2011, jaargang 11. People Planet Profit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2011, jaargang 11. People Planet Profit"

Transcriptie

1 Performance oktober 2011, jaargang 11 People Planet Profit

2 Performance & Duurzaamheid Inhoud Colofon 06 Bert Lavrijsen, directeur/eigenaar van Laco 08 Clinton Climate Initiative 12 Rob Moelker, Hoofd Facilitaire Dienst Lievensberg 16 Elco Brinkman, voorzitter Bouwend Nederland 28 Strategic advisors van Jones Lang LaSalle 05 Voorwoord, John Brussel, General Manager 06 Bert Lavrijsen, directeur/eigenaar van Laco 08 Clinton Climate Initiative 10 Ir. Albert Hulshoff, adviseur Agentschap NL 12 Rob Moelker, Hoofd Facilitaire Dienst Lievensberg 14 René Simons, Business Development Manager Energy Solutions bij HBS 16 Elco Brinkman, voorzitter Bouwend Nederland 19 Green Rating 20 Mehrdad Daliri, Energy Solutions Development Leader HBS 22 Richard Heijnen, Senior Account Manager Energy Retrofit 24 Bouwfonds REIM 26 Jan van Dijk, Project Manager Energy Solutions 28 Strategic advisors van Jones Lang LaSalle 30 Honeywell ComfortPoint TM Performance is een uitgave van Honeywell Building Solutions en is bestemd voor alle relaties van onze organisatie die zich binnen de eigen marktsector en/of werkomgeving bezig houden met klimaatbeheersing, beveiliging en veiligheid. Het blad informeert u over de laatste technologische ontwikkelingen, de nieuwste oplossingen en de uitgebreide dienstverlening die Honeywell Building Solutions biedt. Performance wordt gratis toegezonden aan alle relaties. Andere geïnteresseerden kunnen voor een gratis abonnement contact opnemen met Arianda Budel, telefoon +31 (0) Eindredactie en coördinatie Arianda Budel Fotografie Camiel Donders Fotografie, Honeywell Inc. Tekst Datom Tekstadvies, Sabel communicatie Vormgeving Creatie- en adviesbureau METPIT Druk Zalsman Grafische Bedrijven Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag op welke wijze of in welke vorm dan ook vermenigvuldigd worden of overgenomen zonder schriftelijke toestemming door Honeywell Building Solutions. 2 performance oktober 2011 performance oktober

3 one stop shop Profit krijgt prioriteit Verhoog uw energie IQ. Verlaag uw bedrijfskosten. Honeywell Building Solutions helpt gebouweigenaren en gebruikers inzicht te krijgen in energieverbruik en de vele opties op het gebied van energiemanagement. Onze geïntegreerde oplossingen bieden mogelijkheden op maat waarmee u uw energiedoelstellingen en business goals behaalt. Door een combinatie van innovatieve technologie en bewezen resultaten helpt Honeywell elke onderneming of organisatie om de energieconsumptie, uitstoot van schadelijke stoffen en de operationele kosten te reduceren. Tegelijkertijd realiseren onze gebruiks-vriendelijke oplossingen een verbetering in comfortcondities en bedrijfscontinuïteit terwijl u ook nog eens voldoet aan de nieuwste regels en wetgeving op milieugebied. Zo gaan People, Planet & Profit hand in hand. Vertrouw op Honeywell als uw one-stop energy partner die kansen identificeert en oplossingen implementeert met energie- en kostenbesparing als gegarandeerde Return on Investment. De drie P s zijn inmiddels een bekende term in de branche. Duurzaamheid draait immers om People, Planet en Profit. Als gevolg van de economische onzekerheid zal echter de laatste P het investeringsklimaat in Nederland gaan bepalen. Honeywell verwacht dan ook dat het concept van Energie Prestatie Contracten (EPC) de komende jaren steeds nadrukkelijker aanwezig zal zijn. De term ontzorgen in dit concept houdt veelal een kostenreductie aan de kant van de gebouweigenaren in. Zolang aan de financiële voorwaarden wordt voldaan, zullen energiebesparende maatregelen daadwerkelijk worden uitgevoerd. Voor Honeywell betekent dit dat de techniek meer naar de achtergrond wordt gedrukt en er eerst gekeken gaat worden naar financiële haalbaarheid van de business case. De investering zal uit eigen liquide middelen moeten komen of via externe kasstromen. Vooral in het laatste zien we veel eindgebruikers twijfelen als eigen middelen niet voorhanden zijn. Externe financiering van energiebesparende maatregelen in bestaande gebouwen (retrofit) stuit op een aantal economisch juridische vraagstukken, die beantwoord moeten worden door zowel de eindgebruiker, financierder en uitvoerende partij. Helaas worden deze vraagstukken door technische organisaties veelal onderschat. Wij adviseren dan om vroegtijdig met de financieel/juridisch verantwoordelijke mensen aan tafel te komen. Dit voorkomt veel onnodig tijd en energieverlies van organisaties. Ook voor gemeenten als eigenaren van vastgoed is het concept van EPC interessant. Veel gemeentes worstelen echter met dit concept in relatie tot aanbestedingsregels en -procedures. Een uitgebreid aanbestedingsproces vergt veel van gemeentes: inzet van medewerkers en budgetten. Bij een uitgebreide procedure komen ook aanbieders van EPC s voor hoge kosten te staan. Bij Honeywell zijn wij van mening dat er binnen het juridische kader van de openbare aanbestedingsregels ruimte is voor kleinere EPC-projecten om financieel haalbare Energie Prestatie Contracten aan te besteden. Kortom, bedrijven, overheden en andere instellingen willen best investeren in People en Planet. Maar dan dient die laatste P van Profit wel gegarandeerd te zijn. Met de oplossingen van Honeywell op het gebied van energiemanagement en monitoring bent u zeker van een winstgevende Return on Investment. U leest er alles over in deze Performance duurzaamheidspecial. Met vriendelijke groet, John Brussel, General Manager 2011 Honeywell International Inc. Alle rechten voorbehouden. 4 performance oktober 2011 performance oktober

