VEMW. Duurzaam industrieel watergebruik. Gezamenlijke opgave voor industrie en overheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VEMW. Duurzaam industrieel watergebruik. Gezamenlijke opgave voor industrie en overheid"

Transcriptie

1 VEMW is hét kenniscentrum en dé belangenbehartiger voor zakelijke energie- en watergebruikers. VEMW Duurzaam industrieel watergebruik Gezamenlijke opgave voor industrie en overheid Februari 2013

2 VEMW De Vereniging voor Energie, Milieu en Water (VEMW) is hét kenniscentrum en dé belangenbehartiger voor de zakelijke energieen watergebruikers. VEMW richt zich op het bevorderen van optimale omstandigheden voor het gebruik van gas, elektriciteit en water.

3 Inhoudsopgave Samenvatting 2 1 Uitdaging 4 2 Duurzaam industrieel watergebruik: rol van de industrie 6 3 Duurzaam industrieel watergebruik: voorbeelden 16 4 Duurzaam industrieel watergebruik: rol van de overheid 24 5 Rol VEMW 28 Bijlage: European Water Stewardship 29

4 2 Samenvatting De verwachting is dat de vraag naar zoet water zal toenemen en het aanbod met name in de zomer zal afnemen. Beschikbaarheid van zoet water is van cruciaal belang voor de waterafhankelijke industrie. Waterafhankelijke bedrijven zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor circa 20% van de totale productiewaarde in Nederland. Een economie zonder voldoende zoet water van de juiste kwaliteit is in Nederland ondenkbaar. Vanwege het toenemende tekort aan zoet water denken steeds meer bedrijven op strategisch niveau na over manieren om hun watergebruik te verduurzamen. Een duurzame omgang met water is voor veel bedrijven dé manier om te anticiperen op een verminderde beschikbaarheid. Bovendien gaan verduurzaming van het watergebruik en verbetering van de energie-efficiëntie vaak hand in hand waardoor kostenbesparingen kunnen worden gerealiseerd. VEMW heeft een Ladder voor duurzaam industrieel watergebruik ontwikkeld. Dit is een hulpmiddel voor industriële watergebruikers die op gestructureerde wijze invulling willen geven aan duurzaam watergebruik. Toepassing in de bedrijfsvoering kan leiden tot verbetering van de water-efficiëntie (bijvoorbeeld door hergebruik van water) en tot verdere vermindering van de milieubelasting. Vanwege het grote belang van zoet water voor de Nederlandse economie en welvaart heeft de overheid eveneens een belangrijke rol te vervullen. VEMW vindt dat de overheid er enerzijds voor moet zorgen dat de industrie ook op lange termijn kan beschikken over voldoende water van de juiste kwaliteit; anderzijds vindt VEMW dat de overheid duurzaam industrieel watergebruik moet stimuleren en faciliteren. Meer specifiek vraagt VEMW het volgende van de overheid:

5 3 De belangen van de Nederlandse industrie moeten herkenbaar terugkomen in de binnen het Deltaprogramma op te stellen Nationale zoetwaterstrategie. De zoetwaterstrategie moet de Nederlandse watereconomie waar mogelijk versterken. Zoetwatervoorziening moet een publieke taak blijven die centraal vanuit het Rijk geregisseerd wordt. Koeling door gebruik te maken van oppervlaktewater is duurzaam en moet ook op lange termijn mogelijk blijven. De bescherming van industriële grondwaterwinningen moet een essentieel onderdeel zijn van de door het Rijk op te stellen Structuurvisie voor de Ondergrond. Geen nieuwe heffingen invoeren. Beprijzing van oppervlaktewater door het instellen van een heffing op het gebruik ervan zou een verkeerd signaal genereren voor duurzaam ondernemende bedrijven. De heffing op directe lozingen van reeds gezuiverd water (ofwel de verontreinigingsheffing) reguleert niet en dient al langere tijd geen milieudoel meer. De heffing belemmert bedrijven die willen investeren in duurzame oplossingen en moet afgeschaft worden. De overheid dient (onderzoek naar) hergebruik van industrieel afvalwater en terugwinning van componenten in afvalwater te stimuleren. Waterschappen moeten samen met bedrijven zoeken naar duurzame oplossingen. De grondslag van de zuiveringsheffing behoeft aanpassing. Uitgangspunt moet zijn een kostengeoriënteerde heffing die op duurzame elementen is gebaseerd. VEMW draagt zorg voor een effectieve inbreng van de belangen van waterafhankelijke bedrijven in beleidsprocessen en biedt haar leden een platform voor uitwisseling van kennis en ervaring.

6 4 1. Uitdaging Nederland is uniek vanwege haar water. Door te leven en te werken met water heeft ons land zich kunnen ontwikkelen tot een welvarend land. Een veilige, bereikbare en leefbare delta die toegang biedt tot voldoende water van de juiste kwaliteit is een belangrijke vestigingsconditie voor economische activiteiten. De waterafhankelijke industrie is direct verantwoordelijk voor circa 20% 1 van de totale productiewaarde in Nederland. Een economie zonder voldoende water van de juiste kwaliteit is in Nederland ondenkbaar. De industrie gebruikt zoet water voor diverse doeleinden. Naar schatting tachtig tot negentig procent van het water dat de industrie gebruikt wordt ingezet voor koeling. Deze wijze van koelen is relatief duurzaam. Het gebruik van oppervlaktewater om te koelen leidt namelijk tot aanzienlijk minder uitstoot van CO 2 dan het gebruik van koeltorens of luchtkoeling. Voorts gebruikt de industrie kwalitatief hoogwaardig zoet water als grondstof voor de productie. De verwachting is dat de vraag naar zoet water zal toenemen en het aanbod met name in de zomer zal afnemen 2. Binnen het Nationale Deltaprogramma wordt onderzocht hoe Nederland de zoetwatervoorziening op termijn kan veiligstellen. 1 Bron: VEMW, Bron: Zoetwatervoorziening in Nederland, Landelijke analyse knelpunten in de 21e eeuw, Deltares, 2011

