sexy? 6 energie is Groene Oktober 2012newtonMagazine ter inspiratie van E.ON-relaties newton 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "sexy? 6 energie is Groene Oktober 2012newtonMagazine ter inspiratie van E.ON-relaties newton 1"

Transcriptie

1 Oktober 2012newtonMagazine ter inspiratie van E.ON-relaties newton 1 is Groene energie sexy? 6 Bernard Wientjes: Energietransitie biedt geweldige kansen 11 Schaliegas Onconventionele gassen zijn hot topic 18 Maasvlakte 2 Economie en ecologie: hand in hand

2 newton 2 Newton Sir Isaac Newton, Brits natuurkundige, wiskundige, filosoof en alchemist (4 januari maart 1727). In de wiskunde ontdekte hij onder meer de differentiaalrekening en de integraalrekening (met Leibniz) en het Binomium van Newton. In zijn hoofdwerk Philosophiae Naturalis Principia Mathematica uit 1687 beschreef Newton onder andere de zwaartekracht en de drie wetten van Newton, waardoor hij de grondlegger van de klassieke mechanica werd. Op het gebied van optica schreef hij het standaardwerk Opticks, vond hij de Newtontelescoop uit en ontwikkelde hij een theorie over kleuren, gebaseerd op het prisma, dat van wit licht een zichtbaar spectrum maakt. Door de leden van de Britse Royal Society is Newton in 2005 gekozen als de grootste geleerde in de hele geschiedenis van de wetenschap woorden van.. Tjerk Wagenaar 4 Interview met Bernard Wientjes De energietransitie biedt geweldige kansen 6 De facts van schaliegas 11 Groene energie moet hip en sexy worden 13 FD Energiedebat 29 augustus 14 Slimme M/V Maurits Groen 16 Velox2 18 Maasvlakte 2 Economie en ecologie; hand in hand kameraden 22 Duurzaamheid in de autobranche? Niet langer een tegenstrijdigheid Dubbelinterview met Ron Pot van Sator en Jorn Schaffer van E.ON 25 Belgische energietransitie in volle gang 28 Brouwerij Haacht: brouwen met eigenheid 30 Feiten en fabels over windenergie 22 Colofon Newton is een publicatie van E.ON Benelux voor zakelijke relaties. Redactie Maxim Brouwer Ellen Hoogerdijk Edwin Kotylak Jacinta Janmaat Contactgegevens E.ON Benelux Postbus AP Rotterdam Fotografie & beeldmateriaal Jan van der Ploeg, Bas de Meijer, Hollandse Hoogte Tekstbijdragen Jan Bletz, Wilmie Geurtjens, Maarten van der Schaaf, Pilgrims Productions Vormgeving LVB Networks, Amersfoort Productie Pilgrims Productions Drukwerk Mediacenter, Rotterdam Voor het geheel of gedeeltelijk overnemen of bewerken van artikelen of beeldmateriaal is toestemming nodig van E.ON Benelux. In de meeste gevallen zal die graag worden verleend. De mening van personen of organisaties in de artikelen vertegenwoordigt niet het standpunt van E.ON Benelux, tenzij nadrukkelijk aangegeven.

3 KENNIS mensen zaken dialoog inspiratie e.on newton woorden van... Tjerk Wagenaar PERSONALIA NAAM: Tjerk Wagenaar (1961) FUNCTIE: algemeen directeur Stichting Natuur & Milieu De formatie van een nieuw kabinet is begonnen. Een breed gedragen energieakkoord is noodzakelijk om Nederland een duurzame toekomst te bieden. Maar dat kan alleen als we over de schaduw van ons eigen belang heen stappen. Energiebedrijven, grootverbruikers en milieubewegingen zijn geneigd te gaan voor het korte termijn lobbysucces. Voortzetting van het zig-zag-beleid dreigt en is daarmee de hond in de pot. Laten we een voorbeeld nemen aan Duitsland (Die Energiewende) en het Verenigd Koninkrijk (Low carbon economy): een eenduidige visie die mensen inspireert en gedragen wordt door allen. Op de lange termijn een zeker (duurzaam) investeringsklimaat; dat is wat we nodig hebben.

