Gids. duurzame voeding. in overheidsrestaurants

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gids. duurzame voeding. in overheidsrestaurants"

Transcriptie

1 Gids duurzame voeding in overheidsrestaurants

2 Inhoudsopgave Inleiding Duurzame voeding Wat is duurzame voeding Duurzame voeding zichtbaar maken met de afdruk De ecologische voetafdruk: erop of eronder? Werken met een weekgemiddelde Belgische groentegerechten Gezonde voeding Een jaar lang duurzame voeding Begeleiding op maat van de keuken Informatie over duurzame voeding Aan de slag in de keuken Intakegesprek Nulmeting Het keukenatelier Intentieverklaring naar een duurzaam restaurant Opleiding vegetarisch koken in eigen keuken (sept/ okt) Een actieplan opstellen Hoe stel je een duurzaam weekmenu samen Leveranciers Opleiding seizoensgebonden voeding in eigen keuken (jan/feb) Evaluatie en bijsturing Communicatie Kostprijs Smaak en voedingswaarde

3 Inleiding Onze eetgewoonte heeft invloed op het milieu. De productie van voeding (plantaardig en dierlijk) kost energie en water. Om een grotere opbrengst te hebben worden vaak kunstmeststoffen en bestrijdingsmiddelen gebruikt. De producten worden vervoerd, vaak over lange afstanden, en verwerkt tot diverse voedingsmiddelen voor ze in de keuken terechtkomen. Wat we eten heeft ook impact op onze gezondheid. Denk maar aan de voorkeur voor veel (verse) groenten. Die geven ons lichaam onder andere vezels die nodig zijn voor een goede gezondheid. Vaak hangt de keuze voor gezonde voeding samen met de keuze voor duurzame voeding: je spaart energie, water en grondstoffen door een grotere portie groenten te verkiezen boven veel vlees. Een groeiende groep klanten is zich almaar meer bewust van deze milieuproblemen in relatie tot voeding. Zij zijn vragende partij voor een duurzaam aanbod in het restaurant waar ze soms dagelijks een maaltijd nuttigen. Diezelfde groep klanten kiest voor een lichte, gezonde dagschotel. Aan dit project nemen 11 grootkeukens van de federale overheid deel. Dat is goed voor ongeveer 3600 maaltijden per dag. Daarvoor wordt dagelijks 1,8 ton voedsel/ grondstoffen aangekocht voor 1 dagschotel. Dranken, voorgerecht, soep, snacks en desserts zijn daarbij niet inbegrepen. Grootkeukens kunnen een verschil maken. Hoe dat kan, lees je in deze gids. 3

4 1. Duurzame voeding 1.1 Wat is duurzame voeding? Duurzame voeding is voeding waarbij weinig energie wordt gebruikt, waarvan de impact op het milieu klein is en die door een milieuvriendelijke productie kwaliteitsvolle, gezonde producten produceert. Vijf principes staan daarbij centraal: 1. minder voedselkilometers door lokale seizoensgroenten en -vruchten 2. minder energie- en waterverbruik door de voorkeur voor plantaardige eiwitten boven dierlijke eiwitten 3. teeltmethodes met beperkte impact op het milieu, in de biologische landbouw is het gebruik van synthetische pesticiden en kunstmeststoffen verboden 4. een rechtvaardige landbouw: keuze voor fairtradeproducten en producten van de korte keten 5. evenwichtige en gevarieerde maaltijden met een voorkeur voor minder bewerkte producten. 1.2 Duurzame voeding zichtbaar maken met de voetafdruk Duurzame maaltijden kunnen er onderling heel verschillend uitzien, maar ze zijn in eerste instantie vooral herkenbaar aan een grote portie groenten van het seizoen. Daarmee weet je echter nog niet hoe de groenten zijn geteeld en of de maaltijd veel energie heeft gekost. We maken de duurzaamheid van een maaltijd zichtbaar aan de hand van 4 indicatoren die elk iets zeggen over een bepaald milieuprobleem. De watervoetafdruk (WV) toont de hoeveelheid water die is gebruikt voor de productie van de ingrediënten. De ecologische voetafdruk (EV) stelt de energie en ruimte voor die de maaltijd inneemt. De koolstofvoetafdruk (KV) geeft een beeld van de hoeveelheid uitgestoten broeikasgassen en de energiewaarde (EW) vertelt hoeveel energie je als mens krijgt door de maaltijd te eten. Als je met deze indicatoren werkt, kun je volgen hoe de keuken evolueert. Dat is motiverend voor de keukenploeg en voor de klant die ziet welke bijdrage hij levert door te kiezen voor een duurzame maaltijd. Voorbeeld Op Wereldwaterdag 2011 boden 5 hogescholen een duurzame maaltijd aan. We berekenden voor 1 maaltijd een ecologische voetafdruk van 14 m² en een watervoetafdruk van 1013 liter. Door minder vlees aan te bieden en te werken met seizoengroenten werd voor 2700 maaltijden een milieuwinst van m² en l bereikt. (zie bijlage 2 voor meer info). 4