7 De Nederlandse overheid dient er vanuit haar verantwoordelijkheid voor de zoetwatervoorziening voor te zorgen dat de industrie ook op lange termijn gebruik kan maken van voldoende zoet water van de juiste kwaliteit. De belangen van industriële gebruikers van water dienen herkenbaar terug te komen in de op te stellen nieuwe strategie voor zoet water. De waterafhankelijke industrie in Nederland ziet het als haar verantwoordelijkheid om water zo efficiënt mogelijk te gebruiken. Industriële watergebruikers streven naar een duurzame omgang met zoetwater gericht op vermindering van watergerelateerde risico s. Er is een ontwikkeling zichtbaar van nieuwe methoden en technologieën om duurzaam watergebruik te realiseren. De door VEMW ontwikkelde ladder voor duurzaam industrieel watergebruik is een belangrijk hulpmiddel voor het identificeren van kansen en mogelijkheden om het watergebruik verder te verduurzamen. Door toepassing van de ladder in de bedrijfsvoering kunnen industriële watergebruikers invulling geven aan onder meer het verhogen van de efficiëntie van het watergebruik (bijvoorbeeld door hergebruik van water) én aan het verder verminderen van de milieubelasting. dat industriële gebruikers van zoet water blijvend kunnen beschikken over voldoende zoet water van de juiste kwaliteit; anderzijds dient zij een klimaat te scheppen waarin innovaties worden gestimuleerd en knelpunten, die duurzaam industrieel watergebruik in de weg staan, worden weggenomen. VEMW vervult als belangenorganisatie en kenniscentrum een belangrijke coördinerende rol inzake het bevorderen van duurzaam industrieel watergebruik. Zo biedt VEMW haar leden, die opereren in verschillende industriële sectoren, onder meer een platform voor uitwisseling van kennis, ervaring en identificatie van knelpunten die duurzaam watergebruik in de weg staan. Dit maakt VEMW een vanzelfsprekende partner voor de overheid bij de beleidsvorming en de voorbereiding van wet- en regelgeving. 5 Duurzaam industrieel watergebruik verdient het om te worden gefaciliteerd en gestimuleerd. Hier is tevens een belangrijke taak voor de Nederlandse overheid weggelegd. Deze taak is tweeledig. Enerzijds dient zij de toekomstige inrichting van de zoetwatervoorziening zodanig vorm te geven

8 6 2. Duurzaam industrieel watergebruik: rol van de industrie 2.1 Inleiding De industrie in Nederland heeft veel aandacht voor de waterafhankelijkheid van productieprocessen. Daarbij gaan risicobeheersing, kostenbesparing en verantwoord omgaan met water hand in hand. Om te kunnen anticiperen op toekomstige ontwikkelingen moeten industriële bedrijven in toenemende mate op strategisch niveau nadenken over de watervoorziening. Duurzaam industrieel watergebruik is voor veel bedrijven dé manier om te anticiperen op een verminderde beschikbaarheid van zoetwater van de juiste kwaliteit. Bovendien gaan duurzaam watergebruik en verbetering van de energie-efficiënte vaak hand in hand waardoor kostenbesparingen kunnen worden gerealiseerd. Steeds meer bedrijven zoeken oplossingen voor het toenemend tekort aan zoet water. Zo hebben in 2012 in Rio de Janeiro multinationals uit verschillende landen het Water Mandate van Global Compact, het bedrijvennetwerk van de Verenigde Naties, ondertekend. Onder hen bevinden zich zes Nederlandse multinationals uit de zogenaamde Dutch Sustainable Growth Coalition: HEINEKEN, AkzoNobel, Shell, Unilever, Philips en DSM. Uiteraard is een duurzame omgang met water niet alleen voorbehouden aan de voornoemde multinationals. Ook voor andere industriële watergebruikers is het van belang om duurzaamheid in relatie tot water onderdeel te laten uitmaken van de bedrijfsstrategie. Alvorens wordt ingegaan op duurzaam watergebruik en de wijze waarop de industrie daar invulling aan kan geven, wordt eerst een aantal begrippen nader belicht.

9 Industriële watergebruikers Centraal in deze nota staan industriële watergebruikers (exclusief de energiebedrijven): bedrijven die water in ruime hoeveelheden in het proces of product gebruiken. Het gaat om bedrijven die oppervlaktewater gebruiken als ook om bedrijven die afhankelijk zijn van grondwater en/of drinkwater. Deze bedrijven behoren voor het overgrote deel tot één van de sectoren in onderstaande tabel. 7 Sector Waterafhankelijkheid Chemie (basis- De sector gebruikt water voor het productieproces en eindproducten) (bijvoorbeeld om te koelen) én in het product zelf. Voedingsmiddelen Water is een belangrijke grondstof. De sector is volledig afhankelijk van oppervlaktewater en grondwater van superieure kwaliteit. Basismetaal Het smelten van metalen uit erts of via hergebruik vraagt met name veel koelwater dat vooral uit oppervlaktewater wordt betrokken. Papierindustrie Water heeft een centrale rol in de papierproductie, als onderdeel van papier en als medium tijdens de papierproductie. Er wordt gebruik gemaakt van grondwater en oppervlaktewater. Raffinaderijen Er wordt in een raffinaderij intensief gebruik gemaakt van oppervlaktewater, als proceswater en voor koeling. Overige industrie Water, zowel oppervlaktewater als grondwater, (waaronder wordt gebruikt voor diverse toepassingen zoals textiel, kleding schoonmaken, spoelen, koelen, transport én als en leder) grondstof voor de productie.

