..en wij zijn de tomaten!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "..en wij zijn de tomaten!"

Transcriptie

1 ..en wij zijn de tomaten! Een lesprogramma over energie voor de bovenbouw van het basisonderwijs. CNME GELDERLAND Handleiding energieprogramma pag. 1 Het Groene Wiel

2 ENERGIE Inhoud IN HET KORT... 2 BESCHRIJVING LESSENSERIE DENK AAN ENERGIE... 5 Inleiding...5 Opdracht 1.1: Een hoofd vol energie...6 Opdracht 1.2: Kunnen we zonder? IN ROOK OPGAAN Inleiding Opdracht 2.1: Snoepbomen Opdracht 2.2: Help, er komt rook uit het stopcontact! MINDER ROOK Inleiding...17 Opdracht 3.1 Schone energie...17 Opdracht 3.2 Watt is zuinig?...18 Afsluiten en informatie over les DE ENERGIE - UITDAGING WAT HEBBEN WE GELEERD? Terugblik en nabespreking les Opdracht 5.1: Hoe vertel ik het mijn..? Opdracht 5.2: Wat ik weet over energie BESCHRIJVING VERHALEND ONTWERP PEDAGOGISCH - DIDAKTISCH Doel van het programma Lessenserie...32 Verhalend Ontwerp...33 Relatie met kerndoelen...34 ENERGIE WOORDENBOEK Handleiding energieprogramma pag. 2 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

3 ENERGIE IN HET KORT Het onderwerp energie heeft vele kanten. Dit programma gaat over het duurzaam gebruik van energie: hoe we ervoor kunnen zorgen dat mensen overal op de wereld, nu en in de toekomst voldoende energie en een gezonde leefomgeving hebben. In de leeractiviteiten komen ook aspecten als techniek, natuurkunde, verzorging, meten, rekenen e.d. aan de orde, maar altijd in relatie tot het hoofdonderwerp. DOEL 4 Leerlingen motiveren om zorgvuldig (duurzaam) met energie om te gaan. 4 Ze kennis bijbrengen waarmee ze informatie over energiegebruik (media, reklame) kunnen begrijpen. 4 Ze de mogelijkheden en de moeilijkheden van duurzaam energiegebruik laten ervaren. DOELGROEP Leerlingen uit de bovenbouw van het basisonderwijs en de basisvorming van het voortgezet onderwijs. OPZET Het programma bestaat uit een aantal lessen, waarbij u kunt kiezen uit 1. een traditionele aanpak (lessenserie) met instructie en verwerking met behulp van werkbladen. 2. het werken met een verhalend ontwerp. Eén van de lessen, waarin de opgedane kennis en vaardigheden toegepast kunnen worden, vindt plaats in het CNME. VOORBEREIDING Lees op pag. 34 en 35 de informatie over beide benaderingswijzen (lessenserie of verhalend ontwerp). De beschrijving van de lessenserie vindt u op pag. 3 en die van het verhalend ontwerp op pag. 29. Kies uw aanpak. OP- EN AANMERKINGEN Uw op- en aanmerkingen over dit programma kunt u doorgeven aan het CNME of per aan Handleiding energieprogramma pag. 3 Het Groene Wiel

4 ENERGIE BESCHRIJVING LESSENSERIE INHOUD Het programma heeft 5 onderdelen (lessen). De onderwerpen worden klassikaal behandeld. Individuele differentiatie kan met verdiepingsopdrachten (spitbladen). Les 1. In de inleiding van de eerste les maakt u uw leerlingen duidelijk dat het programma niet gaat over onze lichaams-energie, maar over elektriciteit, gas, benzine e.d. In opdracht 1.1: Een hoofd vol energie schrijven uw leerlingen op wat ze al over het onderwerp weten. Zo kunnen ze na afloop vaststellen wat ze erbij hebben geleerd. Bij opdracht 1.2: Kunnen we zonder? merken de leerlingen hoe vaak ze energie gebruiken en stellen ze zich voor hoe dat zonder energie zou moeten. Les 2. De tweede les gaat over de problemen die ons huidige energiegebruik veroorzaakt: Opdracht 2.1: Snoepbomen behandelt het onderwerp uitputting (het opraken van de brandstoffen) en onze verantwoordelijkheid daarvoor. Indien u vindt dat de gekozen vorm niet geschikt is voor uw groep, kunt u het begrip 'uitputting' kort aanstippen in de inleiding en alleen opdracht 2.2 klassikaal behandelen. Het probleem van de luchtvervuiling komt aan de orde in opdracht 2.2: Help, er komt rook uit het stopcontact Les 3. In de derde les maken uw leerlingen kennis met de mogelijke oplossingen voor de problemen. Opdracht 3.1: Schone energie gaat over het gebruik van zonne- en windenergie. Opdracht 3.2: Watt is zuinig? gaat over energiebesparing. Doe in deze les tenminste één van de opdrachten en stip in elk geval de andere oplossing kort aan. Opdracht 3.1. is betrekkelijk eenvoudig. In 3.2. zit veel rekenwerk en de eenheden Watt en Wattuur. Les 4. Voor de vierde les komt u met uw klas naar het praktijklokaal. Daar kunnen uw leerlingen wat ze geleerd hebben in de praktijk toepassen. Zo ervaren ze welke mogelijkheden en moeilijkheden verantwoord omgaan met energie met zich meebrengt. Les 5. In de vijfde les kunnen de leerlingen een brief schrijven aan een ander, waarin ze uitleggen hoe het nu zit met ons energiegebruik, de problemen en de mogelijke oplossingen. ( Opdracht 5.1: Hoe vertel ik het mijn.?) Als afsluiting nemen ze het werkblad van opdracht 1.1. nog eens voor zich. Zo kunnen ze zien wat ze erbij hebben geleerd. Dat kunnen ze ook opschrijven. LESBESCHRIJVINGEN Bij het begin van elke les vindt u een opsomming van de lesdoelen, de benodigde materialen, de noodzakelijke voorbereiding en de lesopbouw. Daarna volgt de beschrijving van de les zelf: inleiding, opdrachten en nabespreking. Daarbij hebben we ervoor gekozen om de informatie die direct voor de leerlingen bestemd is, 'voorleesbaar' op te schrijven. Niet dat het de bedoeling is dat u deze teksten precies zo voorleest, u kunt het volledig op uw eigen manier en in uw eigen woorden doen. Deze (voorlees)teksten zijn in een ander lettertype weergegeven dan de informatie die allereerst voor u bestemd is. EXTRA OPDRACHTEN Bij de lessen zijn enkele extra opdrachten (spitbladen) waarmee leerlingen zelfstandig de lesstof kunnen uitdiepen. (voorbereiding z.o.z.) Handleiding energieprogramma pag. 4 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