5 1.3 De ecologische grens: erop of eronder? Om te bepalen wat een duurzame maaltijd precies is, hebben we voor elke indicator een grenswaarde bepaald: EV 10 m² WV 1500 l KV 1kg EW 700 kcal Elke warme maaltijd met een voetafdruk lager dan deze waarden beschouwen we als een duurzame maaltijd. Schotel je een klassiek weekmenu voor, dan zal een aantal maaltijden hogere scores hebben dan deze grenswaarden. Een klassiek rundvlees-aardappelen-groenten-bord is daar een voorbeeld van. Bij een aantal maaltijden, bijv. een pizza funghi, zullen de waarden rond de grens of zelfs eronder liggen. 1.4 Werken met een weekgemiddelde Om voldoende variatie in de dagschotels mogelijk te maken, kiezen we voor duurzame weekmenu s. De grenswaarden voor de voetafdrukken worden als weekgemiddelde bekeken. Dit geeft je de ruimte om een weekmenu samen te stellen waarin zowel maaltijden voorkomen met een voetafdruk boven als onder de grenswaarde. Je kunt de EV en de WV van een maaltijd zelf berekenen op 1.5 Belgische groentegerechten Als je een jaar lang duurzame weekmenu s aanbiedt, dan heb je een aantal principes toegepast. In dit project leggen we de nadruk op 2 principes waarvoor we een aantal acties hebben geformuleerd: De voorkeur geven aan plantaardige eiwitten boven dierlijke eiwitten 20% minder vlees per week voor de warme maaltijden met vlees en wekelijks minstens één vegetarische maaltijd als dagschotel; een stijging van het aantal warme vegetarische maaltijden met minstens 5% t.a.v. de nulmeting van elk restaurant. Voedselkilometers beperken door te kiezen voor lokale en seizoensgebonden groenten en fruit minimaal 70% seizoensgroenten van Belgische oorsprong: in de saladbar, op de broodjes en in de warme maaltijden. 5

6 1.6 Gezonde voeding Meer en meer grootkeukens profileren zich met gezonde en kwaliteitsvolle voeding. De Sodexoketen bijvoorbeeld stelde een charter op over gezonde voeding om zo aan de doelstellingen van het Nationaal Voedings- en Gezondheidsplan (NVGP) te kunnen voldoen. Uit peilingen bij de Belgische bevolking blijkt immers dat we gemiddeld te veel verzadigde vetten, zout en suiker eten en te weinig groenten, fruit en volkoren producten. Door te veel verzadigde vetten en suikers te eten dreigt de energiebalans uit evenwicht te raken en is er kans op zwaarlijvigheid. De basis van gezonde voeding bestaat uit gevarieerde maaltijden met veel groenten, granen en aardappelen, op smaak gebracht met wat vetstof en/of wat vlees en vis. In dit project nemen we twee aspecten van de aanbevelingen van het NVGP op: de keuze voor meer volkoren producten de energie-inname beperken en daarbij vooral de inname van verzadigde vetten omdat ze een negatieve invloed hebben op cholesterol, hart- en bloedvaten Hoe gezond een maaltijd is, is moeilijk in cijfers weer te geven. Voor de maaltijden die we in dit project hebben uitgewerkt, hebben we telkens de energiewaarde vermeld in kcal. Al deze menu s zijn energie-arm; ze tellen minder dan 700 kcal. Je kunt de energiewaarde van voedingsmiddelen zelf berekenen op Door de gezondheidsaanbevelingen van het NVGP toe te passen, zal de voetafdruk van de maaltijden automatisch dalen. De actieve voedingsdriehoek stelt de verhoudingen tussen de productgroepen helder voor en is een goed communicatiemiddel. Voor meer info: VIGeZ 6

7 De ecologische voetafdruk (EV) Vruchtbare grond, fossiele brandstoffen, water, propere lucht, plaats om afval te stockeren al deze dingen zijn slechts in beperkte mate beschikbaar. De ecologische voetafdruk van een persoon geeft aan welke oppervlakte er wordt gebruikt door die persoon om zijn/haar leven te kunnen leiden. De koolstofvoetafdruk (KV) De aarde warmt op door de uitstoot van broeikasgassen. We zijn erg afhankelijk van olie en dat zorgt voor hoge concentraties CO2 in de atmosfeer. Naast CO2 zorgen ook methaan (afkomstig van herkauwers en bacteriën) en stikstofoxide (afkomstig van o.a. brandstoffen en meststoffen) voor een versterking van de opwarming. Om het geheel meetbaar te maken zet men alle broeikasgassen om in CO2-equivalenten zodat we met één indicator alle aspecten die een rol spelen bij de opwarming van de aarde kunnen weergeven. Dat is de koolstofvoetafdruk. De watervoetafdruk (WV) De watervoetafdruk is een maat voor het watergebruik van een product over de hele productieketen en geeft een beeld van de hoeveelheid verborgen water. We verbruiken elk 7400 l water per dag. 120 l daarvan is drinkbaar water dat we gebruiken in de keuken, voor de douche en de was. Het grootste waterverbruik schuilt daar waar je het niet meteen verwacht: in de productie, de distributie en de verwerking van kleding, toestellen en voeding. Dit hoge verborgen waterverbruik veroorzaakt problemen; nog niet meteen bij ons, maar bijvoorbeeld wel in Kenia, de productieplaats bij uitstek voor verse prinsessenboontjes. De energiewaarde (EW) De hoeveelheid energie die aanwezig is in ons voedsel wordt uitgedrukt in kilocalorieën (kcal of Cal) of in kilojoules (kj). Eiwitten, vetten en koolhydraten zijn onze energieleveranciers. Het lichaamsgewicht van een volwassene blijft constant wanneer de hoeveelheid opgenomen energie gelijk is aan de hoeveelheid verbruikte energie. Gezonde voeding bevat een mix van energiebronnen, in de volgende verhouding: 55% koolhydraten max. 35% vetten (waarvan max. 10% verzadigde vetten) 10 à 15% eiwitten 7