4 newton 4 KENNIS mensen zaken dialoog inspiratie e.on De energietransitie biedt geweldige kansen Het zal niet altijd makkelijk zijn voor Bernard Wientjes, voorzitter van VNO-NCW, om de grote diversiteit van belangen binnen werkgeversland te behartigen. Denk alleen maar aan de Nederlandse energie-uitdaging met ogenschijnlijk botsende belangen en ambities. Gaan we voor grootschalige opwekking in fossiele centrales om betaalbaar in de groeiende industriële energiebehoefte te voorzien? Of krijgt toch de door velen gewenste decentralisering met duurzame opwekking en smart grids de voorkeur? Stelling van de redactie Energie wordt niet als topsector behandeld door de overheid. Bent u het eens of oneens met deze stelling. Laat het ons voor 8 november 2012 weten op corporate/ samenleving/ newton. Hier vindt u later ook de uitslag. Hoe belangrijk is de energie-intensieve industrie voor Nederland en waaruit blijkt dat belang? Bernard Wientjes: Onder andere door de vondst van een grote gasbel vorige eeuw en onze ligging aan de Noordzee met grote havens heeft Nederland een relatief grote, sterke industrie ontwikkeld. Deze industrie, die vaak energie- en/of grondstofintensief is, doet ertoe binnen de Nederlandse economie. We zien dat terug in onder meer de werkgelegenheid die deze industrie genereert, maar ook de export, de R&D, innovatie-activiteiten en natuurlijk de rol binnen de functie van Nederland als Gateway to Europe. Economie en energie zijn nauw met elkaar verweven. Daar is de laatste jaren de dimensie van ecologie aan toegevoegd. Wat betekent deze extra dimensie voor het beleid van grote, vaak energie-intensieve, industrie? Wientjes: Misschien was het niet voor iedereen erg zichtbaar, maar de industrie is al ongeveer 20 jaar scherp gefocust op energiebesparing en efficiënte productie. Daar zit een ideologische component aan, maar bovenal ook een kostencomponent. Als het aandeel energie of grondstoffen 10 procent of meer van je productiekosten bepaalt, word je vanzelf superzuinig en superefficiënt. Het beeld van sommige politici dat de industrie energie en grondstoffen verspilt, is wat mij betreft dan ook volstrekt onjuist. Zuinigheid op dit vlak bepaalt voor vele bedrijven het verschil tussen winst of verlies. Wat de laatste tijd wel meer aan de orde komt, is het feit dat industriële bedrijven besparing en efficiencyverbetering ook zoeken in eerdere schakels van de productketen, bijvoorbeeld bij winning of transport van grondstoffen of halffabricaten. Nederland had de afgelopen jaren stevige klimaatdoelen, gericht op forse verlaging van CO 2 -emissie. De doelen zijn niet gehaald. Waar ligt dat aan? Wientjes: Nederland is een van de weinige landen die wél zijn Kyoto-doelen haalt. Voor de industrie die onder EU ETS valt, geldt dat die doelen vanzelf ook worden gehaald. De stelling dat de doelen niet zijn gehaald is dus onjuist. De CO 2 -doelstellingen en reductiemogelijkheden voor de internationaal opererende energieintensieve bedrijven hangen sterk af van de realisatie van een post-kyoto internationaal klimaatakkoord. Het baart mij zorgen dat de onderhandelingen daarover in Kopenhagen zijn mislukt en sindsdien in steeds moeilijker vaarwater zijn geraakt. Brussel kan niet in isolement scherpere doelen opleggen, omdat het dan de industrie uit Europa jaagt. Politieke partijen richten hun klimaatsperen steeds vaker op het grootschalig vergroenen van energieproductie en forse energiebesparing. Wat vergt het realiseren van deze beleidsvoornemens van onze industrie en is het realistisch te verwachten dat zij veel extra kunnen doen in tijden van economische crisis? Wientjes: Nederland zit al enige tijd in een groei-impasse en dit is niet lang meer vol te houden. Het nieuwe kabinet zal daarom het topsectorenbeleid moeten doorzetten en krachtige hervormingen moeten doorvoeren om de economie weer op de rails te krijgen. Onze ideeën daarover hebben we samenge-