4 Bert Lavrijsen, directeur/eigenaar van Laco: Die garantie van een EPC geeft een goed gevoel Honeywell Building Solutions heeft een Energie Prestatie Contract verbruik zoveel mogelijk te optimaliseren. Daarnaast is duurzaamheid uiteraard een belangrijke reden. De druk afgesloten met Laco Nuenen BV voor Sportcentrum De Drietip in Nuenen. Met deze overeenkomst realiseert Laco een verbetering van de energie vanuit de overheid om bedrijven bewuster om te laten gaan met brandstoffen wordt steeds groter. Maar ook het verbeteren van het comfort voor bezoekers en personeel is efficiëntie en een verlaging van de CO 2 -uitstoot. Een aantrekkelijke manier om meer comfort te realiseren tegen minder kosten. een belangrijke reden geweest voor het aangaan van een Energie Prestatie Contract met Honeywell Building Solutions. De ervaring Het bedrijf Onze keuze voor Honeywell was eigenlijk een logische Laco Nederland BV beheert en exploiteert goed uitgeruste beslissing. Wij werken al 15 jaar prettig samen als partners. accommodaties met een breed aanbod aan sport- en vrijetijdsactiviteiten. In die jaren hebben wij al vele speciale contracten met Zo n veertig sport- en vrijetijdscentra in heel Honeywell Building Solutions getekend om de technische Nederland vallen onder de Laco-vlag. Om exploitatie van invulling van onze doelstellingen te realiseren en renovaties sport- en recreatiecentra in goede banen te leiden, is een aan de gebouwbeheerapparatuur uit te voeren. Ook De goede en slagvaardige organisatie noodzakelijk. Door ruim 20 Drietip draaide op HOS-apparatuur van Honeywell en begin jaar ervaring, heldere visie en werkwijze, platte organisatiestructuur, jaren 80 werd hier al een warmteterugwininstallatie geplaatst. professionele dienstverlening en ondersteuning Wij waren onze tijd toen al ver vooruit. Uiteraard was deze is Laco een zeer betrouwbare partij voor gemeentes en installatie ondertussen flink verouderd. overheden om mee samen te werken. Een partij die qua verantwoordelijkheidsgevoel voor mens, maatschappij en Het contract milieu naadloos aansluit bij de visie van Honeywell. Met het Energie Prestatie Contract neemt Honeywell Building Solutions Laco alle zorgen uit handen. Binnen dit contract is De behoefte onder meer de ventilatie van het zwembad geoptimaliseerd De reden waarom we dit pilotproject zijn aangegaan is drieledig, en de huidige meet- en regelapparatuur vervangen. Als vertelt Bert Lavrijsen, directeur en eigenaar van Laco. laatste wordt er gebruik gemaakt van warmtekrachtkoppeling Natuurlijk moet je als groot bedrijf tegenwoordig de winst voor de opwekking van elektriciteit en warmte. Het is nogal pakken waar je pakken kan. Energie biedt dan vooral in een investering, lacht Lavrijsen. We praten hier wel over de wat oudere accomodaties een behoorlijk besparingspotentieel. zo n vier ton aan euro s. Zonder gegarandeerde terugverdien- Het is bijzonder interessant om het energie- tijd begin je daar niet zomaar aan. Honeywell heeft eerst een grondige voorstudie en analyse uitgevoerd. Hieruit kwam naar voren dat een energiebesparing van 50% haalbaar was en Honeywell Building Solutions bereid was om hier garant voor te staan. Met het tekenen van het Energie Prestatie Contract staat deze garantie zwart op wit. En dat geeft gemoedsrust. Met een jaarlijkse toetsing kunnen we zien of de resultaten inderdaad binnen de gestelde bandbreedtes vallen. De overeenkomst heeft een looptijd van 6,5 jaar. Een termijn die gelijk is aan de verwachte simpele terugverdientijd. De maatregelen Het laatste half jaar is er ontzettend veel gebeurd in De Drietip. Niet alleen moest de complete technische meet- en regelapparatuur in het complex worden vervangen, ook de luchtleidingen, kanalen en verdeelslangen werden vernieuwd. De nieuwe apparatuur draait op de Enterprise Building Integrator (EBI). Bovendien zijn er drie nieuwe WKK s geplaatst. Daarna moest alles worden ingeregeld qua temperatuur, ventilatie en luchtbehandeling, start- en stoptijden et cetera. Een klus die een behoorlijke impact heeft gehad op onze eigen medewerkers. Zo moest onze technische man op locatie bijvoorbeeld om leren gaan met de Enterprise Buildings Integrator. Het overkoepelende systeem waar alle apparatuur op aangesloten is. De EBI biedt de mogelijkheid om vanaf één centraal punt het gehele complex te beheren en alle processen te monitoren. De vestigingsmanager in Nuenen, Bert Mickers, heeft behoorlijk veel energie in het project gestoken. Het management is hier zeer gedreven. Nu alles na de drukke aanloopperiode draait, houdt men dagelijks bij wat er aan gas en energie verbruikt wordt. We zien nu dat het gasverbruik nog niet minder wordt. Dat is op zich logisch omdat de drie nieuwe WKK s meer gas gebruiken. Maar qua elektraverbruik zijn we al selfsupporting en kunnen we zelfs al energie terug leveren aan het net. We hebben daartoe een goed teruglevercontract afgesloten met de betrokken energiebedrijven. De voordelen De verwachting is dat wij het jaarlijkse energieverbruik van De Drietip met meer dan 50% reduceren. Wij gaan er vanuit onze investering in 6,5 jaar terug te verdienen. Daarna vormen de besparingen een directe winstpost. En dat zit natuurlijk niet alleen in het besparen van energie. Omdat wij ons overschot aan energie terugleveren kunnen wij nog meer geld verdienen. Bovendien kunnen we de betaalde energieheffing op het gasverbruik boven een bepaalde capaciteit terugvorderen bij de belastingdienst en betalen wij natuurlijk geen transportkosten over onze eigen opgewekte energie. En dat maakt de rekensom natuurlijk wel erg interessant. De samenwerking De samenwerking met Honeywell Building Solutions is Laco goed bevallen. De uitvoering is goed verlopen, verklaart Lavrijsen. Natuurlijk komen er bij een project van deze omvang altijd onverwachte dingen naar boven. Het inregelen was een behoorlijk tijdrovende klus en ook het leren omgaan met de apparatuur heeft best impact gehad op onze mensen. Maar doordat er vooraf helder gecommuniceerd is, alles duidelijk op papier staat en er een continue sturing ter plekke was, is alles prima gegaan. Maar waar ik Honeywell Building Solutions vooral mee heb gecomplimenteerd is de grote mate van betrokkenheid van de medewerkers. Voor, tijdens en na het project. Daar hebben zij bij ons hoge ogen mee gegooid. Nu alles is ingeregeld is een significante besparing reeds zichtbaar. De verwachting is dat we de besparingen gaan halen, aangezien na een periode van een half jaar reeds 80% van de besparingen is gerealiseerd. Als dit pilotproject voldoet aan onze verwachtingen, staan er nog meer locaties op de lijst die een technische update nodig hebben. Er is binnen ons bedrijf nog genoeg te verduur-zamen en te verbeteren. Het EPC garandeert daarbij een win-/winsituatie voor people, planet en uiteraard profit. 6 performance oktober 2011 performance oktober