10 8 Industrieel watergebruik en waterverbruik Relevant is het verschil tussen watergebruik en waterverbruik. Onder watergebruik wordt doorgaans verstaan het aanwenden van water voor een bepaald doel, zonder dat, binnen het beschouwde systeem, de beschikbare hoeveelheid water vermindert. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het gebruik van oppervlaktewater voor koeling. Na toepassing wordt dit water (met een hogere temperatuur) weer teruggegeven aan het systeem. In het geval van waterverbruik, bijvoorbeeld in het geval water als grondstof wordt aangewend voor de productie, leidt de aanwending van het water tot een vermindering van de beschikbare hoeveelheid water binnen het beschouwde systeem. In deze notitie wordt de term watergebruik gehanteerd voor zowel het gebruik van water als het verbruik ervan. In onderstaande tabel 3 worden per sector cijfers gepresenteerd over het gebruik van oppervlaktewater (OW), grondwater (GW) en drinkwater (DW) in miljoenen m³ (2009). In de genoemde sectoren zijn zo n vestigingen actief, het merendeel in de voedingsmiddelenindustrie en in de chemie OW GW DW TOTAAL Chemie Voedingsmiddelen Basismetaal Papier en karton Raffinaderijen Overige industrie Totaal (miljoen m 3 ) Het verbruik van zogenaamd ander water, zoals industriewater en gedemineraliseerd water, is niet in deze cijfers inbegrepen. 2. Energiebedrijven zijn eveneens relatief grote watergebruikers. Zij gebruikten in miljoen m³ oppervlaktewater voor koeling. 3. Een deel van het gebruikte oppervlaktewater betreft zout water. In de sector basismetaal is het merendeel van het gebruikte oppervlaktewater zout. 3 Bron: CBS

11 2.2 Duurzaam industrieel watergebruik: definitie en toepassing Definitie Bedrijven die duurzaam industrieel watergebruik in de praktijk brengen, streven op systematische wijze naar continue verbetering op de volgende gebieden: - vermindering van de onttrekking van zoet water aan de omgeving; - verhoging van de waterefficiëntie in de productieketen; - vermindering van emissies naar het watermilieu. Duurzaam industrieel watergebruik betreft dus zowel kwantitatieve issues (vermindering van watergebruik) als kwalitatieve issues (vermindering van emissies naar het watermilieu). Uiteraard dienen activiteiten die leiden tot een duurzamere omgang met water altijd te worden beoordeeld op gevolgen voor andere milieu aspecten. Zo kan een verhoogde inspanning met betrekking tot het zuiveren van water leiden tot een hoger gebruik van energie. Centraal staat een integrale blik op duurzaamheid. Doel is een lagere integrale milieubelasting Toepassing: ladder voor duurzaam industrieel watergebruik De definitie roept de vraag op hoe industriële watergebruikers invulling kunnen geven aan duurzaam industrieel watergebruik. VEMW introduceert daartoe een ladder voor duurzaam industrieel watergebruik. Een industriële watergebruiker kan invulling geven aan duurzaam watergebruik door deze ladder in de bedrijfsvoering te hanteren. De ladder is afgeleid van de zogenaamde ladder van Lansink voor afvalbeheer. De ladder voor duurzaam industrieel watergebruik is opgebouwd uit vijf treden die overeenkomen met een voorkeursvolgorde voor de omgang met water binnen een bedrijf. Uitgangspunt is dat het bedrijfsbeleid prioriteit moet geven aan het zoveel mogelijk beperken van de onttrekking van water aan het systeem (preventie). Dit staat bovenaan de ladder. Indien dit niet of beperkt haalbaar is, gaat de voorkeur uit naar hergebruik van deelstromen, gericht op het zoveel mogelijk verminderen van het ontstaan van water dat niet meer kan worden (her)gebruikt. Als afvalwater ontstaat, dient het water zo min mogelijk verontreinigingen te bevatten. Waar verontreiniging niet kan worden voorkomen, dient dit (na zuivering) op een zo hoogwaardig mogelijke wijze ingezet te worden middels nuttige toepassing van dit effluent en/of van de componenten in dit effluent zoals nutriënten en energie. De lozing van effluent vertegenwoordigt de laagste trede van de waterladder. 9

12 10 Preventie W A T E R A S S E S S M E N T S Hergebruik Voorkomen verontreiniging Nuttig toepassen: terugwinnen van energie en nutriënten W A T E R A W A R E N E S S Verantwoorde lozing VEMW-Ladder voor duurzaam industrieel watergebruik

13 Er zijn twee met elkaar samenhangende randvoorwaarden voor duurzaam industrieel watergebruik: 11 Water assessments. Voor een effectieve sturing op duurzaam watergebruik is vereist dat er inzicht bestaat in de (omvang van de) waterstromen binnen het bedrijf en waar mogelijk in de totale productieketen (Waterfootprint). Daartoe moet het bedrijf onderzoek doen (bijvoorbeeld in de vorm van corporate waterassessments). Op basis van de resultaten van dit onderzoek worden mogelijkheden voor waterbesparing en optimalisatie van het watergebruik zichtbaar. Water awareness. Essentieel is dat een industriële watergebruiker zich bewust is van de watergerelateerde risico s waaraan het bedrijf is blootgesteld, inclusief de gevolgen daarvan. Daartoe is onder meer van belang dat duurzaam watergebruik een plek krijgt op de agenda van het (top)management van het bedrijf en het belang ervan wordt uitgedragen.

