Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering. Voor gemeenten en wooncorporaties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering. Voor gemeenten en wooncorporaties"

Transcriptie

1 Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering Voor gemeenten en wooncorporaties - versie Agentschap NL, NL Energie en Klimaat Cees Egmond, e.a. Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering Utrecht, 21 april 2011 / december 2011

2 Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 2

3 INHOUD Voorwoord (inclusief Leeswijzer) PROJECTVOORBEREIDING / INTERNE ORGANISATIE CAMPAGNEOPZET Uitgangspunten en voorbereiding campagne Keuze wijk Analyse netwerk wijk Campagneopzet Van voorlopers naar volgers (opschaling) Afsluiting campagne EFFECTIEVE BEÏNVLOEDING ENERGIEGEDRAG Energiegedrag Drie succesvolle instrumenten om energiegedrag te beïnvloeden Voorlichting en advies op maat Afspraak en doel Feedback Instrumentenmix Gedragsfactoren voor energiebesparing GEDRAGSVERANDERING VERLOOPT IN FASEN Gedragsverandering in de wijk Wervingsstrategie: hoe bereik je de voorlopers? MONITORING EN EVALUATIE Inleiding Wat moeten we meten Hoe stel je effecten van campagneactiviteiten vast? Hoe kunnen we de benodigde gegevens verkrijgen? Enige praktische zaken Hoe moeten meetgegevens geanalyseerd en geïnterpreteerd worden? MONITORING EN EVALUATIE - bijlage MONITORING EN EVALUATIE - bijlage MONITORING EN EVALUATIE - bijlage Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 3

4 Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 4

5 ENERGIEBESPARING DOOR GEDRAGSVERANDERING? JA DAT KAN! Voorwoord 10% besparing door verandering energiegedrag Energiebesparing door gedragsverandering werkt! Dat weten we door besparingsprojecten die zijn uitgevoerd, maar ook door kennis die is opgedaan met energiebesparing en relevante onderzoeken over menselijk gedrag in de afgelopen vijftig jaar. Met deze handleiding helpen wij u met het opzetten en zo nodig bijstellen van een energiebesparingsproject waarmee u op basis van gedragsverandering een besparing van zo n 10% op energie bij huishoudens kunt bereiken. Bij een energierekening van per jaar is dat toch 200. Voor gemeenten en corporaties Gemeenten en woningbouwcorporaties die van plan zijn om een energiebesparingscampagne op te zetten voor hun bewoners hebben met deze handleiding een doordachte aanpak in handen. Naast een aanpak om energie te besparen, biedt de handleiding ook goede mogelijkheden om aan de verbetering van de wijk en vergroting van de sociale cohesie te werken. Handleiding Hoe beïnvloed je energiegedrag? Voor deze handleiding gebruiken we vooral de ervaring die is opgedaan bij een energiebesparingsproject in de wijk Heechterp-Schieringen in Leeuwarden. Deze aanpak leent zich goed voor een energiebesparingscampagne op wijkniveau. We laten zien welke succesvolle instrumenten(mix) u daarbij in kunt zetten, zoals het geven van voorlichting en advies op maat, het maken van afspraken en het stellen van een besparingsdoel, en het geven van feedback op het energieverbruik. Let wel: de aanpak in deze handleiding beschrijft een campagne met als doel om gemiddeld 10% te besparen op het elektriciteits- en gasverbruik per huishouden, exclusief mobiliteitsenergie, met de inzet van bovengenoemde instrumentenmix. De handleiding geeft op onderdelen verschillende suggesties voor activiteiten. Welke u daarvan overneemt bepaalt u het beste in samenspraak met de bewoners in de wijk. Leeswijzer Hoofdstuk 0 (voorbereiding) stelt de voorwaarden, die voornamelijk in de eigen organisatie geregeld moeten worden, om een project goed uit te kunnen voeren. In hoofdstuk 1 schetsen we de contouren van een energiebesparingscampagne waarin we gebruik maken van een drietal belangrijke instrumenten die het energiegedrag kunnen beïnvloeden. Deze drie instrumenten worden in hoofdstuk 2 verder beschreven en geven u meer inzicht in hoe gedragsverandering werkt. Een tweede element uit de energiebesparingscampagne is hoe u het veranderingsproces op zowel individueel als op wijkniveau kunt opstarten. Hier besteden we in hoofdstuk 3 aandacht aan. De lessen uit dit hoofdstuk vormden de basis voor het vormgeven van de campagne. Een laatste element van de energiebesparingscampagne lichten we in hoofdstuk 4 toe, waar we beschrijven hoe met monitoring en evaluatie de resultaten van de campagne gemeten kunnen worden. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 5

6 Wij, het team Energiebesparing door gedragsverandering van Agentschap NL - NL Energie en Klimaat, wensen u veel succes bij de ontwikkeling en uitvoering van uw campagne. Voor vragen kunt u altijd bij ons terecht: Barbara Leenen Fenke Rond Paula Huismans Cees Egmond Charlie Kock Matthijs van Gent Hoofdstuk 0 stelt voorwaarden voor een goede projectuitvoering (projectvoorbereiding / interne organisatie) Hoofdstuk 1 geeft een concrete opzet voor een energiebesparingscampagne in de wijk Hoofdstuk 2 gaat verder in op de instrumenten die het energiegedrag effectief beïnvloeden Hoofdstuk 3 behandelt het proces van gedragsverandering Hoofdstuk 4 behandelt de vraag hoe het effect van de campagne is te meten Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 6

7 0. PROJECTVOORBEREIDING / INTERNE ORGANISATIE Een goede voorbereiding is het halve werk Het is een gezegde, bijna een cliché, maar deze gaat ook zeker op voor een project gericht op gedragsverandering. Een project in de wijk heeft een hogere slagingskans als de voorwaarden goed geregeld zijn in de eigen organisatie. Het zorgen voor draagvlak en het besluitvormingsproces vergen vaak meer tijd dan wordt ingeschat. Een goede voorbereidingstijd vraagt al gauw een half jaar. Een logische start van een energiebesparingsproject is vlak voor het begin van het stookseizoen: september / oktober. Begin dus met de voorbereiding van het project in het voorjaar (maart / april). Uren en budget De handleiding zoomt in op verandering van routinegedrag. Dit vraagt van de doelgroep, de bewoner, vaak geen of slechts een geringe investering (bijvoorbeeld door de keuze voor een apparaat met A-label). Met de uitvoering van een gedragsveranderingsproject zijn voor de organiserende partijen natuurlijk wel de nodige kosten gemoeid. Gedrag laat zich niet eenvoudig en ook niet in één keer aanpassen. Het is een intensief traject: het kost tijd en moeite. En bij dit soort projecten is herhaling de kracht van de reclame. Houd er daarom rekening mee dat het project zijn effect pas oplevert als het twee of meer stookseizoenen beslaat. Start binnen uw eigen organisatie Voor u begint aan een energiebesparingscampagne in een wijk is het van belang om binnen de eigen organisatie draagvlak, budget en uren te organiseren. Deze randvoorwaarden bepalen mede het succes van een energiebesparingscampagne. Hoe overtuig je je eigen organisatie - in tijden van bezuinigingen - om met een energiebesparingproject gericht op gedragsverandering te starten? Hieronder staan enkele tips om het bestuur en management te overtuigen en een combinatie te leggen met andere doelen: Energie besparen levert milieuwinst op en helpt tegen klimaatverandering. Veel gemeenten hebben een ambitieus klimaatdoel gesteld dat alleen te behalen is als iedereen alle zeilen bij zet. De vermindering van de CO 2 -uitstoot als gevolg van energiebesparing is dan ook hard nodig om het doel te halen. Zie voor meer informatie: en Energiebesparing is goed voor de portemonnee van de bewoner: het verbetert de koopkracht, wat vooral van belang is bij lage inkomens. Energie besparen met een (routine-)gedragscampagne is kosteneffectief: zonder hoge investeringen voor energiebesparende maatregelen kan een behoorlijke besparing worden bereikt bij de doelgroep. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 7

8 Een goed voorbereide energiebesparingscampagne leidt tot meer cohesie in een wijk, omdat bewoners door de campagne meer contact hebben met elkaar. Er ontstaat meer zorg in en voor de buurt. Met een besparingscampagne geeft een gemeente of corporatie concreet uitvoering aan haar duurzaamheidsbeleid. Besparingscampagnes gericht op gedrag geven een extra impuls aan renovatietrajecten (bijvoorbeeld bij opwaardering van huizenbestand tot label B of A). Door fysieke besparingsmaatregelen te nemen en tegelijkertijd een project op het energiegedrag van de bewoners te starten boek je dubbele besparingswinst. De combinatie met het gemeentelijk sociale beleid van de gemeente (bijvoorbeeld door werkelozen op te leiden tot energieadviseur) leidt tot andere voordelen: lastenvermindering, WMO, kansverbetering op arbeidsmarkt. De combinatie van energiebesparing met verbetering van het binnenklimaat van de woning leidt tot een gezondere woonomgeving. Een dergelijke campagne biedt ook de kans om de samenwerking tussen gemeente en corporatie(s) te zoeken, of andere partijen (in de wijk) te activeren. Door in een gedragscampagne de energiedoelen te combineren met andere doelen, kan het project sterker worden (synergie), extra budget genereren of kosten reduceren. De samenwerking kan plaatsvinden op de bovengenoemde punten. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 8

9 1. CAMPAGNEOPZET In dit hoofdstuk schetsen we de contouren van een campagne-opzet in een aantal stappen. Na het beschrijven van een aantal uitgangspunten in de voorbereiding van de besparingscampagne ( 1.0), gaan we achtereenvolgens in op: de keuze van de wijk ( 1.1), de analyse van het netwerk in de wijk ( 1.2.), de campagnestart ( 1.3) en vervolgens de uitrol van voorlopers naar volgers in de wijk ( 1.4). Als laatste gaan we in op de afsluiting van de campagne ( 1.5). In het onderstaande schema hebben we deze onderdelen uit de campagneopzet weergegeven. Keuze wijk Analyse netwerk wijk Campagne start Voorlopers betrekken volgers Afsluiting 1.0 Uitgangspunten en voorbereiding campagne Voorbereiding organisatie campagne Het opzetten van een campagne voor gedragverandering vraagt om een zorgvuldige voorbereiding. Zonder hier een uitvoerige organisatieopzet te beschrijven leggen we wel nadruk op enkele aspecten die in de startfase goed geregeld moeten worden: Wijs een projectleider aan die de uitvoering gaat trekken; Creëer draagvlak en budget voor activiteiten in de wijk binnen de eigen organisatie (zie hoofdstuk 0); Denk in de startfase al na over de wijze waarop energiegegevens gemonitord kunnen worden en hoe feedback kan worden gegeven aan de deelnemers (zie ook 1.4 en hoofdstuk 4); Probeer de campagnetijd over twee (of meer) stookseizoenen te laten lopen. Houd in de planning rekening met meerdere acties om de campagne onder de aandacht te houden (o.a. door feedback-acties). Uitgangspunten energiebesparingscampagne door gedragsverandering Besparingscampagnes gericht op verandering van energiegedrag hebben de onderstaande uitgangspunten: Energiebesparing door gedragsverandering kan leiden tot gemiddeld 10% besparing per deelnemend huishouden op gas- en elektriciteitsverbruik (exclusief mobiliteit); De campagne zet een instrumentenmix in die past bij de veranderstadia voor nieuw gedrag: o Advies op maat o Afspraken met besparingsdoel o Feedback op doelbereik; De strategie in voorlichting en activering bestaat uit een algemene start van de campagne voor de hele wijk en wordt gevolgd door een aanpak waarbij voorlopers in de wijk betrokken worden om de (vroege en late) volgers te beïnvloeden. De werving breidt daardoor geleidelijk uit in de wijk; Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 9

10 Het besparingsproject start vlak vóór of aan het begin van het stookseizoen en duurt het liefst (minstens) twee stookseizoenen; Een continue basis aan ondersteunende communicatie, zoals een website. 1.1 Keuze wijk Keuze wijk Analyse netwerk wijk Campagne start Voorlopers betrekken volgers Afsluiting De gemeente en/of corporatie kiest een wijk waar een hoog besparingspotentieel ligt, bijvoorbeeld in een aanpakwijk of renovatiewijk; of juist een wijk waar 5 jaar geleden een renovatie is geweest en dus de komende jaren niets gaat gebeuren. De campagne bereikt het meest in wijken waar weinig aandacht voor besparing is en waar de huizen nog mogelijkheden bieden voor besparing. Ook kan de gemiddeld lage financiële draagkracht een reden zijn om voor een specifieke wijk te kiezen. Om te toetsen of de wijk geschikt is en welke insteek de campagne moet krijgen, kunt u uw oor te luisteren leggen bij een paar personen uit de wijk, dan wel medewerkers bij de gemeente of corporatie die goed zicht hebben op de sociale structuur van de wijk. Door een karakterschets te maken van de wijk en de bewoners kan een reële doelstelling worden ingeschat en een goed beeld worden gevormd hoe de instrumenten kunnen worden ingezet om het energiegedrag te veranderen. Let wel op dat in de betreffende wijk geen incidenten hebben voorgedaan op een ander vlak, bijvoorbeeld onenigheid tussen bewoners en de corporatie of gemeente. Hierdoor is er (tijdelijk) meer weerstand en ligt er geen goede voedingsbodem voor een nieuw (besparings)project. 1.2 Analyse netwerk wijk Om de wijk beter in beeld te krijgen helpt het om een netwerkanalyse op te stellen. Met een netwerkanalyse krijgt u een beeld van partijen die actief zijn in de wijk en waarmee u een samenwerking aan kunt gaan. En de analyse geeft input over de bewoners: wie de voorlopers zijn in de wijk die u als eerste wilt betrekken, hoe de doelgroep eruit ziet, waar ze enthousiast over worden en op welke manier ze energie verbruiken in hun woningen. Keuze wijk Analyse netwerk wijk Campagne start Voorlopers betrekken volgers Afsluiting Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 10

11 Partners betrekken Zoek ook naar raakvlakken met andere projecten of mogelijkheden van energiebesparing en gedragsverandering. Dit kan voordelen opleveren in de aandacht voor de project(en), in de werving, in synergie bij het bereiken van doelen, in meer budgettaire ruimte, etc. Voorbeelden zijn: Activering van de wijk, verbeteren van sociale netwerken in de wijk, versterking cohesie (combinatie corporatie gemeente); Armoede-aanpak / verbetering situatie lage inkomens (gemeente - corporatie); Het betrekken van kinderen en scholen in de wijk, bijvoorbeeld met de warme truiendag. Een succesvolle formule voor energiebesparing door jongeren is The Bet, een weddenschap georganiseerd door het Jongeren Milieu Aktief - JMA; Verbetering van het binnenklimaat (gemeente corporatie - GGD); Fysieke besparingsmaatregelen, zoals muurisolatie, dubbel glas, HR(e)-ketels, zonnepanelen, etc. om huizen te renoveren en tot label-opwaardering te komen. De relatie met een project gericht op gedragsverandering zorgt voor maximalisatie van het besparingseffect en vermindering van woonlasten. Het tegelijk uitvoeren van fysieke maatregelen én een gedragsveranderingscampagne vertroebelt echter wel de effectmeting van de twee aanpakken afzonderlijk (combinatie corporatie gemeente); Samenwerking met energieleveranciers; Het trainen van aspirant energieadviseurs in de wijk, bijvoorbeeld als re-integratietraject, vergroot de kans op de arbeidsmarkt (gemeente werkbedrijf); Monitoren als bijbaantje (energiestanden opnemen als bijverdienste voor jongeren in de wijk, of door verenigingen in de wijk erbij te betrekken). Als het besparingsproject één van de bovenstaande onderwerpen raakt is het van belang om in een vroeg stadium van het project intern en extern partners te betrekken en gezamenlijk een plan de campagne op te stellen. Netwerkanalyse in de wijk Start met de inventarisatie van het netwerk dat aanwezig is in de wijk. Dit netwerk is in te zetten om het besparingsproject tot leven te laten komen. Het netwerk van actoren kan verschillende rollen spelen: praktisch, informerend, ondersteunend, flankerend. Kortom, breng in kaart wie actief meedoen en bepaal wie u moet informeren en wie een ondersteunende rol speelt. Welke mensen zijn actief? Het is verstandig om als eerste stap in overleg te treden met vertegenwoordigers van de bewoners of met geïnteresseerden om in een open dialoog de voorgenomen activiteiten door te spreken. Via organisaties die actief zijn in de wijk (gemeente, corporaties, wijkcomité, verenigingen in de wijk, scholen -basisschool, ROC-, buurtwerkers, huismeesters) kunt u de actieve bewoners in de wijk in beeld krijgen. Deze groep kan potentiële ambassadeurs (wijkbewoners met een centrale rol) aanreiken en u vertellen welke organisaties in en rond de wijk wat hen betreft een rol spelen. Hoe wordt er in de wijk al gecommuniceerd? De netwerkanalyse brengt tevens in kaart welke communicatiemiddelen en -kanalen binnen de wijk beschikbaar zijn. Dit kan zijn: een wijkblad, een internetpagina, maar ook kanalen als wijkmarkt, Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 11

12 buurthuis, school, verenigingsgebouw, kerk/moskee of andere centrale plaatsen waar wijkbewoners bij elkaar komen en met elkaar in contact staan. Ga bij het maken van een netwerkanalyse ook na op welke landelijke en lokale initiatieven kan worden aangesloten, bijvoorbeeld een evenement in de wijk zoals een Klimaatstraatfeest. Bewonersgroep Een goede optie om informatie uit de wijk te krijgen is het opzetten van een bewonersgroep. Een dergelijke groep bestaat uit ongeveer 6 tot 8 personen, die onderwerpen bespreken die belangrijk zijn voor de voorgenomen gedragsverandering. Het is aan te bevelen dat de groep een afspiegeling is van de brede doelgroep. De bijeenkomst van deze bewonersgroep geeft de beste resultaten als hij wordt geleid aan de hand van een aantal concrete vragen. 1.3 Campagne-opzet Keuze wijk Analyse netwerk wijk Campagne start Voorlopers betrekken volgers Afsluiting Start de campagne met een aandachttrekkende activiteit in de wijk. Een duidelijk startmoment heeft als voordeel dat je iedereen in de wijk op de hoogte brengt van de campagne. Verder kunt u de groep voorlopers of de bewonersgroep inzetten om invulling te geven aan dit startmoment. Een opvallende start van de campagne geeft ook een extra mogelijkheid om meer voorlopers in de wijk te vinden. Hieronder hebben we enkele ideeën voor een campagnestart weergegeven. Welke u hiervan overneemt bepaalt u het beste samen met de bewonersgroep. Ideeën voor een campagnestart: Organiseer een vrolijke energieparade met verschillende activiteiten, zoals: een energiequiz, een wedstrijd als wie heeft de oudste stofzuiger uit de buurt? (en wie wint krijgt er de nieuwste en energie-zuinigste stofzuiger voor terug), mensen kunnen advies krijgen over hun energierekening, kinderactiviteiten, etc. (zie zoekterm energieparade ). Wijkbewoners kunnen zich opgeven voor de besparingsweddenschap, het energieadvies en de feedback. De bewoners geven hun adres op en eventueel hun voor de feedback. Als ze de hele actieperiode meedoen, wordt bijvoorbeeld onder de eerste 100 deelnemers een toepasselijke prijs verloot, bijvoorbeeld een zonnepaneel. In enkele plaatsen is ervaring opgedaan met weddenschappen over energiebesparing. We noemen hier Leeuwarden en Arnhem. In Leeuwarden sloot de burgemeester weddenschappen af met wijkbewoners: huishoudens die gedurende één heel jaar minimaal 10% op hun energiejaarrekening wisten te besparen, ontvingen een waardebon van 50, - voor de supermarkt in de wijk. 73 huishoudens gingen de uitdaging aan en maar liefst 40 huishoudens hebben de weddenschap gewonnen, en dit ondanks het vaak extreem lage energieverbruik dat deze huishoudens al hadden. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 12

13 In Arnhem heeft een variant op de bovengenoemde weddenschap gelopen. Een wijk is een weddenschap aangegaan met het ministerie van VROM om 50 deelnemers te werven die in hun eigen woning minimaal 30% energiebesparing zouden gaan realiseren in een jaar. De bewoners die meededen kregen van het ministerie een stimuleringsbedrag van 750. Bij het winnen van de weddenschap kregen de deelnemers een bedrag van per woning. De wijk als geheel zou bij het winnen van de weddenschap een bedrag van 100 per deelnemende bewoner krijgen. Bij verlies zou de wijk een zonnepaneel aan de minister schenken, die dit dan beschikbaar zou stellen aan het wijkcentrum. De weddenschap is overigens gewonnen door de wijk. De campagnestart is een uitgelezen moment om met de bewoners een start te maken met de feedback/monitoring, door bijvoorbeeld gezamenlijk een online energiegegevenssysteem in te vullen (zie 1.4 onder Tips voor meteropname & feedback ). Gebruik de Buurtbingo om de aandacht van wijkbewoners te trekken en als bindmiddel voor het project. Zet energiezuinige produkten in die gewonnen kunnen worden en gebruik de bingo om uw campagne te lanceren. Organiseer een Energie-zeskamp tussen straten in de wijk. Door een competitie tussen straten op te zetten activeert u de wijk, betrekt u de bewoners op een ludieke wijze en creëert u een platform om de aandacht te vestigen op de campagne. Een optie is om dit op één dag te doen met spelonderdelen die een link met energie en energiebesparing hebben, maar u kunt er ook voor kiezen om straatbewoners in te zetten bij de energiebesparing over een bepaalde periode: welke straat haalt de meeste besparing? De teamorganisatie per straat biedt meteen een structuur voor communicatie, het organiseren van feedback en terugkoppeling van de resultaten. Een variant op de zeskamp is de Energie-estafette, waarbij het stokje van huis tot huis wordt overgedragen. Een hele concrete actie is de lampindraai-actie, waarbij bewoners een spaarlamp krijgen om bij de buren in te draaien. Dat moment wordt gebruikt om buren uit te nodigen deel te nemen aan het project. In Goes hebben ze een variant op de lampindraai-actie ingezet: de ontdooi je vriezer-estafette'. Hierbij wordt de gehele inhoud van een vriezer naar de buren verplaatst. Nadat de lege vriezer was ontdooid, was de volgende aan de beurt. De lege vriezer 'verplaatst' zich dus door de straat. Zo ontstaat de 'ontdooi je vriezer -estafette. Een andere invulling van de estafette is de e-scooter-estafette. Bij deze actie (uitgevoerd in de provincie Gelderland) kon je je inschrijven om twee weken gebruik te maken van de elektrische scooter. Door deze in de wijk in te zetten heb je een hippe gadget om de aandacht te trekken en rondrijdende reclame voor het besparingsproject. In Dordrecht is een workshop Energierekening lezen gebruikt als startpunt. Bewoners werden uitgenodigd om met hun energierekening naar een bijeenkomst in de wijk te komen. Op die bijeenkomst werd uitleg gegeven over de cijfers op de rekening. Dat gaf tevens de mogelijkheid om de energiegegevens onderling te vergelijken en bewoners besparingsmogelijkheden aan te reiken. Deze workshop leent zich ook goed als actie in een lopende campagne om bij bewoners nogmaals de aandacht te vestigen op hun energiegedrag. Hiermee voorkom je dat nieuw aangeleerd energiegedrag wegzakt en geen routinegedrag wordt. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 13

14 Gebruik bestaande ontmoetingen U kunt ook aansluiten bij een jaarlijks evenement in de wijk of een incidenteel wijkfeest (zoals het Klimaatstraatfeest), als het programma zich leent om energiebesparing in te brengen. Een voordeel van deze aanpak is dat je een goede inschatting kunt maken van de opkomst van wijkbewoners. Andere opties zijn wijkfeesten samen met de wijkschool, of een feest met de verenigingen in de wijk die hun leden mobiliseren en die energiezuinige produkten kunnen winnen voor hun club of zichzelf. 1.4 Van voorlopers naar volgers (opschaling) Keuze wijk Analyse netwerk wijk Campagne start Voorlopers betrekken volgers Afsluiting Een actieve groep mensen in de wijk, de ambassadeurs, gaan de wijk in om andere bewoners erbij te betrekken. Ze benaderen in eerste instantie hun eigen kennissen in de wijk. Vervolgens breiden de contacten zich uit met tot dan toe onbekende buurtgenoten. Door een relatie aan te gaan met deze onbekende buurtbewoners veranderen ze geleidelijk in bekende buurtbewoners. Vervolgens veranderen die bekende buurtbewoners in energiebespaarders. Een optie is om een beloning te verstrekken voor iedere (groep van) nieuwe deelnemer(s). Deze stappen kunnen worden gezet als aan deze bewoners een aantrekkelijk voorstel wordt gedaan: een voorstel dat voordeel oplevert om energiebespaarder te worden en daarmee deelnemer aan het project. Concrete mogelijkheden staan ook bij de ideeën voor een campagnestart ( 1.3), enkele tips lenen zich goed om uitgerold te worden van voorlopers naar volgers, zoals de lampindraai-actie, waarbij de buren een spaarlamp verdienen als ze die bij de buren indraaien. Dit moment wordt gebruikt om buren uit te nodigen om deel te nemen aan het project. Ook kunnen de voorlopers een training als adviseur krijgen en tegen een vergoeding adviezen op maat gaan geven in de wijk. Tips voor de campagne-uitvoering Als de organisatie is opgetuigd en de campagne in de wijk is gestart, gaan de adviseurs aan de slag om in gesprek te komen met de wijkbewoners en om voorlichting en adviezen te geven die op maat zijn voor de woonsituatie van de deelnemer. De meeste tips die hieronder worden benoemd moeten al in de aanloopfase gestart worden. Regel adviseurs om advies op maat te leveren, liefst individueel (huis aan huis) of in groepsverband (kleine workshops). Dit kan door een commercieel bureau worden verzorgd of worden georganiseerd samen met het werkbedrijf, re-integratiebedrijf, etc. Maar een optie is ook om onder wijkbewoners te werven en kandidaten een training tot adviseur aan te bieden. Zij dienen wel over voldoende basiskennis te beschikken om besparingadviezen te kunnen geven; Milieu Centraal biedt lesstof aan en in samenwerking met andere partijen scholing voor het opleiden van energievoorlichters (zie Het opleiden kan mogelijk in samenwerking met een plaatselijke ROC worden georganiseerd; Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 14

15 Adviseurs zullen gedurende de uitvoeringsperiode begeleid moeten worden. Ook moet een beloning voor de adviseurs geregeld zijn. De beloning kan variëren van een financiële vergoeding tot een vergoeding in de vorm van bijvoorbeeld een zonnepaneel na een bepaald aantal adviesbezoeken. Het is goed als een energieadviseur een bekend gezicht wordt in de wijk en dat mensen weten dat ze bij deze persoon terecht kunnen met hun vragen; Het is aan te bevelen om voor het project een helpdesk in te richten waar wijkbewoners terecht kunnen met vragen en klachten. Voorkomen moet worden dat de algemene recepties van de gemeente en corporatie continu belast worden; De adviseurs stellen concrete doelen en maken afspraken met de wijkbewoners over het monitoren en terugkoppelen van het energieverbruik; Stel de besparingsdoelen zo concreet mogelijk en geef advies over het energiegedrag dat helpt om dat doel te behalen. Energiebesparing door gedragsverandering is te algemeen. Bewoners moeten binnen hun eigen omgeving geactiveerd worden. Adviseurs zullen in hun adviezen concreet moeten maken wat dat voor de deelnemer betekent. Kortom, de adviseur reikt ook een handelingsperspectief aan: waar, wanneer en hoe de deelnemer zijn nieuwe energiegedrag gaat inzetten en welke gevolgen dat heeft. Een concrete gedragsdoelstelling is bijvoorbeeld: zet steeds alle apparaten uit in plaats van in de standby-stand. De adviseur gaat met de deelnemer in gesprek over wanneer de standby uit kan en hoe dat gewoontegedrag kan worden. De mate van detail waarin de doelen worden geformuleerd kan variëren afhankelijk van de woonsituatie van de deelnemer. In het onderstaande kader zijn tips voor bespaardoelen van Milieu Centraal opgenomen. Besparingsdoelen van Milieu Centraal Energiebespaarwijzer; test hoe energiezuinig je zelf bent en waar de kansen op verbetering liggen: Advies op maat over sluipverbruik: waarop kan ik besparen? Grote verbruikers van elektriciteit: waarop kan ik besparen? Tips voor zuinig stoken: Organiseer de randvoorwaarden voor het afsluiten van de weddenschappen inclusief de inzet, het opnemen en vastleggen van de meterstanden, een internetpagina voor het project met database-mogelijkheden voor monitoring; Zorg voor aansprekend materiaal voor voorlichting en adviezen: folders, internetpagina, posters, etc. Dit is niet alleen van belang voor de informatievoorziening en de bekendheid van het project, maar geeft ook mogelijkheden om langs een ander spoor dan het persoonlijke advies informatie over te brengen. Hiervoor kunt u gebruik maken van de mogelijkheden die Milieu Centraal biedt. Tips voor meteropname & feedback Eén van de basisingrediënten voor een succesvolle aanpak is het registreren van het energieverbruik en de deelnemers periodiek te voorzien van feedback op hun besparingsprestaties. In de volgende opsomming geven we aanknopingspunten om de meteropname en feedback te organiseren. Ook hier geldt dat al in de aanloopfase van de campagne de eerste stappen gezet moeten worden om de meteropname en feedback goed georganiseerd te krijgen. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 15

16 Organiseer de meteropname voor de weddenschap via een datasysteem. Verwerk de gegevens in een webbased systeem, zodat een deelnemer deze snel kan invoeren en meteen zijn of haar resultaten te zien krijgt (www.energiemanageronline.nl, Voor de juiste gegevens is het handig als de bewoners in het begin hun jaarlijkse energieeindafrekening bij de hand hebben. Tegelijkertijd kan uitleg worden gegeven over de rekening zelf; De meteropname kan ook onderdeel van de weddenschap zijn. Bijvoorbeeld: het maandelijks doorgeven van de meterstanden is een voorwaarde om de weddenschap te kunnen winnen. De start van de weddenschap kunt u gebruiken om te starten met het noteren van de energiegegevens, bijvoorbeeld door met de bewoners ter plekke een account aan te maken bij een online feedbacksysteem; Geef deelnemers feedback over hun gebruik en blijf (herhaalde) tips en adviezen geven; Blijf contact houden met de deelnemers om te voorkomen dat de aandacht verslapt. U kunt passief aandacht vragen door per brief of tussenstanden terug te melden of kiezen voor een actievere vorm zoals het organiseren van tussentijdse bijeenkomsten voor het uitwisselen van ervaringen en het bespreken van besparingsdoelen. Deze actieve vorm van elkaar ontmoeten en sociale activering werkt alleen bij mensen die zo n actieve aanpak waarderen; Als in de wijk slimme meters aangebracht gaan worden, biedt dat een gemakkelijke mogelijkheid om mensen feedback over hun energieverbruik te geven. Maar als dat niet het geval is, kunt u een digitaal webbased databestand inzetten, waarmee de standen op internet zijn in te vullen. Eventueel kunt u teruggrijpen op de ouderwetse meteropnamekaart. Voor het verzamelen van opnamegegevens kunt u met meteropnemers uit de wijk werken, die tegen een kleine vergoeding (bijbaantje) deze gegevens verzamelen. Ook kunt u werken met vrijwilligers voor het ophalen van meterstanden en ze belonen met een toepasselijk geschenk (zonnepaneel) voor een bepaald aantal opgehaalde en verwerkte formulieren; Terugkoppeling van energiebesparing kan gerelateerd worden aan het gemiddelde in de wijk of aan het verbruik van de buren in een vergelijkbaar huis. Belangrijk is om bij de getallen ook uitleg te geven over oorzaken van verschillen, zoals: type en staat van het huis, aantal personen in een huishouden; Huishoudens hebben in meerderheid wel een latente notie van energieverspilling, maar zijn zich nauwelijks bewust van de mogelijkheden om zelf actief en substantieel de energieconsumptie te verlagen. Daarom zullen er naast het maatwerk per huishouden, die hierboven kort beschreven is, ook herhalingsactiviteiten uitgevoerd moeten worden om concrete tips te blijven geven en de aandacht voor energiebesparing te behouden. Het inbouwen van meerdere feedbackmomenten leent zich goed voor een dergelijke aanpak. Continuïteit en herhaling is niet alleen de kracht van de reclame, maar werkt ook voor verandering van energiegedrag; De monitoring levert niet alleen voor de deelnemer waardevolle informatie op, maar ook voor de projectresultaten. Daarmee kan op een effectieve manier gevolgd worden wat de (tussen-) resultaten zijn en hoeveel er daadwerkelijk wordt bespaard; De prestatie-indicatoren moeten gerelateerd zijn aan het bespaardoel en de nulsituatie of startsituatie moet worden vastgelegd. Deze wordt dan vergeleken met latere meetmomenten om de voortgang te kunnen constateren. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 16

17 1.5 Afsluiting campagne Keuze wijk Analyse netwerk wijk Campagne start Voorlopers betrekken volgers Afsluiting Een besparingscampagne kent een bepaalde looptijd, waarna er een afsluiting plaatsvindt. Het einde van de campagne kan met een duidelijk markeringspunt worden neergezet in de vorm van een wijkbrede activiteit, bijvoorbeeld de bekendmaking uitslag weddenschap en het uitreiken van de prijzen. Voordelen van een afsluitende activiteit zijn: Een duidelijk einde voor de wijkbewoners; Een moment om de balans van de campagne op te maken en de resultaten voor de energie- en andere doelen terug te koppelen aan de deelnemers; (Nogmaals) een oproep te doen om vooral door te gaan met besparen; Een moment om de sociale samenhang binnen de wijk verder te versterken; Een moment om de start van een campagne in een andere wijk aan te kondigen. Een evaluatie van de campagne is waardevol om de effecten in kaart te brengen en om tot procesverbetering te komen voor besparingscampagnes in andere wijken. In hoofdstuk 4 gaan we nader in op monitoring en evaluatie en bespreken we wat en hoe je dat kunt doen. Op de volgende pagina hebben we het hele verhaal van dit hoofdstuk in een schema weergegeven. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 17

18 Schema 1: campagne-opzet Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 18

19 2. EFFECTIEVE BEÏNVLOEDING ENERGIEGEDRAG In dit hoofdstuk beschrijven we eerst kort wat energiegedrag inhoudt en met welke instrumenten dit het best beïnvloed kan worden. We beschrijven deze instrumenten apart en in combinatie, tevens komt het effect aan de orde en leggen we kort de werking uit. 2.1 Energiegedrag Het gaat in deze handleiding bij energiegedrag overwegend om gewoontegedragingen; kleine routines in het alledaagse handelen, bijvoorbeeld om de volgende energiezuinige handelingen of kleine technische besparingsmaatregelen: Tabel 1: besparingsacties en wat het mogelijk kan opleveren: Actie Besparing Besparing in Euro s Verwarm alleen in gebruik zijnde ruimtes en houd deuren gesloten 650 kg CO per jaar Thermostaat 1 graad lager 120 kg CO 2 35 per jaar Thermostaat een uur voordat je gaat slapen uitzetten 110 kg CO 2 30 per jaar 2 minuten korter douchen 170 kg CO 2 50 per jaar Spaardouche ipv gewone douche bij 8 min douchen 140 kg CO 2 45 per jaar Standby-verbruik verlagen 160 kg CO 2 65 per jaar Radiatorfolie aanbrengen 60 kg CO 2 20 per jaar Wassen op lagere temperatuur 40 kg CO 2 15 per jaar Drogen zonder droger als het weer het toelaat Gloeilampen vervangen door spaarlampen, tl- of ledverlichting 80 kg CO 2 30 per jaar 150 kg CO 2 60 per jaar - in de tabel is uitgegaan van een mogelijke besparing bij een gemiddeld huishouden. - de besparingen mogen niet zonder meer bij elkaar worden opgeteld. Menselijk gedrag: beredeneerd of automatisch We maken onderscheid tussen twee soorten gedrag: beredeneerd gedrag en automatisch gedrag. Slechts een klein deel, zo n 5% van ons gedrag, is beredeneerd gedrag: gedrag waar we over nadenken. Het overgrote deel gaat dus automatisch en is routinegedrag. Ook een groot deel van het energiegedrag is automatisch gedrag. Het doorbreken van dit gedrag is niet eenvoudig, maar het kan wel! Met de inzet van de juiste instrumenten. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 19

20 2.2 Drie succesvolle instrumenten om energiegedrag te beïnvloeden Op basis van ervaringen uit eerder uitgevoerde energiebesparingprojecten gericht op gedragsverandering weten we precies welke instrumenten effectief zijn in het beïnvloeden van energiegedrag en welke niet. Van elk hier genoemd instrument weten we welke besparing het in de praktijk opgeleverd heeft. Deze instrumenten zijn: o o o Voorlichting en advies op maat Afspraak en besparingsdoel Feedback Hieronder beschrijven we per instrument het effect en de werking Voorlichting en advies op maat Wat is voorlichting en advies op maat? Bij voorlichting en advies staat het informeren van deelnemers centraal. Voordat ze hun gedrag kunnen aanpassen moeten deelnemers eerst op de hoogte zijn van welke mogelijkheden ze hebben om energie te besparen. Het informeren kan variëren van een algemene voorlichtingsfolder tot een adviseur voor advies op maat op huisbezoek bij de deelnemer of met één of meerdere energiebespaarworkshops in kleine groepjes ( Tupperware-party s met bewoners). Waarom werkt dit instrument? Maatwerk! Gedragsverandering is pas mogelijk als mensen weten welk gedrag ze kunnen vertonen. Hiervoor is de juiste kennis nodig en een positieve attitude van de bewoner. Als je niet goed geïnformeerd bent, dan is de kans dat je goed besparingsgedrag gaat vertonen niet vanzelfsprekend, zelfs als je dit graag zou willen. Voor een besparingsproject is het een cruciale stap om deelnemers te vertellen hóe ze kunnen besparen. Daarvoor is de kennis van de thuissituatie van de deelnemer voor een advies op maat noodzakelijk. Het maakt bijvoorbeeld voor een advies uit of bewoners op gas of op elektriciteit koken. Een positieve attitude van de bewoner werkt positief door op het veranderen van gedrag. Vaak is alleen een uitleg niet voldoende om tot gedragsverandering te komen. Het kost moeite om gewoontegedrag te veranderen: mensen zullen verandering nalaten als er geen voordeel te behalen is, als ze het niet belangrijk genoeg vinden of als ze er geen zin in hebben. Door deelnemers niet alleen uit te leggen wat ze kunnen doen, maar ook door de voor- en nadelen in beeld te brengen, kan dit de aanzet geven voor laten we het maar eens proberen. Hoe specifieker het advies is gericht op de situatie van de deelnemer en hoe duidelijker de persoonlijke voordelen zijn: hoe groter het effect. Dit is tevens een verklaring waarom massamediale voorlichting maar een beperkt effect heeft. Resultaten uit voorbeeldprojecten Projecten waarbij voorlichting werd gegeven door het verspreiden van een boekje met tips, hebben een besparing opgeleverd tussen de 1 en 2% op het elektriciteitsverbruik en 3% op het gasverbruik. Projecten waar de deelnemers een advies op maat kregen gecombineerd met een besparingsdoel, leverde zowel aan gas als aan elektriciteit een besparing op van 5%. Deze resultaten leren ons dat hoe meer op-maat-advies gegeven wordt en hoe persoonlijker de voorlichting is, hoe groter de kans is op een hogere behaalde energiebesparing. Agentschap NL, NL Energie en Klimaat 20

Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering. Voor gemeenten en wooncorporaties

Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering. Voor gemeenten en wooncorporaties Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering Voor gemeenten en wooncorporaties - versie 1.2 - Agentschap NL, NL Energie en Klimaat Cees Egmond, e.a. Handleiding Energiebesparing door gedragsverandering

Nadere informatie

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening De waarde van directe feedback op energiegedrag Inhoud presentatie 1. Positieve testresultaten als basis voor vervolg 2.

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Word Klimaatstraatfeest-corporatie en help bewoners de woonlasten te verlagen Editie 5, november 2012 - mei 2013

Word Klimaatstraatfeest-corporatie en help bewoners de woonlasten te verlagen Editie 5, november 2012 - mei 2013 INFORMATIEBLAD Word Klimaatstraatfeest-corporatie en help bewoners de woonlasten te verlagen Editie 5, november 2012 - mei 2013 Het HIER Klimaatstraatfeest is de grootste en leukste energiebesparingswedstrijd

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis!

DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! DE OPGEWEKTE WONING CLUB Samen aan de slag, voor jouw duurzame huis! Wat is de Opgewekte Woning Club? De Opgewekte Woning Club is een slimme aanpak welke energiezuinig wonen en verbouwen bij woningeigenaren

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Advies Energiebesparing

Advies Energiebesparing Advies April 2015 2 1 Advies in hoofdlijnen Het advies 1. Waarom doen huurders wel of niet mee aan energiebesparende en -opwekkende maatregelen. 2. Hoe zijn huurders te verleiden tot energiebesparende

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

CO₂ Reductieplan. CO₂ Reductieplan. Datum 13-5-2015. Versie 1.1. Rapportnr 3B.RED-PLAN2015-1.1. Opgesteld door. A. van de Wetering & H.

CO₂ Reductieplan. CO₂ Reductieplan. Datum 13-5-2015. Versie 1.1. Rapportnr 3B.RED-PLAN2015-1.1. Opgesteld door. A. van de Wetering & H. 1 van 9 Datum Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 9 INHOUDSOPGAVE 1. CO₂ REDUCTIEBELEID Het

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Rijssen, Juli 2013 Auteur: L.J. Hoff Geaccodeerd door: M. Nijkamp Directeur Inhoudsopgave 1. Inleiding Pagina 3 2. Beleid CO₂ reductie Pagina 4 3. Borging CO₂ prestatieladder

Nadere informatie

Energiemanagementplan

Energiemanagementplan Energiemanagementplan Auteur(s): Guido Hartkamp Trudi Bunt-Esveld Versie 3.1 7 maart 2016 Inleiding Binnen ons Energiemanagementsysteem zullen we jaarlijks onze plannen beschrijven om te kunnen voldoen

Nadere informatie

In 10 stappen van project naar effect!

In 10 stappen van project naar effect! In 10 stappen van project naar effect! een handleiding voor slim zorgen > Betrek de belangrijke sleutelpersonen > Stel projectteam samen & kies pilotteams > Screen de huidige situatie > Organiseer een

Nadere informatie

Energie Management ACTIE Plan

Energie Management ACTIE Plan 1. Inleiding Het Energie Management ACTIE Plan (EMAP) geeft weer hoe binnen Arnold Maassen Holding de zogenaamde stuurcyclus (Plan-Do-Check-Act) wordt ingevuld om de prestaties en doelstellingen van het

Nadere informatie

Review CO 2 reductiedoelstellingen 2014

Review CO 2 reductiedoelstellingen 2014 Review CO 2 reductiedoelstellingen 2014 Conform niveau 5 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Datum: 10 febuari 2015 Referentie: 90005 Versie: 1.1 Status: Definitief Logitech B.V. Review CO 2 reductiedoelstellingen

Nadere informatie

Actief bezig met de I-CE!

Actief bezig met de I-CE! Actief bezig met de I-CE! Speciaal voor dorpshuizen heeft inrg een aantal leuke tips en weetjes over energiebesparing verzameld! In deze mail geeft inrg een aantal tips en weetjes over de I-CE die onlangs

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Evaluatie enquête Week van het sluipverbruik

Evaluatie enquête Week van het sluipverbruik Evaluatie enquête Week van het sluipverbruik Verzendatum enquête: 5 augustus 2015 Response verzameling: 21 augustus 2015 Verzonden herinneringen: 0 Aantal verzonden enquêtes: 103 Response: 29 ik was wel

Nadere informatie

Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie

Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie Energie besparen doen we samen! 18 november 2014 Ilse Hoenderdos Brabantse Milieufederatie Brabantse Milieufederatie Stichting, non-profit maatschappelijke belangenorganisatie Natuur, milieu, landschap

Nadere informatie

Themadag Energie op school

Themadag Energie op school De hele school doet mee aan Energie op school. De focus ligt op besparing door gedragsverandering. Leerlingen bedenken hoe je met zijn allen het energieverbruik kunt terugbrengen en ze ontwikkelen een

Nadere informatie

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting Energiezuinig wonen GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting 1)Waarom energie besparen? 2)Hoe kunt u energie besparen? 3)En de volgende stap! 1) Het klimaat verandert!

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Links van netbeheerders om de slimme meter aan te vragen (kies wie uw netwerkbeheerder is):

Links van netbeheerders om de slimme meter aan te vragen (kies wie uw netwerkbeheerder is): Uw slimme meter Iedereen krijgt gratis de komende jaren in plaats van een gewone energiemeter een zogenaamde slimme meter. Dat is een digitale energiemeter voor het gasverbruik en het elektriciteitsverbruik,

Nadere informatie

Energie Management ACTIE Plan

Energie Management ACTIE Plan 1. Inleiding Het Energie Management ACTIE Plan (EMAP) geeft weer hoe binnen Schulte en Lestraden B.V. de zogenaamde stuurcyclus (Plan-Do-Check-Act) wordt ingevuld om de prestaties en doelstellingen van

Nadere informatie

Introductie Buurtteam Oscar Rietkerk Introductie Buurkracht Marjan Hendriks Wijkscan Floris van Dijk Warmte camera Floris en Oscar Pauze Markt:

Introductie Buurtteam Oscar Rietkerk Introductie Buurkracht Marjan Hendriks Wijkscan Floris van Dijk Warmte camera Floris en Oscar Pauze Markt: Welkom! Programma Introductie Buurtteam Oscar Rietkerk Introductie Buurkracht Marjan Hendriks Wijkscan Floris van Dijk Warmte camera Floris en Oscar Pauze Markt: Bovenstaande onderwerpen Energie Coöperatie

Nadere informatie

Energie besparen met uw huurders

Energie besparen met uw huurders Energie besparen met uw huurders Mijn e-loket helpt u: uw energiebeleid te communiceren energielabels inzichtelijk te maken CO2 uitstoot met uw huurder te verminderen Mijn e-loket helpt uw huurders: bewust

Nadere informatie

Energiemanagementplan

Energiemanagementplan Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder Het Veldwerkbureau B.V. Niveau 3 Auteur(s): De heer G.R. Hartkamp De heer J.A. Möller Versie 2.0 17 december 2013 Definitief rapport Inleiding Binnen ons Energiemanagementsysteem

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

Slot evenement verslag ICASUS pilot Amersfoort

Slot evenement verslag ICASUS pilot Amersfoort Slot evenement verslag ICASUS pilot Amersfoort GELEERDE LESSEN BOTTOM UP AANPAK Basis voor concepten - FLEX4ALL - SOLAR4ALL - INSIGHT4ALL - TOGETHER4ALL - PROFIT4ALL Bottom-up engagement Tradi&onal Top-

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

(Energie) management-actieplan

(Energie) management-actieplan (Energie) management-actieplan Eis 3.B.2 Barendrecht, Oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk Inhoud 1. Inleiding 3

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Energiebesparing & huishoudens

Energiebesparing & huishoudens 1. Praktijk Wat is het probleem? Op welke knoppen kun je drukken? Amsterdam Smart City Smart Challenge! Energiebesparing in stedelijke omgeving Veel projecten in kantoren, huizen, bedrijven! 11 bedrijven!

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

WIJKAANPAK BERKUM STIMULEREN VAN ENERGIE BESPARING IN HET WONINGBESTAND VAN DE ZWOLSE WIJK BERKUM

WIJKAANPAK BERKUM STIMULEREN VAN ENERGIE BESPARING IN HET WONINGBESTAND VAN DE ZWOLSE WIJK BERKUM STIMULEREN VAN ENERGIE BESPARING IN HET WONINGBESTAND VAN DE ZWOLSE WIJK BERKUM OVER BERKUM Geschiedenis en ligging Berkum is een grote wijk in het oosten van Zwolle. Ten oosten van Berkum stroomt de rivier

Nadere informatie

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V.

ENERGIE ACTIEPLAN. Van der Wiel Holding BV. Conform NEN 50001 Oktober 2015 ENERGIE ACTIEPLAN VAN DER WIEL HOLDING B.V. ENERGIE ACTIEPLAN Van der Wiel Holding BV Conform NEN 50001 Oktober 2015 Verantwoordelijke voor dit verslag is de consultant van AMK Inventis Versie 2.0 Pagina 1 van 6 Scope 1 gasverbruik 1 Inregelen cv

Nadere informatie

De volgende vragen zijn voorgelegd aan 3.335 leden van Vereniging Eigen Huis.

De volgende vragen zijn voorgelegd aan 3.335 leden van Vereniging Eigen Huis. SLIMME METERS De volgende vragen zijn voorgelegd aan 3.335 leden van Vereniging Eigen Huis. Netbeheer Nederland en het Ministerie van Economische Zaken zijn aan het onderzoeken wat slimme meters wel en

Nadere informatie

Het Croqqer Cookbook: krijg samen meer voor elkaar

Het Croqqer Cookbook: krijg samen meer voor elkaar Het Croqqer Cookbook: krijg samen meer voor elkaar door Rob van de Star Inhoudsopgave Voorwoord...3 Hoe willen we werken?...4 De stem van onze "klant"...5 De buurt als ons anker...6 Copyright 2014, Croqqer

Nadere informatie

STAPPENPLAN CROWDFUNDING MET ENERGIEKE SCHOLEN

STAPPENPLAN CROWDFUNDING MET ENERGIEKE SCHOLEN STAPPENPLAN CROWDFUNDING MET ENERGIEKE SCHOLEN 1. De school voert de basislessen van Energieke Scholen uit. 2. Formuleer, op basis van de uitkomsten van de scan en de wensen van de school, de crowdfundvraag

Nadere informatie

Wat levert het de school en de kinderen op om hieraan mee te doen?

Wat levert het de school en de kinderen op om hieraan mee te doen? Veelgestelde vragen We kunnen ons voorstellen dat je na het lezen van alle informatie nog steeds vragen hebt. Daarom hebben we hier een en ander voor je op een rijtje gezet. Staat jouw vraag er niet bij?

Nadere informatie

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jaap Barink Telefoonnummer : (0570) 693369 Mail : j.barink@deventer.nl 2 Introductie Team Kennis en Verkenning

Nadere informatie

Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15

Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15 Achterbanbijeenkomst AH Woon 20 april 2015 Haren, Vries, Nieuw-Roden, Annen 20-04-15 Agenda 1. Welkomstwoord voorzitter AH Woon. 2. Huurbeleid 2015 en verder 3. Wat heeft AH Woon gedaan 4. Pauze 5. Er

Nadere informatie

Wanneer zijn zonnepanelen voor huurders interessant en hoe moet Acantus zonnepanelen inzetten, zodat het voor huurders en Acantus aantrekkelijk is?.

Wanneer zijn zonnepanelen voor huurders interessant en hoe moet Acantus zonnepanelen inzetten, zodat het voor huurders en Acantus aantrekkelijk is?. Onderwerp: reactie op advies HAG Zonnepanelen Bijlage: reactie op deelvragen Geachte heer, mevrouw, In september is de eerste huurdersadviesgroep (HAG) van Acantus gestart. U heeft deelgenomen aan deze

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Doe mee aan de jubilieum editie van de Klimaatverbond Energy Battle!

Doe mee aan de jubilieum editie van de Klimaatverbond Energy Battle! Doe mee aan de jubilieum editie van de Klimaatverbond Energy Battle! Dit najaar start de 5 de editie van de Klimaatverbond Energy Battle. Nederlandse gemeenten gaan de uitdaging aan om met drie teams van

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Energie: meerwaarde op de woningmarkt

Energie: meerwaarde op de woningmarkt Energie: meerwaarde op de woningmarkt Dirk Brounen (RSM Erasmus, dbrounen@rsm.nl) Nils Kok (UC Berkeley & Universiteit Maastricht, n.kok@maastrichtuniversity.nl) Op 26 november liet minister van der Hoeven

Nadere informatie

Bureau Waardenburg B.V. Communicatieplan Bijlage C Bij Energiemanagement actieplan

Bureau Waardenburg B.V. Communicatieplan Bijlage C Bij Energiemanagement actieplan Bureau Communicatieplan Bijlage C Bij Energiemanagement actieplan CULEMBORG, DECEMBER 2014, VERSIE 1 BUREAU WAARDENBURG B.V. Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Belanghebbenden (stakeholders) 3 2.1 Interne doelgroepen

Nadere informatie

Het Energie Legioen ... Samen maatschappelijke participatie. 23 september 2014. Anneke van Kollenburg Innovatiemanager

Het Energie Legioen ... Samen maatschappelijke participatie. 23 september 2014. Anneke van Kollenburg Innovatiemanager 23 september 2014 Het Energie Legioen Samen maatschappelijke participatie Anneke van Kollenburg Innovatiemanager Leyla Cakir Participatiemakelaar DOCK Achtergrond Wat zien we gebeuren in de maatschappij?

Nadere informatie

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL

ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL ENERGIE RONDGANG OP SCHOOL Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO 2 -zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Buurthuizen en activiteiten

Buurthuizen en activiteiten Invalshoek: een wijkbudget voor activiteiten We stoppen met de financiering van (een gedeelte van) de huidige activiteiten in de wijk en stellen per wijk een budget beschikbaar voor initiatieven van inwoners

Nadere informatie

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE 2 INLEIDING 3 01. HET CO2-REDUCTIEBELEID VAN ONS BEDRIJF 3

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonne - panelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Meerwaarde met Online Marketing Expertise

Meerwaarde met Online Marketing Expertise Meerwaarde met Online Marketing Expertise Webinar 26 mei 2015 Wat leer je in dit webinar? Nieuwe ontwikkelingen bij zelfstandig ondernemers De meest gestelde vraag door ondernemers Hoe je als VA daarop

Nadere informatie

Management review Coolmark B.V. Mei 2013

Management review Coolmark B.V. Mei 2013 Management review Coolmark B.V. Mei 2013 CO 2 Prestatieladder 2.1 Coolmark B.V. Zweth 6 2991 LH Barendrecht Postbus 393 2990 AJ Barendrecht Tel: 0180-751300 Fax: 0180-751305 E-mail: info@coolmark.nl Versie

Nadere informatie

Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS

Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS Gewoon meedoen in je eigen wijk! TOOLKIT VOOR WERKERS December 2012 1 Draaiboek Gewoon meedoen in je wijk! Aanleiding van dit draaiboek Gewoon Meedoen in je wijk is een pilotproject dat in 2010 en 2011

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonnepanelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Review CO2 reductiedoelstellingen

Review CO2 reductiedoelstellingen Review CO2 reductiedoelstellingen Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.2 3.B.1_2 Review CO 2 reductiedoelstellingen 23-09-2014 1/10 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1.

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3. 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Algemeen 2.2 Per scope

Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3. 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Algemeen 2.2 Per scope Energie management actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): F. Reijm () A.T. Zweers (A.T.

Nadere informatie

CROWDFUNDING ZONNEPANELEN

CROWDFUNDING ZONNEPANELEN CROWDFUNDING ZONNEPANELEN Je wilt graag zonnepanelen crowdfunden. Wat een geweldig doel! Wij helpen je graag op weg met goede ideeën en zorgen dat je met alle belangrijke elementen rekening houdt! Hiervoor

Nadere informatie

Peter Konings (Belastingdienst), Rutger Heerdink (UWV), Rene Backer (SVB), Sjoerd Weiland (RDW)

Peter Konings (Belastingdienst), Rutger Heerdink (UWV), Rene Backer (SVB), Sjoerd Weiland (RDW) Werkgroep Borging: Peter Konings (Belastingdienst), Rutger Heerdink (UWV), Rene Backer (SVB), Sjoerd Weiland (RDW) November 2013 Deze sheets bevatten achtergrondinformatie bij het plan Borging awareness

Nadere informatie

De kunst van het veranderen Gedrag van doelgroepen Agentschap NL 2010

De kunst van het veranderen Gedrag van doelgroepen Agentschap NL 2010 De kunst van het veranderen Gedrag van doelgroepen Agentschap NL 2010 De kunst van het veranderen, gedrag van doelgroepen 1 Colofon Dit is een uitgave van Agentschap NL in het kader van het moderatorenteam

Nadere informatie

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Energie Management Actieplan 2013 14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Inhoudsopgave 6.1 Reductiedoelstellingen 3 6.2 Plan van aanpak 3 6.3 Samenvatting 6 Energie Management Actieplan

Nadere informatie

Een overzicht 2015/2016

Een overzicht 2015/2016 Een overzicht 2015/2016 Wij zijn niet passief, wij besparen energie Ik ben niet lui, ik bespaar energie, een mooie Loesje, en helemaal waar. Energiebesparing is al decennialang een sleutelstrategie voor

Nadere informatie

Energie Audit verslag 2014 Energie Management Actieplan 2015

Energie Audit verslag 2014 Energie Management Actieplan 2015 Energie Audit verslag 2014 Energie Management Actieplan 2015 Energie Audit Verslag 2014/Energie Management Actieplan 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Bedrijf 4 3. Energieverbruik en energiegebruikers

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Een van de grote momenten van het oproepen van groepsgevoel zijn de nationale rampenacties (giro 555), zoals de actie na de tsunamis in Azie.

Een van de grote momenten van het oproepen van groepsgevoel zijn de nationale rampenacties (giro 555), zoals de actie na de tsunamis in Azie. Concept de nationale CO 2 actie ir. Wouter Baars (www.wouterbaars.net) Inleiding: Alhoewel er vele technologische mogelijkheden zijn om onze CO2 uitstoot omlaag te brengen is er gedragsverandering ( life

Nadere informatie

Cursus Elektriciteit besparen. 1. Inleiding 2. Energiebesparing 3. Quiz 4. Antwoorden

Cursus Elektriciteit besparen. 1. Inleiding 2. Energiebesparing 3. Quiz 4. Antwoorden Cursus Elektriciteit besparen 1. Inleiding 2. Energiebesparing 3. Quiz 4. Antwoorden DUW Parkstad DUW is een initiatief van Stichting EnviAA in samenwerking met: DUW Parkstad Wij geven gratis en onafhankelijk

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT.

MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT. MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT. ALLE PARAMETERS OP ÉÉN DASHBOARD ECOREFLECT INFORMEERT EN MOTIVEERT. Energiebesparing ontstaat niet alleen door slimme technische oplossingen.

Nadere informatie

Document: Energiemanagementplan

Document: Energiemanagementplan Energiemanagementplan Certificering op CO2-prestatieladder CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): De heer W. de Vries De heer H. Kosse 26 juni 2014 Definitief rapport Inhoudsopgave: blz. 1. Inleiding

Nadere informatie

Communicatie bij implementatie

Communicatie bij implementatie Communicatie bij implementatie Hoe je met een duidelijk communicatieplan software-implementaties positief beïnvloedt Een software systeem implementeren heeft, naast de nodige technische uitdagingen, ook

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie

Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie Energiemanagement 2014-2015 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2014 Revisie: 001 Opgesteld

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Energie Management Actieplan

Energie Management Actieplan Energie Management Actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Firma W. Zwaan en Zonen Auteur(s): Gerard Zwaan, CO2-functionaris, Firma

Nadere informatie

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14

Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten. Resultaten digitale verkenning 22 september 14 Aandacht voor voedsel bij Gelderse gemeenten Resultaten digitale verkenning 22 september 14 In het kort Doelgroep: Gelderse gemeenten Doel: verkennen behoefte aan provinciale ondersteuning bij faciliterende

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners ENERGIE ZUINIGER WONEN! Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners 1 Energiebesparingsproject Energie besparen is een zaak van iedereen. Daarom investeert Woonpartners samen met haar huurders

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan 2015. 25 september 2015

Energiemanagement actieplan 2015. 25 september 2015 Energiemanagement actieplan 2015 25 september 2015 Energie Management Actieplan 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Bedrijfsdoelstelling 4 3. Plan van Aanpak 5 4. Deelname

Nadere informatie

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven Het Katwijkse Sportweetje Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven digitale nieuwsbrief voor het verenigingsleven editie 2015.1 klik en lees het artikel van uw interesse volg

Nadere informatie

Monitoringsprotocol projecten gedragsverandering

Monitoringsprotocol projecten gedragsverandering Monitoringsprotocol projecten gedragsverandering Voor gemeenten en wooncorporaties Agentschap NL NL Energie en Klimaat ResCon, research & consultancy Dr. Ruud Jonkers Drs. Elles Janssen Amsterdam, november

Nadere informatie

Energie management actieplan

Energie management actieplan Energie management actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Zwatra B.V. Auteur(s): R. Egas, directie & CO2-functionaris, Zwatra B.V.

Nadere informatie

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen 02 Inhoud 1. Waarom deze brochure? 03 2. De feiten op een rij 05 3.

Nadere informatie

atworkshops Live online & interactief Experts in live, online & interactief leren en samenwerken

atworkshops Live online & interactief Experts in live, online & interactief leren en samenwerken atworkshops Live online & interactief Experts in live, online & interactief leren en samenwerken Hoe zorg je er in deze turbulente tijden voor dat mensen zich blijven ontwikkelen en relevant blijven voor

Nadere informatie