5 newton 5 PERSONALIA NAAM: Bernard Wientjes FUNCTIE: Voorzitter VNO-NCW We horen veel verhalen dat Nederland weliswaar mooie ambities heeft op het gebied van klimaat en energietransitie, maar dat de feitelijke praktijk dankzij regelgevende en procedurele hindernissen weerbarstig is. De Green Deal was onder meer bedoeld om die drempels weg te nemen. Wat verwacht u dat er na de verkiezingen met alle mooie plannen gebeurt? Wientjes: Wij verwachten dat de Green Dealaanpak ook tijdens een volgende regeerperiode wordt voortgezet. Het bijzondere aan de Green Deal-aanpak is dat het om bottom-up ontwikkelingen gaat uit de maatschappij zelf. Het mobiliseren en faciliteren van deze energieke samenleving moeten we doorzetten. De beste motivatie voor burgers en bedrijven om iets te doen, is als het hun eigen ideeën zijn. De topdown opgelegde maatregelen, vaak met een ideologisch karakter, hebben nooit op veel sympathie van de maatschappij kunnen rekenen. vat in een document met de titel Nederland moet het weer gaan verdienen, duurzame groei door ondernemerschap. (Red: Zie www. vno-ncw.nl). Die titel zegt precies wat er moet gebeuren. De economische groei moet een duidelijk duurzaam karakter hebben en uitsluitend ondernemers zijn in staat deze groei te realiseren. Als we weer geld gaan verdienen kunnen we verder innoveren en investeren. Enkele politieke partijen hebben deze volgorde helaas nog niet helemaal door. Bedrijven kunnen niet investeren in kostbare groene maatregelen als ze niet eerst het geld daarvoor verdiend hebben. Het verder financieel belasten van bedrijven met het idee dat zij dan vanzelf dure maatregelen zullen nemen, werkt averechts. VEMW protesteert vaak als maatregelen worden voorgesteld die extra inspanningen of investeringen vergen. Zeker als het om maatregelen gaat die niet direct in kostprijs aan klanten zijn door te berekenen. Wat is de positie van VNO-NCW in dat proces en hoe wordt daarin samengewerkt, met een belangenorganisatie als VEMW? Wientjes: VEMW is een zeer gewaardeerd lid van VNO-NCW en wij zijn blij dat ook zij vol passie de belangen van de industrie in Nederland behartigt. De aanwezigheid van industrie in Nederland heeft een enorme toegevoegde waarde voor de economie, welvaart en werkgelegenheid dat we die industrie moeten koesteren. In zijn algemeenheid vind ik dat de politiek de industrie nog te weinig waardeert en te weinig oog heeft voor het feit dat internationaal opererende industriële bedrijven steeds meer foot loose worden en uit Nederland kunnen verdwijnen om niet meer terug te keren. Dat risico kunnen we ons niet veroorloven en het is terecht dat belangenorganisaties voor het bedrijfsleven erbovenop zitten dat de industrie niet met kosten wordt opgezadeld, die hen dwingt hun heil ergens anders te zoeken. De energietransitie brengt natuurlijk ook geweldige kansen. Nederland heeft volgens vele ingewijden een grote kans gemist door zich niet of veel te laat op de duurzame energie- productie te storten. En daarom hebben we geen grote windmolenfabrikanten, zijn we niet aanwezig op de zonne-markt, tellen we niet echt mee op het gebied van geothermie, enzovoorts. Wat vindt u van dat verwijt? Waar zou Nederland de komende jaren wel nieuwe industriële activiteiten kunnen ontwikkelen? Wientjes: Ik ben het niet eens met dit verwijt. In Duitsland, met zijn gigantische subsidies, kampen de zonnefabrikanten met grote moeilijkheden en het Chinese bedrijfsleven is de lachende partij. Je moet enorm oppassen om een bedrijfstak op te zetten die helemaal leunt op subsidieregimes. Zie in dat verband ook wat er in Spanje gebeurt. Ik ben wel heel enthousiast over het topsectorenbeleid en wat er allemaal in het kader van de topsector energie ontwikkeld wordt. Daar wordt gestuurd op wat de markt kansrijk acht en dat is een betere garantie op succes dan ideologisch aanbod gestuurd.

6 newton newton 6 6KENNIS MENSEN mensenzaken zaken DIALOOG dialoog INSPIRATIE E.ON e.on de facts van schaliegas De energiewereld is in de ban van schaliegas, maar de kritiek op de winning van dit gas neemt toe.

7 newton 7 In nauwelijks vijf jaar is het aanbod van aardgas in de wereld structureel veranderd. Oorzaak: nieuwe boortechnieken die het mogelijk maken om aardgas te winnen dat ligt opgesloten in gesteente in diepe bodemlagen. Door de bereikbaarheid van deze onconventionele aardgassen, waarvan schaliegas de belangrijkste is, zijn de winbare aardgasreserves op onze planeet plots veel groter dan gedacht. In de Verenigde Staten, voorloper op het gebied van schaliegaswinning, zit volgens schatting van het Internationaal Energie Agentschap (IEA) in Parijs 24,5 biljoen m 3 schaliegas in de bodem, 34 procent van de totale Amerikaanse gasvoorraad. Wereldwijd kan volgens het IEA 187,6 biljoen m 3 aan schaliegas worden gewonnen. Daarmee zijn de geschatte wereldgasreserves plots toegenomen met maar liefst 40 procent. Voor het Internationale Energie Agentschap reden genoeg om in het rapport The Golden Rules of the Golden Age of Gas jubelend een gouden gaseeuw aan te kondigen. Eerder noemden vertegenwoordigers uit de energiewereld schaliegas een game changer. De productie van schaliegas in de Verenigde Staten groeit explosief en is al goed voor 20 procent van s lands gasvoorziening. In 2035 zal naar verwachting de helft van de gasproductie in de VS afkomstig zijn uit schaliegas. Andere landen, zoals China en Argentinië willen graag in de Amerikaanse voetsporen treden. Ook in Europa, dat aanzienlijke voorraden herbergt, onder andere in Nederland, hoopt de energie-industrie schaliegas te gaan winnen. Door velen >>