5 VOORBEREIDING Voor de lessen die u op school geeft, moet u een aantal werkbladen kopiëren. Deze staan bij de lesbeschrijvingen, maar u vindt alle werkbladen ook nog een keer los achterin de handleiding. Gebruik deze voor uw kopiëerwerk. De benodigde folders worden bijgeleverd. WERKBOEKJE De gemaakte werkbladen kunt u bundelen tot een werkboekje. De leerlingen kunnen daar een voorplaat bij maken. Handleiding energieprogramma pag. 5 Het Groene Wiel

6 1 DENK AAN ENERGIE Doel 4 Uw leerlingen weten waar het lesprogramma over gaat en hebben voor zichzelf opgeschreven wat ze al over het onderwerp weten. 4 Ze kunnen verschillende soorten energie opnoemen. 4 Ze kunnen de voordelen van energiegebruik omschrijven. Materialen 4 Pen/potlood/gum, gelinieerd papier, bord 4 Stevig blanco tekenpapier (karton) voor het maken van een kaft (voorplaat) 4 Werkblad 1.1: Een hoofd vol energie. 4 Werkblad 1.2: Kunnen we zonder? Eventueel 4 Spitblad 1.1: Energiegebruik. 4 Leefwereld deel 7, les 18 Voorbereiding 4 Lees de inleiding en de opdrachten door. 4 Kopieer de werkbladen 1.1;1.2a/b;evt spitblad Stevig tekenpapier (karton) uitdelen (voorplaat boekje). Lesopbouw 4 Inleiding over doel en opzet programma. 4 Opdracht 1.1: Een hoofd vol energie. 4 Opdracht 1.2: Kunnen we zonder? 4 Evt. uitleg extra opdrachten (spitbladen) aan sommige leerlingen die dieper op het onderwerp in willen gaan. 4 Afsluiten. INLEIDING U legt uit dat u het onderwerp energie gaat behandelen. Het gaat in het programma niet over ons lichaam en onze eigen energie, maar over energie die wij gebruiken voor werken, reizen, verwarmen, verlichten etc. In deze eerste les gaat het over: Wat jullie al over energie weten. Waarom energie belangrijk is. In les 2 ontdekken we dat energiegebruik ook problemen oplevert. In les 3 bekijken we hoe we die problemen kunnen oplossen. In les 4 gaan we naar in het echt uitproberen hoe we energie kunnen gebruiken zonder dat we het milieu vervuilen. In les 5 bekijken we wat we er van geleerd hebben. Ieder bewaart z n werk. We maken daarvan een energie-boekje. Kun je niet meer verder met een opdracht, dan kun je werken aan een voorplaat voor dit boekje. Die maak je op het blad dat je daarvoor krijgt (hebt gekregen). Handleiding energieprogramma pag. 6 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

7 1 DENK AAN ENERGIE OPDRACHT 1.1: EEN HOOFD VOL ENERGIE Individueel, 20 minuten, werkblad 1.1, potlood/pen. Beschrijving In de klassikale instructie vertelt u de leerlingen de bedoeling van de opdracht. Daarna gaan ze aan het werk met behulp van een aantal vragen op het werkblad. Deze vragen zijn: 4 Waarvoor gebruik je zèlf energie? 4 Waar wordt energie nog meer voor gebruikt? 4 Welke soorten energie ken je? 4 Waar komt de energie vandaan? 4 Waarvoor wordt bij jou thuis de meeste energie gebruikt? 4 Heeft het gebruik van energie ook nadelen? De leerlingen schrijven op het werkblad achter a) wat ze al weten, waarna u de werkbladen kunt innemen. Met deze opdracht krijgt u een beeld van wat er in de klas al aan kennis is over het onderwerp. Bewaar deze werkbladen voor de laatste les. De leerlingen vullen dan b) in en vergelijken hun nieuwe kennis met wat er al op het werkblad staat. Zo merken ze wat ze erbij hebben geleerd. Geef leerlingen ruim de tijd om na te denken. Er zijn geen foute antwoorden. Stimuleer ze om zoveel mogelijk op te schrijven. Instructie Ieder gaat eerst voor zichzelf opschrijven wat hij of zij al over energie weet. Zo kan ieder na afloop van de lessen over energie zien, wat hij of zij erbij heeft geleerd. We doen dit op het werkblad. Denk eraan dat het niet over je eigen (lichaams) energie gaat! Schrijf eerst je naam bovenaan het blad. Dan de antwoorden achter letter a! Opdracht uitvoeren Leerlingen schrijven voor zichzelf op wat ze al van energie weten. Het is belangrijk dat ze daarbij individueel werken. Probeer leerlingen zover te krijgen dat ze de tijd nemen om na te denken. Leerlingen die snel klaar zijn kunnen aan de voorplaat voor het boekje gaan werken. Controleer bij het innemen van de werkbladen of de naam er op staat. Handleiding energieprogramma pag. 7 Het Groene Wiel

8 DENK AAN ENERGIE 1 OPDRACHT 1.2: KUNNEN WE ZONDER? groepjes of tweetallen, 30 minuten, werkblad 1.2A+B, potlood, gum. Beschrijving In deze opdracht onderzoeken de leerlingen het belang van energie door zich voor te stellen wat er zou gebeuren als er géén energie meer zou zijn. Dat doen ze in een groepje zodat er overleg mogelijk is. Op het werkblad staat een alledaagse situatie beschreven met vele handelingen die met energie te maken hebben. Eerst moeten de leerlingen onderstrepen welke woorden met energie te maken hebben. Daarna beschrijven ze van één fragment, hoe dat zou verlopen als er géén energie zou zijn. Als u de genummerde fragmenten verdeelt over de klas, kan aan het eind een nieuw -energieloos- verhaal voorgelezen worden. Daarna kunt u met uw leerlingen de hoofdvraag Kunnen we zonder? bespreken, waarna elke leerling zijn of haar eigen antwoord op het werkblad opschrijft. Eventueel kun leerlingen hun fragmenten op de PC intypen. De energieloze versie van het verhaal kan dan geprint en gekopieerd worden voor het energie-boekje. Instructie (1) Vertel in welke groepjes of tweetallen er samengewerkt gaat worden. Op het werkblad staat een verhaal. Lees het voor jezelf en onderstreep alle woorden die met energie te maken hebben. Vergelijk daarna wat je gevonden hebt met de anderen uit je groepje. Nabespreken Per fragment vertellen groepjes welke woorden ze gevonden hebben. Anderen kunnen eventueel aanvullen. Alle leerlingen nemen de aanvullingen over. Instructie (2) Het verhaal bestaat uit een aantal genummerde stukjes. Daarin hebben jullie de woorden die met energie te maken hebben onderstreept. Schrijf nu met je groepje hoe een stukje zal lopen als er géén energie zou zijn. Verdeel de fragmenten (genummerde stukjes) over de groepjes. Uitvoeren De leerlingen schrijven een fragment (serie gebeurtenissen) zodanig dat de personen in het verhaal geen energie gebruiken. Eventueel kunnen ze een tweede fragment kiezen. Nabespreken (2) Laat de groepjes op volgorde de fragmenten voorlezen. Hoe loopt het nieuwe verhaal? Laat elke leerling nadenken over de vraag: Kunnen we zonder energie?. Bespreek de antwoorden met elkaar en schrijf de conclusie onderaan op het werkblad. AFSLUITEN In deze les hebben we opgeschreven wat we al van energie weten en we hebben geleerd waarom die energie zo belangrijk is voor ons. EXTRA OPDRACHT Door het maken van spitblad 1.1. kunnen leerlingen merken, dat apparaten met energie een aantal dingen kunnen 'maken': beweging, warmte, licht en geluid. (Geluid is eigenlijk ook een vorm van beweging). Handleiding energieprogramma pag. 8 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