5 De bedrijven en gebouweigenaren die samenwerken op het gebied van energiemanagement besparen geld en maken geld. Ze creëren nieuwe banen en vechten tegelijkertijd tegen de klimaatverandering. Ik ben er trots op dat mijn stichting het mogelijk maakt projecten op te starten die de Clinton Climate Initiative CO 2 -emissie verminderen en de markt voor energie-efficiënte technologie Melbourne op weg naar 2020 vergroten. Samenwerking stelt ons in staat om energie te besparen, de uitstoot van schadelijke stoffen te reduceren, onze economie te versterken en onze toekomst zeker te stellen. Bill Clinton, Oud-president VS De vraag naar oplossingen die harmonie brengen tussen People, Planet en Profit groeit in sneltreinvaart. Honeywell Building Solutions helpt daarbij. Met ondersteuning én met oplossingen. Niet voor niets kozen wereldsteden als Londen, Seoul en Melbourne Honeywell als hun partner voor het Clinton Climate Initiative programma. Om samen een verschil te maken in het gevecht tegen de klimaatverandering. > Melbourne Town Hall < Commonwealth Bank Building De aanloop Amerika s oud-president Bill Clinton lanceerde in 2006 het Clinton Climate Initiative. Het CCI ondersteunt 40 van de grootste steden binnen het initiatief bij het ontwikkelen en implementeren van grootschalige projecten om de uitstoot van schadelijke stoffen te verlagen en de energie-efficiëntie van gebouwen te verhogen. Londen was de eerste wereldstad die uit naam van het CCI een grootschalig programma lanceerde, waarmee de energie-efficiëntie in de stad aanzienlijk verbetert en de emissie van schadelijke stoffen drastisch verlaagt. Daarbij koos zij Honeywell als partner om een overall CO 2 -reductie te realiseren tussen de 10 en 25%. Een vermindering die te vergelijken is met het jaarlijks van de straat halen van 574 auto s! Melbourne volgde met een vergelijkbaar programma. En ook hier werd Honeywell als partner geselecteerd. De uitdaging Als hoofdstad van de staat Victoria in Australië is de stad Melbourne totaal toegewijd aan het behalen van de Zero-Net Emissions 2020 strategy. In samenwerking met Honeywell realiseert de stad een retrofit van 13 gemeentegebouwen teneinde de uitstoot van schadelijke stoffen te reduceren en aanzienlijke besparingen op water en energie voor de stad te verwezenlijken. Met dit prestigieuze project wil de gemeente binnen een ambitieus tijdsbestek van 18 maanden de resultaten tonen aan zowel het publiek als het bedrijfsleven. Dit is de eerste stap om het programma breder uit te rollen, zodat de stad uiteindelijk zijn doelstelling voor 2020 bereikt. De investeringen in het programma dienen tastbare voordelen te hebben, zodat de besparingen op water en energie ook duidelijk kunnen worden vertaald naar financiële besparingen. De overeenkomst De stad Melbourne tekende een Energie Prestatie Contract met Honeywell voor de retrofit van 13 gemeentelijke gebouwen. Startend in december 2009 werden de gebouwgebonden installaties grondig gerenoveerd, waaronder verbeteringen aan de HVAC-systemen en gebouwbeheer relingen, verlichting retrofits, verwarming op zonne-energie voor de zwembaden, waterzuinige sanitairsystemen, opvang en hergebruik van regenwater en de meting van gas, water en elektriciteit door gespecialiseerde computersystemen. De voordelen Door middel van het tekenen van het Energie Prestatie Contract verwacht men met het programma de volgende resultaten te behalen: Een jaarlijkse energiebesparing van $190,000 Een jaarlijkse reductie van ton greenhouse gas een besparing die gelijk staat aan het van de weg halen van 348 auto s kiloliter minder waterverbruik per jaar een besparing die gelijk staat aan het vullen van 52 zwembaden van Olympische afmeting! De investering Door de in het programma opgenomen reducties wordt de investering van de stad Melbourne binnen tien jaar terugverdiend. Het geld wat met de besparingen wordt verdiend, vloeit rechtstreeks terug in de gemeentekas. De retrofit van bestaande gebouwen is dan ook gegarandeerd een interessante investering voor gebouweigenaren en huurders. Op de langere termijn zullen Honeywell en de stad Melbourne op dezelfde wijze meer projecten uitvoeren die vallen onder het 1200 Buildings Program, waardoor er door de hele stad substantiële besparingen worden gerealiseerd op het gebied van energie en water. Zo is de stad niet alleen winstgevend op weg richting 2020, maar garandeert de gemeente ook een win-/winsituatie voor de factor mens én milieu in Melbourne. De 13 geselecteerde gemeentegebouwen: Melbourne Town Hall Melbourne City Baths Commonwealth Bank Building Carlton Baths Community Centre City Library North Melbourne Baths City Square Car Park North Melbourne Town Hall Elgin Street Car Park Queen Victoria Market Kensington Community Campbell Arcade Recreation Centre 8 performance oktober 2011 performance oktober