8 newton 8 KENNIS mensen zaken dialoog inspiratie e.on wordt schaliegas gezien als de oplossing voor de importafhankelijkheid van gaslanden zoals Rusland. Bovendien lijkt schaliegas een bijzonder welkome aanvulling in de energiemix met het oog op de Europese klimaatdoelstellingen. In de overgangsfase naar een duurzamere energievoorziening geldt gas als een transitiebrandstof: de CO 2 -uitstoot bij het verbranden van gas is immers aanzienlijk lager dan bij het verbranden van kolen. Milieueffecten Toch is de komst van een schaliegasrevolutie in Europa op korte termijn nogal onwaarschijnlijk, stelde onderzoeker Roderick Kefferpütz van het Centre for European Policy Studies twee jaar geleden al vast in zijn studie Shale Fever: Replicating the US gas revolution in the EU?. Als belangrijkste redenen noemt Kefferpütz het gebrek aan ervaring met schaliegaswinning in Europa; de bevolkingsdichtheid, strenge milieuvoorschriften, hoge kosten en bovenal burgerprotest. In Frankrijk en Bulgarije is inmiddels al een verbod ingesteld, evenals in de Duitse staat Noordrijn-Westfalen. Dat burgerprotest richt zich met name op de milieueffecten als gevolg van schaliegaswinning. Om schaliegas te winnen in een bepaald gebied moet op pakweg iedere vierkante kilometer een boor de grond in, stelt Ko van Huissteden, voorzitter van Schaliegasvrij Nederland, tevens werkzaam als aardwetenschapper aan de Vrije Universiteit. Door de vele boorgaten die moeten worden gemaakt, is het winnen van schaliegas volstrekt ongeschikt voor dichtbevolkte gebieden, vindt Van Huissteden, die vreest voor de industrialisering van het platteland. Daarnaast wijst hij erop dat bij de boringen profiel Schaliegaswinning in Nederland Enkele malen Slochteren. Zoveel schaliegas zou eronder de Nederlandse aardbodem liggen, aldus een rapport uit 2010 van Energie Beheer Nederland, het staatsbedrijf dat deelneemt in olie- en gaswinning in Nederland. Inmiddels is die voorspelling bijgesteld naar zo n 10 procent van de gasbel in Slochteren. Niettemin zijn er in de provincies Overijssel, Gelderland, Flevoland, Noord-Holland, Utrecht, Noord-Brabant, Zeeland en Limburg, vergunning verstrekt om proefboringen te verrichten op circa een derde van het Nederlandse landoppervlak. Het Engelse bedrijf Cuadrilla Resources wil gaan proefboren in het Noord-Brabantse Boxtel, het Australische Queensland Gas heeft een exploratievergunning in Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel en DSM heeft toestemming gekregen voor exploratie in de Peel. De Energieraad heeft voorgesteld dat, wanneer deze proeven succesvol zijn, grondeigenaren en huurders moeten meeprofiteren van het boren naar gas op hun grond. Op die manier hoopt de Energieraad de weerstand van burgers te verminderen. Om dit mogelijk te maken moet de mijnwet uit 1810 worden aangepast. Die wet stelt dat alles dieper dan 500 meter in de grond eigendom is van de staat. grootte gasbel Slochteren schatting hoeveelheid schaliegas Gasbel bij Slochteren grootte: ca. 900 km 2 oorspronkelijke voorraad: ca miljard m 3