14 Ladder voor duurzaam industrieel watergebruik in de praktijk De ladder voor duurzaam industrieel watergebruik: - is een hulpmiddel voor industriële watergebruikers die op gestructureerde wijze invulling willen geven aan duurzaam watergebruik; - geeft richting aan initiatieven en maatregelen gericht op minder gebruik van water en/of vermindering van de belasting van het milieu; - kan dienen als handreiking voor de formulering van een strategie ten behoeve van een duurzame omgang met water en vermindering van watergerelateerde risico s. In de volgende paragrafen wordt een nadere toelichting gegeven op de onderdelen van de ladder Minder gebruik van water Preventie Zuinig omgaan met zoet water is van belang voor industriële watergebruikers in allerlei sectoren. Steeds meer bedrijven formuleren doelen met betrekking tot het watergebruik in het productieproces. Veel bedrijven zijn er in geslaagd om het watergebruik terug te brengen. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan watergebruikers in de voedingsmiddelenindustrie die in staat zijn gebleken aanzienlijk minder water te gebruiken voor de productie van een eenheid product (bijvoorbeeld bier of frisdrank). Dit is onder andere gerealiseerd door middel van het gericht doorvoeren van aanpassingen in machines, productieprocessen en/of productieketens. Mogelijkheden voor preventie zijn nog lang niet uitgeput. Preventie zal voor industriële watergebruikers ook in de toekomst een speerpunt zijn. Dat betekent onder meer: de waterstromen en het watergebruik in beeld brengen, onderzoek doen naar mogelijkheden om het watergebruik te rationaliseren en optimaliseren én het toepassen van innovatieve waterbesparingsconcepten en -technieken. Industriële watergebruikers zullen daarbij in toenemende mate moeten samenwerken met partners in de productieketen om zo in de gehele keten efficiënter om te gaan met water. Doel is het gebruik van water te reduceren en de onttrekking van water aan het systeem op ecologisch én economisch verantwoorde wijze te laten plaatsvinden. Hergebruik Voor de industrie wordt waterhergebruik steeds interessanter. Water kan, na te zijn gebruikt in het productieproces, op diverse plaatsen in het productieproces opnieuw worden ingezet. Kostenverlaging is naast verduurzaming een belangrijke reden om water opnieuw te gebruiken. Zo zijn de kosten van lozing van afvalwater de laatste jaren fors gestegen. Ook besparing op energiekosten kan een drijfveer zijn om

15 in hergebruik te investeren. Koeling of verhitting van water vereist veel energie. Met waterhergebruik kan hierop worden bespaard. Waterhergebruik biedt bovendien mogelijkheden om de productiecapaciteit te vergroten zonder méér (grond) water te gebruiken of te onttrekken. De laatste jaren zijn er verschillende nieuwe technologieën beschikbaar gekomen waarmee proceswater maar ook afvalwater kan worden behandeld met als doel om dit te hergebruiken in het proces. In veel gevallen bleek het mogelijk om met een combinatie van bestaande en nieuwe technologieën de juiste kwaliteit water te bereiken in een gesloten watersysteem. De onzekerheden die een aantal jaren geleden nog aanwezig waren, zijn steeds beter te ondervangen. Van belang blijft dat productkwaliteit en voedselveiligheid (in de voedingsmiddelenindustrie) in het geval van hergebruik moeten kunnen worden gegarandeerd. De verwachting is dat hergebruik van water een steeds belangrijkere stap zal worden in de industriële waterhuishouding. In dat licht is ook van belang dat de Europese Commissie heeft aangegeven wetgeving op dit gebied serieus te overwegen. Negentien Europese bedrijven en onderzoeksinstellingen, het Europese platform voor duurzame chemische industrie SusChem en het Water supply and sanitation Technology Platform (WssTP) zijn een samenwerkingsverband aangegaan met als doel het creëren van een doorbraak op het gebied van integraal en energie-efficiënt watermanagement. Daarvoor zullen de betrokken partijen nieuwe technologieën ontwikkelen en in de praktijk testen. De onderzoeksprojecten die uit het samenwerkingsverband voortvloeien zijn onder andere gericht op hergebruik van water Lagere milieubelasting Voorkomen verontreiniging Kwalitatief goed water is voor industriële watergebruikers een uitgangspunt. Dit geldt vooral voor bedrijven die water als grondstof voor de productie gebruiken. De industrie ondersteunt daarom het Europese beleid (Kaderrichtlijn Water) om tot een goede oppervlakte- en grondwaterkwaliteit te komen. Industriële watergebruikers zijn zich ten volle bewust van de impact van hun bedrijfsactiviteiten op het watermilieu. Europese wetgeving op het gebied van stoffen (REACH) maar ook de voornoemde Kaderrichtlijn Water hebben ervoor gezorgd dat bedrijven preventieve maatregelen hebben getroffen met het oog op het voorkomen van verontreiniging. Industriële watergebruikers kunnen op verschillende manieren invulling geven aan de verdere vermindering van de belasting van het milieu. Als voorbeeld wordt verwezen naar een papierfabriek die een aanzienlijke reductie van het gebruik van chemicaliën (van belang voor een goede werking van de biologische zuivering) heeft gerealiseerd door gebruik te maken van een alternatief, namelijk een stikstof- en fosfaatrijke deelstroom van het waterschap. 13

16 14 Nuttig toepassen: terugwinnen van energie en nutriënten Hergebruik van (gezuiverd) effluent slaat twee vliegen in één klap: het vermindert zowel de inname van zoet water als de lozing van afvalwater. Het kan gaan om hergebruik van het eigen effluent maar ook om hergebruik van effluenten van rioolwaterzuiveringsinstallaties. Deze kunnen, na zuivering, als kwalitatief hoogwaardig proceswater worden ingezet of als bron dienen voor de opwerking tot gedemineraliseerd water. Ook samenwerking tussen bedrijven, of tussen bedrijven en waterschappen biedt mogelijkheden. Door effluenten van elkaar te gebruiken is minder water nodig. Bovendien kan de effluentstroom van het ene bedrijf in sommige gevallen nuttig worden toegepast door een ander bedrijf waardoor beide bedrijven kosten kunnen besparen en milieurendement kunnen genereren. Via hergebruik van effluent kan een bijdrage worden geleverd aan meer regionale zelfvoorzienendheid op het gebied van water. Er wordt niet alleen ingezet op hergebruik van effluent; ook componenten in het effluent, bijvoorbeeld fosfaat, worden steeds vaker nuttig toegepast. De industrie maakt in toenemende mate de slag van waterzuivering naar hergebruik en nuttige toepassing van grondstoffen en reststromen. Nu nog wordt een aanzienlijke hoeveelheid in proceswater opgeloste stoffen via het zuiveren vernietigd en/of verdund en via rioolof oppervlaktewater afgevoerd. De toenemende schaarste aan grondstoffen en energie dwingt de samenleving echter om de kansen te benutten om waarde te creëren uit de componenten (waaronder ook warmte) in het water. Bovendien kan effluent van een bepaalde samenstelling de doelmatige werking van rioolwaterzuiveringsinstallaties bevorderen hetgeen bijdraagt aan de vermindering van de zuiveringskosten. Deze initiatieven passen naadloos bij het op economisch verantwoorde wijze realiseren van een duurzame omgang met (afval)water. Verantwoorde lozing De steeds hogere eisen met betrekking tot de kwaliteit van het afvalwater hebben ervoor gezorgd dat bedrijven fors hebben geïnvesteerd in (aanvullende) zuiveringstechnieken. Bedrijven passen de best beschikbare technieken toe om ervoor te zorgen dat zij aan de wettelijke eisen kunnen voldoen. Er zijn door de industrie grote inspanningen verricht op het punt van de reductie van emissies naar het watermilieu. Dat heeft er onder meer toe geleid dat de vervuiling door zuurstofbindende stoffen is teruggebracht tot een niveau dat niet meer als probleem wordt gezien. De industrie loost goed water dat aan alle eisen voldoet en in veel gevallen al de kwaliteit van het ontvangende water evenaart of dat zelfs overstijgt. De grootste bron van verontreiniging van het oppervlaktewater is niet langer de industrie,