6 Ir. Albert Hulshoff, adviseur Agentschap NL: Ir. Albert Hulshoff is adviseur bij Agentschap NL en richt zich binnen het team utiliteitsbouw met name op de commerciële vastgoedsector. Hij studeerde Technische Natuurkunde in Delft en is werkzaam geweest in de energiesector (Gastec). In 2006 trad hij als programmaadviseur in dienst van Agentschap NL, destijds SenterNovem. Hij heeft zich gespecialiseerd in prestatiecontracten en Energy Service Companies. Energieneutraal bouwen. Toekomstdroom of trend? Energieneutraal bouwen een toekomstdroom? Zeker niet. Het gebeurt nu al, terwijl u dit leest. Op 15 plaatsen in Nederland worden bijvoorbeeld UKP NESK-projecten gerealiseerd. Een afkorting die staat voor Unieke Kansen Programma: Naar Energieneutrale Scholen en Kantoren. Sommige projecten liggen nog op de tekentafel, andere zijn al in aanbouw of bijna opgeleverd. Maar dat ze er komen, is een feit! De regeling De NESK-subsidieregeling is bedoeld om projecten te stimuleren die zich onderscheiden door energiezuinigheid, duurzaamheid en organisatorische innovaties in de bouwkolom. De projecten moeten bovendien kunnen fungeren als voorbeeld en inspiratiebron. De regeling is dus pas een succes als de door UKP NESK gehonoreerde projecten niet alleen zijn gerealiseerd, maar ook gemonitord en geëvalueerd. Hierna volgt een kennis-overdrachtfase. Het is de bedoeling dat de goede voorbeelden tot navolging leiden en bovendien inspireren tot nieuwe projecten met verdergaande energie-ambities. Deze regeling gaat uit van een doelstelling van 45% CO 2 -emissiereductie ten opzichte van Op termijn wordt echter gestreefd naar 60% en 80%. UKP NESK is opgesteld in nauwe samen-werking met het publiek-private Energie-Transitie Platform Energie-besparing Gebouwde Omgeving (PeGO). Dit programma vormt een belangrijk onderdeel van de innovatieagenda voor de gebouwde omgeving. In opdracht van het ministerie van BZK voert Agentschap NL de regeling uit. Cruciale schakel De NESK-projecten zijn stuk voor stuk hun tijd ver vooruit. Van het nieuwe TNT hoofdkantoor in Hoofddorp tot de MFC Brede School in het Friese Kollumerland. Al deze gebouwen halen een EPCwaarde van zo goed als nul. Deze energie-prestatie-eis geldt pas in 2020, maar blijkt nu dus al haalbaar. De projecten zijn daarmee inspirerende voorbeelden die we moeten koesteren. Ze laten zien wat opdrachtgevers, projectontwikkelaars en uitvoerders met enthousiasme en doorzettingsvermogen kunnen bereiken. Terecht dus dat ze via het Unieke Kansen Programma UKP NESK in april 2010 een subsidie ontvingen van het ministerie van BZK. Hiermee wil het ministerie de omslag naar energieneutraal bouwen stimuleren. Energiezuinig bouwen is mooi, maar het gaat natuurlijk om het gebruik in de praktijk. Een goed functioneren van gebouw en alle installaties is dan van het grootste belang. Ik ben dan ook blij dat het ministerie van BZK bij de selectie van deze NESK-projecten ook veel belang hechtte aan de beheerfase. Goede praktijkvoorbeelden verduidelijken een hoop; nog altijd geldt in de bouw: Zien is geloven. Prestatiecontracten vormen in veel NESK-projecten een cruciale schakel. Alleen met heldere afspraken zorg je voor de lange termijn voor een gezonde werkomgeving, lage exploitatiekosten en goede energieprestaties. Goed voorbeeld De 15 projecten sluiten bewust prestatiecontracten, gebruiken alternatieve financieringsvormen of zoeken nieuwe vormen an samenwerking. Juist daarmee geven de projecten het goede voorbeeld. En eigenlijk meer dan dat; ze leggen de lat voor de utiliteitsbouw een flink stuk hoger. Nieuw te bouwen kantooren schoolgebouwen kunnen energieneutraal zijn. De EPC-norm van 2020 wordt daarmee bijna negen jaar naar voren gehaald. Wie volgt? Meer informatie over de UKP NESK-projecten vindt u op De ambitie van Agentschap NL Begin 2010 is SenterNovem onder de naam Agentschap NL samengegaan met het Octrooicentrum Nederland en de EVD. Als onderdeel van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie heeft deze club van specialisten vijf thematische divisies: NL Energie en Klimaat NL EVD Internationaal NL Innovatie NL Milieu en Leefomgeving NL Octrooicentrum Agentschap NL voert verder programma s, regelingen en wetten uit voor elf ministeries en zeventien opdrachtgevers buiten de Rijksoverheid. Een bundeling van experts met een duidelijke missie: het excellent uitvoeren van internationaal innovatie- en duurzaamheidbeleid. Als het gaat om duurzaamheid, innovatie, internationaal ondernemen en samenwerken is Agentschap NL hét aanspreekpunt voor bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Een laagdrempelig loket waar u terecht kunt voor informatie en advies, maar ook voor financiering, netwerken en uitvoering van wet- en regelgeving. Of u nu ondernemer, (kennis)instelling of overheidsinstantie bent. 10 performance oktober 2011 performance oktober