9 newton 9 Winning schaliegas traditionele winning Mengsel van water, zand en chemicaliën wordt in de grond geïnjecteerd zodat de steenlaag scheurt Opvang van water Opvang en afvoer van gas gebruik wordt gemaakt van enorme hoeveelheden water, zand, en in mindere mate, chemicaliën. Volgens onderzoeksinstituut TNO is voor iedere boring zo n 20 duizend kubieke meter water nodig is. Dat betekent dat er tijdens de gehele levensduur op iedere boorlocatie zo n 7 keer zoveel water doorheen gaat als het jaarlijkse grondwaterverbruik van de totale Nederlandse landbouw. Ook het chemicaliëngebruik baart de aardwetenschapper zorgen. Uit een onderzoeksrapport van de energiecommissie van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden blijkt dat boorbedrijven in de Verenigde Staten onder meer de kankerverwekkende stof benzeen en het uiterst giftige lood gebruiken bij het kraken van het gesteente waarin schaliegas ligt opgeslagen. Na het boren kunnen deze schadelijke stoffen in de boorput en aan het grondoppervlak fikse milieuschade opleveren en gezondheidsrisico s veroorzaken. In de documentaire Gasland, die in 2011 een Emmy Award won voor beste televisiedocumentaire, toont de Amerikaanse filmmaker Josh Fox aan dat mensen die dichtbij schaliegas boorlocaties wonen daarvan serieuze problemen ondervinden. De klachten variëren van het vrijkomen van giftige dampen tot vogelsterfte en van hersenbeschadiging tot verontreinigd kraanwater. In een scene laat een omwonende zien dat er een steekvlam ontstaat wanneer hij een aansteker bij de kraan houdt. Daarnaast wordt betwist dat schaliegas een goede transitiebrandstof zou kunnen zijn. Bij het verbranden van schaliegas komt weliswaar minder CO 2 vrij dan bij kolen, stelde Robert Howarth van Cornell University in een studie die hij in 2010 publiceerde, maar bij de boringen naar schaliegas komt methaan vrij, een gas dat vele malen sterker bijdraagt aan het broeikaseffect dan CO 2. Howarth concludeert dan ook dat schaliegas minstens even sterk en misschien wel sterker dan kolen bijdraagt aan klimaatverandering. Het IEA gaat er in haar studie vanuit dat de uitstoot van broeikasgassen zal toenemen door de beschikbaarheid van schaliegas. De aarde zou daardoor met meer dan 3 graden Celsius opwarmen, aldus het IEA. Optimale transparantie Behalve de milieubezwaren, blijkt schaliegaswinning in realiteit lastiger dan gedacht. In Polen, potentieel één van s werelds grootste schaliegasproducenten en aanvankelijk een enthousiast voorstander, blijkt de schaliegasproductie bij proefboringen dusdanig tegen te vallen, dat ExxonMobil heeft besloten zijn twee bronnen daar niet verder te ontwikkelen. Ondanks de groeiende twijfels over schaliegaswinning, stelt het genoemde IEArapport dat gasbedrijven de technologie en de kennis in huis hebben om onconventioneel gas op milieuvriendelijke wijze te winnen. De milieumaatregelen die hiervoor Gas stroomt via de scheuren naar de boorput m m. moeten worden genomen zouden de totale kosten van schaliegaswinning met 7 procent doen stijgen, berekende het agentschap, dat die kosten overkomelijk acht. Tijdens de perspresentatie bij het verschijnen van het IEA rapport maande IEA-directeur Maria van der Hoeven overheden aan de slag te gaan om de winning van schaliegas te regu leren. Daarbij zouden wetgevers de industrie moeten dwingen tot optimale transparantie, tot het minutieus monitoren van de milieu-impact en het zorgvuldig kiezen van boorlocaties, liefst in goed overleg met lokale gemeenschappen. Ook zou er strenge controle moeten komen op de kwaliteit van het afvalwater rondom boorlocaties. Als overheden en gasmaatschappijen geen maatregelen nemen om de milieuproblemen rondom de winning van schaliegas te beperken en de maatschappelijke twijfel hierover weg te nemen, zo waarschuwde Van der Hoeven, dan zou de schaliegasrevolutie wel eens in de kiem kunnen worden gesmoord. Volgens Yvonne Schavemaker, >>

10 newton 10 KENNIS MENSEN ZAKEN DIALOOG INSPIRATIE E.ON GESCHIEDENIS Schaliegas niet nieuw, hoeveelheden onbekend Schaliegas werd voor het eerst commercieel gewonnen in 1821 in Fredonia, New York. Nadat de Drake Oil Well werd ontdekt in 1859, waar naast olie enorme hoeveelheden conventioneel aardgas werden gewonnen, belandde schaliegas op een zijspoor. In 1996 was de schaliegasproductie in de VS goed voor 1.6 procent van de totale Amerikaanse gasproductie. Inmiddels levert schaliegas ruim 20 procent van de totale gasproductie in de Verenigde Staten. Volgens sommige studies zal de productie stijgen naar 50 procent in Buiten de VS staat de winning van schaliegas nog in de kinderschoenen. In landen als China, waar potentieel enorme voorraden liggen, worden wel proefboringen gedaan, net als in Argentinië, Mexico en Polen. Betrouwbare cijfers over de hoeveelheid schaliegas ontbreken voor de meeste landen buiten de VS nog. onderzoeker bij TNO, maakt schaliegas in Europa inderdaad geen kans als de milieueffecten niet worden uitgebannen. Het is geen optie de Amerikaanse methoden klakkeloos over te nemen in Europa, zei Schavemaker hierover in het Technisch Weekblad. Hoe schaliegas op milieuvriendelijke wijze kan worden gewonnen, zoals het IEA stelt, is echter onduidelijk. Volgens TNO moet de boortechniek worden verbeterd. Dat zou kunnen door de gebruikte vloeistof voor het breken van het gesteente in een gesloten systeem te houden en telkens te herinjecteren. Als dat niet lukt, moet er een alternatief worden gevonden voor de omstreden boortechniek. Zo n alternatief is er nog niet, erkent TNO. Overbodig In de Verenigde Staten heeft de regering Obama al twee kleine stapjes gezet als antwoord op de kritiek op de winning van schaliegas. De Amerikaanse milieubeschermingcommissie gebiedt boorbedrijven om luchtvervuilende stoffen te verminderen en vrijkomend methaan af te vangen. Dit geldt alleen voor nieuwe bronnen. Daarnaast heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken strengere standaarden opgesteld voor de opslag van afvalwater dat uit de boorputten komt. In Nederland, waar er op enkele locaties proefboringen zijn verricht, mogen tot het eind van het jaar geen testboringen meer worden uitgevoerd. Dan verschijnt naar verwachting het onderzoek dat demissionair minister Verhagen heeft ingesteld naar de milieu- en veiligheidsaspecten rondom de winning van schaliegas. Begin dit jaar spoorde onderzoeker Kefferpütz voorstanders en tegenstanders van schaliegas aan verder te kijken dan to shale or not to shale. Zonder zelf ook maar iets te produceren, heeft Europa al geprofiteerd van schaliegaswinning, stelde Kefferpütz in European Energy Review. Goedkoop vloeibaar aardgas (LNG) dat door de productie van Amerikaans schaliegas overbodig is geworden in de Verenigde Staten, is nu beschikbaar voor Europa, waar het deels de plek in neemt van duurder aardgas uit Rusland. Als een gevolg daarvan staat de Russische gasproducent Gazprom onder druk haar prijzen te verlagen, wat het in sommige gevallen al heeft gedaan. Behalve lagere prijzen, zorgt de schaliegaswinning in de VS ook voor een meer gebalanceerde energiemix in Europa. Schaliegas is niet de heilige graal, benadrukt Kefferpütz. Hoe belangrijk het debat ook is, Europa moet zich niet blind staren op schaliegas, omdat daarmee de aandacht wordt afgeleid van duurzame ontwikkelingen.