8 2. Een jaar lang duurzame voeding Een grootkeuken verduurzamen lukt niet op een dag. Bij de omschakeling spelen heel wat factoren een rol. Het traject dat we hier voorstellen neemt één jaar in beslag. Op het einde heb je voldoende praktische kennis en achtergrondinformatie om het proces zelf verder te zetten. Verduurzamen stopt immers niet na één jaar: blijvende aandacht is nodig om het aanbod van leveranciers te screenen op duurzame producten, om nieuwe recepten uit te testen, om successen uit te wisselen en om een goede communicatie(strategie) naar de klant toe te passen. 2.1 Begeleiding op maat In dit project is er voor elke keuken begeleiding op maat door de projectmedewerkers van Ecoconso, Ecolife en Velt (zie bijlage 9). Elke deelnemende keuken krijgt een coach. Je kunt bij deze coach terecht voor: begeleiding bij het intakegesprek en de opstelling van het actieplan de berekening van de maaltijden vragen over duurzame voeding, over leveranciers, over de opleidingen 2.2 Informatie over duurzame voeding Praktijkfiches In 8 praktijkfiches krijg je tips over diverse thema s en bereidingswijzen. De fiches worden ter beschikking gesteld tijdens de opleidingen: Hoe werk je met tofoe en seitan? Peulvruchten in de keuken. Kleine vleesporties en vervanging van rundvlees. Vegetarische burgers en andere kant-en-klare vegetarische gerechten. Granen in de keuken (boekweit, spelt, gierst e.a.). Salades met de slakalender. Koken met streekproducten. Vergeten groenten: een overzicht Opleidingen voor koks en keukenpersoneel Praktijkervaring doe je op tijdens de opleidingssessies. Samen met een kok die ervaring heeft met het bereiden van duurzame maaltijden, maak je eenvoudige, lekkere en duurzame maaltijden klaar. Een keuken duurzamer maken gebeurt het best stap voor stap. Het beginpunt is grondig nadenken over wat je op dit moment klaarmaakt en hoe je dat doet. Je doet kennis op over duurzame voeding en je zet de nieuwe inzichten om in de praktijk. De communicatie naar personeel en de klanten over deze stappen is uiteraard erg belangrijk. 8

9 3. Aan de slag in de keuken 3.1 Intakegesprek Gedurende anderhalf uur leren de kok en de beheerder hun coach kennen. De coach maakt op zijn beurt kennis met de werking van de keuken. De coach gaat op zoek gaat naar de drijfveren van de kok en de beheerder. Zo wordt een begeleiding op maat uitgewerkt. 3.2 Nulmeting De checklist wordt ingevuld op basis van de informatie uit het intakegesprek (zie bijlage 1): algemene gegevens om de globale milieu- en gezondheidswinst te kunnen berekenen; gegevens over duurzame voeding (kies daarvoor één weekmenu, noteer alle ingrediënten voor 1 persoon op het tweede blad van de checklist). De leveranciers waarmee de keuken samenwerkt, worden in een lijst genoteerd. Aan de hand van deze documenten berekent de coach wat de gemiddelde EV, WV, KV en EW zijn. 3.3 Het keukenatelier Alle deelnemende keukens (kok, beheerder, communicatieverantwoordelijke) worden uitgenodigd voor een gezamenlijk keukenatelier. In het keukenatelier wordt het project toegelicht. Aan de hand van een demonstratie van 2 chef-koks en een proeverij laten we de koks kennismaken met de duurzame grootkeuken. De berekeningen van elke keuken door de coach worden aan de beheerder overhandigd en vormen de basis voor het actieplan. 3.4 Intentieverklaring naar een duurzaam restaurant De intentieverklaring kun je gebruiken om zowel intern als extern te communiceren over de stappen die je zult ondernemen. Bespreek de intentieverklaring met collega s, onderteken ze en hang ze bij voorkeur op in het restaurant. Je ontvangt de intentieverklaring tijdens het keukenatelier. 9

10 3.5 Opleiding vegetarisch koken in eigen keuken (sept-okt) Wat is de rol van vlees in een maaltijd en waarom zou je vlees verminderen? Deze en een hoop andere vragen worden beantwoord tijdens deze opleiding. Deze opleiding is bedoeld voor de koks, de beheerder en het keukenpersoneel. Programma voorstelling van de 5 praktijkfiches over vleesvermindering bereiding van een vegetarische gerecht bespreking deelname dag van de duurzame ontwikkeling en donderdag veggiedag overlopen van het actieplan: deel I vegetarische maaltijden in de keuken 3.6 Een actieplan opstellen Na de opleiding vul je het actieplan in (bijlage 5). Je noteert alle acties die je zult uitvoeren. Kies voor acties die realistisch zijn, maar toch een voldoende groot verschi l betekenen met de huidige situatie. Houd bij de planning rekening met themaweken of andere acties die de keuken nu al onderneemt. Achtergrondinformatie over alle acties vind je in bijlage Maaltijden met 20% minder vlees Onderneem de volgende stappen: 1. Bepaal op welke dag(en) je een maaltijd met 20% minder vlees wilt aanbieden. 2. Bepaal op welk type maaltijd je deze actie wilt toepassen: dagschotel, broodje, pasta, salade 3. Bepaal het startmoment. Voorzie twee tot drie weken de tijd om de actie voor te bereiden en het startmoment te bepalen. 4. Stel het menu op voor de eerste vier weken vanaf het startmoment. Gebruik de recepten uit de opleiding, bijlage 3 en fiches 1 tot Voer de actie uit en communiceer erover (zie 3.10 communicatie). 6. Evalueer de actie wekelijks (zie 3.9 evaluatie). 20% minder vlees betekent... Oorspronkelijke maaltijd Nieuwe maaltijd 200 gram vlees 150 gram vlees 120 gram vlees 160 gram vlees 120 gram vlees 100 gram vlees 10

11 3.6.2 Wekelijks een vegetarische dagschotel In dit project is het de bedoeling dat er minstens 1 vegetarische dagschotel per week wordt aangeboden, op donderdag (cfr. donderdag veggiedag Eva vzw). Als je al een vegetarische schotel aanbiedt, raden we je aan om het eerste jaar het aantal vegetarische schotels te beperken. Dat creëert ruimte om de bereidingswijzen en producten voor vegetarische voeding te leren kennen en een mooi resultaat neer te zetten. 1. Bepaal het startmoment. Voorzie voldoende tijd om de actie voor te bereiden en het startmoment te bepalen. Een interessant startpunt is 20 oktober, de dag van de duurzame ontwikkeling, een initiatief van POD DO. 2. Stel het menu op of pas het al opgestelde menu aan voor de eerste vier weken vanaf het startmoment. Je kunt de recepten uit de opleiding en de fiches 1 tot 5 gebruiken. 3. Opmerking: zorg ervoor dat je toch telkens een eenvoudige vleesmaaltijd aanbiedt, naast de vegetarische dagschotel zodat klanten zelf de keuze voor vegetarisch kunnen maken. 4. Voer de actie uit en communiceer erover (zie 3.10 communicatie). 5. Evalueer elke week hoe de actie is verlopen (zie 3.9 evaluatie) Seizoensproducten uit eigen streek 1. Bepaal op welke dag(en) je ingrediënten van het seizoen en uit eigen streek wilt aanbieden. 2. Bepaal het type maaltijd waarop je deze actie wilt toepassen. 3. Bepaal het startmoment. Voorzie twee tot drie weken tijd om voor te bereiden. 4. Bespreek met de leverancier het aanbod aan seizoens- en streekgebonden producten. 5. Stel het menu op of pas het aan voor de eerste vier weken vanaf het startmoment. Gebruik de recepten uit de opleiding en de fiche 6 tot Voer de actie uit en communiceer erover (zie 3.10 communicatie). 7. Evalueer wekelijks (zie 3.9 evaluatie) Overige acties die je kan ondernemen Energie-arme maaltijden (gebruik de voorbeeldrecepten met een lage energiewaarde uit de opleiding) Minder bewerkte producten Biologische ingrediënten (te bespreken met de leveranciers of nieuwe leveranciers contacteren) Fairtradeproducten (te bespreken met de leveranciers of nieuwe leveranciers contacteren) 11

12 3.7 Hoe stel je een duurzaam weekmenu samen? Om de voetafdruk van een weekmenu (dagschotel) laag te houden kun je volgende richtlijnen hanteren. Vis, vlees en vervangers 1 keer vis 1 keer rood vlees (rund of lam) of gehakt 1 à 2 keer gevogelte of varkensvlees) 1 à 2 keer vegetarisch schotels: eieren, peulvruchten, vleesvervanger of groenteburger Groenten Alle dagen seizoensgroenten: rauwkost, bereide en gepureerde Aardappelen en granen 3 keer aardappelen, pasta of rijst: gekookt of gestoomd 1 keer aardappelen: gefrituurd 1 keer volkoren pasta Soep Dagelijks met seizoensgroenten Nagerecht 2 keer fruit of fruitsla van het seizoen 2 keer zuivel: op dagen dat je een vegetarische maaltijd geeft max. 1 keer gebak 12

13 3.8 Leveranciers Het aanbod aan duurzame producten groeit. De handel spitst zich almaar beter toe op de vragen van grootkeukens. Maar het kan nog veel beter; duurzame voeding voor grootkeukens zit nog in een pioniersfase. Door in dialoog te gaan met leveranciers over de wensen van je keuken kunnen vraag en aanbod op elkaar worden afgestemd. Er zijn grote, goed georganiseerde leveranciers (bijv. Java). Vaak is hun aanbod aan duurzame producten eerder beperkt. Dat komt vooral omdat de vraag nog beperkt is. Stilaan komt daar verandering in. Vraag naar duurzame producten zodat de leveranciers ze opnemen in hun assortiment. Gespecialiseerde leveranciers verkopen alleen maar duurzame producten. Zij zijn vooral interessant als je grote volumes afneemt. Lokale leveranciers, kleine producenten of verwerkers kun je aanspreken voor lokale producten. Hun afzet is meestal niet afgestemd op grootkeukens. Maak goede afspraken en begin met kleine bestellingen. Meer informatie over leveranciers van duurzame producten vind je op: Deze lijsten zijn niet volledig. Je kunt zelf of samen met de coach op zoek gaan naar lokale leveranciers. 3.9 Opleiding seizoensgebonden voeding in eigen keuken (dec-jan) Wat is het verband tussen seizoensgroenten en lokale producten? Hoe kun je vergeten groenten mooi presenteren? Op het programma voorstelling van de fiches bereiding van een seizoensgebonden gerecht evaluatie dag van de duurzame ontwikkeling en van de al ondernomen acties aanvulling van het actieplan voor de acties over seizoensgebonden voeding 13

14 3.10 Evaluatie en bijsturing Evalueer de acties tussentijds en stuur bij als dat nodig is. In december is er een evaluatie-overleg gepland met alle beheerders. De volgende vragen kun je gebruiken als houvast. Aankoop nieuwe ingrediënten Zijn de juiste hoeveelheden geleverd? Werd de leveringstermijn gerespecteerd? Verliep de betaling vlot? Was de kwaliteit van de producten goed? Bereiding van de maaltijd Was de bereidingstijd vergelijkbaar met de bereiding van een klassieke maaltijd? Was de receptuur duidelijk? Verkoop Was het aantal verkochte schotels volgens de verwachtingen van de dag? Wat was de reactie van de klant? Was hij tevreden over dit initiatief en de maaltijd? Communicatie Was het personeel op de hoogte van de actie en was het gemotiveerd om deel te nemen? Heeft de klant de actie(s) opgemerkt? Als je folders hebt uitgedeeld, heb je een idee hoeveel klanten er eentje hebben meegenomen? Nieuwe inzichten Noteer welke dingen voor verbetering vatbaar zijn. Noteer de successen en hoe je ze de volgende keer nog kunt versterken. Tevredenheid van de klant! Natuurlijk is het uitermate belangrijk dat de klant tevreden is over wat je serveert en het best vanaf de eerste ontmoeting met duurzame voeding. Je kunt positieve reacties verzamelen en de klant betrekken bij het proces door bijvoorbeeld 5 tot 10 goede klanten gedurende een maand één keer per week gratis te laten proeven van de duurzame maaltijd. Breng bij de oproep de deelnemers op de hoogte van de bedoeling en vraag of ze open staan voor duurzame voeding. Voorwaarde is dat ze feedback geven over de maaltijd. 14

15 3.11 Communicatie Communicatieplanning en -middelen Het is heel belangrijk om te tonen wat je bereikt hebt met de acties, aan de klanten en aan collega s. Je kunt dat doen door middel van posters, flyers of staanders op de tafel. De communicatie moet zorgvuldig gebeuren en via de volgende stappen: Bij de start van het project breng je de klanten op de hoogte van de omschakeling. Dat kun je doen met de intentieverklaring. Die wordt het best op een zichtbare plaats gehangen. Vanaf het startmoment zorg je voor zichtbare informatie over de actie die je die dag in de kijker zet. Je kunt de gerealiseerde besparingen communiceren. Gebruik daarvoor de berekeningen van het oorspronkelijke gerecht en de berekeningen na toepassing van de actie(s). Deze gegevens worden je bezorgd door de coach. Vermenigvuldig beide getallen met het aantal schotels dat je verwacht te verkopen. Het verschil tussen beide getallen geeft de besparing aan. (zie bijlage 2 voor een voorbeeld) Elk jaar is er op 20 oktober de dag van de duurzame ontwikkeling. In de week waarin deze dag valt, worden allerhande activiteiten in verband met duurzame voeding georganiseerd. Specifiek voor grootkeukens wordt er een spaarkaartenactie georganiseerd. Elke klant die zijn spaarkaart vult met 10 vegetarische maaltijden, maakt kans op een mooie prijs. Bij de actie is aankondigingsmateriaal voorzien (affiches en displays). De actie wordt toegelicht tijdens het keukenatelier. Inspelen op bestaande campagnes. Je kunt communicatiemateriaal aanvragen bij verschillende organisaties die rond duurzame voeding werken. Je vindt een overzicht in bijlage 8. Enkele tips Overleg goed met de communicatieverantwoordelijke. Duid in de toog aan wat duurzaam is. Leg folders of bladwijzers op de tafels; veel mensen lezen graag iets tijdens of net na de maaltijd. Zorg ervoor dat het personeel kan antwoorden op de vragen van de klant over de campagne. Laat je niet ontmoedigen door negatieve reacties. Niet elke klant zal meteen te vinden zijn voor een vegetarische maaltijd. De doorsneeklant moet wennen aan nieuwe smaken. Geef hem daarvoor voldoende tijd. Zorg er vooral voor dat de maaltijden lekker en aantrekkelijk zijn! Interne communicatie Een goede communicatie met het keukenpersoneel is heel belangrijk! Voor veel personeelsleden zal het begrip duurzame voeding niet bekend zijn. Tijdens de twee opleidingen maakt het personeel er kennis mee. Bespreek na de opleidingen met het keukenpersoneel wat jullie hieruit leren en hoe jullie keuken duurzame klemtonen zal leggen. 15

16 4. Kostprijs Als je omschakelt naar duurzame voeding, dan gebeurt dat bij voorkeur binnen het huidige budget. Een aantal duurzame producten is wat duurder. Wat niet betekent dat de volledige maaltijd duurder hoeft te zijn. Bereid je een gevarieerde en evenwichtige maaltijd met veel groenten en minder dierlijke eiwitten, dan kan de maaltijd aan dezelfde prijs worden aangeboden of zelfs goedkoper. In een maaltijd is vlees meestal het duurste ingrediënt. Bioproducten Bio is gemiddeld een derde duurder dan niet-bio omdat de opbrengst per hectare gemiddeld 20% lager is en bioproducten meer arbeidstijd vragen. Maar niet alle bioproducten zijn 30% duurder. Hotelschool Ter Groene Poorte maakte in samenwerking met Biofresh een weekmenu aan 3,00 per persoon waarin een biologisch soep, hoofdgerecht en dessert zijn inbegrepen. Biomaaltijden hoeven niet per definitie duurder te zijn. Laat je goed informeren door je leverancier en kies voor bioproducten van het seizoen. 16

17 5. Smaak en voedingswaarde Vers of diepvries De voedingswaarde van diepvriesproducten verschilt niet veel van die van verse groenten die pas na enkele dagen op je bord liggen omdat ze over een lange afstand worden getransporteerd. Verse lokale seizoengroenten genieten onze voorkeur. De voedingswaarde van groenten in blik of pot is lager en de smaak van verse groenten is doorgaans beter dan die van diepvriesgroenten. Biologische producten Biologische producten hebben meestal meer smaak en een hogere voedingswaarde, omdat er wordt gekozen voor een bodem met een hogere vruchtbaarheid via organische bemesting. De planten kunnen meer mineralen opnemen en hebben een hoger drogestofgehalte: de concentratie aan voedingsstoffen is hoger. Vee dat biologisch is opgekweekt, heeft meer tijd gehad om zich te ontwikkelen. Daardoor wordt de smaak van vlees en vaak ook van zuivel intenser en bevat het minder water. Je hebt minder nodig om hetzelfde resultaat te verkrijgen. Philippe Renard, pionier-biogrootkeukenchef kiest in zijn bedrijfskeuken in Luik voor bio. Zoek zijn filmpje op Google Video via de zoekterm Philippe Renard. Vlees en vleesvervangers In onze traditionele keuken is vlees een belangrijke smaakmaker. De smaak van vlees wordt doorgaans als rijk ervaren door de aanwezigheid van vetten. Maar ook gewoonte speelt bij het ervaren van smaak een rol. Als je vlees vervangt moet je daar rekening mee houden. Gebruik je veel groenten en een vleesvervanger, dan is het belangrijk om de smaak van de ingrediënten ten volle tot uiting te brengen. Kruid je ze goed en gevarieerd, dan worden groenten en vleesvervangers heerlijke smaakbommetjes. De voedingswaarde van vlees en zuivel is hoog: naast essentiële aminozuren bevatten ze ook heel wat vitaminen. Langs de andere kant bevatten ze meer verzadigde vetten dan plantaardige voedingsmiddelen. 17

18 Een initiatief van In samenwerking met

19 Bijlagen Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Bijlage 7 Bijlage 8 Checklist nulmeting Berekening van de milieuwinst: een voorbeeld Vijf duurzame receptideeën Informatie voor leveranciers Actieplan duurzame overheidsrestaurants Acties voor duurzame voeding Bestaande campagnes en campagnematerialen Voorstelling projectteam

Activiteit 3: aan de slag met de waterfoodprint

Activiteit 3: aan de slag met de waterfoodprint Activiteit 3: aan de slag met de waterfoodprint Doelstellingen De leerlingen kunnen voor een menu berekenen wat de water- en ecologische voetafdruk is van de ingrediënten. De leerlingen kunnen voor een

Nadere informatie

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN.

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. GEZONDHEID INFOBLAD DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. BRON: VIGeZ, 2011. De actieve voedingsdriehoek. De actieve voedingsdriehoek geeft je een idee

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Genieten. van lekker eten

Genieten. van lekker eten Genieten van lekker eten Food Connect Passie voor eten Een maaltijd die met liefde is gekookt, dat is elke dag weer een cadeautje. Aan onze maaltijden proef je dat ze met aandacht zijn bereid. We kiezen

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek Geeft weer - Wat je dagelijks zou moeten eten - Hoeveel je best beweegt Voor iedereen vanaf 6 jaar De actieve voedingsdriehoek Is gebaseerd

Nadere informatie

2. RECEPTEN. 2.1 Wok met rijst, kip en groentjes. Portie voor 4 personen

2. RECEPTEN. 2.1 Wok met rijst, kip en groentjes. Portie voor 4 personen 1. INLEIDING In een evenwichtige gezonde voeding is het belangrijk om iedere dag een goeie portie groenten en fruit te eten. Deze kunnen soms duur oplopen. Daarom is het belangrijk om groenten en fruit

Nadere informatie

Eet, drink en. beweeg!

Eet, drink en. beweeg! Eet, drink en. beweeg! WAAROM? Gezond eten en regelmatig bewegen gaan hand in hand. Door een gevarieerde voeding te combineren met voldoende lichaamsbeweging zorgen we ervoor dat we het risico op allerlei

Nadere informatie

Veranderingen die aan zijn te raden als je gezond maar zo wel Lowbudget mogelijk wilt eten:

Veranderingen die aan zijn te raden als je gezond maar zo wel Lowbudget mogelijk wilt eten: Lowbudget tips: Zet gezond eten op prio 1, misschien moet je er wat anders voor laten Gezond budget eten vraagt om je inzet. Snel even de supermarkt doorrennen en veel kant en klaar producten gaat niet

Nadere informatie

Stappenplan. 1. Wat is het draagvlak? Hoe kan je het draagvlak verbreden?

Stappenplan. 1. Wat is het draagvlak? Hoe kan je het draagvlak verbreden? op school Scenario Stappenplan Het stappenplan is een handige leidraad als je van plan bent om Donderdag Veggiedag in te voeren op school. Je moet immers bij veel dingen stilstaan en het is belangrijk

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Gezonde recepten avondeten. Gezonde recepten avondeten

Gezonde recepten avondeten. Gezonde recepten avondeten Gezonde recepten Gezonde recepten Vraag jij je ook wel eens af wat gezonde recepten zijn en wat nu gezond is en wat niet? Er zijn zoveel geluiden in voedingsland, dat je soms de weg kwijt kunt raken. Wat

Nadere informatie

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit

Geef kanker. minder kans. eet volop. groente en. fruit Geef kanker minder kans eet volop groente en fruit Iedereen heeft zo zijn eetgewoonten. De één eet wat meer dan de ander. De één lust graag dit, de ander dat. Vaste eetgewoonten zijn er steeds minder.

Nadere informatie

De interne werking van de collegekeuken. Een evenwichtig aanbod om gevarieerd te eten

De interne werking van de collegekeuken. Een evenwichtig aanbod om gevarieerd te eten De interne werking van de collegekeuken onder het motto Een evenwichtig aanbod om gevarieerd te eten De De interne keuken - voorstelling - van van een een dag dag De De interne interne keuken keuken -

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Taken voor Module 1

Inhoudsopgave. Taken voor Module 1 wr kbok, S I T A u T I S R L TAKN, N N S S L L D O M MTHODN Inhoudsopgave Taken voor Module 1 1.1 Vegetarisme van gisteren tot vandaag... 4 Leersituatie: veggie of niet?... 4 1.2 Waarom kiezen mensen in

Nadere informatie

VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL

VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL Een duurzame grootkeuken in Etterbeek. Universiteit - www.vub.be Projectdragers & contact: Mr. Philippe Merckx, Diensthoofd Restaurant, pmerckx@vub.ac.be Mevr. Rebecca Lefevere,

Nadere informatie

Een operatie? Let op uw voeding!

Een operatie? Let op uw voeding! Een operatie? Let op uw voeding! Belangrijk Om een operatie en uw herstel zo goed mogelijk te laten verlopen is het belangrijk dat u lichamelijk in een zo goed mogelijke conditie bent. Een goede voedingstoestand

Nadere informatie

EVA vzw - duurzame voeding voor steden en gemeenten - BBL studiedag 1

EVA vzw - duurzame voeding voor steden en gemeenten - BBL studiedag 1 Minder vlees, meer verantwoord Maureen Vande Cappelle, EVA vzw Tobias Leenaert, EVA vzw EVA vzw zet zich in voor de maximale productie en consumptie van plantaardige voeding, ter vervanging van dierlijke,

Nadere informatie

Topsport en Voeding V R I J D A G 2 8 M A A R T 2 0 1 4 Z N B A S A R A I P A N N E K OE K S P ORTVOEDINGSADVIES

Topsport en Voeding V R I J D A G 2 8 M A A R T 2 0 1 4 Z N B A S A R A I P A N N E K OE K S P ORTVOEDINGSADVIES Topsport en Voeding V R I J D A G 2 8 M A A R T 2 0 1 4 Z N B A S A R A I P A N N E K OE K S P ORTVOEDINGSADVIES Het menu voor de ouders Even voorstellen Voedingspiramide Basissportvoeding Koolhydraten,

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding

Gezonde voeding. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? De betekenis van eten voor mensen. Gezonde voeding Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gezonde voeding. Nu vraag je je misschien af wat dit met de horeca te maken heeft. Gasten komen toch naar een horecabedrijf om lekker te eten en toch niet

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Voeding na transplantatie 1 Algemene voedingsrichtlijnen Jemina Van Loo 24/06/2013 2 Inleiding Optimale gezondheid bereiken of bewaren 1) Medicatie 2) Gezonde voeding gezond gewicht gezonde voedingskeuzes

Nadere informatie

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage.

Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. Mensen in de ruimte GROEP 5-6 58 50 minuten 1 en 23 Pak voor de activiteit Hoe eten astronauten? de foto van de etende astronaut uit de bijlage. De leerling: weet dat voedsel in de ruimte gaat zweven weet

Nadere informatie

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas.

Werkboekje. Brood op de plank 2 e Klassen 2012. Dit boekje is van..klas. Werkboekje Brood op de plank 2 e Klassen 2012 Dit boekje is van..klas. WERKEN IN DE BINDELMEERCATERING INLEIDING De komende week zullen jullie gaan werken in de keuken van het Bindelmeer College. Jullie

Nadere informatie

PROGRAMMA «DUURZAME KANTINES»

PROGRAMMA «DUURZAME KANTINES» PROGRAMMA «DUURZAME KANTINES» Op weg naar duurzame grootkeukens in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 73.14 miljoen... dat is het aantal maaltijden dat jaarlijks opgediend wordt in de grootkeukens van

Nadere informatie

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid

lyondellbasell.com Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Eet dit Dat niet Verbeter je gezondheid Verander je keuzes, verander je leven Deze presentatie heeft als doel om u betere beslissingen te laten nemen m.b.t. voeding om zo uw gezondheid te verbeteren. Belangrijke

Nadere informatie

Welkom bij Forte kinderopvang

Welkom bij Forte kinderopvang Welkom bij Forte kinderopvang Gezonde voeding van 0-12 jaar Voedingsbureau PUUR! Donderdag 5 maart 2015 Inhoud 1. Belang gezonde voeding 2. Duurzaam & puur 3. Interactief informeren 4. Vragen 1. Belang

Nadere informatie

5. Dagelijkse energie

5. Dagelijkse energie 5. Dagelijkse energie Elke beweging die je doet kost energie. Niet alleen bij het rennen, lopen, bukken en springen, maar ook slapen en zitten kosten dus energie. De energie die hiervoor nodig is, wordt

Nadere informatie

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED HUISHOUDELIJK ONDERWIJS

Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED HUISHOUDELIJK ONDERWIJS Secundair volwassenenonderwijs STUDIEGEBIED HUISHOUDELIJK ONDERWIJS Opleiding Koken AO HU 006 Versie 2.0 BVR Pagina 1 van 14 Inhoud 1 Opleiding... 3 1.1 Relatie opleiding referentiekader... 3 1.2 Inhoud...

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen. De kinderen kunnen reflecteren over hun eigen eetgewoonten.

De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen. De kinderen kunnen reflecteren over hun eigen eetgewoonten. Infofiche 1 Doelstellingen De leerlingen kennen de basisprincipes van een gezonde voeding en zien het belang in van een evenwichtige en gevarieerde voeding. De leerlingen weten aan welke voedselgroepen

Nadere informatie

Zo heerlijk makkelijk en gezond!

Zo heerlijk makkelijk en gezond! Zo heerlijk makkelijk en gezond! 4616_P_NL_Broch 1 13/02/12 09:46 Geniet van je favoriete groenten het hele jaar door! De maximale tijd tussen het oogsten van een groente en het verwerken ervan is vijf

Nadere informatie

Bereide maaltijden ( 151

Bereide maaltijden ( 151 Bereide maaltijden Bereide maaltijden Bereide of kant-en-klaar gerechten vinden meer en meer hun ingang in onze dagelijkse voeding. We hebben niet altijd de mogelijkheid om dagelijks met volle moed een

Nadere informatie

Voeding en sport. 31 oktober 2012 RedFed - Carmen Lecluyse

Voeding en sport. 31 oktober 2012 RedFed - Carmen Lecluyse Voeding en sport 31 oktober 2012 RedFed - Carmen Lecluyse Inhoud 1. Actieve voedingsdriehoek 2. Aanbevelingen 3. Praktische tips 4. Energiebehoefte 5. Etiket lezen 6. Reclame 7. Fabels en feiten Voeding

Nadere informatie

www.voedingscentrum.nl Veranderingen in indelingscriteria 1/10

www.voedingscentrum.nl Veranderingen in indelingscriteria 1/10 BIJLAGE 2: Vergelijking criteria RV 2009 versus RV 2011 Voor de voetnoten bij criteria RV 2011 zie RV zelf. Richtlijnen voedselkeuze 2009 hoofdgroep subgroep a/b b/c BASIS PRODUCTGROEPEN Groente* Alle

Nadere informatie

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN?

Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Tips& Tricks HOE KOOP JE ÉCHT DUURZAAM IN? Op zoek naar een nieuwe cateraar? En je vindt duurzaamheid belangrijk? Vergeet niet de juiste balans te vinden tussen duurzame, gezonde en gewenste voeding. Alleen

Nadere informatie

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015

Voedingsbeleid Kinderdagverblijf Kiekeboe 2015 Ons voedingsbeleid Inleiding Gezond zijn en blijven begint onder andere met voeding. Gezond eten betekent: gevarieerd en niet te veel. Een gezond voedingspatroon is een voedingspatroon waarmee problemen

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Je wil samen met je vrienden gaan eten in het restaurant of de cafetaria op de campus. Je hebt niet zo veel geld. Wat ga je eten?