9 1 Naam:: DENK AAN ENERGIE WERKBLAD 1. 2A KUNNEN WE ZONDER? EEN NIEUWE DAG op de A15 een file van 7 km, op de.. Martijn schrikt wakker van de wekkerradio en kijkt suf hoe laat het is. Zo vroeg nog? Waarom.. O ja, vandaag kan HET! Hij kan het uit-knopje niet vinden, dus trekt hij de stekker eruit. Martijn springt uit bed, snel naar de w.c. want hij moet nodig. Jammer, bezet. Even wachten dus. Hij zoekt ondertussen een gezellige radiozender om mee te kunnen zingen. De w.c. wordt doorgetrokken en zijn vader komt binnen. Vader mompelt goeiemorgen, pakt de kan van het koffiezetapparaat en schenkt een kop koffie in. Dan loopt hij naar de kamer om op de TV het nieuws van half 8 te zien. Martijn gaat naar de w.c. en loopt daarna terug naar boven. Mam, zit jij al in de douche, roept hij als hij de lamp in de badkamer ziet branden. Nee, ik ben op zolder de was in de droger aan het stoppen. Kan ik douchen?, vraagt Martijn. Jazeker. Doe daarna je handdoek meteen in de wasmachine. Die moet toch nog draaien. 2 Martijn zet de douchekraan helemaal open en geniet van het warme water. Dat is pas wakker worden. Dan herinnert hij zich dat hij moet opschieten wil hij vandaag DE DAG hebben. Hij draait snel de kraan dicht. Wat een stoom, even de afzuiging aan. Zo, hij is klaar. Nu snel aankleden. Martijn zoekt in zijn kast maar vindt niks naar zijn zin. Mam, waar is mijn nieuwe spijkerbroek? Daar moet ik de zoom nog inleggen, maar ik heb nu geen zin om achter de naaimachine te kruipen. Trek even een andere aan, Martijn. En mijn blauwe blouse? Moeder wil hem zo wel even strijken. Laat maar, denkt Martijn en grijpt zijn joggingpak. We hebben toch gym vandaag. Hoe laat is het nu? O ja, zonder stroom doet de wekker het niet. 3 Martijn loopt naar beneden. Als hij de keuken inkomt vraagt zijn moeder: Martijn, wil jij de verwarming even wat hoger zetten. Ik heb het koud. Ze draait het gas onder de ketel uit en giet het theewater op. Martijn zet de thermostaat op 22 C en ziet op de klok *07.54*. Opschieten, denkt hij. Hij pakt melk uit de koelkast, schenkt een beker vol en zet die in de magnetron om even op te warmen. Dan propt hij een boterham in z'n mond en spoelt die weg met wat slokken melk. Als hij het tijdsignaal van 8 uur op de radio hoort, rent hij naar boven om zijn tanden te poetsen. Om snel klaar te zijn, gebruikt Martijn even de elektrische tandenborstel van zijn moeder. In de haast beneden te komen, vergeet hij het licht uit te doen en ook het afzuigsysteem staat nog steeds aan. Beneden schiet hij in zijn jas en grijpt zijn rugtas. Iets te eten en drinken pak ik wel uit de automaat! Doei!, roept hij naar boven en loopt naar buiten. 4 Bah, het regent. Martijn rent naar de schuur. Vandaag moet het lukken als ik snel doorfiets. Als hij de lamp aandoet in de schuur, ziet hij zijn fiets helemaal achter de grasmaaier staan. Die hebben zijn vader en hij gisteren nagekeken, want er zat iets los in de motor. Martijn loopt terug naar binnen. Hij ziet zijn vader in de keuken net de kruimels opzuigen. Hem hoeft hij het niet te vragen, die gaat zo naar zijn werk met de bus. Mam, roept hij en loopt naar boven. Zijn moeder is net klaar met haar haar föhnen. Mam, wil jij me even met de auto naar school brengen, alsjeblieft? Waarom?, vraagt zijn moeder. Nou, het regent zo en het is al heel laat., zegt Martijn met een smekend gezicht. Zijn moeder zucht : Vooruit dan maar. 5 Martijn merkt dat het snel gaat, zelfs de verkeerslichten staan allemaal op groen. Als ze bij school aankomen is er niemand te zien. Zijn we zo vroeg?, vraagt moeder. Geeft niks, mam. Bedankt hoor en tot vanmiddag. Martijn springt uit de auto en rent het schoolplein over. De deur staat open en de verlichting brandt volop in school. Met zijn jas nog aan loopt Martijn het warme klaslokaal binnen. Yes! Vandaag is het gelukt! Hij weet precies wat hij moet doen, hij heeft al zo vaak staan kijken. Hij houdt zijn adem in. Nog even wachten. Het juiste wachtwoord invoeren en dan... Ja, daar is het al. Vandaag is het DE DAG van Martijn. Hij is als eerste op school en hij mag dus op de computer spelen. Handleiding energieprogramma pag. 9 Het Groene Wiel