11 KENNIS mensen zaken dialoog inspiratie e.on newton 11 Groene energie moet hip en sexy worden Kunnen consumenten ervoor zorgen dat duurzame energie ingeburgerd raakt? En willen ze wel zorgen voor een energietransitie? Of moeten bedrijven en overheden zorgen voor een mentaliteits- en gedragsverandering? Vragen die centraal stonden tijdens het recente vierde energiedebat van Het Financieele Dagblad.

12 newton 12 KENNIS mensen zaken dialoog inspiratie e.on Opinie Een ding is zeker: de hedendaagse consument verschilt erom van de brave en weinig mondige klant van 15 tot 20 jaar geleden. De moderne consument is veel minder goed van vertrouwen dan vroeger. Zeker als het gaat om overheden, (grote) bedrijven: we leven in een tijd waarin deze instituten en hun marketing en pr niet meer worden vertrouwd. Tegelijkertijd zijn individuen vooral door de opkomst van internet machtiger geworden. De transparantie is toegenomen, waardoor klanten én veel beter in staat zijn aanbieders met elkaar te vergelijken én veel makkelijker uit het overvloedige aanbod kunnen kiezen. Ze kunnen makkelijk en massaal hun ongenoegen over de politiek en bedrijven uiten. En ze kunnen zich eenvoudig verbinden in groepen via sociale media en gezamenlijk alternatieven ontwikkelen voor de eens zo gevestigde orde: mensen kunnen de touwtjes in eigen handen nemen en zelf iets organiseren. En dat doen mensen ook. Onderschat het individu niet, zei Aart van Veller tijdens het vierde energiedebat van Het Financieele Dagblad. Veller creatief directeur van Wij Zijn Koel, een bureau dat bedrijven in hun duurzaamheidsstrategie ondersteunt wees op de revolutionaire kracht van een site als Hoe belangrijk vinden Nederlanders duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen? Enkele onderzoeksresultaten. - Eén derde van de Nederlanders vindt duurzaamheid een belangrijk aankoopcriterium. - Duurzaamheid is niet doorslaggevend: voor slechts één op de zes consumenten zijn de duurzame aspecten van een product belangrijker dan de beste prijs-kwaliteitverhouding. - Eén derde van de consumenten beschouwt duurzaam ondernemen als marketingtruc: deze mensen hebben genoeg van reclame met duurzame of maatschappelijk verantwoorde claims. - Consumenten dichten niet zichzelf maar bedrijven (en daarna de overheid) de grootste verantwoordelijkheid voor duurzaam ondernemen toe. - Consumenten vinden duurzaam ondernemen het belangrijkste in de sectoren die de grootste milieu-impact hebben, zoals energie, luchtvaart en transport. Airbnb. Via deze website kan iedereen zijn huis verhuren als hij met vakantie gaat. En het ziet er volgens Van Veller naar uit dat de site zo n succes wordt dat de hotelbranche er een geduchte concurrent bij krijgt. Weifeling Eenzelfde ontwikkeling kan zich makkelijk voordoen in de energie, denkt Van Veller. Als maar genoeg individuen zelf zonne-energie gaan opwekken, kunnen ze de positie van de traditionele energiebedrijven ondermijnen. En volgens Van Veller zullen steeds meer individuen ertoe overgaan zelf energie op te wekken. Naarmate meer mensen in de gaten krijgen dat ze goedkoper uit zijn dan bij een energiebedrijf of zelfs geld kunnen verdienen door energie te verkopen, zullen ze vaker zonnecellen op hun dak plaatsen. Zeker als het hun makkelijker wordt gemaakt dan tot dusver, voegde hij hier aan toe. En volgens hem gaat dat zeker gebeuren: Er zijn nu al bedrijven waarbij je als individu kunt aankloppen voor een snelle offerte of voor een moeiteloze installatie. De drempel wordt steeds lager, aldus Van Veller. Gespreksgenoot Remko Ybema, hoofd van de ECN-unit Beleidsstudies, was weifelender. Misschien dat zonneenergie decentraal kan opbloeien. Maar grote windmolens en andere vormen van duurzame energie niet, terwijl ze de komende jaren wel nodig zijn om ons verbruik van fossiele energie terug te dringen. Hier komt bij dat verreweg de meeste mensen geen boodschap hebben aan zoiets als de energietransitie. 95 procent van de mensen zegt het helemaal niets. Woorden die hard aankwamen bij Van Veller en mede-discussiant Harry Starren, oud-directeur van congrescentrum De Baak en evenals Van Veller bestuurslid van ondernemerslobby De Groene Zaak. De rest van het debat spitste zich in elk geval toe op de vraag hoe die 95 procent van de consumenten warm te laten lopen voor duurzame (al dan niet decentraal opgewekte) energie. Groenmoe Van Veller heeft hoop dat de markt het probleem grotendeels vanzelf zal oplossen. Misschien dat consumenten elkaar wel zullen aansteken, gefaciliteerd door bedrijven die geld willen verdienen aan productie (zonnecellen) of dienstverlening (installatie, bemiddeling), probeerde Van Veller. Uiteraard moet de markt wel een handje worden geholpen. Bedrijven zoals Wij Zijn Koel die zich toeleggen op groene marketing en pr zijn er niet voor niets. Maar hoe kunnen zij de consument overtuigen dat hij toch vooral groene energie moet afnemen of zelf opwekken?, vroeg Starren zich af. Het algehele wantrouwen van consumenten jegens bedrijven en hun reclamepraatjes