7 Rob Moelker, Hoofd Facilitaire Dienst Lievensberg: Twee contracten; duizenden euro s besparing! Links R. Moelker, rechts R. Simons Een lagere energierekening, een beter binnenmilieu en betere werkprestaties. Muziek in de oren van de Facility Manager. Het is haalbaar door te investeren in slim energiegebruik. Hoe werk je als Facility Manager samen met anderen in de keten van duurzaam gebouweneheer? En hoe kom je tot een optimaal resultaat? Rob Moelker, Hoofd Facilitaire Dienst van het Lievensberg ziekenhuis en René Simons, Business Development Manager Energy Solutions bij Honeywell Building Solutions, vertellen over hun samenwerking om het ziekenhuis te verduurzamen. 8 miljoen euro heeft gekost. Het schip telt 257 hotelkamers, diverse restaurants, bars, feestzaal Het Lievensberg ziekenhuis in Bergen op Zoom telt ruim 350 bedden en er werken 100 specialisten en andere medewerkers, die zowel lichamelijke als geestelijke gezondheidszorg leveren. In ziekenhuizen staan echter niet alleen de artsen en verpleegkundigen 24 uur per dag, 7 dagen per week paraat, vertelt Rob Moelker. Ook de apparatuur staat altijd aan. Hierdoor zijn zorginstellingen grootverbruikers van energie. En daar nemen wij als ziekenhuis duidelijk onze maatschappelijke verantwoordelijkheid in. Door onze CO 2 - uitstoot te verminderen, willen we een bijdrage leveren aan een beter milieu. Kostenneutraal energie besparen Een hoog energieverbruik betekent ook een relatief makkelijke realisatie van een grote energiebesparing. Om zo n grote energiebesparing te bereiken, hebben we een gespecialiseerd bedrijf ingeschakeld: Honeywell Building Solutions. Een Energy Service Company. Een ESCo is een bedrijf dat voor andere bedrijven en overheden turn-key energiebesparingen kan realiseren inclusief het ontwerp, implementatie, monitoring van de besparingen en het aanvragen van eventuele subsidies. We hebben gekozen voor een ESCo omdat de gegarandeerde energiebesparende maatregelen de benodigde investering financiert, legt Moelker uit. Op die manier kunnen we de besparingsmaatregel budgetneutraal uitvoeren. Dat is natuurlijk aantrekkelijk: ook wij hebben als ziekenhuis de afgelopen jaren moeten bezuinigen. Bovendien kunnen ESCo s de energiebesparingen garanderen via een Energie Prestatie Contract. Twee EPC s In 2007 tekenden beide partijen hun eerste Energie Prestatie Contract. Binnen een half jaar installeerden we een warmtepomp, vertelt Simons. In de winter levert deze de benodigde koelcapaciteit en wordt de restwarmte afgegeven aan de luchtbehandelingkast. s Zomers levert de warmtepomp koeling. We plaatsten ook een warmtekrachtkoppeling die voor het ziekenhuis elektriciteit opwekt. Jaarlijks leveren deze nieuwe installaties een besparing van euro op. Moelker is zeer te spreken over de Energy Manager. De Energy Manager is een online energy monitoring en analyse applicatie, die ons energieverbruik nauwkeurig meet. Hierdoor kunnen we ons energieverbruik controleren en beheren. Na dit succes ondertekenden het ziekenhuis en Honeywell Building Solutions nóg een Energie Prestatie Contract, dit keer voor de renovatie van een luchtbehandelingkast. Hiermee hebben we weer een goed binnenklimaat en besparen we jaarlijks euro, legt Moelker uit. Voor beide EPC s heeft Honeywell Building Solutions de financiering verzorgd. En de patiënten? Die hebben niks van de verbouwingen gemerkt. Werken in vertrouwen Rob Moelker kijkt tevreden terug op de samenwerking, waarin hij een coördinerende rol had. Het klikte tussen onze technici en die van Honeywell. We kenden het bedrijf al wel van naam, maar we hebben het nu ook leren kennen als een hoogwaardig technisch bedrijf. Ze zijn uitstekend op de hoogte van alle technische ontwikkelingen op energiegebied. De samenwerking ging in vol vertrouwen. Ze mochten van ons overal kijken in het ziekenhuis. Alleen zo konden ze immers een goede indruk te krijgen van de haalbaarheid van bepaalde energiebesparende maatregelen. Ook de contracten zijn in goede samenwerking tot stand gekomen. Daarbij had de interne afstemming een belangrijke plek. We hebben de contracten eerst gepresenteerd aan de Raad van Bestuur, het financiële hoofd van het ziekenhuis, technici en onze jurist. Voor het succesvol afsluiten van Energie Prestatie Contracten ziet ook Simons dat een nauwe samenwerking tussen de facilitair manager en andere partijen binnen de organisatie essentieel is. Iedereen moet achter de werkzaamheden staan. Samen zorgen de facilitair manager en de andere betrokken partijen voor een succesvol project. Uitbesteden loont Honeywell geeft het Lievensberg ziekenhuis nu jaarlijks advies over de energiehuishouding van het ziekenhuis. Zo weten we nu elk jaar vooraf wat we ongeveer aan energie kwijt zullen zijn dat jaar, verklaart Moelker. Deze realistische inschatting neemt het ziekenhuis mee in de jaarbegroting. Dit hadden we zelf nooit kunnen realiseren. Voor zo n grote operatie hebben we simpelweg niet de kennis in huis over de hoogwaardige techniek die nodig is om zo n gebalanceerde energiehuishouding te krijgen. En ik geloof dat geen enkel ziekenhuis deze kennis in huis heeft. Het loont daarom beslist om energiebesparing uit te besteden. Het is echt een vak apart. 12 performance oktober 2011 performance oktober