17 daar deze zich aan strenge lozingsnormen moet houden. Diffuse bronnen, zoals landbouw, verkeer en huishoudens spelen tegenwoordig de belangrijkste rol. Industriële watergebruikers zullen waar mogelijk en kosteneffectief maatregelen nemen om de emissies naar het watermilieu verder te reduceren. koepelorganisaties en universiteiten) samenwerken. EWS is gebaseerd op een (Europese) standaard voor verantwoord gebruik van water. Voor meer informatie over EWS wordt verwezen naar de bijlage Diversiteit De diversiteit binnen de industriële watergebruikers is groot: een chemisch bedrijf dat water met name als hulpstof inzet is moeilijk te vergelijken met een voedingsmiddelenbedrijf dat water vooral als grondstof beschouwt. De grote diversiteit in bedrijven en ketens brengt met zich mee dat bedrijven bij de toepassing van de ladder voor een eigen invulling zullen kiezen en daarbij verschillende accenten zullen leggen. Uiteraard zijn er, naast de gepresenteerde ladder voor duurzaam industrieel watergebruik, meer hulpmiddelen die watergebruikers kunnen hanteren. Een andere, min of meer vergelijkbare, benadering is water stewardship. Water stewardship heeft als doel duidelijke stappen te formuleren die leiden tot duurzaam watergebruik. Het concept is bottom-up en vrijwillig geïnitieerd door een aantal industriële en agrarische grootverbruikers, zoals BASF en Coca Cola, en is uitgekristalliseerd in een publiek privaat partnership, European Water Stewardship (EWS), waarin diverse organisaties (bedrijven,

18 16 3. Duurzaam industrieel watergebruik: voorbeelden Profiel HEINEKEN is een Nederlandse multinational in de bier- en drankensector en is actief in 178 landen. Met een totaal biervolume van 164,6, miljoen hectoliter in 2011 behoort HEINEKEN tot een van de grootste brouwerijen van de wereld. Productie vindt plaats in 140 brouwerijen in 71 landen, met in totaal circa medewerkers. Ruim de helft van de afzet vindt plaats in Europa. HEINEKEN Nederland produceerde in ,5 miljoen hectoliter bier en 3 miljoen hectoliter frisdranken en water. In Nederland beschikt HEINEKEN over 3 brouwerijen: Zoeterwoude, Den Bosch en Wijlre en een fabriek waar frisdranken worden geproduceerd (Vrumona in Bunnik). In Nederland zijn ruim 3000 werknemers bij HEINEKEN werkzaam. De Nederlandse industrie is volop bezig met duurzaam industrieel watergebruik en heeft de afgelopen jaren veel bereikt. Duurzaam watergebruik zal de komende jaren een nog prominentere positie innemen op de strategische agenda van industriële watergebruikers. In deze paragraaf wordt aan de hand van een viertal voorbeelden geschetst op welke wijze industriële watergebruikers in Nederland invulling (gaan) geven aan duurzaam industrieel watergebruik. Het belang van water Om bier te kunnen brouwen is water nodig. Dit water is nodig in het productieproces (als grondstof voor de productie en als spoel- en reinigingsmiddel) maar ook bij de teelt van gewassen die worden gebruikt. In het productieproces gebruikt HEINEKEN zowel grondwater (afkomstig van meerdere eigen bronnen) als drinkwater (ingekocht bij het drinkwaterbedrijf). De beschikbaarheid van schoon water is voor HEINEKEN van vitaal belang. Om die reden krijgt water binnen HEINEKEN veel aandacht. Voor andere toonaangevende brouwers zoals Bavaria en Grolsch geldt dit evenzeer.