10 SPIT-BLAD 1.1 DENK AAN ENERGIE Naam:: 1 ENERGIEGEBRUIK Inleiding: Energie gebruik je voor verschillende dingen: om iets te verwarmen, om iets te verlichten, te vervoeren enz. Hieronder vind je een lijst van apparaten uit het verhaal 'een nieuwe dag'. Kruis voor elk apparaat aan waar de energie die je er in stopt voor gebruikt wordt. Let op: soms kun je meerdere kruisjes zetten! Apparaat Wat wordt er gemaakt Beweging Warm Wekkerradio O O Koffiezet-apparaat + 6 Radio O O Lamp O O Droger 6 6 Wasmachine 6 6 Douche O 6 Afzuigsysteem 6 O Naaimachine 6 O Strijkbout O 6 Verwarming (kachels/c.v.) O 6 Gasfornuis O 6 Klok 6 O Koelkast O 6 Magnetron O 6 Elektrische tandenborstel 6 O Automaat 6 O Elektrische grasmaaier 6 O Motor 6 O Föhn O 6 Stofzuiger 6 O Auto 6 O Verkeerslichten O O Computer 6 O Veel apparaten produceren warmte en geluid als bijprodukten dit sta Handleiding energieprogramma pag. 10 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

11 Handleiding energieprogramma pag. 11 Het Groene Wiel

12 IN ROOK OPGAAN.. 2 Doel 4 Leerlingen kunnen uitleggen welke problemen er ontstaan door ons energiegebruik. 4 Leerlingen kunnen elkaar duidelijk maken hoe verantwoordelijk ze zich voelen voor deze problemen en welke (persoonlijke) afwegingen daarbij een rol spelen. Materialen 4 Posters/ folders over zuinig zijn met energie. 4 Pen/potlood/gum, schaar en lijm. 4 Werkblad 2.1: Snoepbomen. 4 Knipblad: Help, er komt rook uit het stopcontact! 4 Werkblad 2.2: Help, er komt rook uit het stopcontact! Eventueel 4 Spitblad 2.1: Fossiele brandstoffen 4 Spitblad 2.2: Elektriciteitscentrale 4 Spitblad 2.3: Broeikaseffect. 4 Leefwereld deel 7, les 16 (leerlingenboek p. 61) Voorbereiding 4 Lees de inleiding en de opdrachten door. 4 Hang de poster(s) op met de oproep om zuiniger met energie te zijn. 4 Kopieer de werkbladen 2.1a/b; 2.2 a/b; knipblad 2.2; evt. spitbladen 2.1; Controleer of er voldoende scharen en lijm beschikbaar zijn. 4 Doe de opdracht 2.1 zèlf eens. Lesopbouw 4 Inleiding over doel en opzet les. 4 Opdracht 2.1 Snoepbomen 4 Opdracht 2.2 Help, er komt rook uit het stopcontact!. 4 Evt. uitleg extra opdrachten (spitbladen) aan sommige leerlingen die dieper op het onderwerp in willen gaan. 4 Afsluiting. INLEIDING Posters of folders In les 1 hebben we gemerkt hoe belangrijk en gemakkelijk energie is. Toch zijn er spotjes op de televisie en posters waarin we worden opgeroepen om zuinig te zijn met energie. Waarom doet men dat? (inventariseer reacties) Dat gaan we in deze les uitzoeken. OPDRACHT 2.1: SNOEPBOMEN. individueel - tweetallen - groepjes - klas, 25 minuten, werkblad 2.1A+B, pen/potlood Beschrijving In deze opdracht gaat het om de vraag in hoeverre men zich verantwoordelijk voelt voor anderen. Doen we iets met het feit dat de brandstoffen die we gebruiken (voor elektriciteit, auto, verwarming e.d.), op een gegeven moment òp zijn, zodat de mensen/kinderen die ná ons leven er geen gebruik meer van kunnen maken? Het verhaal van de snoepbomen is gemaakt om het probleem uitputting te verduidelijken. In de opdracht worden leerlingen uitgenodigd om hun waarden te uiten en die met elkaar te vergelijken. Dat zal niet gemakkelijk zijn. Het is heel aantrekkelijk om je maar snel bij de mening van een ander aan te sluiten en er verder niet zèlf over na te denken. Daarom is het belangrijk om de leerlingen eerst echt individueel te laten werken, daarna in tweetallen met de uitdrukkelijke opdracht te kijken naar de overeenkomsten èn naar de verschillen in opvattingen en tenslotte in een groepje ieders mening te inventariseren. Maak duidelijk dat ieders opvattingen belangrijk zijn om aan te horen en dat het bij deze opdracht niet gaat om goed of fout, maar om elkaars gevoelens, ideeën en denkbeelden te leren kennen. Handleiding energieprogramma pag. 12 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

13 2 IN ROOK OPGAAN Instructie (1) Bekijk het stripverhaal op het werkblad en doe de opdrachten a,b,c en d. Instructie (2) Doe nu in een groepje (4 of 5 leerlingen) het tweede blad (2.1B) van de opdracht. Daarin staan mogelijke antwoorden op de laatste vraag bij de strip. Lees ze één voor één. Schrijf achter elke reactie of iedereen in het groepje het eens is met dat antwoord, òf mee oneens òf dat de meningen verschillen. Nabespreken opdracht Vraag over welke antwoorden van het tweede blad verschillend wordt gedacht. Kies er daarvan één of twee uit. Bespreek waarom er verschillend over wordt gedacht. Probeer verschillen helder te maken in termen als: verantwoordelijkheid (voor je eigen gedrag), ik en de anderen (het maakt niet uit wat ik doe, de anderen gaan gewoon door, dus ik ook), rechtvaardigheid (hebben andere mensen -elders en later- net zoveel recht op energie uit de aarde en een leefbaar milieu), (on)zekerheid (wat doe je als je niet zeker weet of iets later problemen zal geven), Wat heeft dit met energie te maken? Probeer de leerlingen het verband te laten leggen tussen ons energiegebruik en het stripverhaal. Welk plaatje zijn wij? Kunnen ze ook iets vertellen over het tweede plaatje? (ontdekken van turf en later steenkool, olie en gas als brandstof). En over het eerste? (vorming van de fossiele brandstoffen, miljoenen jaren geleden) En over het laatste? (wanneer denken ze zal het gas, de olie of de steenkool op zijn? Maakt het wat uit wanneer? Schatting 1996: gas over 60 jaar, olie over 42 jaar en steenkool over 224 jaar, bron: NOVEM energiegids 1998) Er wordt door de natuur ook weer bijgemaakt. Maar de natuur doet er 5000 jaar over om de energie te maken die wij op de wereld nu in één dag gebruiken! OPDRACHT 2.2: HELP, ER KOMT ROOK Handleiding energieprogramma pag. 13 Het Groene Wiel

14 IN ROOK OPGAAN 2 UIT HET STOPCONTACT! individueel, 30 minuten, knipblad, werkblad 2.2A+B, lijm, scharen, potlood, gum Beschrijving In het eerste deel van deze opdracht zoeken de leerlingen uit hoe we aan elektriciteit komen. In het tweede en derde deel bekijken ze waar ons energiegebruik luchtvervuiling veroorzaakt. Instructie (1) Op het knipblad staan plaatjes over het maken en transporteren van elektriciteit. Knip de plaatjes uit, leg ze op de goede volgorde op werkblad 2.2A. Als de reeks klopt, plak je ze vast. Uitvoering Let op dat de leerlingen niet direct gaan plakken. Controleer de reeksen voordat ze vastgeplakt worden, of laat de leerlingen elkaars reeksen eerst controleren. Nabespreken Laat uw leerlingen de weg van brandstofwinning tot het stopcontact in huis met hun eigen woorden vertellen. Bespreek eventueel de wat moeilijke begrippen zoals elektriciteitscentrale, turbine, hoogspanningskabels, transformator (zie ook woordenlijst) Instructie (2) Elektriciteitsgebruik lijkt erg schoon. Als je een televisie aanzet begint er -als het goed isniets te roken! Toch wordt de lucht vervuild als we elektriciteit gebruiken. Bedenk waar en waardoor die lucht vervuild wordt. Teken in werkblad 2.2A een rookpluim op die plaats (in de plaatjes die net zijn opgeplakt). Uitvoering Leerlingen zoeken uit waar de rookpluim ontstaat en tekenen deze. Nabespreken Waar en waardoor ontstaat er luchtvervuiling als we elektriciteit gebruiken? (Bij de elektriciteitscentrale door verbranding van kolen, olie of gas) Handleiding energieprogramma pag. 14 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

15 2 IN ROOK OPGAAN Instructie (3) Naast elektriciteit gebruiken mensen nog andere energie waardoor de lucht vervuild wordt. Welke? (...) Op werkblad 2.2B staan tekeningen over winning, transport en gebruik van gas en benzine. Teken in deze reeksen een rookpluim op de plaats waar de meeste luchtvervuiling ontstaat. Uitvoering Leerlingen tekenen de rookpluimen. Nabespreken Waar zijn de rookpluimen getekend? Gas wordt in de tekening het meest verbrand voor verwarming en minder voor koken. Benzine wordt op de tekening het meest verbrand in automotoren. Er ontstaat ook wel vervuiling bij winning en transport. AFSLUITING Kunnen de leerlingen nu twee negatieve gevolgen noemen van ons energieverbuik? (Luchtvervuiling en uitputting) EXTRA OPDRACHTEN Spitblad 2.1 gaat nader in op het gebruik van fossiele brandstoffen en de uitputting ervan. Eventueel kan dit in plaats van opdracht 2.1 (snoepbomen) gebruikt worden. Met spitblad 2.2 kunnen leerlingen kennis maken met de werking van een elektriciteitscentrale. Spitblad 2.3 geeft informatie en laat de leerlingen nadenken over het broeikaseffect. Dit kan in plaats van opdracht 2.2 (Help, er komt rook uit het stopcontact!) gebruikt worden. Handleiding energieprogramma pag. 15 Het Groene Wiel

16 IN ROOK OPGAAN 2 SPITBLADEN Handleiding energieprogramma pag. 16 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

17 Handleiding energieprogramma pag. 17 Het Groene Wiel

18 3 3 MINDER ROOK Doel 4 Leerlingen kunnen uitleggen wat de voordelen en nadelen zijn van het gebruik van zonne-energie en windenergie. 4 Ze kunnen ook vertellen waarom we zuinig moeten zijn met energie. Materialen 4 Folders / posters schone energie 4 Werkblad 3.1: Schone energie 4 Werkblad 3.2: Watt is zuinig? Eventueel 4 Spitblad 3.1: Schone energie 4 Spitblad 3.2: Duurzaam energiegebruik 4 Spitblad 3.3: Isolatie Voorbereiding 4 Hang de poster(s) op. 4 Kopieer de benodigde werkbladen. Lesopbouw 4 Inleiding over doel en opzet les 4 Opdracht 3.1: Schone energie 4 Opdracht 3.2: Watt is zuinig? 4 Afsluiten en informatie over les 4. INLEIDING In de vorige les hebben we geleerd dat ons energiegebruik twee problemen veroorzaakt: de lucht wordt steeds vuiler en de brandstof raakt op. In deze les gaan we onderzoeken wat daaraan gedaan kan worden. OPDRACHT 3.1 SCHONE ENERGIE tweetallen, 20 minuten, werkblad 3.1, (kleur)potloden. Beschrijving In deze opdracht ontdekken de leerlingen de vóór- en nadelen van andere vormen van energie-opwekking. Instructie Midden op het werkblad staan twee tekeningen van apparaten die op zonneenergie werken en één van een windmolen. Links staan een aantal voordelen van deze manieren om energie te krijgen. Rechts staan een aantal nadelen. Kijk welke voor- en nadelen met zonneenergie te maken hebben. Trek een lijn tussen deze zinnen en de zonne-collector. Doe dit ook voor het zonne-paneel. Doe daarna hetzelfde voor de windenergie. Uitvoering Leerlingen kunnen in tweetallen of in groepjes aan deze opdracht werken. Elke leerling maakt wèl zijn/ haar eigen werkblad. Nabespreken Bespreek welke teksten de leerlingen met de plaatjes verbonden hebben en waarom. Kunnen ze onder woorden brengen waarom het belangrijk is om schone energie te gebruiken en wat de moeilijkheden daarbij zijn? Handleiding energieprogramma pag. 18 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

19 3 MINDER ROOK Overgang naar tweede opdracht Met zon en wind kunnen we elektriciteit maken zonder dat de lucht vervuilt of de brandstof opraakt. Waarom zijn er dan tòch spotjes op de televisie en radio die ons oproepen om minder energie te gebruiken? Informatie De redenen zijn te vinden op het werkblad. De zon schijnt niet altijd en de mensen willen niet overal windmolens in het landschap omdat ze dat lelijk vinden of omdat het lawaai maakt. Ook is het duur om de windmolens en zonnepanelen te maken die de elektriciteit of warmte opwekken. Hierdoor is de schone energie duurder dan de energie die wèl vervuilt. De meeste mensen kiezen voor de goedkoopste energie. Nabespreking Vergelijk het energiegebruik van de leerlingen in de klas. Wie verbruikt het meest, wie het minst? Welke apparaten gebruiken het meeste stroom? Welke keuze maken de leerlingen als ze minder stroom zouden willen gebruiken? OPDRACHT 3.2 WATT IS ZUINIG? individueel, 20 minuten, werkblad 3.2A+B Beschrijving Om te weten of een apparaat véél of weinig energie verbruikt, moeten de leerlingen leren rekenen met de eenheden Watt en (kilo)wattuur (opdracht a). In opdracht b zoeken de leerlingen uit hoeveel energie ze zèlf gebruiken. In opdracht c wordt uitgelegd dat de afvalstoffen die door hun energiegebruik in de lucht komen en weer worden uitgehaald door bomen. We moeten echter alle bomen die er zijn met z'n allen delen. Voor elke leerlingen zijn er 5, die met elkaar de afvalstoffen van 500Wh kunnen opnemen. Instructie De instructie staat op het werkblad. Uitvoering Opdracht a kan op het bord voorgedaan worden om de manier van rekenen uit te leggen. Leg extra uit waar nodig. (zie ook informatie) Handleiding energieprogramma pag. 19 Het Groene Wiel

20 MINDER ROOK 3 INFORMATIE Watt (energie per seconde) is vergelijkbaar met de maat voor snelheid (km per uur) Wattuur is vergelijkbaar met de afgelegde afstand. Waar op elektrische apparaten Watt staat, wordt Wattuur (Wh) bedoeld. Een lamp van 60 Watt heeft na één uur 60 Wattuur energie gebruikt. Op de elektriciteitsmeter wordt kilowattuur (kwh) aangegeven. Dit is 1000 Wattuur. De 'h' staat voor 'hour' (engels voor 'uur') Hoe meer Wh, des te meer energie er per uur wordt gebruikt. AFSLUITEN EN INFORMATIE OVER LES 4 In deze les hebben jullie geleerd dat het mogelijk is om energie te maken zonder steenkool, olie of gas te verbranden: met windmolens, zonnecollectoren en zonnepanelen. Zo vervuil je de lucht niet en raken benzine, gas, olie e.d. minder snel op. Als we ook nog zuiniger zijn met energie, door het alleen te gebruiken als we het ècht nodig hebben, kunnen we ervoor zorgen dat we ook in de toekomst schone lucht en brandstof hebben. In de volgende les gaan we dat in het echt uitproberen. Daarvoor gaan we naar het Centrum voor Natuur en Milieu-educatie Omdat we o.a. gaan koken, bakken, wassen en afwassen moeten jullie kleren aantrekken die vuil mogen worden. Geef ook informatie over transport (b.v. fietsen mee) EXTRA OPDRACHTEN Spitblad 3.1 is een verdieping van het onderwerp schone energie (werkblad 3.1). Spitblad 3.2 gaat over duurzaam energiegebruik en bouwt voort op de informatie van spitblad 2.2 en werkblad 3.2. Spitblad 3.3 behandelt het onderwerp isolatie. Handleiding energieprogramma pag. 20 Het Groene Wiel versie 1 februari 1999

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Duurzaam Energiegebruik Ervaren. voor leerlingen van 10-14 jaar HANDLEIDING

Duurzaam Energiegebruik Ervaren. voor leerlingen van 10-14 jaar HANDLEIDING Duurzaam Energiegebruik Ervaren voor leerlingen van 10-14 jaar HANDLEIDING energie Inhoud in het kort 2 Beschrijving lessenserie 3 1. DENK AAN ENERGIE 4 2. IN ROOK OPGAAN 6 3. minder ROOK 8 4. de knop

Nadere informatie

Lesideeën groep 3 en 4

Lesideeën groep 3 en 4 Lesideeën groep 3 en 4 Doelstellingen Na het project kunnen de kinderen vertellen hoe een tandheelkundige praktijk eruitziet en wie er werken. Ook kunnen de kinderen vertellen hoe hun gebit eruitziet,

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Meten = weten Instructie voor leerkrachten

Meten = weten Instructie voor leerkrachten Meten = weten Instructie voor leerkrachten Dit opdrachtenblad Meten = Weten is ontwikkeld als een voorproefje voor het lespakket Zonnepanelen op school. Het opdrachtenblad is zelfstandig te gebruiken.

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit

Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Energie 5 en 6 2 Elektriciteit en stroom, wat is het? Proefjes met stroom en electriciteit Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: begrijpen hoe elektriciteit en stroom ontstaan, als een brandstof wordt

Nadere informatie

EEN HOOFD VOL ENERGIE

EEN HOOFD VOL ENERGIE WERKBLAD 1.1 EEN HOOFD VOL ENERGIE DENK AAN ENERGIE Naam:: 1 Schrijf op wat je al over energie weet. Doe dat met behulp van de volgende vragen. Schrijf je antwoord achter a) Waarvoor gebruik je zèlf energie?

Nadere informatie

Lesbrief basisonderwijs groep 5 t/m 8

Lesbrief basisonderwijs groep 5 t/m 8 Lesbrief basisonderwijs groep 5 t/m 8 Deze lesbrief is gemaakt ter gelegenheid van Warme Truiendag 2009 door De Groene Poolster te Den Helder en geactualiseerd en bijgewerkt door MEC DE Witte Schuur in

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Zonnepanelen op school. Team 1: Meten Onderzoek naar de opbrengst van zonnepanelen. Jullie gaan meten wat zonnepanelen aan energie opbrengen

Zonnepanelen op school. Team 1: Meten Onderzoek naar de opbrengst van zonnepanelen. Jullie gaan meten wat zonnepanelen aan energie opbrengen Zonnepanelen op school Team 1: Meten Onderzoek naar de opbrengst van zonnepanelen Jullie gaan meten wat zonnepanelen aan energie opbrengen 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken in een team.

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

De leerlingen: leren en ervaren dat mensen niet zonder water kunnen leven. zien waar water voor wordt gebruikt.

De leerlingen: leren en ervaren dat mensen niet zonder water kunnen leven. zien waar water voor wordt gebruikt. Water 2 Speuren naar water Doelen Begrippen De leerlingen: leren en ervaren dat mensen niet zonder water kunnen leven. zien waar water voor wordt gebruikt. de druppel, stromend water Materialen Tip Lamineer

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Junior FIRST LEGO League

Junior FIRST LEGO League Junior FIRST LEGO League Elke dag maken wij keuzes op het gebied van energie. We verwarmen onze huizen, voorzien auto s van brandstof, laden onze mobiele telefoon op, computers worden van stroom voorzien,

Nadere informatie

Thema In en om het huis

Thema In en om het huis http://www.edusom.nl Thema In en om het huis Lesbrief 24. Een wasmachine kopen. Wat leert u in deze les? Wat u kunt zeggen als u een wasmachine wilt kopen. Zeggen hoe groot iets is. Vergelijkingen. Veel

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO 2 -zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

www.praktischtechniek.nl

www.praktischtechniek.nl D. Bekijk nu de andere zaklampen. Vul de tabel in. Werken alle zaklampen? Ja / nee Omdat: Welke zaklamp schijnt het langst? Techniekkit: Noord Nederland Domein: Energie omzetting Competentie: Ontwerpen