13 newton 13 geldt ook de aanbieders van groene diensten en producten. Veel mensen zijn groenmoe of ze verdenken bedrijven van greenwashing (zie kader). De uitweg? Groen moet op de een of andere manier hip en sexy worden, aldus Starren. Dat valt en staat met marketing die niet zozeer de nadruk legt op de (groene) producteigenschappen, maar eerder op een geloofwaardig verhaal. Zo heeft Toyota dankbaar gebruik gemaakt van de testimonials van celebs om de Prius te verkopen. Ik eet vrije-uitloop-eieren, niet omdat ze zo lekker zijn, maar omdat ik geloof in het verhaal dat de kippen een goed leven hebben. En ik rijd in een elektrische Nissan Leaf. Ziet er niet uit, maar ik voel me er goed in. Ook duurzame energie kan wellicht van een geloofwaardig verhaal worden voorzien, althans decentrale energie uit zonne-cellen. Ik zie het al voor me: mannen die in de kroeg tegen elkaar opscheppen dat ze hun eigen huis verwarmen en verlichten en nog geld verdienen ook. Maar centraal opgewekte duurzame energie, waar mensen veel minder binding mee hebben? Tja, een low interest product als stroom is moeilijk te verhippen, gaf Starren toe. Het wordt al jaren geprobeerd, maar met weinig succes. Foute stroom Om een lang verhaal kort te maken: van de consument moeten we het niet hebben, wil de energietransitie slagen. Al plaatsen alle consumenten zonnecellen op hun dak, dan nog moeten er aanvullende bronnen van duurzame energie zijn. Bovendien zijn lang niet alle consumenten bereid om zelf energie op te wekken. En groene marketing is een grotendeels onontgonnen terrein het is onduidelijk of en hoe bedrijven hen op andere gedachten kunnen brengen. Dus, luidde de slotsom, moet de overheid bijspringen, en een gedragsverandering bij consumenten afdwingen. Starren: Met name fiscale prikkels blijken effectief. De markt kent nu allerlei perverse prikkels, zoals de subsidies op fossiele brandstoffen. Afschaffen! En groene energie goedkoper maken. Het is toch te gek dat foute stroom even duur is als goede stroom. Gevraagd: beleid waar je van op aan kan Vier energie-woordvoerders gingen in aanloop naar de verkiezingen in debat met elkaar en een volle zaal. Het resultaat: een roep om duidelijkheid. Posities Rene Leegte van de VVD sluit geen enkele technologie uit om klimaatdoelstellingen te halen en onze energievoorziening te verzekeren. Liesbeth van Tongeren legt de lat hoger: GroenLinks wil 100% duurzaam. De overheid moet de energietransitie steunen door meer geld voor schone, duurzame energie en minder voor grootgebruikers en fossiele energie. Het CDA ziet meer in een bottom-up benadering waarin de overheid partijen in de samenleving helpt om zelf aan de slag gaan met bijvoorbeeld decentrale opwekking. Paulus Jansen van de SP vindt dat de duurzame doelen verre van gehaald zijn omdat consumenten geen idee hebben van de problemen rond energie. Strakke centrale regie is noodzakelijk. Debat Reacties uit de zaal gingen vooral over de problemen die zij ervaren door inconsequent beleid. Ondernemend Nederland roept om lange termijn duidelijkheid, ETS, minder subsidies en geen kolentax. Dat mag zo zijn voor de energiesector, stellen de politici, maar het gaat bij verduurzaming niet alleen om de belangen van energiebedrijven. En dus is de kolentax volgens SP zinvol omdat het snel resultaat heeft. VVD vindt het in deze economie onverantwoord kosten te verhogen en gelooft net als CDA in ETS. Toch vreemd, vindt FD adjunct hoofdredacteur Roy op het Veld, dat de politiek probeert te sturen met maatregelen voor fossiele energie. Het is toch veel simpeler om energieproducenten te verplichten 20 procent duurzaam te leveren? De woordvoerders kwamen niet tot een helder antwoord. Een thema voor een formatie? Wie weet. Veel andere energiebreekpunten lijken er niet te zijn. Behalve onze kerncentrales dan. Debatteer mee en meld u aan op fd.nl/fdenergiedebat

