Catalogus van instrumenten voor semantische interoperabiliteit Deliverable D3

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Catalogus van instrumenten voor semantische interoperabiliteit Deliverable D3"

Transcriptie

1 INTEGRATE Fase 1 Catalogus van instrumenten voor semantische interoperabiliteit Deliverable D3 Datum: 24 september 2008 Versie: 1.11 Auteur(s): Rogier Brussee (Telematica Instituut), Matthijs Punter (TNO), Jasper Roes (TNO) Opdrachtgever(s): Stichting Kennisnet, Forum Standaardisatie, TNO Informatie- en Communicatietechnologie, Telematica Instituut

2 INTEGRATE-project Postbus AN Enschede +31 (0) Colosseum PV Enschede +31 (0) De Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel 3.0 Nederland Licentie is van toepassing op dit werk. Ga naar of stuur een brief naar Creative Commons, 171 Second Street, Suite 300, San Francisco, California, 94105, VS om deze licentie te bekijken.

3 3 / 63 Inhoudsopgave 1 Inleiding Doelstelling Aanpak Leeswijzer Definities en onderzoeksvraag Definitie semantische interoperabiliteit Definitie semantisch model Definitie semantische interoperabiliteitsprobleem Hoofdvraag en subvragen Gebruik instrument Beslisboom Suggesties voor antwoorden Boom Semantische modellen Vergelijkingstabel Strings Gecontroleerd vocabulaire Thesaurus Taxonomie Metadata schema Gegevenscatalogus Ontologie Object gebeurtenismodel Stappenplan voor ontwikkeling semantisch model Inleiding Beschikbare methoden Stappenplan Checklist voor beheer van semantische modellen Inleiding Beheergebieden Beheergebieden gekoppeld aan semantische modellen Checklist Tooling Tools Overzichtstabel tools en mogelijkheden Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Referenties... 59

4 4 / 63 Bijlage(n) A Bestaande modellen voor inrichting van de beheergebieden B EDEX NTA C Uitwerking processen SETU case

5 5 / 63 1 Inleiding Het delen van informatie en het koppelen van bedrijfsprocessen, binnen maar vooral ook tussen organisaties in ketens en netwerken, wordt meer en meer een noodzakelijke voorwaarde voor levensvatbaar commercieel handelen (in het bedrijfsleven) en voor het effectief aanpakken van maatschappelijke uitdagingen (voor de overheid). Tegelijkertijd bestaat er geen professioneel vak Interoperabiliteit waarmee deze uitdaging kan worden aangepakt. Zo hier en daar zijn technische en organisatorische ingrediënten wel versnipperd bekend of aanwezig, maar wordt het wiel steeds opnieuw uitgevonden. Andere onderdelen van het vak ontbreken nog grotendeels. Binnen de eerste fase van het project worden door het Telematica Instituut, TNO Informatie- en Communicatietechnologie, Kennisnet en Forum Standaardisatie een drietal instrumenten ontwikkeld die gebruikt kunnen worden om specifieke interoperabiliteitsproblemen aan te pakken, te weten: Instrumenten voor business case analyses voor interoperabiliteit, Kwaliteitsraamwerk voor standaarden en de Catalogus van instrumenten voor semantische interoperabiliteit. Dit document beschrijft de één van de drie instrumenten, de catalogus van instrumenten voor semantische interoperabiliteit. In dit document worden instrumenten gedefinieerd die gebruikt kunnen worden bij het bereiken van semantische interoperabiliteit tussen twee samenwerkende partijen. 1.1 Doelstelling Bij het uitwisselen van informatie tussen twee samenwerkende partijen is er regelmatig onduidelijkheid over de betekenis van de informatie die uitgewisseld wordt. De instrumenten die beschreven worden in dit document dragen bij aan het helder definiëren van de betekenis van de informatie die uitgewisseld wordt waarmee de interoperabiliteit tussen twee samenwerkende partijen versterkt wordt. Om het bereiken van semantische interoperabiliteit tussen twee samenwerkende partijen te ondersteunen definieert dit document een vijftal instrumenten: Beslisboom: Als instrument te gebruiken voor het maken van een keuze tussen semantische modellen voor het vastleggen van de betekenis van informatie die uitgewisseld wordt tussen twee samenwerkende partijen. Definities van semantische modellen: Te gebruiken als instrument voor het verkrijgen van inzicht in de semantische modellen. De definities van de volgende acht semantische modellen worden gegeven: Strings Vocabulaire Thesaurus Taxonomie Metadata schema Gegevenscatalogus Ontologie Object gebeurtenismodel

6 6 / Aanpak Stappenplan voor het ontwikkelen van een semantisch model: Als instrument te gebruiken bij het ontwikkelen van een semantisch model voor het vastleggen van de betekenis van informatie. Checklist voor het inrichten van een organisatie voor het beheer van semantische modellen: Te gebruiken als instrument om te controleren of een beheerorganisatie volledig is en om te dienen als lijst van benodigde zaken bij het inrichten van een beheerorganisatie. Overzichtstabel met tooling voor ondersteuning van ontwikkeling en beheer van semantische modellen: Te gebruiken als instrument om een tool te vinden die ondersteuning kan bieden bij de ontwikkeling van een semantisch model, of bij het beheer van een semantisch model. De bovenstaande vijf instrumenten kunnen in combinatie gebruikt worden voor het ondersteunen van het proces van de keuze voor een semantisch model, het ontwikkelen van het semantische model en het beheren van een semantisch model. Dit hele document kan daarom zelf ook als een instrument worden beschouwd, waarbij de hierboven beschreven vijf instrumenten onderdeel zijn van het grotere instrument. De toepassing van dit document als instrument wordt toegelicht in paragraaf 2.5. Deze catalogus van instrumenten voor semantische interoperabiliteit wordt ontwikkeld op basis van desk research naar semantische modellen en procesbeschrijvingen rondom het ontwikkelen en beheren van semantische modellen. Omdat dit vakgebied echter nog in de kinderschoenen staat, is er niet direct literatuur gevonden die 1-op-1 betrekking heeft op het onderzoek dat voor dit instrument wordt uitgevoerd. Naast de desk research worden daarom ook casestudies uitgevoerd om te zorgen voor toepasbaarheid van de resultaten. De casestudies komen zowel uit de literatuur als vanuit de partners binnen het project. 1.3 Leeswijzer De opbouw van dit document is als volgt: In hoofdstuk 2 worden de hoofdvraag en de subvragen gepresenteerd waarvoor dit document een antwoord biedt. Hoofdstuk 3 presenteert een beslisboom om te bepalen welk semantische model het meest geschikt is om de informatie bij een interoperabiliteitsprobleem vast te leggen. In hoofdstuk 4 worden een achttal semantische modellen besproken die gebruikt kunnen worden om semantiek vast te leggen. Hoofdstuk 5 beschrijft het proces om een semantisch model te ontwikkelen Hoofdstuk 6 beschrijft de processen waarmee de semantische modellen beheerd kunnen worden. Hoofdstuk 7 geeft een overzicht van tools die beschikbaar zijn om zowel de ontwikkeling als het beheer van semantische modellen te ondersteunen. In het laatste hoofdstuk, hoofdstuk 8, worden conclusies gepresenteerd en worden aanbevelingen gedaan voor vervolgonderzoek.

7 7 / 63 2 Definities en onderzoeksvraag Dit hoofdstuk geeft de definitie van semantische interoperabiliteit die binnen dit instrument gehanteerd wordt. Hiernaast wordt in dit hoofdstuk ook vastgelegd wat de definitie is van een semantisch model en wat het semantische interoperabiliteitsprobleem waar over gesproken wordt precies is. Naast deze definities wordt de hoofdvraag, en de daaraan gerelateerde subvragen welke in dit instrument worden beantwoord gepresenteerd. 2.1 Definitie semantische interoperabiliteit Semantische interoperabiliteit betekent dat samenwerkende partijen aan gegevens, die uitgewisseld worden, dezelfde betekenis toekennen. Soms verdient het de voorkeur om deze betekenis van gegevens expliciet vast te leggen in een afspraak, een semantische interoperabiliteitsafspraak. Het vastleggen van de gegevens binnen de semantische interoperabiliteitsafspraak kan met behulp van de semantische modellen die in dit document worden beschreven. Semantische interoperabiliteit is niet gelijk aan syntactische interoperabiliteit. Waar het bij semantische interoperabiliteit gaat om het vastleggen van de betekenis van gegevens, gaat het bij syntactische interoperabiliteit om het vastleggen van de schrijfwijze (vorm of syntax) van de gegevens. Als voorbeeld van syntactische interoperabiliteit, waarbij de syntax wel expliciet is vastgelegd maar de semantiek niet, zou er gekeken kunnen worden naar een kommagescheiden bestand. Stel het bestand ziet er als volgt uit: Henk;Pietersen;ja;Molenweg;5;6543AB;Amsterdam Jan;Janssen;ja;Boomstraat;89;5124GH;Rotterdam Klaas;Franssen;nee;Amsterdamseweg;173;3645TG;Almere In het bovenstaande voorbeeld is alleen de syntax beschreven van de informatie die uitgewisseld wordt. De afspraak hierbij is dat ieder gegeven bestaat uit zeven aparte delen, die worden gescheiden door een puntkomma. De semantiek is in bovenstaand voorbeeld niet vastgelegd. Voor de meeste mensen die bovenstaand voorbeeld zien is het niet moeilijk om de semantiek uit bovenstaande lijst af te leiden. De meeste mensen zullen al snel concluderen dat het gaat om persoonsgegevens, waarbij de voornaam, achternaam, adres, postcode en plaats zijn vastgelegd. Echter, voor computers is dit niet zomaar af te leiden. Tevens zou het ook nog zo kunnen zijn dat niet iedereen dezelfde betekenis toekent aan deze gegevens. De ene persoon zou ervan uit kunnen gaan dat het adres het huisadres van de persoon betreft, een ander persoon zou ervan uit kunnen gaat dat het gaat om het werkadres. Door de beoogde interpretatie van de gegevens ook expliciet vast te leggen kan ervoor worden gezorgd dat hierover eenduidigheid ontstaat. Door de semantiek te documenteren kan er voor gezorgd worden dat iedereen de gegevens op dezelfde manier interpreteert. Het maakt het ook mogelijk om computers de gegevens te kunnen laten interpreteren. Hieronder is hetzelfde voorbeeld wederom opgenomen, alleen is er nu ook semantiek van de gegevens vastgelegd door middel van de eerste regel.

8 8 / 63 Voornaam;Achternaam;Thuisadres;Straat;Huisnummer;Postcode;Plaats Henk;Pietersen;ja;Molenweg;5;6543AB;Amsterdam Jan;Janssen;ja;Boomstraat;89;5124GH;Rotterdam Klaas;Franssen;nee;Amsterdamseweg;173;3645TG;Almere De semantische modellen (een definitie van wat een semantisch model is wordt gegeven in paragraaf 2.2) die in dit document beschreven worden hebben als doel om de semantiek van informatie vast te leggen. Ze zijn niet direct bedoeld om te dienen als uitwisselingsstandaard of als basis om een systeem op te bouwen. Om deze zaken te regelen moet de semantiek uit de modellen gecombineerd worden met een syntactisch model. Samen zorgen deze twee zaken ervoor dat de informatie op een gestandaardiseerde manier uitgewisseld kan worden waarbij de betekenis van de informatie ook eenduidig is vastgelegd. 2.2 Definitie semantisch model De Linguïstische theorie van betekenis 1 is gebaseerd op het werk van [Ogden & Richard, 1923] en [de Saussure, 1986]. Volgens Ullman s theorie, is de betekenis van een woord de associatie van mensen tussen een concept, de referent, dat wil zeggen iets in de realiteit en een woord, dat wil zeggen een teken of symbool. Figuur 1: Ogden-Richard s driehoek We vatten symbool nu meer algemeen op als georganiseerde informatie, en komen tot de volgende definitie: Een semantisch model is een klasse van informatie elementen en de wijze waarop deze informatie is georganiseerd. In de Ogden-Richard driehoek is het semantisch model dus de klasse van symbolen samen met de structuur van deze symbolen. De semantiek van een semantisch model is dan de beschrijving, met andere woorden de correspondentie tussen referent en symbool. Omdat deze gepaard is met conceptuele kennis (aannames, afspraken, procedures, conventies) is de betekenis, de semantiek, van het semantisch model extern aan het model zelf. Verschillende semantische modellen maken het wel mogelijk om verschillende aspecten van de realiteit effectief te beschrijven en vragen daarom meer 1 de z.g. Ullman Driehoek [Ullmann, 1972]

9 9 / 63 of minder gedeelde kennis om met behulp van symbolen uit dit model effectief over de referent te communiceren. 2.3 Definitie semantische interoperabiliteitsprobleem Het semantische interoperabiliteitsprobleem heeft steeds de volgende structuur. Twee partijen willen communiceren over een concept uit de reële wereld. Dit betekent dat beide partijen kennis moeten hebben van die reële wereld, en dat er overeenstemming moet zijn over de manier waarop die wereld wordt beschreven. Deze relatie tussen de manier van beschrijven en de concepten uit de reële wereld worden vastgelegd met een semantisch model. We onderscheiden twee vrijheidgraden voor een semantisch model. De horizontale vrijheid (of dekking), is de mate waarin het model de verschillende te beschrijven concepten kan omvatten. De verticale vrijheidsgraad is de mate van precisie waarin een gegeven beschrijving de reële concepten ook daadwerkelijk vastlegt. Deze vrijheidsgraden kunnen complementair zijn: meer precisie in een model kan ten koste gaan van beperkingen van het domein en meer gedeelde aannames of meer complexiteit om aannames expliciet te maken. Omgekeerd, een grote mate aan omvattendheid of genericiteit kan ten koste gaan van de precisie of vraagt om complexiteit om in expliciete stappen vanuit heel generieke gedeelde aannames verder te specialiseren. Of de dekking en precisie van een semantisch model voldoende zijn, heeft te maken met het doel van de samenwerking, de pragmatiek. 2.4 Hoofdvraag en subvragen De hoofdvraag die in dit document beantwoordt wordt luidt: Hoe ontwerp, beheer en implementeer ik een geschikt semantisch model voor mijn interoperabiliteitsprobleem?. Om deze hoofdvraag te beantwoorden zijn er meerdere subvragen opgesteld. Elk van deze vragen wordt beantwoord in de hoofdstukken die volgen na dit hoofdstuk. We onderkennen de volgende subvragen: Subvraag Hoofdstuk Welk semantische model is het meest geschikt om de betekenis van 3 informatie bij mijn interoperabiliteitsprobleem vast te leggen? Welke semantische modellen bestaan er en wat zijn hun definities? 4 Hoe ontwikkel ik een semantisch model? 5 Hoe richt ik een organisatie in om de semantische modellen te beheren? 6 Welke tooling is beschikbaar om semantische modellen te creëren? 7 Welke tooling is beschikbaar om de ontwikkel- en beheerprocessen te 7 ondersteunen? 2.5 Gebruik instrument Zoals beschreven in het eerste hoofdstuk is het mogelijk om ieder hoofdstuk zelfstandig te gebruiken als instrument. Het is echter ook mogelijk om de instrumenten die in de verschillende hoofdstukken worden gepresenteerd in combinatie te gebruiken. Door de instrumenten te combineren ontstaat er een nieuw instrument, waarbij de kans kleiner is dat er een essentieel onderdeel om semantische interoperabiliteit te bereiken wordt vergeten of overgeslagen.

10 10 / 63 Het stappenplan om de combinatie van instrumenten volledig toe te passen ziet er als volgt uit: 1. Bepaal wat het meest geschikte semantische model is 1a. Doorloop de beslisboom door middel van de vragen 1b. Gebruik de vergelijkings tabel 1. Bepaal wat het meest geschikte semantische model is a. Doorloop de beslisboom door het beantwoorden van de vragen en bepaal wat het meest geschikte semantische model is. b. Indien 1a overgeslagen wordt: Maak als gevorderde gebruiker gebruik van de vergelijkende tabel in hoofdstuk 4 om een keuze te maken. 2. Ontwikkel het semantische model 2a. Gebruik het stappenplan uit hoofdstuk 5 2. Ontwikkel het semantische model a. Gebruik het stappenplan dat beschreven is in hoofdstuk 5 om het semantische model te ontwikkelen. b. Zoek in hoofdstuk 7 tooling op die geschikt is om de ontwikkeling van het semantische model te ondersteunen. 2b. Zoek naar geschikte tooling in hoofdstuk 7

11 11 / Richt het beheerproces in 3b. Geen beheerorganisatie: Richt een beheerorganisatie in 3c. Zoek naar geschikte tooling in hoofdstuk 7 3a. Indien er een beheerorganisatie is: kijk of deze volledig is 3. Richt het beheerproces in a. Indien er al een beheerorganisatie bestaat: bekijk of deze past binnen de beschrijving van het beheerproces zoals beschreven in hoofdstuk 6, en pas waar nodig de beheerorganisatie aan. b. Indien er nog geen beheerorganisatie bestaat: richt een beheerorganisatie in aan de hand van de beschrijving van het beheerproces in hoofdstuk 6. c. Zoek in hoofdstuk 7 tooling op die geschikt is om de beheerorganisatie in te richten of zoek tooling op die geschikt is om het beheerproces te ondersteunen.

12 12 / 63

13 13 / 63 3 Beslisboom In dit hoofdstuk wordt een beslisboom gepresenteerd waarmee aan de hand van vragen die gerelateerd zijn aan eigenschappen van de semantische modellen kan worden bepaald welk semantisch model het meest geschikt is voor het vastleggen van de betekenis van informatie die uitgewisseld wordt tussen twee samenwerkende partijen. Bij deze beslisboom moet wel de kanttekening geplaatst worden dat er voor sommige interoperabiliteitsproblemen meerdere modellen geschikt zijn, en dat de uitkomst van de zoekboom dus niet altijd het enige bruikbare model biedt. In deze gevallen kan de beslisboom gebruikt worden om een eerste schifting te maken tussen de verschillende semantische modellen. 3.1 Suggesties voor antwoorden De beslisboom bevat vragen waarbij het niet altijd even eenvoudig kan zijn om een antwoord op de vraag te geven. Om het beantwoorden van de vragen makkelijker te maken is hieronder een tabel opgenomen met voor iedere vraag suggesties wanneer welk antwoord gegeven zou moeten worden. Tabel 1: Antwoord suggesties beslisboom Vraag Antw. Suggestie Moeten er in het model naast gegevens ook gebeurtenissen vastgelegd kunnen worden? Moeten er in het model gegevens vastgelegd worden, of moet er vastgelegd worden welke informatie er over de gegevens opgenomen kan worden? Zijn er relaties tussen de gegevens, en is het relevant om deze vast te kunnen leggen Gegevens en gebeurtenissen Alleen gegevens Gegevens Informatie over Ja Indien gebeurtenissen van belang zijn in het domein moeten deze opgenomen worden in de modellen. Voorbeeld van een gebeurtenis die van belang is: Het ontvangen van een urenbriefje, dit geeft namelijk aanleiding tot het opstellen en versturen van een factuur. Indien er geen gebeurtenissen zijn die van belang zijn in het domein van de interoperabiliteit is het alleen nodig om gegevens vast te kunnen leggen. Voorbeeld: Het vastleggen van de hiërarchie binnen het dierenrijk. Indien de gegevens zelf opgenomen moeten worden in het model moet dit antwoord gegeven worden. Voorbeeld: Een vastleggen van de opsomming van categorieën voor video s (actie, humor, etc.). Indien de gegevens zelf niet in het model opgenomen moeten worden, maar er alleen vastgelegd moet worden welke informatie er vastgelegd moet worden moet dit antwoord gegeven worden. Een voorbeeld: Bij een video vastleggen dat de titel, leeftijdscategorie en de naam van de regisseur opgenomen moeten worden. Indien er relaties zijn tussen de gegevens en deze zijn ook nodig voor de uitwisselende partijen moeten ze opgenomen worden in de modellen. Voorbeeld: Beide organisaties hebben een andere naam voor extra gemaakte uren op een dag (overwerk en overuren), het is van belang dat in het model is

14 14 / 63 in het model? Zijn de gegevens die vastgelegd moeten worden strikt hiërarchisch? Zijn er meer relaties nodig dan: algemener, specifieker, gerelateerd, synoniem, geprefereerd, context? Is de informatie over de gegevens vast te leggen in één kolom, of zijn er meerder kolommen nodig? Moet de invulling van de gegevens vrij zijn, of moet deze beperkt zijn? Nee Ja Nee Ja Nee Één kolom Meerdere kolommen Vrij Beperkt vastgelegd dat de termen synoniem zijn. Indien er geen relaties zijn, of deze zijn niet relevant voor de uitwisseling. Voorbeeld: Twee organisaties hebben beide volledig hetzelfde begrip en kennis van het domein waardoor het niet nodig is om relaties vast te leggen. Indien de structuur van de gegeven strikt hiërarchisch is, moet hier ja worden geantwoord: Voorbeeld: Het dierenrijk is strikt hiërarchisch georganiseerd en kan dus in een strikte hiërarchie worden vastgelegd. Indien de structuur niet hiërarchisch is, moet hier nee worden geantwoord. Voorbeeld: Uursoorten die bij de ene partij als overuren worden geclassificeerd kunnen bij een ander bedrijf onder de gewone uren worden geclassificeerd. Indien met de genoemde relaties de gegevens die uitgewisseld worden onderling gerelateerd kunnen worden moet hier ja worden geantwoord. Voorbeeld: Lijsten met steekwoorden en personen die gebruikt worden om audiovisueel materiaal te annoteren. Indien er ook andere relaties van belang zijn, moet hier nee worden geantwoord. Voorbeeld: De relatie gemaakt_in die vaak van belang is bij auto onderdelen is geen onderdeel van de genoemde set. Indien de informatie die vastgelegd moet worden uit één term bestaat kan er worden volstaan met één kolom. Voorbeeld: Termen om een video te classificeren bestaan uit één term. Indien de informatie die vastgelegd moet worden bestaat uit meerder termen, zijn er meerdere kolommen benodigd. Bijvoorbeeld het vastleggen van de naam, beschrijving en lengte van een stuk gereedschap. Indien beide partijen dezelfde kennis hebben van het domein, of er niet van tevoren een set met termen opgesteld kan worden kan de invulling van de gegevens vrijgelaten worden. Voorbeeld: Het annoteren van foto s op het internet, iedereen kan er zijn eigen termen aan verbinden. Het antwoord beperkt moet worden gegeven indien er een beperkte lijst moet zijn met mogelijkheden. Voorbeeld: Een beperkte lijst van videogenres.

15 15 / Boom Onderstaande beslisboom kan worden gebruikt om, aan de hand van vragen welke gerelateerd zijn aan eigenschappen van de semantische modellen, te bepalen welk semantisch model het meest geschikt is voor het vastleggen van de betekenis van informatie die uitgewisseld wordt tussen twee samenwerkende partijen. gegevens en gebeurtenissen Moeten er in het model naast gegevens ook gebeurtenissen vastgelegd kunnen worden? alleen gegevens De gegevens en gebeurtenissen worden georganiseerd met behulp van een object-gebeurtenis model. Moeten er in het model gegevens vastgelegd worden, of moet er vastgelegd welke informatie er over de gegevens opgenomen kan worden? informatie objecten over De gegevens die opgenomen kunnen worden wordt vastgelegd in een schema dat de structuur Zijn er relaties tussen de gegevens, en is het relevant om deze vast te kunnen leggen in het model? van de data weergeeft, een metadata schema. Indien de velden in een metadata schema ja nee beperkt moeten worden tot een lijst is het mogelijk om hiervoor een vocabulaire, thesaurus of taxonomie voor te gebruiken. Is de informatie over de gegevens vast te leggen in één kolom, of zijn er meerdere kolommen nodig? meerdere één kolom kolommen Zijn de gegevens die vastgelegd moeten worden strikt hiërarchisch? De gegevens kunnen Moet de invulling van de gegevens volledig ja nee vastgelegd worden een vrij zijn, of moet deze beperkt zijn? gegevenscatalogus. De kolommen in de gegevenscatalogus volledig vrij beperkt kunnen vastgelegd worden met behulp van een De informatie kan vastgelegd worden in metadata schema. een taxonomie. De gegevens kunnen vastgelegd worden in De gegevens kunnen vastgelegd worden in Zijn er meer relaties nodig dan: algemener, specifieker, gerelateerd, synoniem, geprefereerd, context? een string. De invulling van de string is volledig vrij. een gecontroleerd vocabulaire. Er is een vastgestelde lijst met mogelijkheden. ja nee De gegevens kunnen vastgelegd worden in een ontologie. In het bijzonder zal de hiërarchie (meestal) kunnen worden geïnterpreteerd en gecodeerd als een is_een hiërarchie. Andere formele relaties kunnen ook gedefinieerd worden. De gegevens kunnen vastgelegd worden in een thesaurus.

16 16 / 63

17 17 / 63 4 Semantische modellen In dit hoofdstuk wordt in paragraaf 4.1 een vergelijkingtabel gepresenteerd die door de gevorderde gebruiker gebruikt kan worden als vervanging van eerder gepresenteerde beslisboom. In de paragrafen 4.2 tot en met 4.9 worden acht veel gebruikte typen semantische modellen beschreven. De modellen worden daarbij grofweg van modellen met weinig structuur naar modellen met veel structuur beschreven. Per semantisch model worden daarbij de volgende zaken besproken: Definitie, een definitie van het type semantische model, met een korte toelichting Voorbeeld, een voorbeeld van het type semantisch model Gebruik, een situatie waarin dit type semantisch model wordt ingezet Gedeelde kennis, de gedeelde kennis die nodig is om effectief over de realiteit te communiceren bij gebruik van symbolen uit een semantisch model van dit type. Semantiek, de wijze waarop de correspondentie tussen symbool en referent tot stand komt Interoperabiliteit, de wijze waarop het gebruik van dit type semantisch model interoperabiliteit helpt, en wat de inherente valkuilen van het model op interoperabiliteitsgebied zijn. Lopend voorbeeld `video annotatie, de manier waarop het type semantisch model wordt gebruikt binnen de concrete context van het annoteren van video (toevoegen van informatie aan de video s). 4.1 Vergelijkingstabel Deze paragraaf presenteert een vergelijkingstabel voor de semantische modellen. Voordat de tabel gepresenteerd wordt, wordt er aangegeven hoe iedere kolom geïnterpreteerd dient te worden en wat een x in een rij betekend. Gebeurtenissen: Gebeurtenissen slaat op de mogelijkheid om binnen het model gebeurtenissen vast te leggen die van invloed zijn om het interoperabiliteitsprobleem dat opgelost dient te worden. Indien er in deze kolom een x staat kan het model gebeurtenissen vastleggen. Informatie over: Sommige modellen leggen de gegevens vast die van belang zijn voor het interoperabiliteitsprobleem, andere modellen leggen vast welke informatie vastgelegd kan worden over de gegevens. Indien er in deze kolom een x staat legt het model informatie over het object vast. Relaties: Modellen kunnen wel of geen relaties vastleggen tussen objecten. Een x in deze kolom betekent dat het model relaties tussen de gegevens vast kan leggen. Relaties beperkt: Niet alle modellen bieden de mogelijkheid om zelf de relaties te bepalen die vastgelegd worden. Indien in deze kolom een x staat betekend dit dat het model alleen de volgende relaties vast kan leggen: algemener, specifieker, gerelateerd, synoniem, geprefereerd, context. Hiërarchisch: Indien het model dat gebruikt wordt alleen een hiërarchische structuur vast kan leggen staat er in deze kolom een x.

18 18 / 63 Eén kolom: Indien de gegevens die opgeslagen moeten worden in één kolom op te schrijven zijn staat er een x in de kolom. Vrije invulling: Sommige modellen staan toe dat de gegevens die opgenomen worden volledig vrij ingevuld kunnen worden, andere modellen beperkte de mogelijkheden om de gegevens vast te leggen. Indien de gegevens volledig vrij ingevuld kunnen worden bevat deze kolom een x. Tabel 2: Vergelijkingstabel semantische modellen Gebeurtenissen Informatie over Relaties Relaties beperkt Hiërarchisch Eén kolom Vrije invulling Strings x x Gecontroleerd vocabulaire Thesaurus x x Taxonomie x x Metadata schema Gegevenscatalogus Ontologie 4.2 Strings Object Gebeurtenismodel Definitie. Een string is een eindig rijtje karakters uit een alfabet 2. x x Een string is een zeer elementair semantisch model. Andere typen semantische modellen bouwen vaak voort op strings. Voorbeeld. Voorbeelden van strings zijn abc xyz en 123äø. Gebruik. Strings worden overal gebruikt voor vrije tekstuele data. In het bijzonder worden strings gebruikt voor naamgeving. Zulke naamgeving strings kunnen voor mensen leesbaar gekozen worden. De ruimte van (oneindige) strings is oneindig groot en raakt dus nooit uitgeput 3. Tekstuele data zoals door mensen geschreven teksten wordt ook vaak opgevat als een lange string of een verzameling van strings. Computers kunnen strings in grote hoeveelheden verwerken en ongelofelijk snel zoeken naar het voorkomen van een string of string patroon. Ze zijn daarom erg geschikt voor volledige tekst zoekmethoden, met als duidelijkste voorbeeld zoekmachines als Google. Zonder dat Google ook maar iets van teksten begrijpt of aannames hoeft te maken over de woorden die op het internet voorkomen, kan ze toch het grootste deel van het internet indexeren en statistiek opbouwen over teksten en het voorkomen van string patronen zoals woorden en afkortingen. x x 2 De toevoeging alfabet geeft hier aan dat de set van karakters vooraf beperkt is. 3 Voor een string van 8 bit characters met lengte l zijn er 8 l = 2 3l mogelijkheden.

19 19 / 63 Gedeelde kennis. Voor het gebruik van strings als naamgeving is meestal heel weinig gedeelde kennis nodig buiten wereldkennis als het kennen van een naam. Ook voor het gebruik waarbij tekst als verzameling strings wordt opgevat is bijna geen kennis nodig. Dit geldt in het bijzonder voor de makers van software. Een applicatie ontwikkelaar hoeft bijna geen kennis te delen met de gebruiker anders dan gestandaardiseerde keuzes als karakter encoderingen. Daar staat tegenover dat het goed interpreteren van strings heel veel kennis kan vereisen. Een duidelijk voorbeeld is de manier waarop mensen als string gecodeerde woorden en grammatica gebruiken. Ook veel computertoepassingen kennen een zelfde soort gelaagdheid waarbij een veel ingewikkelder semantisch model is gecodeerd als tekst. Semantiek. Semantisch worden strings meestal gebruikt voor naamgeving van willekeurige referenten, inclusief gebruik als naamgeving voor informatie objecten als files of webpagina s. In de laatste gevallen gebruiken we dan echter vaak strings met een iets ingeperkte vorm zoals Merk op dat dezelfde referent verschillende namen kan hebben. Strings worden ook veel gebruikt voor het zoeken in teksten in natuurlijke taal. De semantiek van de string in een zoekopdracht is dan dat een zoekmachine al die teksten teruggeeft die deze zoek string bevatten. Google is daar een goed voorbeeld van. Interoperabiliteit. Strings zijn van belang voor semantische interoperabiliteit omdat voor veel toepassingen heel weinig specifieke gedeelde kennis nodig Als er geen expliciete afspraken hoeven te worden gemaakt over betekenis of notatie, maakt dit het gebruik van strings zeer breed toepasbaar. Voor veel naamgeving toepassingen kan worden vertrouwd op algemeen aanwezige wereldkennis over de naam van reëel bestaande objecten. De naam is belangrijke informatie over een object en vaak de ingang tot verdere informatie. Juist omdat strings zo eenvoudig zijn is op dit niveau tot standaardisatie te komen en het voorkomen van strings in teksten of databases effectief te checken. Strings hebben een grote dekkingsgraad (d.w.z. hebben een grote horizontale vrijheidsgraad: De referenten die door naamgeving met strings worden afgedekt vallen in wezen samen met de mogelijkheid van mensen om dingen te benoemen. Deze grote vrijheid levert ook problemen op. Gebruikers die content taggen met een vrije string zullen naast overwegend correct gespelde onderwerp woorden als Economie ook woorden gebruiken die een affect uitdrukken als interessant of woorden die alleen in de context van de gebruiker zin hebben als Scriptie. De grote vrijheid van het gebruik van strings leidt inherent tot een grotere variabiliteit en daarmee verminderde recall. Vrijheid lijdt ook tot het gebruik van woorden met een grotere ambiguïteit (dat wil zeggen een grote verticale vrijheidsgraad) en daarmee verminderde precisie Voor een preciezere interpretatie van een string, is meestal niet expliciet aanwezige contextinformatie nodig. Als gevolg hiervan is het zoeken naar de betekenis van teksten met behulp van strings een weinig precieze aangelegenheid. Om na te gaan of op het internet iets te vinden is

De termen kunnen de documenten terugvindbaar maken, maar de termen zijn niet geschikt om de documenten op onderwerp op te bergen.

De termen kunnen de documenten terugvindbaar maken, maar de termen zijn niet geschikt om de documenten op onderwerp op te bergen. 1. Inleiding Voor u ligt de eerste editie van de thesaurus van termen op het gebied van antroposofie, vrijeschool onderwijs, begeleiding van het vrijeschoolonderwijs en verwante onderwerpen die is ontwikkeld

Nadere informatie

1. Probleemstelling formuleren en sleutelwoorden bepalen.

1. Probleemstelling formuleren en sleutelwoorden bepalen. 1. Probleemstelling formuleren en sleutelwoorden bepalen. Vooraleer je aan een literatuuronderzoek begint, is het belangrijk om voldoende informatie over je onderwerp te verzamelen via vakwoordenboeken,

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

MultimediaN E-Culture en Prenten Kabinet Online

MultimediaN E-Culture en Prenten Kabinet Online MultimediaN E-Culture en Prenten Kabinet Online Vragenlijst voor subject annotatie Mei 2008 Een onderdeel van het invoeren van de objecten is het vastleggen van de onderwerpsontsluiting; ook wel subject

Nadere informatie

Free text of gecontroleerd vocabulaire: een dilemma

Free text of gecontroleerd vocabulaire: een dilemma Free text of gecontroleerd vocabulaire: een dilemma Dr. Gerhard J.A. Riesthuis Universiteit van Amsterdam 17 februari 2004 17 feb. 2004 dr. Gerhard J.A. Riesthuis 1 Een oude discussie In de jaren dertig

Nadere informatie

Whitepaper Thesauri en Smartsite

Whitepaper Thesauri en Smartsite Whitepaper Thesauri en Smartsite HET GEBRUIK VAN THESAURI 2 INLEIDING 2 METADATA EN SMARTSITE 2 THESAURI EN LIJSTEN 3 OPBOUW THESAURUS 3 Relatie-indicatoren 3 De hiërarchische relatie BT/NT 3 De equivalente

Nadere informatie

Archimate risico extensies modelleren

Archimate risico extensies modelleren Archimate risico extensies modelleren Notatiewijzen van risico analyses op basis van checklists versie 0.2 Bert Dingemans 1 Inleiding Risico s zijn een extra dimensie bij het uitwerken van een architectuur.

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

Zoeken binnen Pleio Moderne zoektechnologie in een sociale omgeving

Zoeken binnen Pleio Moderne zoektechnologie in een sociale omgeving Zoeken binnen Pleio Moderne zoektechnologie in een sociale omgeving Next2Know, maart 2014 Inhoud Zoeken op Pleio... 1 De pijlers van Pleio... 1 Information Retrieval als sociale activiteit... 1 Geavanceerd

Nadere informatie

Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate. Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans

Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate. Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans Canonieke Data Modellering op basis van ArchiMate Canonieke Data Modellering op basis van Archimate Bert Dingemans Abstract Modelleren op basis van de open standard ArchiMate is een goed uitgangspunt voor

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag.

Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag. Voorbeeldproject Een Haagse SOA Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag. Aanleiding Vanuit de visie

Nadere informatie

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY Leesvervangende samenvatting bij het eindrapport Auteurs: Dr. B. Hulsebosch, CISSP A. van Velzen, M.Sc. 20 mei 2015 In opdracht van: Het

Nadere informatie

Legal Intelligence, een nieuwe dienst voor juristen

Legal Intelligence, een nieuwe dienst voor juristen Legal Intelligence, een nieuwe dienst voor juristen Vanaf 30 maart 2004 is Legal Intelligence als commerciële dienst beschikbaar voor een breed publiek. Maar waarom zou men eigenlijk moeten overwegen een

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

HR metadata repository. André de Boer (BZK/CBS) (op persoonlijke titel)

HR metadata repository. André de Boer (BZK/CBS) (op persoonlijke titel) HR metadata repository André de Boer (BZK/CBS) (op persoonlijke titel) 18-06-2014 Na de koffie Klantcase HR Metadata: Overheidsorganisaties kunnen met behulp van de HR metadata repository op een gestructureerde

Nadere informatie

Context Informatiestandaarden

Context Informatiestandaarden Context Informatiestandaarden Inleiding Om zorgverleners in staat te stellen om volgens een kwaliteitsstandaard te werken moeten proces, organisatie en ondersteunende middelen daarop aansluiten. Voor ICT-systemen

Nadere informatie

BEFDSS. Het Belgische uitwisselingsformaat voor onderzoekgegevens afkomstig van visueel rioolonderzoek. 1/12/2006 1 / 6

BEFDSS. Het Belgische uitwisselingsformaat voor onderzoekgegevens afkomstig van visueel rioolonderzoek. 1/12/2006 1 / 6 Het Belgische uitwisselingsformaat voor onderzoekgegevens afkomstig van visueel rioolonderzoek. 1/12/2006 1 / 6 Inhoudstafel... 1 1 Voorwoord... 3 2 De samenstelling van het uitwisselingsformaat... 4 3

Nadere informatie

HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM

HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM HANDLEIDING DOIT BEHEER SYSTEEM ALGEMENE INFORMATIE Het Doit beheer systeem is een modulair opgebouwd systeem waarin modules makkelijk kunnen worden toegevoegd of aangepast, niet iedere gebruiker zal dezelfde

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20358 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Witsenburg, Tijn Title: Hybrid similarities : a method to insert relational information

Nadere informatie

Om een vocabulaire voor kwantitatief onderzoek te creëren hebben we eerst enig begrip nodig van de fundamentele mechanismen van wetenschappelijk

Om een vocabulaire voor kwantitatief onderzoek te creëren hebben we eerst enig begrip nodig van de fundamentele mechanismen van wetenschappelijk Samenvatting De titel van dit proefschrift luidt: Semantische ondersteuning voor kwantitatief onderzoek. We definiëren kwantitatief onderzoek als de wetenschappelijke bestudering van fenomenen en hun eigenschappen

Nadere informatie

informatie architectuur lesweek 4 IAM V1. 2010-2011

informatie architectuur lesweek 4 IAM V1. 2010-2011 informatie architectuur lesweek 4 IAM V1. 2010-2011 vandaag labels metadata tags search informatie architectuur vijf stappen 1. content categoriseren 2. hiërarchie aanbrengen 3. rubrieken en content soorten

Nadere informatie

ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER

ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER ZOEKEN IN BUSINESS SOURCE PREMIER EENVOUDIG ZOEKEN ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS) GEAVANCEERD ZOEKEN SEARCH HISTORY ZOEKEN NAAR LANDENINFORMATIE ZOEKEN

Nadere informatie

ZOEKEN IN SPORTDISCUS

ZOEKEN IN SPORTDISCUS ZOEKEN IN SPORTDISCUS EENVOUDIG ZOEKEN ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS) GEAVANCEERD ZOEKEN SEARCH HISTORY DE THESAURUS (wat is het?) ZOEKEN MET DE THESAURUS EENVOUDIG ZOEKEN Als je naar SPORTDiscus

Nadere informatie

Bevordering van Interoperabiliteit tussen Overheidsorganisaties

Bevordering van Interoperabiliteit tussen Overheidsorganisaties Bevordering van Interoperabiliteit tussen Overheidsorganisaties Fineke Beukema Mariska Scherphof Pim Keizer Justitiële Informatiedienst Ministerie van Veiligheid en Justitie Almelo, Nederland ABSTRACT:

Nadere informatie

Systeemarchitecturen en opslag van gegevens

Systeemarchitecturen en opslag van gegevens Systeemarchitecturen en opslag van gegevens Deel 3: zoeken in ongestructureerde gegevens Dr. Wilfried Lemahieu wilfried.lemahieu@econ.kuleuven.ac.be Gestructureerde versus ongestructureerde gegevens De

Nadere informatie

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw In de whitepaper waarom u eigen documenten niet langer nodig heeft schreven we dat het rondmailen van documenten geen

Nadere informatie

Gebruikershandleiding Horecataxonomie 2013

Gebruikershandleiding Horecataxonomie 2013 Gebruikershandleiding Horecataxonomie 2013 Opgesteld en vastgesteld door: Bedrijfschap Horeca en Catering www.kenniscentrumhoreca.nl Zoetermeer 7 oktober 2013 1 2 INHOUDSOPGAVE 1. Algemeen 3 1.1 Inleiding

Nadere informatie

AFO 142 Titel Aanwinsten Geschiedenis

AFO 142 Titel Aanwinsten Geschiedenis AFO 142 Titel Aanwinsten Geschiedenis 142.1 Inleiding Titel Aanwinsten Geschiedenis wordt gebruikt om toevoegingen en verwijderingen van bepaalde locaties door te geven aan een centrale catalogus instantie.

Nadere informatie

Informatieobjecten zijn systematisch beschreven

Informatieobjecten zijn systematisch beschreven AP17 Informatieobjecten zijn systematisch beschreven Statement De aan de dienst gerelateerde informatieobjecten zijn systematisch beschreven en op passende wijze gemodelleerd. Afgeleid van BP2 (vindbaar)

Nadere informatie

Als je naar ERIC gaat kom je automatisch bij Basic Search (eenvoudig zoeken).

Als je naar ERIC gaat kom je automatisch bij Basic Search (eenvoudig zoeken). ZOEKEN IN ERIC EENVOUDIG ZOEKEN ZOEKRESULTAAT: SORTEREN EN VERFIJNEN (FILTERS) GEAVANCEERD ZOEKEN SEARCH HISTORY DE THESAURUS (wat is het?) ZOEKEN MET DE THESAURUS EEN TWEEDE THESAURUSTERM TOEVOEGEN EENVOUDIG

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Sparse columns in SQL server 2008

Sparse columns in SQL server 2008 Sparse columns in SQL server 2008 Object persistentie eenvoudig gemaakt Bert Dingemans, e-mail : info@dla-os.nl www : http:// 1 Content SPARSE COLUMNS IN SQL SERVER 2008... 1 OBJECT PERSISTENTIE EENVOUDIG

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen.

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

Concept COLLEGE NOTITIE Agendapunt: 05 Lijst open standaarden Additioneel onderzoek OAI-PMH College Standaardisatie

Concept COLLEGE NOTITIE Agendapunt: 05 Lijst open standaarden Additioneel onderzoek OAI-PMH College Standaardisatie Forum Standaardisatie Wilhelmina v Pruisenweg 104 2595 AN Den Haag Postbus 84011 2508 AA Den Haag www.forumstandaardisatie.nl FORUM STANDAARDISATIE Concept COLLEGE NOTITIE FS28-10-05C Agendapunt: 05 Lijst

Nadere informatie

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen.

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. ERP, CRM, workflowmanagement en documentmanagement systemen, ze hebben één ding gemeen: Veel van de

Nadere informatie

online informatieonderzoek

online informatieonderzoek online informatieonderzoek eric sieverts @sieverts sieverts@gmail.com GITP PAO - april 2016 kenmerken van informatieonderzoek 2 Doelgericht Plangericht Controleerbaar Herhaalbaar Betrouwbaar informatiebehoefte

Nadere informatie

Industrial Food Informatics ICT voor R&D

Industrial Food Informatics ICT voor R&D ICT voor R&D ICT DELTA Congres Utrecht, 23 mei 2007 D.J.P. Out Unilever Research Vlaardingen De primaire taak van onze R&D afdelingen is het leveren en toepassen van alle noodzakelijke wetenschappelijke

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19772 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19772 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19772 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Bertens, Laura M.F. Title: Computerised modelling for developmental biology :

Nadere informatie

Instructies annotatie experiment

Instructies annotatie experiment Instructies annotatie experiment Achtergrond Het Rijksmuseum maakt bij het beschrijven van de collectie gebruik van zelf ontwikkelde thesauri en gecontroleerde woordenlijsten. Aan de ene kant kost het

Nadere informatie

Rapport Vindbaarheid Rich Media Content

Rapport Vindbaarheid Rich Media Content Rapport Vindbaarheid Rich Media Content Versie 1.0 Datum 10 december 2009 SURFnet/Kennisnet Innovatieprogramma Het SURFnet/ Kennisnet Innovatieprogramma wordt financieel mogelijk gemaakt door het Ministerie

Nadere informatie

Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele

Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele Choral + Spraaktechnologie: ingezet voor de ontsluiting van audiovisuele archieven De benadering Doel van het NWO CATCH project CHoral (2006-2011): onderzoek en ontwikkel geautomatiseerde annotatieen zoek

Nadere informatie

Belangrijkste zoekmachine optimalisatiefactoren

Belangrijkste zoekmachine optimalisatiefactoren Belangrijkste zoekmachine optimalisatiefactoren Er zijn verschillende technieken die je kunt of moet inzetten om een betere positie voor zoektermen te krijgen in Google en andere zoekmachines. On Page

Nadere informatie

Workshop Metadata, Ontologieën en het Semantische Web

Workshop Metadata, Ontologieën en het Semantische Web Workshop Metadata, Ontologieën en het Semantische Web 1. Inleiding In de hedendaagse informatiemaatschappij is de digitalisering van erfgoedcollecties van prioritair belang geworden en maakt het deel uit

Nadere informatie

Samenwerken en elkaar begrijpen

Samenwerken en elkaar begrijpen Samenwerken en elkaar begrijpen over semantische interoperabiliteit Forum Standaardisatie Minder lasten, meer efficiëntie en een betere dienstverlening aan burgers en bedrijven. Door slimme ICT oplossingen.

Nadere informatie

Rapport Methodiek Risicoanalyse

Rapport Methodiek Risicoanalyse Versie 1.5 31 december 2014 A.L.M. van Heijst emim drs. R.B. Kaptein drs. A. J. Versteeg Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Methodiek... 3 3. Stappenplan uitvoering risicoanalyse... 6 3.1 Landelijke risicoanalyse...

Nadere informatie

LiLa Portal Docentenhandleiding

LiLa Portal Docentenhandleiding Library of Labs Lecturer s Guide LiLa Portal Docentenhandleiding Er wordt van de docenten verwacht dat zij het leren van de studenten organiseren en dat zij een keuze maken uit de beschikbare hoeveelheid

Nadere informatie

SVCN en het Semantische Web een eerste exploratie

SVCN en het Semantische Web een eerste exploratie SVCN en het Semantische Web een eerste exploratie Guus Schreiber, VU Jacco van Ossenbruggen, CWI Overzicht Zoeken in grote virtuele webcollecties Principes van het Semantische Web Welke technieken kunnen

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

Informatie vaardigheden

Informatie vaardigheden 0 Boek 77992.indb 0 02-2-09 6:4 Noordhoff Uitgevers bv Informatie vaardigheden Je dient informatievaardig te zijn om snel en grondig digitale informatie te zoeken, te selecteren en te verwerken. In dit

Nadere informatie

De Open Datasamenleving

De Open Datasamenleving Gevolgen voor standaarden en interoperabiliteit Interoperabiliteit = Het vermogen tot samenwerken Afspraken zijn nodig voor interoperabiliteit tussen organisaties Rol van TNO TNO werkt aan het mogelijk

Nadere informatie

Objecttype Reactie Actie EGEM

Objecttype Reactie Actie EGEM 1 Overzicht ontvangen commentaar op het Referentiemodel Gemeentelijke Basisgegeven Zaken v0.9 (Herkomst van de reacties is bij EGEM bekend) 1 2.2 / 13 Besluit Een twijfelgeval is nog BESLUIT, goed beschouwd

Nadere informatie

Microsoft Offi ce OneNote 2003: een korte zelfstudie

Microsoft Offi ce OneNote 2003: een korte zelfstudie Microsoft Offi ce OneNote 2003: een korte zelfstudie Werken met OneNote: zelfstudie 1 MICROSOFT OFFICE ONENOTE 2003 ZORGT VOOR OPTIMALE PRODUCTIVITEIT DOOR EENVOUDIGE VASTLEGGING, EFFICIËNTE ORGANISATIE

Nadere informatie

Software Design Document

Software Design Document Software Design Document PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie

Nadere informatie

Email of voice-mail Memo Rapport Visuele rapporten 7 Ter afsluiting Bijlage 1 Resultaatgedreven vs Hypothesegedreven Bijlage 2 Lege

Email of voice-mail Memo Rapport Visuele rapporten 7 Ter afsluiting Bijlage 1 Resultaatgedreven vs Hypothesegedreven Bijlage 2 Lege Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 De noodzaak van een gestructureerde probleemoplossing-methodiek Rapporten komen vaak niet over Het beantwoorden van een vraag is een complex proces Een werkwijze is nodig

Nadere informatie

Het digitaal samenstellen en uniformeren van projectdocumentatie.

Het digitaal samenstellen en uniformeren van projectdocumentatie. Het digitaal samenstellen en uniformeren van projectdocumentatie. As-Built Documentatie digitaal op orde Als uw bedrijf actief is in de Marine, Off-Shore, energie of chemische industrie, dan heeft u voor

Nadere informatie

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van Waarom gebruiken we Monte Carlo analyses? Bert Brandts Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van gebeurtenissen kunnen een bruikbaar instrument zijn om de post Onvoorzien

Nadere informatie

1. Milieuklacht... 2 1.1 Handleiding opladen XML in mkros... 2 2. Werken met Refertes... 5

1. Milieuklacht... 2 1.1 Handleiding opladen XML in mkros... 2 2. Werken met Refertes... 5 1. Milieuklacht............................................................................................. 2 1.1 Handleiding opladen XML in mkros......................................................................

Nadere informatie

Semantiek op Schaal. Opzet van een consortiumproject Versie 22 maart 2010

Semantiek op Schaal. Opzet van een consortiumproject Versie 22 maart 2010 Opzet van een consortiumproject Versie 22 maart 2010 Inleiding De zaak: opschaling en instrumentalisatie Metapattern wetenschappelijke ontwikkeling door Pieter Wisse proeven in de e-overheidspraktijk (Forum

Nadere informatie

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau

Vaardigheden. 1. Q1000 Spelling- en grammatica 2. Q1000 Nauwkeurigheid 3. Q1000 Typevaardigheid 4. Q1000 Engels taalniveau Vaardigheden Wat zijn vaardigheden? Vaardigheden geven aan waar iemand bedreven in is. Ze zijn meestal aan te leren. Voorbeelden van vaardigheden zijn typen en kennis van het Nederlands. Wat meet Q1000

Nadere informatie

WEBSITE SCAN Vrijblijvend advies

WEBSITE SCAN Vrijblijvend advies WEBSITE SCAN Vrijblijvend advies IBAN: NL57ABNA0479025207 Inleiding: Wij hebben uw website op diverse facetten geanalyseerd en hier een bondig rapport voor geschreven. Door het uitvoeren van onderstaande

Nadere informatie

epv Inhoudsopgave Datum: Januari 2007 Pagina 2 van 9 Beheerder: G-J van Lochem Document: Handboek epv deel 1 Project: Project BBO Versie: 1.

epv Inhoudsopgave Datum: Januari 2007 Pagina 2 van 9 Beheerder: G-J van Lochem Document: Handboek epv deel 1 Project: Project BBO Versie: 1. Elektronische Berichtenuitwisseling in de Strafrechtsketen Handboek epv Deel 1 Conceptuele Modellen Datum Januari 2007 Auteur Project BBO: Gert-Jan van Lochem www.e-pv.nl Versie 1.02 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

Information Retrieval: introductie 1

Information Retrieval: introductie 1 Information Retrieval: introductie 1 hoe is relevante informatie in zeer grote hoveelheden van documenten te vinden? deze documenten moeten wel door de computer verwerkbaar zijn vaak zijn er te veel hits:

Nadere informatie

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA X Microsoft Excel Stap in de wereld van Visual Basic for Applications (VBA) binnen het Microsoft Office programma Excel. Leer hoe deze programmeertaal precies in elkaar zit en hoe u deze in de dagelijkse

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Plaats en functie van de cursus 7 2 Inhoud van de cursus 7 2.1 Tekstboek 7 2.2 Voorkennis 8 2.3 Leerdoelen 8 2.4 Opbouw van de cursus 9 3 Leermiddelen en wijze van studeren

Nadere informatie

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen Referentieniveaus uitgelegd De beschrijvingen zijn gebaseerd op het Referentiekader taal en rekenen'. In 'Referentieniveaus uitgelegd' zijn de niveaus voor de verschillende sectoren goed zichtbaar. Door

Nadere informatie

informatie architectuur 9 december 2010 IAM V1. 2010-2011

informatie architectuur 9 december 2010 IAM V1. 2010-2011 informatie architectuur 9 december 2010 IAM V1. 2010-2011 IAM informatie architectuur Herkennen, structureren en vindbaar maken van informatie. IAM informatie architectuur Herkennen, structureren en vindbaar

Nadere informatie

Advies voor het plaatsen van nieuwe versies van de standaarden SETU en Semantisch Model e-factuur op de pas toe of leg uit -lijst

Advies voor het plaatsen van nieuwe versies van de standaarden SETU en Semantisch Model e-factuur op de pas toe of leg uit -lijst FS150225.2B FORUM STANDAARDISATIE 25 februari 2015 Agendapunt 2. Open standaarden, lijsten Stuknummer 2B. Concept Notitie SETU en SMeF Betreft: Advies voor het plaatsen van nieuwe versies van de standaarden

Nadere informatie

AFO 139 Automatische export

AFO 139 Automatische export AFO 139 Automatische export 139.1 Inleiding Vubis Smart beschikt over de mogelijkheid om volledig automatisch beschrijvingen te exporteren naar bestanden op de server. Andere bibliotheken (ongeacht of

Nadere informatie

ACCEPETEREN RESERVERING

ACCEPETEREN RESERVERING E-mail Templates In i-reserve is het mogelijk gestandaardiseerde e-mails te verzenden. Het verzenden van dergelijke mails kan volledig worden geautomatiseerd: u maakt dan gebruik van zogenaamde automatische

Nadere informatie

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing?

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Hans Hofman Nationaal Archief Netherlands NCDD Planets dag Den Haag, 14 december 2009 Overzicht Wat is het probleem? Wat is er nodig?

Nadere informatie

Open Specificaties Formaat

Open Specificaties Formaat Open Specificaties Formaat 11-11-2015 Erik Pijnenburg directeur @kubusbv Open Specificaties Formaat Voorstellen BIM voor fabrikanten OPEN standaarden Open Specificaties Formaat Korte demonstratie Vragen

Nadere informatie

A Inhoud. 2. De identiteit van de eigenaar van de website en het doel van de website staan genoemd.

A Inhoud. 2. De identiteit van de eigenaar van de website en het doel van de website staan genoemd. Beoordelingsformulier websites Afdeling Taal en Communicatie VU De schriftelijke communicatie-uitingen van de verzekeraar moeten begrijpelijk en duidelijk zijn voor de klant en afgestemd op diens taalniveau.

Nadere informatie

Rapporten. Labels en Rapporten in Atlantis 1. Atlantis heeft twee manieren om output te genereren: 1. labels 2. rapporten (reports)

Rapporten. Labels en Rapporten in Atlantis 1. Atlantis heeft twee manieren om output te genereren: 1. labels 2. rapporten (reports) Labels en Rapporten in Atlantis 1 Atlantis heeft twee manieren om output te genereren: 1. labels 2. rapporten (reports) Rapporten Een rapport is eigenlijk altijd een tekst bestand, die vorm wordt gegeven

Nadere informatie

Technische Functies - hoe ontwerpmethodologie filosofische analyse tart

Technische Functies - hoe ontwerpmethodologie filosofische analyse tart Technische Functies - hoe ontwerpmethodologie filosofische analyse tart 14 mei 2014 Pieter E. Vermaas Sectie Filosofie, Technische Universiteit Delft Mijn presentatie Functie is een fundamenteel begrip

Nadere informatie

Online ServiceDesk. www.heutink-ict.nl

Online ServiceDesk. www.heutink-ict.nl Online ServiceDesk De Online ServiceDesk, kortweg OSD, gebruikt u voor het registreren en bijhouden van service aangelegenheden. Zo kunt u de tool gebruiken voor het aanvragen van een serviceverzoek, maar

Nadere informatie

Basisregistratie ondergrond (BRO) Uitgiftehandboek

Basisregistratie ondergrond (BRO) Uitgiftehandboek Basisregistratie ondergrond (BRO) Uitgiftehandboek Grondwatermonitoringput Datum augustus 2015 Versie 0.6 Colofon Bestuurskern Dir. Ruimtelijke Ontwikkeling Plesmanweg 1-6 Den Haag Contactpersoon M.R.H.E.

Nadere informatie

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University REPORT Onderzoek naar unieke uitvindingen zoals beschreven in octrooifamilies gebaseerd op onderzoek van TO2-instituten en hun medewerkers in de periode 2001-2010 www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014

Nadere informatie

Handleiding voor aansluiten op Digilevering

Handleiding voor aansluiten op Digilevering Handleiding voor aansluiten op Digilevering Versie 1.0 Datum 1 augustus 2013 Status definitief Colofon Projectnaam Digilevering Versienummer 1.0 Contactpersoon Servicecentrum Logius Organisatie Logius

Nadere informatie

SLIM 3.0. Sluit Nederland aan op Internationale Metadatastandaarden ONDERDEEL: RDA. NOTITIE 2f Work records SLIM 3.0

SLIM 3.0. Sluit Nederland aan op Internationale Metadatastandaarden ONDERDEEL: RDA. NOTITIE 2f Work records SLIM 3.0 Sluit Nederland aan op Internationale Metadatastandaarden ONDERDEEL: RDA 2012 NOTITIE 2f Work records Datum 6 januari 2013 Documentgeschiedenis 10 oktober 2012: 1 e versie Peter Schouten 18 november 2012

Nadere informatie

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010 Het Wepsysteem Het Wepsysteem is een content management systeem, een systeem om zonder veel kennis van html of andere internettalen een website te onderhouden en uit te breiden. Met het Content Management

Nadere informatie

Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9

Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9 Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9 Inventarisatie van concerns, requirements, principes en patronen Bert Dingemans Togaf 9 kent verschillende entiteiten om de behoeften van stakeholders te

Nadere informatie

NHibernate als ORM oplossing

NHibernate als ORM oplossing NHibernate als ORM oplossing Weg met de SQL Queries Wat is ORM? ORM staat in dit geval voor Object Relational Mapping, niet te verwarren met Object Role Modeling. ORM vertaalt een objectmodel naar een

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service 1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service De in het CHoral project ontwikkelde audio-indexeringstechnologie op basis van automatische spraakherkenning (SHoUT) wordt beschikbaar gemaakt

Nadere informatie

Technologieverkenning

Technologieverkenning Technologieverkenning Videocontent in the cloud door de koppeling van MediaMosa installaties Versie 1.0 14 oktober 2010 Auteur: Herman van Dompseler SURFnet/Kennisnet Innovatieprogramma Het SURFnet/ Kennisnet

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Plan van Aanpak. November 2003. Student Naam: David Fremeijer Studentnr: 0249432 E-mail: david@fremeijer.net

Plan van Aanpak. Plan van Aanpak. November 2003. Student Naam: David Fremeijer Studentnr: 0249432 E-mail: david@fremeijer.net Plan van Aanpak Plan van Aanpak November 2003 Student Naam: David Fremeijer Studentnr: 0249432 E-mail: david@fremeijer.net Universiteit Nijmegen Begeleider: Theo van der Weide Referent: Gert Veldhuijzen

Nadere informatie

Een website omzetten naar WordPress

Een website omzetten naar WordPress 1 Een website omzetten naar WordPress Er zijn talloze programma s beschikbaar om websites te maken. In de titels Basisgids Websites maken met WordPress en Websites maken met WordPress voor senioren wordt

Nadere informatie

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I WOSI Ruud Jungbacker en Michael de Vries - Technisch ontwerp Website Document historie Versie(s) Versie Datum Status Omschrijving / wijzigingen 0.1 20 nov 2008 Concept

Nadere informatie

Inhoudelijke reactie EGEM op adviesrapport Telematica Instituut: 'Over het service-georiënteerde gehalte van StUF 3.0.'

Inhoudelijke reactie EGEM op adviesrapport Telematica Instituut: 'Over het service-georiënteerde gehalte van StUF 3.0.' Inhoudelijke reactie EGEM op adviesrapport Telematica Instituut: 'Over het service-georiënteerde gehalte van StUF 3.0.' Versie Concept 0.2 Datum 15-11-2007 Inhoudsopgave 1 Inleiding...2 2 Inhoudelijke

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Midi PDF Bladmuziek lezer

Midi PDF Bladmuziek lezer Inleiding. Ruim 20 ordners aan bladmuziek, meeste daarvan uitgeprint van een PDF. Even snel een nummer opzoeken wil dan ook niet, terwijl ik alles wel op alfabetische volgorde heb. Dat was het niet helemaal

Nadere informatie

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering 1. Context en doel Het NLIP heeft tot doel om de elektronische informatie-uitwisseling in de Logistieke Sector in Nederland te verbeteren. En dan niet alleen de informatie-uitwisseling tussen specifieke

Nadere informatie

HOOFDSTUK 3. Imperatief programmeren. 3.1 Stapsgewijs programmeren. 3.2 If Then Else. Module 4 Programmeren

HOOFDSTUK 3. Imperatief programmeren. 3.1 Stapsgewijs programmeren. 3.2 If Then Else. Module 4 Programmeren HOOFDSTUK 3 3.1 Stapsgewijs programmeren De programmeertalen die tot nu toe genoemd zijn, zijn imperatieve of procedurele programmeertalen. is het stapsgewijs in code omschrijven wat een programma moet

Nadere informatie

Inhoud. Endnote X7 Handleiding Mediacentrum maart 2015 Page 2

Inhoud. Endnote X7 Handleiding Mediacentrum maart 2015 Page 2 Inhoud Over Endnote... 3 Endnote installeren... 4 Een library aanmaken... 5 Voordat je begint!... 6 Tussenvoegsels in namen... 6 Referenties invoegen in een Worddocument/Cite while you write... 7 Handmatig

Nadere informatie

Optifile Server Installatie

Optifile Server Installatie Optifile Server Installatie Datum: Versie: de koppeling tussen Essibox en 2 mei 2012 1.0 Omschrijving: Dit document beschrijft de installatieprocedure voor Optifile software op een nieuwe server. Optifile

Nadere informatie

Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition

Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition Chapter 3: Aan de slag met Inspiration, een beginnersles Deze beginnersles is een goed startpunt voor het leren gebruiken van Inspiration.

Nadere informatie

MS Internet Explorer

MS Internet Explorer MS Internet Explorer Module 0 MS Internet Explorer, versie 6 (NL) Nummer: 302 (20082002) The Courseware Company Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar worden gemaakt door middel

Nadere informatie

Kerngegevens MBO. gemeenschappelijke taal van ELO naar studenten administratie. Gebruikersdag Woensdag 26 mei 2010.

Kerngegevens MBO. gemeenschappelijke taal van ELO naar studenten administratie. Gebruikersdag Woensdag 26 mei 2010. Kerngegevens MBO gemeenschappelijke taal van ELO naar studenten administratie Gebruikersdag Woensdag 26 mei 2010 Raymond Kerkhof E : r.kerkhof@zadkine.nl M: +31(0)651670089 Probleemstelling / Uitdaging

Nadere informatie

Workshop. Zoeken naar goede Informatievaardigheden. bronnen voor FLOT!? Nathalie van den Eerenbeemt Olaf Schiltmans Jos Knubben

Workshop. Zoeken naar goede Informatievaardigheden. bronnen voor FLOT!? Nathalie van den Eerenbeemt Olaf Schiltmans Jos Knubben Workshop Zoeken naar goede Informatievaardigheden bronnen voor FLOT!? Nathalie van den Eerenbeemt Olaf Schiltmans Jos Knubben 1 Waar vind je de PowerPointpresentatie? 2 http://www.flickr.com/photos/nypl/3109282915/

Nadere informatie