19 Resultaten In 2010 startte HEINEKEN wereldwijd het Brewing a Better Future programma met als doel om over tien jaar de groenste brouwer ter wereld te zijn. HEINEKEN Nederland richt zich binnen dit programma op een aantal speerpunten, waaronder water. HEINEKEN heeft haar pijlen in de afgelopen jaren gericht op waterefficiëntie. Die inspanningen betalen zich uit. Zo is wereldwijd het gemiddelde watergebruik van 2010 naar 2011 teruggebracht van 4,5 naar 4,3 hectoliter water per hectoliter bier. Reductie van het watergebruik geschiedt door middel van een groot aantal projecten. Er zijn in 2011 alleen al bij de brouwerij in Den Bosch zo n dertig waterbesparingsprojecten uitgevoerd, waarvan het optimaliseren van automatische reinigingprocessen een voorbeeld is. HEINEKEN heeft de afgelopen jaren uitgebreid onderzoek gedaan naar de Waterfootprint van de diverse brouwerijen hetgeen heeft geleid tot meer inzicht in het watergebruik in de keten. Dit stelt HEINEKEN in staat om het watergebruik nog beter te sturen. gemeenschappen. In waterschaarse gebieden compenseert de brouwerij het volume water dat niet in gezuiverde vorm terug wordt gegeven aan het lokale stroomgebied met projecten die de waterretentie of biodiversiteit in het stroomgebied moeten vergroten. Voorts zal HEINEKEN de prestaties van de verschillende brouwerijen op het gebied van waterefficiëntie en energie-efficiëntie periodiek met elkaar vergelijken. Dergelijke benchmarks leveren belangrijke stuurinformatie voor het management. In onderstaande figuur worden de bereikte resultaten en ambities gevisualiseerd: 17 Ambities Het doel is om het watergebruik wereldwijd terug te brengen (van 4,3 hectoliter in 2011) tot 3,7 hectoliter per hectoliter bier in 2020 (zie figuur). Om dit doel te bereiken zullen de nodige inspanningen worden verricht. Zo worden de komende jaren diverse projecten op het gebied van waterbesparing gerealiseerd. Daarbij zal vooral veel aandacht uitgaan naar brouwerijen die in waterschaarse gebieden opereren. HEINEKEN werkt daarbij nauw samen met lokale partners en Waterverbruik, resultaat en doelstelling hl/hl bier + soft drink + cider + water hl/hl 5,4 5,2 5,0 4,8 4,6 4,4 4,2 4,0 3,8 3,6 3,4 3,2 3,0 Commitment Brewing a Better Future 25% verbetering

20 18 Profiel Industriewater Eerbeek (IWE) verzorgt de zuivering van het afvalwater van de Eerbeekse papierindustrie. Papierfabrieken gebruiken veel water als grondstof, als koelmedium, maar met name als transportmiddel. Na meerdere malen te zijn gebruikt, kan het water zijn functie niet meer vervullen en is afvoeren noodzakelijk. Bij afvoer hoort zuiveren. In 1961 hebben de papierfabrieken de handen ineen geslagen en gingen zij de zuivering in gezamenlijkheid uitvoeren. IWE verwerkt jaarlijks circa 4 miljoen m³ water en een vuilvracht vergelijkbaar met een stad als Utrecht. Het afvalwater wordt op een duurzame en innovatieve manier gezuiverd. Het belang van water Water heeft een centrale rol in de papierproductie, zowel als onderdeel van papier als ook als medium tijdens de papierproductie. In papier bevindt zich 4% tot 10% water, afhankelijk van de papiersoort. Water zorgt er voor dat de papiervezels met elkaar worden verbonden. Papier zonder water zou als los zand uit elkaar vallen. Het principe van papier maken berust op het toevoegen en daarna weer verwijderen van water. Water dient als transportmiddel voor de vezels, maar maakt het ook mogelijk dat de papiervezels efficiënt kunnen worden gemalen. Vlak voor de papiermachine wordt de vezelmassa nog eens extra verdund. Deze verdunning is nodig om het te vormen papier een egale vezelverdeling mee te geven. Naast het water dat nodig is voor de productie van papier, is relatief veel water nodig voor het koelen van de machines. Resultaten In de afgelopen jaren heeft de papier- en kartonindustrie belangrijke resultaten behaald in efficiënter watergebruik. Het totale gebruik van water is in de afgelopen 15 jaar gehalveerd. Het gebruik van grondwater is sterk teruggebracht. Voor veel productcategorieën is het proceswaterverbruik per ton papier sterk verlaagd. Interne waterkringlopen zijn zoveel mogelijk gesloten. Meer dan 95% van het opgepompte water wordt gereinigd teruggegeven aan de natuur. Door te investeren in innovatie heeft IWE ervoor gezorgd dat het effluent (het gereinigde water) voor 99,8% is gereinigd en ruimschoots voldoet aan de lozingsnormen. IWE beschouwt het

(Grond)water om te ondernemen. Roy Tummers Baarn, 12 september 2012

(Grond)water om te ondernemen. Roy Tummers Baarn, 12 september 2012 (Grond)water om te ondernemen Roy Tummers Baarn, 12 september 2012 Mission Statement VEMW is het kenniscentrum en de belangenbehartiger voor de zakelijke energieen watergebruikers VEMW richt zich op het

Nadere informatie

Waterafhankelijke economie

Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Waterafhankelijke economie Industrie en Water Chemie Raffinaderijen

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE

ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE Thereis no suchthingas waste water. Just water wasted. Ideaslikethisare goodforpeople, planetandprofit. Ideaslikethisarisein the Netherlands.

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik

Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik Duurzame groei mogelijk door waterhergebruik Waterhergebruik bij FrieslandCampina Aalter Door: Gert Snijders Datum: 19 maart 2015 Inhoud Informatie over site FrieslandCampina Aalter Projecten Condensaat

Nadere informatie

Duurzame sector met vooruitstrevende blik

Duurzame sector met vooruitstrevende blik BierNieuws Nummer 2 mei 2013 Informatiebulletin van Nederlandse Brouwers column Duurzame sector met vooruitstrevende blik Al decennia lang vervullen brouwerijen een belangrijke rol in de Nederlandse samenleving.

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water

De groenten van HAK, met het water van Brabant Water WATER PAKKET U kent Brabant Water van een betrouwbare drinkwaterlevering, maar Brabant Water heeft zakelijke klanten zoals u nog veel meer te bieden. Onze jarenlange ervaring, innovatieve aard en servicegerichte

Nadere informatie

Boer, bier en het belang van schoon water

Boer, bier en het belang van schoon water Boer, bier en het belang van schoon water Brabantse Waterdag 2014 Jan-Renier Swinkels Waar water is, is bier Vestigingsjaren Nederlandse brouwerijen Heineken! Zoeterwoude! 1975! Den Bosch! 1958! Wijlre!