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 5 november 2013 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5

CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 CO2 reductiedoelstellingen niveau 5 Aannemingsbedrijf van der Meer B.V. Benthuizen 19 november 2014 J. van der Meer. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave 0.0 Inhoud 1.0

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II Vervoer en ruimtelijke inrichting Opgave 4 Het Project Mainportontwikkeling Rotterdam bron 4 Den Haag Rotterdam Legenda: zandwinningsgebied landaanwinningsgebied (Tweede Maasvlakte) haven- en industriegebied

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS BOVENBOUW HAVO/VWO OPDRACHTEN DE HAVEN VAN ROTTERDAM Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot

De maatregelen bestaan in hoofdlijnen uit: Betrekken medewerkers bij reduceren energieverbruik en reduceren CO2-uitstoot Beleidsverklaring Co2 Deze beleidsverklaring met betrekking tot de CO2 uitstoot is onderdeel van het door M, van der Spek Hoveniersbedrijf B.V. gevoerde milieubeleid. M. van der Spek Hoveniersbedrijf B.V.

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak!

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Presentatie bewonersavond De Mortel Frank de Boer Eindhoven, donderdag 23 oktober 2014 1 Profiel Cuadrilla Engels bedrijf, opgericht in 2007 Specialist

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst Demi Smit Sarah Lingaard Atlas van de toekomst 1 Introductie: Wij hebben de Atlas van onze toekomst gemaakt met daarin onze ideeën voor Nederland in 2040. Hierin hebben wij geprobeerd weer te geven hoe

Nadere informatie

Klever Boor- en Perstechniek BV Postbus 72 3410 CB Lopik

Klever Boor- en Perstechniek BV Postbus 72 3410 CB Lopik Klever Boor- en Perstechniek BV Postbus 72 3410 CB Lopik Bezoekadres: Batuwseweg 43 3411 KX Lopikerkapel Tel: 0348-554986 Fax: 0348-550611 E-mail: info@kleverbv.nl CO₂ Footprint 2014 Inhoud 1 Inleiding...

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network emarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden Denemarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden France Netherlansds Frankrijk Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

CO 2 Reductie doelstellingen

CO 2 Reductie doelstellingen CO 2 Reductie doelstellingen Gebr. Griekspoor BV Innovatief Proactief Duurzaam Betrokken Nieuw-Vennep 09 oktober 2014 Dilia van der Want. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: 0.0 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Schaliegas: vies, veilig, voordelig?

Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Lesbrief GeoGids september 2013 Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Kinderen moeten levenslang zwijgen over schaliegas Twee Amerikaanse kinderen van 7 en 10 jaar mogen de rest van hun leven nooit meer

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

P. DE BOORDER & ZOON B.V.

P. DE BOORDER & ZOON B.V. Footprint 2013 Wapeningscentrale P. DE BOORDER & ZOON B.V. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien 31 maart 2014 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. K. De Boorder 2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014 Carbon footprint Op basis van de diverse soorten CO 2 -emissies is de totale CO 2 -emissie van Den Ouden Groep berekend. 9,8 38,6 51,6 Diesel personenwagens Diesel combo's en busjes Hybride personen wagens

Nadere informatie

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten

Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen. Arno Schroten Invloed overheidsbeleid op de afzet van brandstoffen Arno Schroten CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Document: Energiemanagementplan

Document: Energiemanagementplan Energiemanagementplan Certificering op CO2-prestatieladder CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): De heer W. de Vries De heer H. Kosse 26 juni 2014 Definitief rapport Inhoudsopgave: blz. 1. Inleiding

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven

Kennissessie. Energietransitie. Willem Altena John Kerkhoven Kennissessie Energietransitie Willem Altena John Kerkhoven 2 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord Uitleg Pauze Toepassen ETM 3 Programma Kennissessie Introductie Toelichting Energieakkoord

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7-8 OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven in

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie