kleij MPA Programmadirecteur provincie Zuid-Holland De Zuidvleugel Integrale visie gebiedsontwikkeling Integrale ontwikkeling

Nadere informatie

Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten

Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten RAPPORTAGE QUICK SCAN Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten in de provincie Overijssel maart 2010 RAPPORTAGE QUICK SCAN Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten in de provincie

Nadere informatie

IJburg, Amsterdam. Data. Voorbeeldprojecten IJburg, Amsterdam. atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu

IJburg, Amsterdam. Data. Voorbeeldprojecten IJburg, Amsterdam. atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu Voorbeeldprojecten IJburg, Amsterdam IJburg, Amsterdam atelier GROENBLAUW, Madeleine d Ersu Data Locatie: IJburg, Amsterdam Contact: Projectbureau IJburg Opdrachtgever: Gemeente Amsterdam Ontwerper/waterconcept:

Nadere informatie

Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen. Bron: beeldbank.rws.nl

Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen. Bron: beeldbank.rws.nl Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen Bron: beeldbank.rws.nl Introductie Herkingen, Stellendam en Ouddorp zijn gelegen op Goeree-Overflakkee, het meest zuidelijke eiland van de Zuid-Hollandse

Nadere informatie

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied.

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

VESTIGINGENREGISTER PARKSTAD LIMBURG

VESTIGINGENREGISTER PARKSTAD LIMBURG Rapportage door bureau Onderzoek en Statistiek van de gemeente Heerlen Telefoon: 45 564741 E-mail: o&s@heerlen.nl Limburg, februari 27 VESTIGINGENREGISTER PARKSTAD LIMBURG METING 26 INHOUD INLEIDING...-

Nadere informatie

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband)

Almere 2.0. studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Almere 2.0 studieopdracht 3e jaar T&L (in teamverband) Voor de derdejaarsopdracht Ecologie van de opleiding TenL stond de woningopgave van Almere centraal. Almere is in korte tijd uitgegroeid tot een stad

Nadere informatie

Peilbesluit IJsselmeergebied

Peilbesluit IJsselmeergebied Peilbesluit IJsselmeergebied Advies over reikwijdte en detailniveau van het milieueffectrapport 21 oktober/ rapportnummer 3035 1. Hoofdpunten van het MER Rijkswaterstaat heeft het voornemen voor het IJsselmeer

Nadere informatie

RAADSBIJEENKOMST LELYSTAD SESSIE 4

RAADSBIJEENKOMST LELYSTAD SESSIE 4 RAADSBIJEENKOMST LELYSTAD SESSIE 4 Datum: 13 maart 2012. Deelsessie: 19.55 20.45 uur in de Calamiteitenzaal Doel: Beeldvorming. Onderwerp: Standpunt ontwikkeling windpark Markermeer. Toelichting: Door

Nadere informatie

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie.

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. Versie 28 februari 2014 Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. 250 miljoen euro per jaar wordt geraamd als extra onderhoudskosten voor infrastructuur (wegen en rioleringen)

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Format voor inhoudelijk eindverslag subsidieprojecten Koers Noord

Format voor inhoudelijk eindverslag subsidieprojecten Koers Noord Format voor inhoudelijk eindverslag subsidieprojecten Koers Noord U heeft onlangs een project afgerond dat financieel is ondersteund door het SNN. Voor het SNN is het van groot belang te weten wat de resultaten

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

Trots op Groningen Hoe beleven Groningers het wonen en recreëren in de provincie?

Trots op Groningen Hoe beleven Groningers het wonen en recreëren in de provincie? Trots op Groningen Hoe beleven Groningers het wonen en recreëren in de provincie? In deze factsheet staat de beleving over het wonen en over het recreëren in Groningen centraal. Het gaat om hoe de inwoners

Nadere informatie

- Ideeënconsultatie Circuit Zandvoort -

- Ideeënconsultatie Circuit Zandvoort - - Ideeënconsultatie Circuit Zandvoort - De Provincie Noord-Holland vraagt om: Ideeën uit de markt Aanleiding De provincie Noord-Holland roept marktpartijen en maatschappelijke organisaties op om mee te