Nadere informatie

16,7 miljoen mensen werken elke dag aan een oplossing voor het fosfaatprobleem. En toch houden we de kosten laag.

16,7 miljoen mensen werken elke dag aan een oplossing voor het fosfaatprobleem. En toch houden we de kosten laag. 16,7 miljoen mensen werken elke dag aan een oplossing voor het fosfaatprobleem. En toch houden we de kosten laag. WIJ HALEN MEER UIT SLIB SNB laat jaarlijks zo n half miljard kilo zuiveringsslib van waterzuiveringsinstallaties

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Warm afvalwater verliest een groot deel van zijn warmte in de afvoer en het riool. Als we deze warmte weten terug te winnen, biedt dat grote mogelijkheden

Nadere informatie

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0 Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder Versie 4.0 Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: oktober 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Ketenanalyse Papier. Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1

Ketenanalyse Papier. Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 2015 Ketenanalyse Papier Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Ketenanalyse papier... 4 1.1 Keten van papier... 4 2.2 Identificeren

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

Vlaams Kenniscentrum water

Vlaams Kenniscentrum water Vlaams Kenniscentrum water Waterenquête Vlakwa -2015 Algemene toelichting resultaten en vervolgstappen 1 Overzicht Doelstelling & Methodologie Samenstelling van de steekproef Resultaten Bedrijven/instellingen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

HOOFDLIJNENAKKOORD WATERZUIVERING IN DE GLASTUINBOUW

HOOFDLIJNENAKKOORD WATERZUIVERING IN DE GLASTUINBOUW HOOFDLIJNENAKKOORD WATERZUIVERING IN DE GLASTUINBOUW LTO Glaskracht Nederland, Nederlandse Stichting voor Fytofarmacie (Nefyto), Unie van Waterschappen (UvW), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG),

Nadere informatie

Kostenefficiënt watermanagement

Kostenefficiënt watermanagement Presentatie TNAV Workshop, 20 april Leuven Kostenefficiënt watermanagement Energie Chemicaliën Reststoffen R.T.G. Hoeijmakers Adviseur Industriële Watervoorziening Haskoning, Mechelen Inhoud presentatie

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

KWR Watercycle Research Institute

KWR Watercycle Research Institute KWR Watercycle Research Institute Introductie KWR en activiteit team IAH Danny Traksel 1 1 Historie KWR Watercycle Research Institute 1948 Keurings Instituut Waterleiding Artikelen (Rijswijk) o Certificering

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

Water Stewardship Journey Water Use Efficiency tijdens de productie van gewasbeschermingsmiddelen

Water Stewardship Journey Water Use Efficiency tijdens de productie van gewasbeschermingsmiddelen Water Stewardship Journey Water Use Efficiency tijdens de productie van gewasbeschermingsmiddelen May 28 th, 2015 Tom Vereijken Water-uitdagingen en -risico s Water Stewardship EWS: Hoe betrokken te raken

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Voor een beter milieu.

Voor een beter milieu. Voor een beter milieu. Milieubewust ondernemen, in uw voordeel De zorg voor een beter klimaat zit Berendsen in de genen. We willen onze ecologische voetafdruk zo klein mogelijk houden, en daarom leveren

Nadere informatie

De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek

De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek De suikerfabriek is eigenlijk een waterfabriek Ir. Frank C.J van Noord 28 februari 2014 Frank van Noord Directeur Research & Development Suiker Unie Voorzitter stuurgroep Sustainability Suiker Unie Royal

Nadere informatie

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Ondergetekenden: 1. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, mevrouw G. Verburg, handelend als bestuursorgaan, hierna

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Decentrale productie drinkwater

Decentrale productie drinkwater Decentrale productie drinkwater Relevante wet- en regelgeving Wim Heiko Houtsma Projectleider Drinkwater voor later (IenM) Opbouw Decentraal? Prioriteiten drinkwatervoorziening: I. Drinkwater moet gegarandeerd

Nadere informatie

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon Naar een energieneutrale waterkringloop Een stip op de horizon Een stip op de horizon Energie in de kringloop waterschap Regge en Dinkel en waterschap Groot Salland werken aan initiatieven op het gebied

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie

Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie Slimme Aanpak Energiebesparing voor de industrie Mei 2014 www.ecn.nl Nederlands industrieel energiegebruik Feedstock M 3792 Elektrisch M 1736 Een economische waarde van ca. 6 miljard euro per jaar Jaarlijks

Nadere informatie

WAT WIJ WILLEN MET WATER

WAT WIJ WILLEN MET WATER WAT WIJ WILLEN MET WATER Programma 2015-2019 voor de waterschapsverkiezingen Waterschap Amstel Gooi en Vecht Wij willen droge voeten houden als het heeft gestortregend. Maar wij willen ook, dat in droge

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies

Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies Voortgangsrapportage CO 2 - reductiedoelstellingen scope 1 & 2 -emissies BESIX Nederland Branch 17 oktober 2011 Definitief rapport BESIX Nederland Branch Trondheim 22-24 Postbus 8 2990 AA Barendrecht

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Theo Pouw Groep. CO 2 -footprint 2013

Theo Pouw Groep. CO 2 -footprint 2013 Theo Pouw Groep CO 2 -footprint 2013 2 Versie 1, 18-6-2015 CO 2-footprint 2013 INHOUD 1. CO2-UITSTOOT 2012 EN 2013... 2 1.1 Gas- en bruinkoolverbruik... 2 1.2 Brandstofverbruik goederenvervoer... 3 1.3

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

Membraanfiltratie in de brouwerijsector

Membraanfiltratie in de brouwerijsector Membraanfiltratie in de brouwerijsector DRIJFVEREN VOOR MBR 1. Brouwerijen in België booming business 2. Geen zuivering? heffingen creëren business plan 3. Regenwachtbekken? biologie 4. Ruimtetekort? MBR

Nadere informatie

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014 Carbon footprint Op basis van de diverse soorten CO 2 -emissies is de totale CO 2 -emissie van Den Ouden Groep berekend. 9,8 38,6 51,6 Diesel personenwagens Diesel combo's en busjes Hybride personen wagens

Nadere informatie

Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV

Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV Afvalwaterbeleidsplan BMWE/NZV Afvalwaterteam BMWE/NZV, 27 november 2013 Inhoud Aanleiding Ketenbenadering Maatregelen Kosten en Baten Specificatie Bedum Organisatie Aanleiding BMWE samenwerking Vier nieuwe

Nadere informatie

Mineraal- en bronwater in Nederland. Natuurzuiver, gezond en verantwoord

Mineraal- en bronwater in Nederland. Natuurzuiver, gezond en verantwoord Mineraal- en bronwater in Nederland Natuurzuiver, gezond en verantwoord Mineraal- en bronwaters zijn Uniek: Van constante kwaliteit en samenstelling Afkomstig uit wettelijk beschermde en zuivere bronnen

Nadere informatie

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven

Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Slim verduurzamen gemeente gebouwen Eindhoven Duurzaamheid loont! De vraag naar duurzaamheid in de bouwwereld én in het eigen huis is voor uw opdrachtgevers van steeds grotere betekenis. Met duurzame producten

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012

Kom verder. Saxion. Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen. Welkom. Jan de Wit, 20 juni 2012 Kenniscentrum Design en Technologie Trends in energie voor bedrijven en bedrijventerreinen Welkom Jan de Wit, 20 juni 2012 Vragen? Trends: 1. Energiebesparing door monitoring & procesbeheersing 2. Energiebesparing

Nadere informatie

Learnshop INDUSTRIE & MILIEU 24/03/10. Duurzaam hergebruik van warmte-energie uit afvalwater! Ir. Marc Feyten

Learnshop INDUSTRIE & MILIEU 24/03/10. Duurzaam hergebruik van warmte-energie uit afvalwater! Ir. Marc Feyten Learnshop INDUSTRIE & MILIEU 24/03/10 Duurzaam hergebruik van warmte-energie uit afvalwater! Ir. Marc Feyten WWW.AAQUA.BE Onze referenties zijn onze visitekaartjes Meerderheid mensheid erkent klimaatopwarming

Nadere informatie

Wijzer worden van duurzame huisvesting

Wijzer worden van duurzame huisvesting De Meeuw Nederland De Meeuw en Duurzaam Bouwen Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com Wijzer worden van duurzame huisvesting

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2015 In het Bestuursakkoord Water (BAW) van mei 2011 zijn afspraken gemaakt over onder

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Door Arné Boswinkel, Bert Palsma en Rada Sukkar Een aanzienlijk deel van de warmte uit huishoudens en industrie wordt via het afvalwater geloosd. Het potentieel

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Peter Salverda Omgevingsmanager Vitens 20 Maart 2013 Opzet presentatie Waarom strategische planning? Ambitie en lange termijn visie Duurzaamheid

Nadere informatie

Inhoud. Pagina 2 van 7

Inhoud. Pagina 2 van 7 Energie Audit 2014 Inhoud 1. Introductie... 3 2. Doelstelling... 3 3. Energie-aspecten... 3 Uitstoot door procesemissies... 3 Uitstoot door fabriek installaties... 3 Uitstoot vanuit de kantoorpanden...

Nadere informatie

Verklaring van Hoog & Droog

Verklaring van Hoog & Droog Verklaring van Hoog & Droog Aangenomen bij acclamatie op woensdag 6 juni bij Burgers Zoo te Arnhem Over de andere kant van de Delta Verklaring van Hoog & Droog Conclusies en adviezen geformuleerd tijdens

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING

LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING INHOUD Voorwoord 13 Inleiding 15 Indeling van milieuproblemen 19 Indeling van dit boek 19 Inleiding tot de Vlaamse milieuwetgeving voor bedrijven 19 Deel 1. LUCHTVERONTREINIGING EN -ZUIVERING 21 1. Inleiding

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

www.vlaanderen.be/landbouw/praktijkgidswater WATER IN DE LAND- EN PRAKTIJKGIDS TUINBOUW

www.vlaanderen.be/landbouw/praktijkgidswater WATER IN DE LAND- EN PRAKTIJKGIDS TUINBOUW PRAKTIJKGIDS WATER IN DE LAND- EN TUINBOUW www.vlaanderen.be/landbouw/praktijkgidswater Water is onmisbaar op het land- en tuinbouwbedrijf. Het is essentieel als drinkwater voor het vee, als gietwater,

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Energy Efficiency Advies: van analyse tot en met implementatie

Energy Efficiency Advies: van analyse tot en met implementatie Energy Eiciency Advies: van analyse tot en met implementatie 2 3 U wilt uw Energy Eiciency verhogen. Maak gebruik van onze ervaring. Kosten besparen. Emissies reduceren. Onze Energy Eiciency adviezen helpen

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Duurzame bedrijventerreinen

Duurzame bedrijventerreinen Duurzame bedrijventerreinen Duurzaamheid: meer dan enkel energie Duurzaam bedrijventerrein Energie, water, afval, sociale aspecten, samenwerkingen, Wordt ingewikkelde oefening Gegevens? Project SIS (Sustainable

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V.

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Wavin Diensten BV Energiebesparing warmte-koudeopslag restwarmte Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Inhoud 2 Inhoud Wavin locatie algemeen Koude opslagsysteem Ombouw naar warmte-koude

Nadere informatie

VERKIEZINGS PROGRAMMA

VERKIEZINGS PROGRAMMA VERKIEZINGS PROGRAMMA 2 WATERSCHAPSVERKIEZINGEN 2015-2018 1 VERKIEZINGSPROGRAMMA 2015-2018 Partijleden Samen werken aan water 1 Theo Hogendoorn Dronten 2 Bert Philipsen Rutten 3 M.C. Slootman-Claassen

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën Koepel van het Nederlandse grondstofwinnende bedrijfsleven De leden van FODI zijn in principe brancheorganisaties. Zand (beton, wegfundering)

Nadere informatie