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Lesideeën groep 1 en 2

Lesideeën groep 1 en 2 2 Doelstellingen Na het project kunnen de kinderen vertellen hoe een tandarts en een tandheelkundige praktijk eruitzien. Ook kunnen de kinderen vertellen hoe, wanneer en hoe vaak ze tandenpoetsen. Werkwijze

Nadere informatie

DEBAT OVER ENERGIEBRONNEN blz 1

DEBAT OVER ENERGIEBRONNEN blz 1 DEBAT OVER ENERGIEBRONNEN blz 1 Je gaat een debat voorbereiden waarbij je ofwel een bepaalde energiebron moet verdedigen ofwel aanvallen. Je werkt hierbij samen in een groepje van drie leerlingen. Het

Nadere informatie

TEAM 5 ENERGIE. onderzoek naar energiegebruik en schone energie JULLIE GAAN ONDERZOEK DOEN NAAR ENERGIEGEBRUIK EN SCHONE ENERGIE OP SCHOOL

TEAM 5 ENERGIE. onderzoek naar energiegebruik en schone energie JULLIE GAAN ONDERZOEK DOEN NAAR ENERGIEGEBRUIK EN SCHONE ENERGIE OP SCHOOL TEAM 5 ENERGIE onderzoek naar energiegebruik en schone energie JULLIE GAAN ONDERZOEK DOEN NAAR ENERGIEGEBRUIK EN SCHONE ENERGIE OP SCHOOL VERSIE 2 2012 2 TEAM 5 - energiegebruik en schone energie UITNODIGING

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

5 manieren om Samsam te gebruiken

5 manieren om Samsam te gebruiken Vraag de leerlingen waarom dit zeepje de vorm van een waterdruppel heeft.* Vertel dat handen wassen de makkelijkste manier is om te voorkomen dat bacteriën en ziektes zich verspreiden. Kinderen die regelmatig

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL

Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Greenpeace is een organisatie die ereldijd opkomt voor het milieu. We illen de natuur en de dieren daarin beschermen.

Nadere informatie

TEAM 3, energiegebruik en schone energieteam

TEAM 3, energiegebruik en schone energieteam TEAM 3, energiegebruik en schone energieteam Naam:.. School:.. Groep:.. Eigen Energie op school p. 1 ONDERZOEK NAAR ENERGIEGEBRUIK EN SCHONE ENERGIE Afspraken om van jullie team een superteam te maken

Nadere informatie

Team 6: Zonnepanelen. Onderzoek naar het gebruik van zonnepanelen

Team 6: Zonnepanelen. Onderzoek naar het gebruik van zonnepanelen Zonnepanelen op school Team 6: Zonnepanelen Onderzoek naar het gebruik van zonnepanelen Jullie gaan onderzoeken welke producten er zijn op zonnecellen 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden.

De lamp. Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Copyright Vakcollege Groep B.V. 2011. Alle rechten voorbehouden. De lamp Met lampen is het als met schoenen; ze zijn vanzelfsprekend en je ziet ze overal. Pas als de stroom een keer uitvalt, merk

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Groep 8 - Les 3 Restproducten

Groep 8 - Les 3 Restproducten Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 3 Restproducten Lesduur: 20 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat restproducten zijn en welke restproducten horen bij verschillende manieren van energie

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Licht en donker Licht

Licht en donker Licht H Licht en donker Licht groep 1-2 09 tijdsduur 80 minuten kerndoelen 1, 32, 42 en 54 lesdoelen De leerling: weet dat licht nodig is om te zien kent een aantal lichtbronnen, waarvan sommige uit zichzelf

Nadere informatie

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Zonnepanelen op school Team 5: Natuur Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Jullie gaan onderzoeken of de plant een zonnecel is en wie daar gebruik van maken 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten

Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten Kofi is op het werk. De chef geeft opdrachten: zij zegt wat Kofi moet doen. De eerste opdracht is de rommel opruimen. Kofi moet de vloer vegen. Het is weer netjes

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

LESBRIEF NR 1 OPDRACHT 1 FEEST! SAMSAM = 40 JAAR! VOOR GROEP 7 + 8 +

LESBRIEF NR 1 OPDRACHT 1 FEEST! SAMSAM = 40 JAAR! VOOR GROEP 7 + 8 + LESBRIEF NR 1 VOOR GROEP 7 + 8 + DOWNLOAD DEZE LESBRIEF OOK OP SAMSAM.NET Wat is Samsam? Samsam is een cross-mediale methode over wereldburgerschap en kinderrechten. Het doel van Samsam is leerlingen te

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

Groep 6 t/m 8. De regio zit vol energie! Informatieblad + Docentenhandleiding. Kaarsenmaken. www.natuurmilieuweb.nl

Groep 6 t/m 8. De regio zit vol energie! Informatieblad + Docentenhandleiding. Kaarsenmaken. www.natuurmilieuweb.nl Energieneutraal 2040 Aalsmeer - Amstelveen - Diemen - Ouder-Amstel - Uithoorn Groep 6 t/m 8 Informatieblad + Docentenhandleiding De regio zit vol energie! www.natuurmilieuweb.nl Overzicht Informatieblad:

Nadere informatie

Werkstukken maken op PCBO-Het Mozaiek Groep 6

Werkstukken maken op PCBO-Het Mozaiek Groep 6 We gaan een werkstuk maken en je mag het helemaal zelf doen. Het is helemaal jouw eigen werkstuk. Maar om je even goed op weg te helpen hebben we hieronder alle stapjes even op een rij gezet. Wat moet

Nadere informatie

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 R.K. Basisschool De Vlinder RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 GOEDE STUDIEGEWOONTEN Bij goed studeren (leren) of huiswerk maken

Nadere informatie

Het huiswerk heeft de volgende functies: - Het kan er toe bijdragen dat kinderen niet achterop raken met het onderwijsprogramma

Het huiswerk heeft de volgende functies: - Het kan er toe bijdragen dat kinderen niet achterop raken met het onderwijsprogramma Huiswerk op De Springplank Informatiebrochure voor ouders / verzorgers Deze brochure is opgezet om u als ouders/verzorgers te informeren over de rol van huiswerk op De Springplank. We hopen dat deze informatie

Nadere informatie

Zorg dat je een onderwerp kiest, waarvan je echt meer wilt weten. Dat is interessanter, leuker en makkelijker om mee bezig te zijn.

