De relaties tussen bronnen en effecten van energiegebruik worden toegelicht aan de hand van de volgende structuur:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De relaties tussen bronnen en effecten van energiegebruik worden toegelicht aan de hand van de volgende structuur:"

Transcriptie

1 4 Energie 4.1 Inleiding Veruit de meeste energie wordt nu nog opgewekt met fossiele brandstoffen: olie, gas en kolen. Diverse sectoren spannen zich in om de energievoorziening duurzamer te maken. Dit is belangrijk omdat de leverings- en prijszekerheid van fossiele brandstoffen onzeker is en omdat een hoge CO 2 -emissie leidt tot klimaatverandering, wat maatschappelijke effecten heeft. Dit hoofdstuk beschrijft de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van energie en de gevolgen daarvan voor daarvan op de CO 2 -uitstoot. Inzet op een brede energiemix met verschillende alternatieve brandstoffen en brandstof technolo gieën, waaronder biologische brandstoffen, is een manier om brandstofschaarste te voor komen en de transitie naar een duurzame energievoorziening in gang te zetten. Duurzame energie opwekken is complex, doordat hierbij diverse maatschappelijke belangen met elkaar kunnen conflic teren, zoals windturbines versus uitzicht. In de regio Rijnmond, waar veel ruimtelijke activiteiten op een beperkt gebied plaatsvinden, zijn bestuurders, bedrijven en inwoners zich steeds bewuster van de energie- en klimaatproblematiek en stijgt de bereidheid om er iets aan te doen. Klimaatverandering maakt twee soorten acties noodzakelijk: adaptatie en mitigatie 1. Dit hoofdstuk gaat over de inzet op mitigatie in de regio Rijnmond. Kapstok hiervoor in dit hoofdstuk vormt de Trias Energetica. Deze strategie voor energie zuinigheid houdt het volgende in: 1. eerst inzetten op energiebesparing; 2. daarna op opwekking en gebruik van hernieuwbare energie; 3. tot slot op een efficiënte inzet van fossiele brandstoffen, waaronder afvang en opslag van CO 2. De relaties tussen bronnen en effecten van energiegebruik worden toegelicht aan de hand van de volgende structuur: 1 Adaptatie is de aanpassing aan de hogere zeespiegel en aan een hogere frequentie en intensiteit van regenval; mitigatie is het terugdringen van de CO 2 uitstoot. 39

2 Wet- en regelgeving en beleid Regionale ambities voor energie zijn vastgesteld in de Regionale Klimaatagenda. Zie voor meer informatie hierover Leefomgevingskwaliteit Uitstoot van CO 2 leidt (mondiaal) tot klimaatverandering, opwarming van de aarde, zeespiegelstijging en een veranderend neerslagpatroon. Emissies Verbranding van fossiele brandstoffen leidt tot emissies van CO 2. Naar verwachting leiden de nu genomen maatregelen vanaf 2015 tot een daling van de CO 2 -uitstoot. Belastende functies Wegverkeer en vervoer, luchtvaart, scheepvaart, industrie, bedrijven en huishoudens in de regio. Energiebesparingsmaatregelen Co-siting, zuinige auto s, gebruik (schoner) openbaar vervoer, optimaliseren fietsvervoer, vervoersmanagement en energielabels voor gebouwen. Voorlichting energiebesparing bij midden en klein bedrijf. Maatregelen hernieuwbare energie Duurzame energieproductie (wind, zon, bijmenging biobrandstoffen). Mobiliteit op basis van hernieuwbare energiebronnen. Maatregelen efficiëntie gebruik fossiele brandstoffen Ondergrondse CO 2 -opslag, warmtekrachtkoppeling glastuinbouw, warmtekoude opslag en gebruik van restwarmte. Beleid Industrie Verkeer Tuinbouw Beleid omgeving Beleid Industrie Verkeer Tuinbouw Beleid omgeving Beleid Industrie Verkeer Tuinbouw Beleid omgeving Wettelijk kader Energie Op het milieuthema energie is de volgende wet- en regelgeving van toepassing: - Elektriciteitswet - Gaswet - Warmtewet (nog niet in werking) - Mijnbouwwet - Crisis- en herstelwet - Wet ruimtelijke ordening - Wet algemene bepalingen omgevingsrecht - Bouwbesluit/Energieprestatienorm - Wet milieubeheer (met daaronder ook het Activiteitenbesluit en de Activiteitenregeling) - Algemene maatregel van bestuur bodemenergie (vanaf ) 40

3 4.2 Effecten op de leefomgeving De effecten van energie op de leefomgeving zijn kwantificeerbaar wanneer uitgegaan wordt van CO 2 als indicator. Door CO 2 in de atmosfeer warmt de aarde op. De effecten van andere stoffen die worden uitgestoten bij de productie van energie, bijvoorbeeld op de luchtkwaliteit en natuur, vindt u in hoofdstuk 8, Lucht. De mondiale toename van CO 2 in de atmosfeer zorgt voor opwarming van de aarde en voor extreme klimaat effecten zoals lokale droogte of juist overstromingen. Bovendien heeft deze toename sociale, economische en ecologische effecten (zoals warmtestress, verschuivende seizoenen en invloed op de biodiversiteit). De toename van CO 2 is mede veroorzaakt door het gebruik van fossiele brandstoffen. Minder productie en minder gebruik van energie uit fossiele brandstoffen vermindert daarom meestal indirect ook gezondheidsrisico s in de regio. 2 Ook andere stoffen dan CO 2 hebben een broeikaseffect, dit zijn methaan, lachgas en F-gassen (in koudemiddelen). Een belangrijke bron voor overige broeikasgassen vormen de warmtekrachtkoppelingen (methaanslip) bij de glastuinbouw. In de regio gaat het om 3% van de uitstoot in CO 2 - equivalenten. 4.3 Emissies en emissiebeleid Er worden diverse programma s op het gebied van CO 2 -reductie uitgevoerd, zowel Europees, landelijk, provinciaal, regionaal als lokaal; ieder programma heeft zo zijn eigen doelstellingen. In Europees verband is voor Nederland een CO 2 -reductie van 20% afgesproken in 2020 ten opzichte van Daarnaast moet in % van de primaire energieconsumptie uit hernieuw bare bronnen komen. De provincie Zuid-Holland heeft als doelstelling dat het percentage duurzame energie in 2020 is verhoogd naar 14%. De provincie kan met name bijdragen aan de realisatie van windenergie en duurzame warmte. Daartoe heeft zij in de begroting van 2012 doelstellingen opgenomen. In 2015 moet het opgesteld vermogen voor windenergie 350 MW bedragen; in 2020 moet dit zijn opgelopen tot 720 MW. Voor duurzame warmte geldt een doelstelling van 250 MW in De stadsregio Rotterdam heeft als doelstelling een CO 2 -reductie van 40% in In 2025 wil de stadsregio 150 MW aan opgesteld vermogen voor windenergie hebben gerealiseerd op het grondgebied van de regiogemeenten (zonder het haven- en industrieel complex). De gemeente Rotterdam richt zich via het Rotterdam Climate Initiative (RCI) op 50% CO 2 -reductie in Rotterdam heeft, door deel te nemen aan het Covenant of Mayors, de doelstelling van 20% duurzaam energiegebruik in 2020 overgenomen. Dat geldt ook voor de ambitie om in 2020 het opgesteld vermogen voor windenergie te verdubbelen naar 300 MW. Het huidig opgesteld vermogen is circa 150 MW. Veel indicatoren in deze paragraaf bevatten cijfers tot en met 2009 in plaats van Dit komt doordat cijfers van het CBS en Emissieregistratie over CO 2 -emissies op regionaal en gemeentelijk niveau pas na lange tijd beschikbaar komen (in juni 2012 over 2010). Ook diverse andere rapportages die input vormen voor de energie-indicatoren zijn nog niet beschikbaar. Nieuwe cijfers van het Rotterdam Climate Initiative zijn waar mogelijk wel meegenomen. 2 Wanneer energie uit olie, kolen of gas wordt geproduceerd, treden er ook vaak lokale gezondheidseffecten op omdat er daarbij NO x, SO x en fijn stof wordt uitgestoten. Deze gassen en deeltjes dragen bij aan een slechtere luchtkwaliteit, met negatieve gevolgen op de gezondheid van mensen. Deze aspecten komen aan de orde in hoofdstuk 8, Lucht. Ook voor de natuur zijn de uitstoot en depositie van stikstof (NO x ) en zwavel (SO x ) schadelijk in de vorm van vermesting en verzuring. Meer informatie over de gevolgen voor de natuur is te vinden in hoofdstuk 7, Groen. 41

4 8 Trend CO 2 -uitstoot stadsregio Rotterdam excl. HIC 50 Trend CO 2 -uitstoot Rotterdam incl. HIC Mton 4 3 CO 2-uitstoot Doel 2025 Mton 20 Onzekerheidsmarge CO -uitstoot 2 Doel Bron: stadsregio Rotterdam / PZH Bron: RCI Beleid/doel De stadsregio Rotterdam wil voor de regio gemeenten, exclusief het haven- en industrieel complex (HIC), komen tot een 40% lagere CO 2 - uitstoot in 2025 ten opzichte van Zij heeft een Klimaatagenda opgesteld en samen met alle regiogemeenten een groot pakket maatregelen ontwikkeld. Daarbij gebruikte ze de landelijke SLOK-uitkering (Stimulering Lokale Klimaatinitiatieven). Toelichting De cijfers voor de stadsregio (excl. HIC) laten zien dat in 2009 de CO 2 -uitstoot 16% hoger is dan in De laatste jaren is een dalende trend zichtbaar. Deze is deels het gevolg van de economische crisis, maar ontstaat ook doordat langzaam de effecten zichtbaar worden van eerder ingezet landelijk, regionaal en lokaal beleid voor energiebesparing en -efficiëntie en opwekking van duurzame energie. De afstand tot het doel in 2025 is echter nog groot. Cijfers over 2010 en later zijn nog niet beschikbaar CO 2 -uitstoot aandeel per sector % 3% Beleid/doel Het Rotterdam Climate Initiative (RCI) is in 2007 gestart en beoogt een 50% lagere CO 2 - uitstoot in 2025 ten opzichte van Toelichting Naast een cijfer voor 1990 heeft Rotterdam de CO 2 -uitstoot bepaald voor 2005 en alle navolgende jaren. Zonder ingrijpen, stijgt de trend voor CO 2 -uitstoot. De jaarlijkse schommelingen in de uitstoot zijn relatief klein en ontstaan met name door wijzigingen bij de industrie (sluitingen, nieuwe bedrijven, groot onderhoud). In 2009 was ook het effect van de recessie zichtbaar. In 2010 steeg de uitstoot weer. Het effect van de aanpak van het RCI is nog nauwelijks zichtbaar, ook al verricht het RCI op alle fronten grote inspanningen. Op basis van de roadmaps voor de grote maatregelpakketten is de verwachting dat de grote reducties pas tegen 2015 voor een trendbreuk gaat zorgen. De uitvoering van de roadmaps moet ertoe leiden dat de doelstelling voor 2025 gehaald wordt CO 2 -uitstoot exclusief HIC aandeel per sector % 8% 1% Verkeer & vervoer Land- en tuinbouw Gebouwde omgeving Industrie regio Industrie Rotterdam 41% 44% Verkeer & vervoer Land- en tuinbouw Gebouwde omgeving Industrie regio 79% 12% Bron: PZH Bron: PZH Beleid/doel De stadsregio Rotterdam heeft in 2008 de doelstelling voor 2025 bepaald en streeft naar een 40% lagere CO 2 -uitstoot in 2025 ten opzichte van Omdat de regiogemeenten en stadsregio weinig invloed hebben op de ontwikkelingen in het haven- en industrieel complex (HIC) is de ambitie exclusief het HIC geformuleerd. Toelichting Doordat de industrie in de gemeente Rotterdam, hoofdzakelijk in het haven- en industrieel complex, verreweg de grootste bijdrage aan de CO 2 -uitstoot levert (zie de linker figuur), is het zicht op de andere sectoren (gebouwde omgeving, verkeer en vervoer en land- en tuinbouw) minder helder. Wanneer het aandeel van de industrie in de haven wordt weggelaten, is het mogelijk die andere sectoren uit te vergroten (zie de rechter figuur). De bijdrage van de gebouwde omgeving (vooral woningen, midden- en kleinbedrijf en gemeente lijke gebouwen) blijkt dan vergelijkbaar met die van verkeer en vervoer, dat vooral wegverkeer en scheep vaart betreft. Voor de land- en tuinbouw is de bijdrage van de glastuinbouw in Lansingerland de belangrijkste bron van uitstoot. De bijdrage van de industrie in de rest van de regio is beperkt. Cijfers over 2010 en later zijn nog niet beschikbaar. 1008/1009 In de regio is in 2011 een inventarisatie gemaakt (met gegevens van het jaar 2009) van de overige broeikasgassen, methaan, lachgas en koudemiddelen. De uitstoot hiervan blijkt in de regio 3% te bedragen van de totale uitstoot van broeikasgassen (gerekend naar CO 2 -equivalenten). 42

5 4.4 Maatregelen De gemeente Rotterdam stimuleert duurzaamheid in het Programma Duurzaam, de stadsregio Rotterdam werkt in de regionale Klimaatagenda en met verkeers- en vervoersmaatregelen aan de CO 2 -reductiedoelstelling en de provincie Zuid-Holland heeft in haar nota Wervelender de plaatsing van windmolens uitgewerkt. De maatregelen door de sectoren industrie, verkeer en vervoer, land- en tuinbouw en gebouwde omgeving zijn gericht op hernieuwbare energie en een efficiënt gebruik van brandstoffen. De Trias Energetica (zie 4.1) is per sector inzichtelijk gemaakt Beleid Gemeente Rotterdam Een schone, groene en gezonde stad waar duurzaamheid bijdraagt aan een sterke economie, dat is de ambitie waaraan het Rotterdamse college van B en W met het nieuwe Rotterdamse Programma Duurzaam wil werken. Rode draad in het programma vormen de halvering van de CO 2 -uitstoot, de voorbereiding op de gevolgen van klimaatverandering, een betere luchtkwaliteit en minder geluids overlast. Het Programma Duurzaam bevat tien opgaven voor de periode tot en met 2014; vijf daarvan hebben direct met energie te maken: 1. vooroplopen bij het verminderen van de CO 2 -uitstoot; 2. verbeteren van de energie-efficiëntie; 3. omschakelen naar duurzame energie en biomassa als grondstof; 4. bevorderen van duurzame mobiliteit en transport; 5. voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering. In het Programma Duurzaam vindt u alle tien de opgaven. Zie In oktober 2011 sloten het Rijk en de gemeente Rotterdam een Green Deal. Green Deal is een initiatief van het Rijk om duurzame projecten te stimuleren. De Rotterdamse Green Deal telt zeven projecten voor duurzame energie en energiebesparing in stad én haven. Het is hiermee een van de grootste en meest veelzijdige Green Deals. Het Rijk en het Rotterdam Climate Initiative (RCI) gaan onder meer samen de uitwisseling van restwarmte tussen industriële bedrijven bevorderen. Daarnaast wordt Rotterdam een landelijk focusgebied voor het stimuleren van elektrisch vervoer. Ook kijken de betrokken partijen naar mogelijkheden om al in 2014 een wind turbine park van minstens honderd MW te bouwen op de zeewering van Maasvlakte 2. Tevens ondersteunt het Rijk de Rotterdamse bioport - ambities, de uitbreiding van de groene gebouwenaanpak (retrofit), initiatieven voor energiebesparing bij het midden- en kleinbedrijf en de ontwikkeling van Heijplaat tot een klimaatneutrale wijk. De komende tijd maken het Rijk en RCI verdere samenwerkings afspraken op projectniveau. Stadsregio Rotterdam Regionaal zijn er veel maatregelen in uitvoering en deels nog in ontwikkeling. Zo is de stadsregio Rotterdam in 2009 gestart met de regionale Klimaatagenda om te werken aan de stadsregionale CO 2 -reductiedoelstelling. Hiertoe hebben de regiogemeenten de krachten gebundeld en werken zij aan een groot aantal samenwerkingsprojecten die energieverspilling tegengaan en duurzame energiebronnen benutten. Daarnaast voeren zij eigen lokale klimaatprojecten uit. Hoe dit financieel is geregeld, is te lezen op Veel projecten zijn erop gericht de randvoorwaarden te verbeteren om de komende jaren actief de CO 2 -uitstoot te reduceren. Zo is de stadsregio in 2011 begonnen een regionaal convenant op te stellen voor windenergie en een convenant om energiebesparing bij nieuwbouw extra te stimuleren. Ook sloten regionale gemeenten een convenant om extra energie te besparen bij bedrijven. Daarnaast brengen zij de besparingsmogelijkheden voor twintig overheidsgebouwen in de regio in kaart. Zeven gemeenten hebben op dit moment CO 2 -afspraken in prestatieafspraken vertaald. Lees meer op klimaatagenda.stadsregio.nl. Tot slot zet de stadsregio in op duurzame mobiliteit, onder andere met het programma Schoon op Weg. Dit onderdeel is verder uitgewerkt in Provincie Zuid-Holland Een onderdeel van de Provinciale Structuurvisie vormt de provinciale plaatsingsvisie. Hierin staat dat de provincie een regierol heeft bij het aanwijzen van locaties om windenergie te realiseren. Dit plan is uitgewerkt in de nota Wervelender. Het gaat hierbij om de realisatie van ten minste 720 MW aan windenergie op land, waarvan ongeveer twee derde moet komen in het haven- en industrieel complex en op Goeree-Overflakkee. 43

6 Zuid-Holland kent een hoog potentieel aanbod aan industriële restwarmte en aardwarmte en een grote nabijgelegen potentiële vraag naar deze energie in omliggende steden en glastuinbouwgebieden. Tot nu wordt echter minder dan 5% van het potentiële warmteaanbod benut. De provincie neemt daarom het initiatief de huidige provinciale Green Deal Warmte nader uit te werken tot een Green Deal II. Meer hierover is te lezen op Ook zet de provincie in op biomassa en groen gas. Deze kunnen immers in belangrijke mate bijdragen aan de duurzame energievoorziening en aan de vermindering van de CO 2 -uitstoot. Knelpunten vormen vooral kennisontsluiting, aansluiting tussen vraag en aanbod en niet aansluitende regelgeving. De provincie stimuleert om te beginnen het rijden op aardgas of groen gas; hiertoe bevordert zij de aanleg van vulpunten, mede mogelijk gemaakt door Europese subsidie. Daarnaast stimuleert zij het varen op LNG (Liquified Natural Gas); hiertoe faciliteert zij de realisatie van een LNG-tank station voor de binnenvaart en een landelijk netwerk om schepen LNG te laten bunkeren. Tot slot spreekt de provincie met het Rijk over benodigde veranderingen in de regelgeving. Meer informatie is te vinden op Aandeel duurzame energie 2009 naar bron 3% 1% 14% Gerealiseerd In ontwikkeling Te realiseren opstelling Gewenste locatie Studie locatie Wordt verwijderd Opstellingen windenergie 2011 Wind Bijstook biomassa 18% AVI's Zon WKO Biobrandstoffen (verplichte bijmenging) Aardwarmte 64% Beleid/doel De EU, de provincie Zuid-Holland en de stadsregio Rotterdam streven ernaar 14% van het energiegebruik in 2020 uit duurzame bronnen te halen. De stadsregio heeft geen specifiek beleid geformuleerd: het bereiken van het doel lift mee met een aantal projecten van de regionale Klimaat agenda. Toelichting In het diagram ziet u het duurzame energiegebruik in 2009 in Rijnmond verdeeld per bron. Dit aandeel is 6,7% van het totale energie gebruik, een fractie meer dan in De landelijk verplichte bij menging van biobrandstoffen aan de pomp bedroeg in ,75% en zorgde voor een zichtbaar aandeel van duurzaam energiegebruik door het wegverkeer. Het aandeel zon, warmte-koudeopslag (WKO) en aardwarmte is minder dan 1% en daardoor niet zichtbaar in de grafiek. Restwarmte is een bijproduct uit de industrie en wordt niet meegenomen in de berekening. Cijfers over 2010 en later zijn nog niet bekend Industrie Bron: PZH Bron: PZH/Havenbedrijf Rotterdam Beleid/doel In de nieuwe nota Wervelender (2010) geeft de provincie Zuid-Holland aan in MW in plaats van 350 MW aan windenergie te willen realiseren; dit gebeurt vooral in concentratiegebieden, waaronder het Rotterdamse Havengebied (inclusief Maasvlakte 2). De gemeente Rotterdam wil via het Haven convenant uit 2009 het opgesteld vermogen verdubbelen (ca. 300 MW in 2020). De stadsregio verkent voor het gebied buiten de haven de windenergiemogelijkheden van de vijftien deelnemende gemeenten. Toelichting De kaart geeft de visie weer van de provincie Zuid-Holland en het Havenconvenant. In 2010 bedroeg het grootschalig opgesteld vermogen 143,6 MW (Rotterdam 140 en Hellevoetsluis 3,6). Met dit vermogen wordt circa ton CO 2 bespaard en wordt aan circa huishoudens stroom geleverd. De afgelopen jaren stagneerde de ontwikkeling van windenergie door gewijzigd subsidiebeleid en moeilijkere locaties. De komende jaren wordt de ontwikkeling van enkele windparken voorzien Omdat de Trias Energetica, die in de inleiding is genoemd, per sector inzichtelijk wordt gemaakt, zijn de onderstaande paragrafen zoveel mogelijk opgebouwd volgens dezelfde structuur. Alle paragrafen bevatten informatie over: energiebesparingsmaatregelen; maatregelen voor hernieuwbare energie; maatregelen voor efficiënt gebruik van fossiele brandstoffen. Energiebesparingsmaatregelen De bedrijven die het landelijke MJA3 3 en MEE 4 convenant hebben gesloten, rapporteren jaarlijks de energie-efficiëntie van industriële processen (dat wil zeggen het energiegebruik per eenheid 44 3 MJA3 staat voor Meerjarenafspraak Energie-efficiency 3. Dit betreft bierbrouwerijen, chemische industrie, glasindustrie, metallurgische bedrijven, papier- en kartonbedrijven, raffinaderijen en overige: totaal 117 bedrijven en 626 PetaJoule in 2010.

7 product). Ook de energieproducerende bedrijven rapporteren dit. Voor deze categorieën bedrijven in het Rijnmondgebied heeft Agentschap NL met ondersteuning van het Rotterdam Climate Initiative in 2011 het energiegebruik in relatie tot de productie onderzocht. De onderstaande tabel bevat de resultaten over de periode 2006 tot en met Omdat verondersteld wordt dat het energiegebruik van de vermelde sectoren gelijk is aan de CO 2 -emissie, leveren efficiëntie verbeteringen ongeveer eenzelfde percentage minder CO 2 per eenheid product op. In absolute termen zal de CO 2 -emissie echter toenemen doordat de productie over de periode 2006 tot en met 2010 aanzienlijk toegenomen is. Ter vergelijking zijn ook de landelijke resultaten van MJA- en MEE-bedrijven opgenomen. Tabel 4.1 Energiegebruik in relatie tot productie Cluster Aantal Energiegebruik bedrijven in 2010 in PetaJoule (PJ) (PJ = 1015J) Energiegebruik in 2010 t.o.v (%) Productie in 2010 t.o.v (%) Efficiencywinst in 2010 t.o.v (%) Besparing per jaar (gemiddeld) (%) In Rijnmond Energiesector MEE MJA Totaal Rijnmond In Nederland MEE MJA ,8-7,1 45 2,6-3,3 11 3,3 3,9 2,9 0, ca ,4 2 3,4 0,9 Uit de tabel blijkt dat de resultaten in Rijnmond niet significant afwijken van de landelijke resultaten. In Rijnmond zelf scoort de energiesector duidelijk beter dan de overige sectoren: 11% efficiënter ten opzichte van Dit is vooral te danken aan de bouw van efficiëntere energiecentrales en betere benutting van bestaande centrales. Maatregelen hernieuwbare energie De afspraken tussen Deltalinqs Energy Forum en Rotterdam Climate Initiative over wind- en zonneenergie zullen de komende periode naar verwach ting tot resultaten leiden. Veel aandacht gaat uit naar innovatie op het gebied van groene chemie en groene brandstoffen. De import en overslag van biomassa groeien sterk in Rotterdam (voor 2020 is de verwachting dat er zes miljoen ton vaste biomassa zal worden overgeslagen); dit vormt een goede basis voor economische en duurzame ontwikkelingen in de regio. De afvalsector speelt een belangrijke rol in het omzetten van biomassa in energie door verbranding in de afvalenergiecentrale van de AVR-Van Gansewinkel Groep in Rozenburg (zie ook hoofdstuk 2, Afval). In het industriegebied kan relatief veel windenergie worden opgewekt. Windturbines passen immers door hun schaalgrootte en verschijningsvorm goed bij een industriële omgeving als het Rotterdamse havengebied. Bij bedrijven zelf leidt dit tot 83 MW potentieel te installeren vermogen als onderdeel van de ambitie van driehonderd MW voor het hele havengebied. Dit getal volgt uit een inventarisatie onder een groot aantal leden van Deltalinqs in juli Realisatie is afhankelijk van initiatieven van bedrijven. 83 MW windvermogen levert een CO 2 -reductie van 106 kiloton op. Een andere potentiële besparingsmogelijkheid vormt de m 2 dakoppervlak waarop bedrijven zonne-energie kunnen plaatsen. Dit zou een CO 2 -reductie van 15,6 kiloton kunnen opleveren. Echter, de huidige regels voor verrekening tussen afgenomen en geleverde energie en energiebelasting beperken een grootschalige implementatie. Maatregelen efficiënt gebruik fossiele brandstoffen In het havengebied kijkt het Havenbedrijf Rotterdam in samenwerking met Stedin naar de rol van smart grids (een slim energienet) bij lokale energieopwekking. Onderzoek naar de haalbaarheid van dergelijke smart grids vindt in eerste instantie plaats in de omgeving van Maasvlakte 1 en 2. Het grote voor deel van een slim netwerk voor elektra is dat de vraag naar energie dynamischer is af te stemmen met het aanbod van lokaal opgewekte, eventueel duurzame, energie. Dit betekent dat bedrijven (in principe) hun energiebehoefte dynamisch kunnen regelen, als ze hiervoor binnen hun 4 MEE staat voor Meerjarenafspraak Energie-efficiency ETS-ondernemingen bij de sectoren industrie (achttien sectoren, waaronder chemie, olie en gas en tank- op en overslag), voeding (negen sectoren) en diensten (vier sectoren): totaal ca. 900 bedrijven en 219 PetaJoule in

8 bedrijfs processen de flexibiliteit hebben. Ook voor Stedin zelf kan een smart grid voordelig zijn; dynamisch afstemmen betekent minder piekbelasting op het net en dus minder capaciteits- en onderhoudskosten. Verder worden in Rotterdam efficiëntere energiecentrales gebouwd. Enecogen heeft sinds november 2011 een combined cycle gasgestookte centrale in werking. Zij zet deze centrale vooral in om fluctuaties in vraag en aanbod van elektriciteit op te vangen. Op die manier kan meer onvoorspelbare duurzame energie worden geleverd. Een gascentrale met hoog rendement kan bijschakelen bij weinig stroomproductie uit wind en zon, of minder produceren bij veel stroomproductie uit wind en zon. Binnenkort beginnen ook de werkzaamheden voor de aanleg van het (rest)warmtenet. Warmtebedrijf Rotterdam gaat een ondergronds leidingtracé aanleggen van de afvalenergie centrale van de AVR-Van Gansewinkel Groep naar Rotterdam-Zuid. Het voordeel van het warmtenet is dat andere energiebronnen aan het net te koppelen zijn en diverse afnemers langs het traject de warmte kunnen benutten. Warmtebedrijf 2011 Beleid/doel Doel is het gebruik van industriële 70 restwarmte om de luchtkwaliteit te verbeteren en energiebronnen efficiënter te benutten. 60 Het Warmte bedrijf Rotterdam heeft voor een 50 aantal jaren doelstellingen geformuleerd voor de aansluiting op het restwarmtenet van 40 Rotterdam-Noord woning equivalenten. Rotterdam-Zuid 30 Toelichting: Verschillende partners werken samen in het Warmtebedrijf om restwarmte bij 20 de industrie vrij te maken. Deze restwarmte 10 wordt via een warmte transportleiding geleverd aan een warmtedistributeur, die de warmte 0 Realisatie Doelstelling 2015 Doelstelling 2020 Doelstelling 2030 naar de eindafnemers brengt; dit betreft zowel Bron: BSD Rotterdam woningen als voorzieningen. De doelstelling en realisatie daarvan worden weergegeven in woningequivalenten, een eenheidsmaat voor het aantal woningen en vierkante meters voorzieningen. Het aantal woningequivalenten is een indicatieve moment opname en bevat niet alleen uitvoeringsprojecten maar ook studieprojecten. Eind 2011 zijn ongeveer woningequivalenten aangesloten, waarvan circa in Rotterdam-Zuid en in Rotterdam-Noord Woningequivalenten (x 1000) In het Botlekgebied wordt een stoomnetwerk ontwikkeld om de stoom van de ene fabriek te trans porteren naar omliggende fabrieken die de stoom als productiemiddel nodig hebben, maar deze nu tegen hoge kosten met fossiele brandstof produceren. Het eerste deel van het netwerk wordt aangelegd in het westelijk deel van het industriegebied, maar het doel is op afzienbare termijn het netwerk door te trekken naar de rest van het Botlekgebied. Fabrieken langs het tracé kunnen dan stoom invoeren of afnemen, al naar gelang hun behoefte. Met het hele stoomnetwerk wordt de CO 2 -uitstoot jaarlijks met meer dan ton teruggedrongen. Ondergronds opslaan van CO 2 (Carbon Capture and Storage, CCS) Afvangen, transporteren en ondergronds opslaan en/of hergebruiken van CO 2 zijn noodzakelijk om de Rotterdamse en Nederlandse klimaatdoelstellingen te halen. Het beleid is erop gericht in 2015 in totaal 2,4 megaton CO 2 per jaar te hergebruiken (onder meer in glastuinbouwgebieden) of ondergronds op te slaan. Tussen 2015 en 2020 volgen grootschalige demonstratieprojecten voor de toepassing van CCS op volledige industriële schaalgrootte. Tegen 2025 zal CCS ook bij de bestaande industrie worden toegepast. Uiteindelijk zal dit de CO 2 -uitstoot met 17,5 megaton per jaar reduceren. De kolencentrales van E.ON en Electrabel die nu worden gebouwd, worden carbon capture ready, zodat ze aangesloten kunnen worden op de infrastructuur voor CCS. Diverse demonstratieprojecten zijn al gepland. De stand van zaken hiervan is als volgt: Het bedrijf Air Liquide (Green Hydrogen) heeft subsidie aangevraagd in het kader van de NER300. De beslissing over het al dan niet toekennen hiervan vindt eind 2012 plaats. Het project ROAD (Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject) heeft inmiddels subsidie gekregen. Dit is een gezamenlijk project van de bedrijven E.ON en Electrabel voor de grootschalige demonstratie van CO 2 afvang bij de E.ON-kolencentrale. De CO 2 wordt opgeslagen in een leeg gasveld (P18) van het bedrijf Taqa. De final investment decision is verschoven naar eind juni Mogelijkheden tot het opzetten van een regionaal CO 2 -collectienetwerk worden onderzocht. Dit is een gezamenlijk project van Stedin, Havenbedrijf Rotterdam, OCAP en Gasunie. 46

9 4.4.3 Verkeer en vervoer Het thema verkeer en vervoer heeft veel raakvlakken met andere thema s. Lucht en geluid springen hierbij het meest in het oog. De maatregel- en uitvoeringsprogramma s op het gebied van verkeer en vervoer bestrijken ook meerdere onderdelen van de Trias Energetica (zie 4.1). Daarom is deze subparagraaf iets anders van opbouw dan de subparagrafen voor de overige sectoren: de focus ligt eerst op enkele Rotterdamse duurzame mobiliteitsmaatregelen en stadsregionale vervoers- en verkeerprogramma s en daarna volgen kort de (resterende) onderdelen van de Trias Energetica. Rotterdamse duurzame mobiliteitsmaatregelen Rotterdam wil goed bereikbaar blijven op een duurzame manier. Een belangrijke uitdaging op het gebied van luchtkwaliteit, CO 2 -uitstoot en geluidshinder heeft direct te maken met het verkeer op de weg en het vervoer over het water. De verwachting is immers dat de mobiliteitsvraag de komende jaren sterk zal groeien: naar verwachting tot 2020 tussen de 20% en 40%. Om die vraag zo duurzaam mogelijk op te vangen, volgt de gemeente Rotterdam meer sporen: met technologische ontwikkelingen de vervoerssector schoner, stiller en efficiënter maken; het aantal elektrische voertuigen laten toenemen en zo de geluids- en geuroverlast terugbrengen; fietspaden en -stallingen aanleggen; betere verkeersdoorstroming verzorgen door onder meer verkeersgeleiding en minder gereden kilometers; schonere brandstoffen, zuinigere motoren en het gebruik van walstroom toepassen zodat schepen minder vervuilende stoffen uitstoten. Het Havenbedrijf Rotterdam en de Koninklijke Nederlandse vereniging van Reders (KNVR) hebben een belangrijke rol bij het verder stimuleren van milieuverantwoorde zeevaart; openbaar vervoer beter inzetten en zo het vervoerssysteem verduurzamen. De openbaar vervoersmaatschappij RET wil dat in 2025 alle voertuigen elektrisch aangedreven worden; mobiliteitssmanagement via Verkeersonderneming (zie hierna) bevorderen. Stadsregionale verkeers- en vervoersprogramma s Onder verantwoordelijkheid van de stadsregio Rotterdam zijn met partners op nationaal, provin ciaal en regionaal niveau voor de komende jaren twee belangrijke programma s in gang gezet: Beter Benutten Rotterdam. Het Rijk, overheidspartijen in de regio en bedrijfsleven trekken 170 miljoen euro uit om de files in de stadsregio te bestrijden. Dat geld wordt binnen drie jaar besteed aan maatregelen om knelpunten op te lossen en automobilisten buiten de spits te laten rijden. Doel is bestaande infrastructuur effectiever te gebruiken. In te zetten middelen zijn onder meer het spitsverkeer spreiden over een groter deel van de dag en automobilisten ertoe overhalen meer thuis te werken of de fiets of het openbaar vervoer te gebruiken. Een directe bijdrage van het bedrijfsleven daaraan is noodzakelijk. Maatregelen om de bereikbaarheid te verbeteren, reduceren doorgaans ook verkeersemissies en geluidshinder. Meer informatie is te vinden op Regionaal Verkeers- en VervoersPlan , afgekort RVVP. Hieronder valt het Fietsbeleid. De stadsregio bevordert het fietsgebruik door samen met de wegbeheerders te zorgen voor goede fietsverbindingen en voldoende fietsparkeervoorzieningen bij OV-haltes en -stations. In 2013 zijn de snelfietsroutes tussen Rotterdam en Den Haag en Rotterdam en Dordrecht klaar. De stadsregio neemt deel aan de samenwerkingsverbanden BEREIK! en De Verkeersonderneming Slim Bereikbaar. Om de bereikbaarheid in de regio Rijnmond te verbeteren, is namelijk zowel binnen als buiten de regio samenwerking nodig met andere overheden, het bedrijfsleven en de inwoners. BEREIK! is de samenwerkingsorganisatie voor bereikbaarheidsvraagstukken in de regio s Haaglanden en Rotterdam van Rijkswaterstaat Zuid-Holland, provincie Zuid-Holland, Stadsgewest Haaglanden, stadsregio Rotterdam en de gemeenten Rotterdam en Den Haag. BEREIK! richt zich met name op projecten op het gebied van Dynamisch Verkeersmanagement (DVM) en Wegbeheer. De missie van De Verkeersonderneming is de bereikbaarheid van de Rotterdamse haven te garanderen voor, tijdens en na de verbreding van de A15 tussen Maasvlakte en Vaanplein (MaVa). Meer informatie, ook over duurzame mobiliteit, vindt u op 47

4 Energie. 4.1 Inleiding

4 Energie. 4.1 Inleiding 4 Energie 4.1 Inleiding Veruit de meeste energie wordt nu nog opgewekt met fossiele brandstoffen: olie, gas en kolen. Diverse sectoren spannen zich in om de energievoorziening duurzamer te maken. Dit is

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

4 Energie. 4.1 Inleiding ENERGIE

4 Energie. 4.1 Inleiding ENERGIE 4 Energie 4.1 Inleiding Er zijn twee redenen om in te zetten op opwekking en gebruik van een meer duurzame energievoorziening. Ten eerste raken fossiele brandstoffen op en is de leveringszekerheid en prijszekerheid

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Energie 1. Inspanningen. Wet- en regelgeving en beleid

Energie 1. Inspanningen. Wet- en regelgeving en beleid Energie 1 De aandacht voor energie blijft onverminderd groot. De klimaattop in Kopenhagen in 29 en het energie- en klimaatpakket van de Europese Commissie zijn daar aansprekende voorbeelden van. Sinds

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH

Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie. Alex Ouwehand Directeur NMZH Praktische voorstellen voor energiebesparing in haven en industrie Alex Ouwehand Directeur NMZH CO2 emission CO2 reduction Ambities klimaat en energie EU en Rijk 2020 : 20 % CO 2 -reductie (tov 1990),

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab,

Rotterdam, 23 mei 2013. Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Rotterdam, 23 mei 2013 Geachte heer Van der Touw, beste Ab, Onlangs was u te gast in de RCI Board waar we spraken over de totstandkoming van het nationale energieakkoord. Inmiddels hebben wij dit onderwerp

Nadere informatie

Energiemonitor Zuid-Holland 2009. CO 2 en duurzame energie

Energiemonitor Zuid-Holland 2009. CO 2 en duurzame energie Energiemonitor Zuid-Holland 2009 CO 2 en duurzame energie Energiemonitor Zuid- Holland 2009 uitstoot CO 2 en duurzame energie Auteur :L.F. (Koldo) Verheij Documentnummer :21119863 Afdeling :Expertisecentrum

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing

Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Energie- en klimaatmonitor agrosectoren Hernieuwbare energie, reductie broeikasgassen en energiebesparing Inleiding In 28 sloten de overheid en de agrosectoren het convenant Schone en Zuinige agrosectoren.

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Deltaplan Energie-infrastructuur, voorstel Havenbedrijf Rotterdam, 27 juni 2013

Deltaplan Energie-infrastructuur, voorstel Havenbedrijf Rotterdam, 27 juni 2013 DELTAPLAN ENERGIE-INFRASTRUCTUUR: ENERGIEBESPARING OP WERELDSCHAAL Energiebesparing is samen met hernieuwbare energie de basis voor een duurzame energievoorziening, gericht op besparing op fossiele brandstoffen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Investeren in duurzame groei

Investeren in duurzame groei Investeren in duurzame groei Rotterdamse Duurzaamheidsmonitor 2011 Samenvatting De Rotterdamse Duurzaamheidsmonitor 2011 beschrijft de resultaten en de effecten van de inspanningen van het Programma Duurzaam

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland

Griffier van de Staten. - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland Griffier van de Staten - Geleidebrief Kaderstellend Provincie Zeeland GROENLINKS N DE TOEMMST GROENLINKS-VOORSTEL RESTWARMTEBENUTTING SAMENVA'ITING In Zeeland wordt - vooral door de industrie - een enorme

Nadere informatie

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014

Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 Voortgangsrapportage CO 2 reductie 1 e helft 2014 CO 2 Prestatieladder - Niveau 3 Datum: 1 november 2014 Versie: 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 2. Basisgegevens... 2 2.1 Beschrijving van de organisatie...

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Februari 2010 Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Inleiding Het college van Smallingerland heeft de nota Duurzame Ontwikkeling in Smallingerland, periode 2009-2012 vastgesteld

Nadere informatie

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene ASPIRAVI Project E403 Lichtervelde en Wingene Groei naar een duurzame samenleving Europese doelstelling tegen de opwarming van het klimaat : 20-20-20 tegen 2020 : 20% minder CO 2 uitstoot 20% minder energie

Nadere informatie

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele Datum: 11-09- Versie: 2 3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 (1) Ter Riele A.J.J ter Riele Directeur 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Ter Riele B.V. (Ter Riele) de voortgang op de CO 2 reductiedoelstellingen

Nadere informatie

Het milieu in de regio Rotterdam

Het milieu in de regio Rotterdam Het milieu in de regio Rotterdam 2013 Colofon In het project Milieumonitoring Stadsregio Rotterdam werken samen: DCMR Milieudienst Rijnmond Gemeente Rotterdam GGD Rotterdam-Rijnmond Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

ACHTERGROND FORUM 10.12.15

ACHTERGROND FORUM 10.12.15 Bij de Strokkur geiser in het zuidwesten van IJsland komt aardwarmte aan het oppervlak. Zo n geiser is er in Nederland niet, maar aardwarmte wel 26 waar blijft een landelijk netwerk? Deze energie kunnen

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

P. DE BOORDER & ZOON B.V.

P. DE BOORDER & ZOON B.V. Footprint 2013 Wapeningscentrale P. DE BOORDER & ZOON B.V. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien 31 maart 2014 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. K. De Boorder 2 Inhoudsopgave

Nadere informatie