Nadere informatie

Antwoorden op vragen en opmerkingen hoorzitting windenergie van PS Fryslân

Antwoorden op vragen en opmerkingen hoorzitting windenergie van PS Fryslân Antwoorden op vragen en opmerkingen hoorzitting windenergie van PS Fryslân 27 november 2014 Tijdens de hoorzittingen van Provinciale Staten van Friesland over windenergie op 17, 18, 20 en 24 november zijn

Nadere informatie

Bijlage. vaarbewegingen Waterfront-Zuid

Bijlage. vaarbewegingen Waterfront-Zuid Bijlage 10 Notitie vaarbewegingen Waterfront-Zuid GEMEENTE HARDERWIJK WATERRECREATIE ADVIES Waterrecreatie Advies B.V. Het Ravelijn 1 Po.tbu.123, 8200 AC Letystad Tel. 0320 21 8847, fax 0320 2813 08 Rek.

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

gebiedsontwikkeling perkpolder hulst

gebiedsontwikkeling perkpolder hulst gebiedsontwikkeling perkpolder hulst De ontwikkeling van een aantrekkelijk woon-, werk- en recreatielandschap Gebiedsontwikkeling Perkpolder De ontwikkeling van een aantrekkelijk woon-, werk- en recreatielandschap

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

TAB Verdienmodel. 1. Overzicht potentieel TAB areaal 2. Huidig grondbezit 3. Quickscan verdienmodel 4. Cases verdienmodel:

TAB Verdienmodel. 1. Overzicht potentieel TAB areaal 2. Huidig grondbezit 3. Quickscan verdienmodel 4. Cases verdienmodel: TAB Verdienmodel 1. Overzicht potentieel TAB areaal 2. Huidig grondbezit 3. Quickscan verdienmodel 4. Cases verdienmodel: Stadslandbouw Tijdelijke (wind)energie Natte bedrijventerreinen Potentieel TAB

Nadere informatie

Luwtemaatregel en verondieping Hoornse Hop

Luwtemaatregel en verondieping Hoornse Hop Luwtemaatregel en verondieping Informatiebijeenkomst Belangenorganisaties 16 februari 2016 Thijs Schuhmacher omgevingsmanager 2 RWS BEDRIJFSINFORMATIE WELKOM Programma: 13:30 14:00 Inloop 14:00 14:05 Welkom

Nadere informatie

Centrale Zandwinning Weert. Van primaire zandwinkel naar gebiedsontwikkeling

Centrale Zandwinning Weert. Van primaire zandwinkel naar gebiedsontwikkeling Centrale Zandwinning Weert Van primaire zandwinkel naar gebiedsontwikkeling Centrale Zandwinning Weert Situatie Medio 2015: specie uit huidige winning definitief op De continuïteit van een lokale werkgever

Nadere informatie

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte.

De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. De slimme ecologische oplossing tegen wateroverlast én droogte. NATUURBEHEER & LANDBOUW www.hydrorock.com Natuurbeheer en watermanagement Droogte, hittegolven, hevige regenval en overstromingen. Ze komen

Nadere informatie

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 t.b.v. Monitor Arbeidsmarkt en Onderwijs Provincie Noord-Holland IJmuiden, 23 november 2012 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Belangrijkste

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

De functie van het Balgzand als hoogwatervluchtplaats voor wadvogels II. aantallen vogels en hun verspreiding tijdens hoogwater

De functie van het Balgzand als hoogwatervluchtplaats voor wadvogels II. aantallen vogels en hun verspreiding tijdens hoogwater De functie van het Balgzand als hoogwatervluchtplaats voor wadvogels II. aantallen vogels en hun verspreiding tijdens hoogwater Rapportage van onderzoek In opdracht van Rijkswaterstaat Directie Noord-Holland

Nadere informatie

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats Vissen in het IJsselmeer Romke Kats Functies IJsselmeer Water Transport Recreatie Visserij Natuur Vissen in het IJsselmeer Historie Ecologie Voedselketen IJsselmeer algen, vissen, mosselen, waterplanten,

Nadere informatie

Aansluiting van de jachthaven bij het recreatieve aanbod in de omgeving versterkt het eigen aanbod;

Aansluiting van de jachthaven bij het recreatieve aanbod in de omgeving versterkt het eigen aanbod; Jachthavens Jachthavens verhuren ligplaatsen voor pleziervaartuigen. Er zijn drie typen jachthavens te onderscheiden, namelijk: commerciële havens, verenigingshavens en gemeentelijke havens. Ruim driekwart

Nadere informatie

huidig praktijk peil (AGOR) [m NAP]

huidig praktijk peil (AGOR) [m NAP] TOELICHTING INDICATIEVE SCENARIOBEREKENING Voor het herstel van de natuur in de N2000 gebieden zijn enkele indicatieve scenarioberekeningen uitgevoerd ter verkenning van het effect op het (kwantitatieve)

Nadere informatie

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening.

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 2 mei 2011 Nummer 2011-04 Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Afgelopen

Nadere informatie

4.4. SPEERPUNT 3: RECREATIE EN TOERISME

4.4. SPEERPUNT 3: RECREATIE EN TOERISME Overnachten in Ermelo De Structuurvisie zet in op: Benutten potentie Ermelo voor recreatie en toerisme; Sterkere focus op en verbeteren en vernieuwen aanbod voor doelgroepen die gelieerd zijn aan de kwaliteit

Nadere informatie

Onderzoek effecten Wind op Zee op recreatie en toerisme

Onderzoek effecten Wind op Zee op recreatie en toerisme Onderzoek effecten Wind op Zee op recreatie en toerisme Rapportage in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en het Ministerie van Infrastructuur en Milieu 19 november 2013 Projectnummer 13.092

Nadere informatie

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen?

Effectiviteit KRW maatregelen. Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? Effectiviteit KRW maatregelen Halen we met de geplande maatregelen de ecologische doelen? 1 Maatregelen Kaderrichtlijn Water Kwaliteit Doelstelling Beleidstekort Maatregelen 2 Welke maatregelen worden

Nadere informatie

Programma Nieuwe Natuur Flevoland. Projectvoorstel Noordwest Schokland - NFL04

Programma Nieuwe Natuur Flevoland. Projectvoorstel Noordwest Schokland - NFL04 Programma Nieuwe Natuur Flevoland Projectvoorstel Noordwest Schokland - NFL04 Aangepaste versie augustus 2014 Indiener De heer J.A. Schenk Zaakwaarnemer Agrivesta makelaardij en onteigening J.A.J.M. Huijbregts

Nadere informatie

Opgesteld door ing. A.M. Rodenbach, Recreatie Noord-Holland NV, d.d. 21 januari 2013

Opgesteld door ing. A.M. Rodenbach, Recreatie Noord-Holland NV, d.d. 21 januari 2013 RUIMTELIJKE ONDERBOUWING, BEHOREND BIJ DE AANGEVRAAGDE VERGUNNING OMG-12-181 Voor de inrichting en het gebruik van een evenemententerrein in deelgebied De Druppels, tegenover Wagenweg 22/24 te Oudkarspel

Nadere informatie

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond

Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Provincies, natuurlijk doen! Aanvulling BBL-oud-grond Aanvullend advies aan het Interprovinciaal Overleg over de verdelingsvraagstukken samenhangend met de BBL-oud-grond Juni 2013 Inhoud 1 Inleiding 2

Nadere informatie

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer:

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer: Bijlagen bij verordening subsidies natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen 2014: 1. Inrichtingseisen natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen; 2. Richtlijnen voor natuurvriendelijk onderhoud.

Nadere informatie

Noord-Nederland en OP EFRO

Noord-Nederland en OP EFRO N o o r d - N e d e r l a n d Noord-Nederland en OP EFRO versterking van de noordelijke economie O P E F R O De afgelopen jaren heeft Noord-Nederland hard gewerkt aan de versterking van haar sociaal economische

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Jachthavens Jachthavens verhuren ligplaatsen voor pleziervaartuigen. Er zijn drie typen jachthavens te onderscheiden, namelijk: commerciële havens, verenigingshavens en gemeentelijke havens. Ruim driekwart

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

fjj; K provincie ^S& groningen

fjj; K provincie ^S& groningen fjj; K provincie ^S& groningen m bezoekadres: Martinilcerkhof 12 Aan Provinciale Staten postadres: algemeen telefoonnr: Postbus 610 9700 AP Groningen 050 316 49 II algemeen faxnr.: www.provinciegroningen.nl

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan afbakening regionaalstedelijk gebied Brugge

gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan afbakening regionaalstedelijk gebied Brugge gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan afbakening regionaalstedelijk gebied Brugge Bijlage II: stedenbouwkundige voorschriften Definitief Definitief gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan afbakening regionaalstedelijk