8 René Simons en Frank Bakker, Business Development - Energy Solutions bij HBS: ESCO als dirigent in duurzaamheid Met gesloten beurs een gegarandeerde energiebesparing van een gebouw realiseren. Dat klinkt ideaal en dat is het ook. Steeds meer partijen ontdekken Energy Service Companies (ESCo s) in hun zoektocht naar budgetneutrale maatregelen om de energiedoelstellingen te behalen. Een ESCo is een bedrijf dat de investering op zich neemt voor energiebesparingen en de beste energieoplossing kiest om deze besparing te realiseren. Dat is handig voor organisaties die wel op energie willen besparen maar hier niet de benodigde investeringskosten voor kunnen maken. Geld verdienen met duurzaamheid In Nederland worden ESCo s al jaren ingezet in de zorg. Maar in andere sectoren zijn ze nog niet zo bekend. Vanwege de economische crisis is dit aan het veranderen: steeds meer organisaties zijn genoodzaakt om op zoek te gaan naar investeringsmogelijkheden met gesloten beurs. Een ESCo kan relatief snel voor een grote energiebesparing zorgen en dit garanderen in een energieprestratiecontract. Vooral voor grootverbruikers van energie, zoals kantoren en onderwijsinstellingen, zijn ESCo s interessante partijen: een hoog energieverbruik betekent dat er relatief makkelijk een grote energiebesparing kan worden gerealiseerd. Een ESCo begeleidt organisaties in het realiseren van energie-besparingen, van bouwvergunning tot exploitatie. Hierbij passeren allerlei onderwerpen de revue, van onderzoek naar de mogelijke energiebesparing en subsidieaanvragen tot bijbehorend projectmanagement, financiering, monitoring van het energieverbruik en het onderhoud van de installaties. Een ESCo is eigenlijk een dirigent van alle processen die in gang moeten worden gezet om een pand te verduurzamen. Samenwerking hoog in het vaandel niet verwonderlijk dat Honeywell Building Solutions de samenwerking met de klant hoog in het vaandel heeft. Zijn er nog aandachtspunten voor de facilitair manager die een ESCo zou willen inschakelen? Het Energie Prestatie Contract is nog relatief onbekend, zegt Simons. De contractvoorwaarden en de manier waarop de besparingen gegarandeerd worden, zijn nieuw voor veel organisaties. Daar moet dus wel voldoende tijd aan worden besteed. Bij het opstellen van het prestatiecontract kan de Leidraad Prestatiecontract Beheer en Onderhoud Gebouwen van overheidsinstantie Agentschap NL een helpende hand bieden. Om antwoord te geven op de meest gestelde vragen rondom Energie Prestatie Contracten, heeft Agentschap NL deze leidraad laten opstellen (gratis te downloaden via Hierin staan tools voor monitoring, definities van Key Performance Indicatoren (KPI s), een model van een prestatiecontract en informatie over gebruikersgedrag in relatie tot gebouwprestaties. Met deze leidraad en goede samenwerking is het dus mogelijk om met gesloten beurs tot een gegarandeerde energiebesparing te komen. Financieel concept met een technische oplossing Er zijn heel wat voordelen van ESCo s, die zowel voor de facilitair manager als de financieel manager interessant zijn. De voordelen van een ESCo zijn: Gegarandeerde business case en terugverdientijd zwart op wit Ontzorging door turn-key uitvoering Geen voorwaarden aan bedrijfsvoering Maatwerk in energiebesparing dankzij integrale aanpak Financiering van project als interessante optie. René Simons, Business Development - Energy Solutions bij Honeywell Building Solutions, merkt ook dat de interesse in ESCo s toeneemt. Hij vindt het vanzelfsprekend dat ze de energiebesparing garanderen. We bouwen op onze technische expertise, kennis en ervaring van de betreffende sector. Het een kwestie van berekenen wat de besparing per gebouw kan zijn. Vaak wordt na de oplevering zelfs meer bespaard dan we van tevoren garandeerden. Voor het succesvol afsluiten van Energie Prestatie Contracten ziet Simons dat een nauwe samenwerking tussen de facilitair manager en andere partijen binnen de organisatie essentieel is. Iedereen moet achter de werkzaamheden staan. Samen zorgen de facilitair manager en de andere betrokken partijen voor een succesvol project. Het is dan ook Frank Bakker, Business Development - Energy Solutions: De diverse EPC s in dit magazine bewijzen haar unieke waarde voor eigenaren en gebruikers. Dit concept gaat een nog belangrijkere bijdrage leveren aan de verduurzaming van bestaande gebouwen. 14 performance oktober 2011 performance oktober

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen

Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen Prestatiecontracten voor bestaand maatschappelijk vastgoed: slim besparen én verduurzamen 6 december 2011 Albert Hulshoff Ede 22 maart 2012 Prestatiecontracten - Prestatiecontracten - ESCo-eigenschappen

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

Omvangrijke renovatieopgave: traditionele aanpak of one size fits all? 104 juni 2014 duurzaam gebouwd

Omvangrijke renovatieopgave: traditionele aanpak of one size fits all? 104 juni 2014 duurzaam gebouwd Omvangrijke renovatieopgave: traditionele aanpak of one size fits all? 104 juni 2014 duurzaam gebouwd Rondetafelgesprek Renovatie De omvangrijke renovatieopgave bereikt een hoogtepunt, aangewakkerd door

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

INNAX GROUP presentatie PROVADA 7 JUNI 2011 1400-1430H

INNAX GROUP presentatie PROVADA 7 JUNI 2011 1400-1430H INNAX GROUP presentatie PROVADA 7 JUNI 2011 1400-1430H Presentatie EVEN VOORSTELLEN WAT DOET INNAX LINK NAAR HET ENDIS CONCEPT ENERGIE MANAGEMENT DUURZAME ENERGIE VOORZIENING Even voorstellen PHILIP BLAAUW

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

ESCo voor wederzijds voordeel en gratis energiebesparing

ESCo voor wederzijds voordeel en gratis energiebesparing ESCo voor wederzijds voordeel en gratis energiebesparing Inclusief vijf cases en experttips Case 4: Renovatie Alliander te Duiven Voorwoord Gratis energiebesparing; het lijkt te mooi om waar te zijn. Energy

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Laat uw medewerkers excelleren

Laat uw medewerkers excelleren Laat uw medewerkers excelleren LivingFacility realiseert en regisseert integraal facilitair management in grote kantooromgevingen en voor organisaties die actief zijn op meerdere locaties. Wij combineren

Nadere informatie

Geachte heer / mevrouw, Besparen is beter dan bezuinigen. Graag willen we hierover met u in gesprek.

Geachte heer / mevrouw, Besparen is beter dan bezuinigen. Graag willen we hierover met u in gesprek. JNJ-Projecten Van Steenbergenlaan 28 3931 WR Woudenberg Tel: 06-53833841 KvK: 32129240 IBAN: NL29KNAB0283505745 www.jnjprojecten.com JNJ-Projecten voorstel tot samenwerking energie bespaarconcept Uw kenmerk

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Dat voor u als eigenaar of beheerder van duurzaam vastgoed de energielevering op duurzame wijze moet geschieden spreekt voor zich.