Zorg dat je een onderwerp kiest, waarvan je echt meer wilt weten. Dat is interessanter, leuker en makkelijker om mee bezig te zijn. Werkstukwijzer Deze werkstukwijzer helpt je om een werkstuk in elkaar te zetten. Je vult eerst een formulier in. Op dit formulier komt te staan waar je werkstuk over gaat en hoe je het aanpakt. Met behulp

Nadere informatie

VERLENGEN KOPEN RUILEN BETALEN

VERLENGEN KOPEN RUILEN BETALEN http://www.edusom.nl Thema In en om het huis VERLENGEN KOPEN RUILEN BETALEN Lesbrief 26. Herhaling thema Wat leert u in deze les? De woorden uit les 22, 23, 24 en 25. Veel succes! Deze les is ontwikkeld

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 4VMBO - T 2014-2015

SECTORWERKSTUK 4VMBO - T 2014-2015 SECTORWERKSTUK 4VMBO - T 2014-2015 handleiding leerlingen inhoud: inleiding stappenplan logboek beoordelingsformulier tijdpad 1 INLEIDING SECTORWERKSTUK VOOR 4 VMBO Alle leerlingen van het vmbo theoretische

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl De Melkweg groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen als vanzelf veel vragen op. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan al die sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? De sterren die wij vanaf de aarde zien,

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Voeding, gaatjes en tanderosie

Voeding, gaatjes en tanderosie Auteur Silvia Drent Laatst gewijzigd 02 July 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/60962 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Deel 1: Trrrring! De wekker geeft met veel lawaai aan dat het tijd is om op te staan. Je hoort een langgerekte geeuw, het is pas 6 uur s ochtends. Maar Jordie moet er uit want hij moet zijn krantenwijk

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 3, 4, 5

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 3, 4, 5 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 3, 4, 5 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling

Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling Deze schrijfles sluit aan bij het Nieuwsbegriponderwerp van deze week: Vuurwerk bij Oud en Nieuw. De schrijftaak

Nadere informatie

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 THEMA 9 blaadjes Dit materiaal is ontwikkeld in opdracht van IVN, in het kader van Gezonde Schoolpleinen. Tekst: Dieuwertje Smolenaars, NME Amsterdam-Noord. Vormgeving

Nadere informatie

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 Lesdoel: De kinderen vergroten hun tekstbegrip door interactie over het verhaal en hun metacognitieve vaardigheden door het oefenen en toepassen van

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? aardrijkskunde, praktische opdracht

What s up Zuiderzeeland? aardrijkskunde, praktische opdracht What s up Zuiderzeeland? Aardrijkskunde praktische opdracht praktisch onderzoek in zuiderzeeland 4 HV Naam: Klas: In dit onderdeel ga je zelf met je groepje op onderzoek. Je hebt geleerd dat Waterschap

Nadere informatie

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Voor groep 7 en 8 Inhoud van deze lesbrief Thema s in het boek Lesopzet Doel van de les Uitwerking Bijlage: opdrachtenblad Thema s in het boek

Nadere informatie

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas:

Windmolenpark Houten. Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten. Namen: Klas: Namen: Klas: Windmolenpark Houten Project nask & techniek Leerjaar 2 havo/atheneum College de Heemlanden, Houten Ontwikkeld door: Geert Veenstra Gerard Visker Inhoud Probleem en hoofdopdracht Blz 3 Samenwerking

Nadere informatie

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer ELEKTRICITEIT TELT! Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting Elektrische

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID Maak een mindmap of schema van een tekst ga je dan doen? Naar aanleiding van een titel, ondertitel, plaatjes en of de bron van de tekst ga je eerst individueel (en

Nadere informatie

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word

Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Nog beter leren omgaan met Word Nog beter leren omgaan met Word Met Word een hoger cijfer halen. Word ken je al, toch kun je nog veel meer doen met Word. Informatiekunde Omgaan met Word College De Heemlanden 2005. Informatiekunde Leerjaar

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7

Basisprincipes 6 Zonne-energie in stroom omzetten 6 Zonne-energiemodellen met een zonne-energiemodule 7 Welkom in de wereld van de fischertechnik PROFI-lijn 3 Energie in het dagelijkse leven 3 Olie, kolen, kernenergie 4 Water en wind 4 Zonne-energie 5 De Energie 5 Zonne-energie 6 Basisprincipes 6 Zonne-energie

Nadere informatie

Dag 1. Klussen in huis. Opdracht 1 Een veiligheidssymbool ontwerpen

Dag 1. Klussen in huis. Opdracht 1 Een veiligheidssymbool ontwerpen Dag 1 Opdracht 1 Een veiligheidssymbool ontwerpen Klussen in huis Jij en je partner werken als grafisch ontwerpers bij het bedrijf Veza voor Veiligheidszaken. Een klant heeft jullie ingehuurd om een symbool

Nadere informatie

Hoe maak je een werkstuk?

Hoe maak je een werkstuk? Hoe maak je een werkstuk? Je gaat een werkstuk maken. Maar hoe zit een werkstuk nou eigenlijk in elkaar? Hoe moet je beginnen? En hoe kies je nou een onderwerp? Op deze vragen en nog vele anderen krijg

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen Tekst lezen en vragen stellen 1. Om een tekst goed te begrijpen is het erg belangrijk om een tekst actief te lezen. In de uitleg lees je hoe je dat moet doen. Als je actief leest, dan: - controleer je

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Natraject Toelichting voor de leerkracht Een Talentkrachtige les

Natraject Toelichting voor de leerkracht Een Talentkrachtige les Natraject Toelichting voor de leerkracht Ter afsluiting van het bezoek aan de Magneet zijn er twee lessen waaruit gekozen kan worden: Een korte les van 1 uur of een lesmiddag van 2 uur. Een Talentkrachtige

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Opdracht 1 bij 1.2 * Doe de opdracht met de groep. Uitleg voor de docent: De cursisten lopen door elkaar door het lokaal. Laat de cursisten elkaar in tweetallen begroeten,

Nadere informatie

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Eigen duurzame energie Is dat mogelijk? Jelle Vegt Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Waarom zouden we? 2-6-2015 3 2-6-2015 4 2-6-2015 5 Olie en gasvoorraden

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

TEAM 1, het verlich0ng- en zonneverlich0ngteam. School:.. Team 1 - verlichting en zonlicht Eigen Energie op school p. 1

TEAM 1, het verlich0ng- en zonneverlich0ngteam. School:.. Team 1 - verlichting en zonlicht Eigen Energie op school p. 1 TEAM 1, het verlich0ng- en zonneverlich0ngteam Naam: School:.. Groep: Eigen Energie op school p. 1 ONDERZOEK NAAR ZONLICHT EN VERLICHTING Afspraken om van jullie team een superteam te maken Jullie gaan

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Tijd. 10 min. 55 minuten

Tijd. 10 min. 55 minuten Tijd GROEP 5-6 50 55 minuten 1, 23, 32, 44, 45 en 51 De leerling: weet hoe dag en nacht ontstaan weet dat de tijd niet overal op de wereld hetzelfde is weet met welke instrumenten je tijd kunt meten kent

Nadere informatie