Nadere informatie

Toelichting GGOR Schieveen

Toelichting GGOR Schieveen Toelichting GGOR Schieveen Inleiding Om het GGOR te kunnen bepalen is de GGOR-systematiek gevolgd (zie figuur 1). Op basis van een analyse met een grondwatermodel zijn de actuele grondwaterstanden (AGOR)

Nadere informatie

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek

Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Economisch perspectief verdieping Nieuwe Waterweg / Botlek Sigrid Schenk Irene Pohl Rotterdam, januari 2014 Aanleiding voor verdieping NWW / Botlek Page 2 BRON: HBR Het Botlekgebied / Pernis vormt het

Nadere informatie

Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda

Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda Bijeenkomst Watersportverbond Regio Vecht en Plassen Van huidige naar gewenste situatie Projectbureau Vrolijks, Breda Vergrijzing van onze sector is het kernprobleem! 2 bootgebruik 25.000 verweesde schepen

Nadere informatie

Deltaprogramma Het nationale programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening

Deltaprogramma Het nationale programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening Deltaprogramma Het nationale programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening 2 e bestuurlijke consultatieronde Deltaprogramma: Hoe houden we de delta veilig en zorgen we voor voldoende zoetwater?

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Najaarsrapportage Recreatieschap Alkmaarder- en Uitgeestermeer. januari - augustus 2010. De Buitenlanden

Najaarsrapportage Recreatieschap Alkmaarder- en Uitgeestermeer. januari - augustus 2010. De Buitenlanden AB 02-12-2010 bijlage bij agendapunt 6 Najaarsrapportage Najaarsrapportage Recreatieschap Alkmaarder- en Uitgeestermeer januari - augustus 2010 De Buitenlanden Oktober 2010 Recreatie Noord-Holland NV INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Toerisme Monitor 2012

Toerisme Monitor 2012 Toerisme Monitor 2012 Onderzoek naar de ontwikkelingen van de toeristische sector in de provincies Fryslân en Groningen in het jaar 2012 European Tourism Futures Institute exploring opportunities 1 Management

Nadere informatie

MKBA RRAAM. Maatschappelijke kosten-batenanalyse Rijk-regioprogramma Amsterdam-Almere-Markermeer

MKBA RRAAM. Maatschappelijke kosten-batenanalyse Rijk-regioprogramma Amsterdam-Almere-Markermeer MKBA RRAAM Maatschappelijke kosten-batenanalyse Rijk-regioprogramma Amsterdam-Almere-Markermeer Deze uitgave toont de resultaten van de maatschappelijke kostenbatenanalyse (MKBA) voor het Rijk-regioprogramma

Nadere informatie

Almere Weerwaterzone 45

Almere Weerwaterzone 45 Almere Weerwaterzone 45 Nota Ruimte budget 88,6 miljoen euro Planoppervlak hectare Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Schaalsprong Almere, waar Almere Weerwaterzone

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Subsidievrije natuur in Nederland:

Subsidievrije natuur in Nederland: Subsidievrije natuur in Nederland: op naar 200.000 ha! Urgentie Uit diverse onderzoeken van onder andere het Planbureau voor de Leefomgeving blijkt dat we er in Nederland onvoldoende in slagen de achteruitgang

Nadere informatie

Notitie. Watersysteem Planvorming en Realisatie. Wetenschappelijke begeleidingscie gebiedsproces Horstermeerpolder. 14 februari 2013. J.J.

Notitie. Watersysteem Planvorming en Realisatie. Wetenschappelijke begeleidingscie gebiedsproces Horstermeerpolder. 14 februari 2013. J.J. Aan Wetenschappelijke begeleidingscie gebiedsproces Horstermeerpolder Kopie aan Projectteam Waternet Contactpersoon J.J. Hofstra Doorkiesnummer 020 608 36 14 Onderwerp Analyse van het open water in het

Nadere informatie

Bestedingenonderzoek VVV Zuid-Limburg Verdeling toeristische bestedingen

Bestedingenonderzoek VVV Zuid-Limburg Verdeling toeristische bestedingen Bestedingenonderzoek VVV Zuid-Limburg Verdeling toeristische bestedingen Rapportage in opdracht van: Stichting VVV Zuid-Limburg September 2015 Projectnummer 15.060 Biesbosweg 16C 5145 PZ Waalwijk tel.:

Nadere informatie