Nadere informatie

Graag willen we hierover met u in gesprek.

Graag willen we hierover met u in gesprek. JNJ-Projecten Van Steenbergenlaan 28 3931 WR Woudenberg Tel: 06-53833841 KvK: 32129240 IBAN: NL29KNAB0283505745 www.jnjprojecten.com JNJ-Projecten portfolio producten en diensten. Uw kenmerk Ons kenmerk

Nadere informatie

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies

Vaillant & rendement. Technisch Project Advies Vaillant & rendement Technisch Project Advies meer rendement van uw project? Begin bij Vaillant Technisch Project Advies tijdige inschakeling TPA Uw winst Hoe blijven we samen aan de voortdurend aangescherpte

Nadere informatie

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids The green team Imtech ICT CS Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids Agenda presentatie 1. Corporate Social Responsibility drijfveer voor Smart X: Wat betekent CSR voor organisaties?

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu TECHNISCH BEHEER Zorgeloze kwaliteit TECHNISCH BEHEER Onze samenleving verandert snel. Waar in het verleden volstaan kon worden met een eenvoudig inspanningscontract voldoet dit veelal niet meer aan de

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0 Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder Versie 4.0 Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: oktober 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Duurzaam Gebouwbeheer

Duurzaam Gebouwbeheer 2-daagse cursus Duurzaam Gebouwbeheer Gemeenten hebben verschillende gebouwen in beheer, zoals gemeentehuizen, kantoren en brandweerkazernes. Ook zijn er gebouwen eigendom van de gemeente, maar worden

Nadere informatie

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar

Bestaand Vastgoed. Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011. DHV 2011 All rights reserved Openbaar Bestaand Vastgoed Hoe beweging krijgen in verduurzaming? Vincent Swinkels Mei 2011 DHV 2011 All rights reserved Openbaar Wat is er aan de hand? Circa 1/3 energiegebruik NL zit in gebouwde omgeving Focus

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren ENERGIEOPLOSSINGEN De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren Vandaag de dag kunnen we onze verplichtingen inzake energie-efficiëntie niet meer naast ons

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed

Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Deel 3: voorbeeldaanpak bedrijven en maatschappelijk vastgoed Inhoud 1. Maak van uw gemeente een Energieke Regio... 2 2. De start... 3 3. Het vervolg... 4 4. Aanbod... 5 1 1. Maak van uw gemeente een Energieke

Nadere informatie

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower

Energiereductie met een ESCo. Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Energiereductie met een ESCo Jan-Maarten Elias Unica Ecopower Inhoud 1. Over Unica Ecopower 2. Huidige en toekomstige energie wetgeving 3. Wat is een ESCo 4. Europese Gedragscode voor ESCo s 5. Voorbeeld

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van

Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk. Met minder geen genoegen nemen. in opdracht van Financieringsconstructies Frisse Scholen in de Praktijk Met minder geen genoegen nemen in opdracht van 1 ROC Koning Willem I College in Den Bosch Het Koning Willem I College heeft verschillende onderwijslocaties

Nadere informatie

ert Harm ten Bolscher

ert Harm ten Bolscher Bent u toeschouwer of doet u mee? ert Harm ten Bolscher 21-3- Inhoud Trends voor de bouw-/ vastgoedwereld? Anders denken Aanpak vanuit F2F-/Citadel-netwerk Wat betekenen trends voor de vastgoed- en bouwwereld?

Nadere informatie

Even voorstellen. Philip Blaauw. INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com

Even voorstellen. Philip Blaauw. INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com Even voorstellen Philip Blaauw INNAX GEBOUW & OMGEVING Directie 0885533000 pblaauw@innax.com INNAX GROUP is een onafhankelijk Energie Diensten Bedrijf = ESCO voor het verduurzamen van gebouwen INNAX GROUP

Nadere informatie

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg

AT OSBORNE. Masterclass Energiebesparing in de zorg. Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011. Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT OSBORNE www.atosborne.nl Masterclass Energiebesparing in de zorg Professioneel opdrachtgeverschap 16 november 2011 Marjolijn Kroon adviseur gezondheidszorg AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn.

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn. Programma Energiebesparing & Betonkernactivering Energiebesparing Europa Nederland Besparingspotentieel Specialisten gevraagd? Betonkernactivering Publicatie Leergang Kees Arkesteijn 1 2 Energiebesparing

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015

Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Ontbijtbijeenkomst GRIC Gilze en Rijen 16 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in Gilze en Rijen? ons

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014

Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Financiering verduurzaming bedrijventerreinen GebiedsESCo, hoe pak je dat aan? 12 juni 2014 #gebiedsesco Programma Gijs Schuurhuis (De Urbanisator Plaspoelpolder) Welkomstwoord Hans Korbee

Nadere informatie

D. Deijs. Gebouwautomatisering voor u!

D. Deijs. Gebouwautomatisering voor u! D. Deijs Gebouwautomatisering voor u! Agenda Introductie Regel Partners Case Hogeschool Rotterdam Applicatie software op één locatie Beheer van Software Afstandbeheer GBS optimaliseren & duurzaam automatiseren

Nadere informatie

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen.

Samenwerken, daar zijn we goed in. Met diverse andere professionals werken wij samen aan nieuwe ontwikkelingen en integrale oplossingen. Vandaag de dag worden er steeds hogere eisen gesteld aan technische installaties van gebouwen. Op zich is dat niet vreemd, immers goed ontworpen installaties zorgen ervoor dat mensen zich in een gebouw

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Workshop financieringsconstructies. Arthur Messelink & Daan Arkesteijn

Workshop financieringsconstructies. Arthur Messelink & Daan Arkesteijn Workshop financieringsconstructies Arthur Messelink & Daan Arkesteijn Wat gaan we doen vandaag? Fictief schoolgebouw renoveren Jullie moeten aan de slag Interactief Vragen kan altijd Wat is het doel? Meer

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers White paper 30 oktober 2014 De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers De aanleiding Duurzaamheid is niet meer weg te denken in de moderne bedrijfsvoering. Veel organisaties houden zich

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Energie-Contracting in de gezondheidszorg. Foto: Martin Chardin

Energie-Contracting in de gezondheidszorg. Foto: Martin Chardin Energie-Contracting in de gezondheidszorg Foto: Martin Chardin Marktleider in Contracting (in Duitsland) Toekomstgerichte totaaloplossingen voor milieuvriendelijke en kostenbesparende energievoorzieningen!

Nadere informatie

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten

Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten Verduurzamen van commercieel vastgoed juridische aspecten 19 juni 2014 Inleiding Rollen en partijen Verschillende typen vastgoed met een eigen regime Woningen, winkels en overige bedrijfsruimte De split

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen

Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Utrechtse Energie! Duurzaam Lage Weide Een bedrijventerrein vol kansen Verbeter de werel Lage Weide op de kaart zetten als duurzaam bedrijventerrein dat wilt u toch ook? Een milieubewuste benadering van

Nadere informatie

www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems

www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems www.bamtechniek.nl Stappenplan voor energiemanagement in bestaand vastgoed BAM Techniek - Energy Systems BAM Techniek - Energy Systems Uw energie- en gebouwmanager Energie is absoluut onmisbaar voor de

Nadere informatie

Presentatie Gert-Jan de Looze. Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s. Presentatie Stadsregio

Presentatie Gert-Jan de Looze. Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s. Presentatie Stadsregio Presentatie Gert-Jan de Looze Verduurzamen van vastgoed door gebruik van Esco s Presentatie Stadsregio Indeling presentatie Programma Rotterdamse Groene Gebouwen (RGG) Onderhouds en energieprestatiecontract

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen en samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden

Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden Tips, handvatten en financieringsmogelijkheden 26 Hans november Scherpenzeel 2009 Hans Scherpenzeel Introductie Adviseur in Utiliteitsbouw-team SenterNovem Innovatie, Agentschap energie, van het klimaat,

Nadere informatie

uw portaal voor technisch facilitair management unica online

uw portaal voor technisch facilitair management unica online uw portaal voor technisch facilitair management unica online , Altijd en overal inzicht in uw technische installaties Snel en eenvoudig een storing melden? Inzicht in het energiegebruik van uw installaties?

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014

Over Merin. Merin in cijfers 10-4-2014 Rob Lith Technical Director van Merin sinds Juli 2013 Verantwoordelijk voor de kwaliteit van de vastgoedportefeuille en de services Meer dan 28 jaar werkervaring bij PRC en ARCADIS in diverse functies,

Nadere informatie

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015

Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Energieke Regio in Holland Rijnland? Alphen aan den Rijn 11 november 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s

Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s Ervaringen van het verduurzamen van Rotterdams gemeentelijk vastgoed m.b.v. ESCo s Gert-Jan de Looze & Peter van Schijndel Gemeente Rotterdam & Strukton Gert-Jan de Looze Peter van Schijndel Rotterdamse

Nadere informatie

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Duurzaamheid loont! De vraag naar duurzaamheid in de bouwwereld én in het eigen huis is voor uw opdrachtgevers van steeds grotere betekenis. Met duurzame producten

Nadere informatie

Energie- en prestatiemonitoring

Energie- en prestatiemonitoring Energie- en prestatiemonitoring Onderdeel van integraal gebouwbeheer 9 november 2011 Machiel Karels Agenda 1. Wat willen we? 2. Wat gebeurt er om ons heen? 3. Wat er mogelijk is? 4. Wat we zouden moeten

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers

De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers White paper 30 oktober 2014 De verschillende duurzaamheidssegmenten van eindgebruikers De aanleiding Duurzaamheid is niet meer weg te denken in de moderne bedrijfsvoering. Veel organisaties houden zich

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

STEK. airconditioning. airconditioning. warmtepompen. vullen met koudemiddel

STEK. airconditioning. airconditioning. warmtepompen. vullen met koudemiddel Als specialist werken wij samen met u als Installateur. Een logische combinatie. warmtepompen computerruimtekoeling Koeltechnisch handelen Vacumeren Luchtbehandeling DRUKPBEPROEVING vullen met koudemiddel

Nadere informatie

De financiering van geothermie in de glastuinbouw

De financiering van geothermie in de glastuinbouw De financiering van geothermie in de glastuinbouw Rabobank en Geothermie Anneke Postma Sectormanager Tuinbouw, Rabobank Nederland Inhoud presentatie Deel 1: Deel 2: Deel 3: Deel 4: Deel 5: Deel 6: Rabobank

Nadere informatie

Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie

Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie Verplichtingen voor kantoorgebouwen op vlak van energie Een overzicht van maatregelen in een aantal Europese lidstaten Sven Wuyts, Factor4 27 februari 2015 Inhoud Hinderpalen Verplichtingen vanuit Europa

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus. Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014

Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus. Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014 Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014 De Vlaamse Overheid als verbruiker De Vlaamse Overheid verbruikt circa 300 miljoen euro energie

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Trends in duurzaam bouwen

Trends in duurzaam bouwen Trends in duurzaam bouwen De ontwikkeling naar energie neutraal bouwen en duurzaam materiaalgebruik auteur ir. W.D. Wormgoor ZOETERMEER - MOOK - GRONINGEN - ROERMOND - DÜSSELDORF - BONN - BERLIJN - PARIJS

Nadere informatie

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland

Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Energie Exploitatie Ontwikkelingen in Nederland Leo Brouwer Programma adviseur Duurzame Energie en Energietransitie 16 oktober 2007 donderdag 18 oktober 2007 1 Daan van Vliet Directeur Unica Bestuurslid

Nadere informatie

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Een kassenbouwer die mee verandert Hoeveel is er allemaal al niet veranderd in de internationale glastuinbouw? Misschien is het grootste verschil wel de ontwikkeling

Nadere informatie

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt

Concept Ecovision. Il sole come partner. Concept Ecovision. schermature solari Colt Il sole come partner Concept Ecovision schermature solari Colt Concept Ecovision Verantwoord ondernemen, zorgvuldig omgaan met natuurlijke hulpbronnen en gebruik maken Energie besparen: een visie Energie

Nadere informatie

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in uw regio? bedrijvencoöperatie?

Nadere informatie