Je wil samen met je vrienden gaan eten in het restaurant of de cafetaria op de campus. Je hebt niet zo veel geld. Wat ga je eten? ETEN OP DE CAMPUS Je wil samen met je vrienden gaan eten in het restaurant of de cafetaria op de campus. Je hebt niet zo veel geld. Wat ga je eten? Wat moet je doen? 1. Lees de vragen op blad 2. Zoek de

Nadere informatie

LES 4: Potverdorie, eet normaal

LES 4: Potverdorie, eet normaal LES 4: Potverdorie, eet normaal 1 Les 4: Potverdorie, eet normaal Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, geschiedenis, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend,

Nadere informatie

Maaltijden. Broodmaaltijd. Meer weten?

Maaltijden. Broodmaaltijd. Meer weten? Maaltijden Maaltijden Wilt u genieten van een heerlijke verantwoorde maaltijd? Dat kan! In deze folder leest u meer informatie over het gebruiken en/of afnemen van maaltijden bij Driezorg. Broodmaaltijd

Nadere informatie

Bachelor s Award 2014

Bachelor s Award 2014 Bachelor s Award 2014 Betreft: Opdracht en beoordelingscriteria Bachelor s Award 2014 Beste studenten, Welkom bij de speciale jubileumeditie van de Voedingscentrum Bachelor s Award. Slepen jullie straks

Nadere informatie

Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap.

Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap. Het koken en eten mag je zelf doen, maar ik begeleid je daarbij. Stap voor stap. EET PALEO 3 Inhoudsopgave Inleiding 6 Mijn Paleo verhaal 8 De 7 stappen in het kort 12 Stap 1 Richt je op de praktijk 14

Nadere informatie

Workshop kernpunten van de presentatie Voeding en sport van Erik te Velthuis

Workshop kernpunten van de presentatie Voeding en sport van Erik te Velthuis Workshop kernpunten van de presentatie Voeding en sport van Erik te Velthuis Definitie van (Top)sportvoeding: Gedurende 24/7, dus altijd, iedere dag maar weer. Alle inname van voeding relateren aan het

Nadere informatie

Eet evenwichtig en beweeg voldoende met de actieve voedingsdriehoek

Eet evenwichtig en beweeg voldoende met de actieve voedingsdriehoek Eet evenwichtig en beweeg voldoende met de actieve voedingsdriehoek www.vigez.be Wat is de actieve voedingsdriehoek? De actieve voedingsdriehoek geeft je een idee van wat je dagelijks zou moeten eten.

Nadere informatie

Infofiche 2. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen

Infofiche 2. De actieve voedingsdriehoek. Doelstellingen Infofiche 2 Doelstellingen De leerlingen weten welke voedingsstoffen het lichaam nodig heeft en waarom ze zo belangrijk zijn. De leerlingen zien in dat een gezonde voeding alle essentiële voedingsstoffen

Nadere informatie

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition HERBALIFE FITCHECK WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition % LICHAAMSVET Wie wil je worden? Waar ben je nu? % LICHAAMSVET Vrouw 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Man 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Te laag

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Victoza en voeding

Diabetes mellitus. Victoza en voeding Diabetes mellitus Victoza en voeding In het kort Wat is diabetes? Diabetes mellitus wordt in de volksmond ook wel suikerziekte genoemd. Bij Diabetes mellitus is er geen of onvoldoende insuline beschikbaar

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie

Z O U T : TOP? ZOUT : STOP!

Z O U T : TOP? ZOUT : STOP! ZOUT : STOP! ZOUT : TOP? Zout, wat is dat nu eigenlijk? In feite is het zout dat we in onze voeding gebruiken natriumchloride of NaCl. Het element dat in deze formule voor problemen zorgt, is het natrium.

Nadere informatie

Gezonde voeding op het werk

Gezonde voeding op het werk Gezonde voeding op het werk Gezonde voeding op het werk Versie: 01/08/2012 Pagina 1 van 8 GEZONDE VOEDING OP HET WERK 1.Inleiding. Gezonde voeding. Gezonde voeding is voeding die alle voedingstoffen (eiwitten,

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Energie en eiwitverrijkte. voor kinderen

Energie en eiwitverrijkte. voor kinderen Energie en eiwitverrijkte voeding voor kinderen Inleiding Als uw kind ziek is, verbruikt het lichaam van uw kind meer energie en voedingsstoffen in vergelijking met een gezond kind. Ook kan een ziekte

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname. Gemiddelde aanbeveling per dag (ADH) voor volwassenen (19-59 jaar) 2 (uitgedrukt als 100 %)

Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname. Gemiddelde aanbeveling per dag (ADH) voor volwassenen (19-59 jaar) 2 (uitgedrukt als 100 %) 1 2 Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname 3 g groenten 2 stukken (of 25 g) fruit minstens 5 sneetjes (of 175 g) bruin brood of volkorenbrood 141 g of 47 % van de ADH (214 g incl. soepen en sappen)

Nadere informatie

Gezonde Voeding Tips

Gezonde Voeding Tips Gezonde Voeding Tips Waarom is een gezond dieet zo belangrijk? A) Voorkom risico s op aandoeningen Weet je dat de meeste aandoeningen kunnen worden voorkomen? Voorbeelden hiervan zijn:» Hartaandoeningen»

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Eiwitbeperkt dieet Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Natriumbeperkt à 2400 mg natrium per dag (6 gram zout) Over een eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen een eiwitbeperkt

Nadere informatie

LESPAKKET 2DE EN 3DE GRAAD. Voedings atelier. Een duurzame kijk op voeding

LESPAKKET 2DE EN 3DE GRAAD. Voedings atelier. Een duurzame kijk op voeding LESPAKKET 2DE EN 3DE GRAAD Voedings atelier Een duurzame kijk op voeding Dit lespakket kwam tot stand met steun van de provincie Vlaams Brabant en in samenwerking met Velt en Ecolife. Auteurs: Dorien Pelckmans

Nadere informatie

Voedingskundige criteria reclame voor voedingsmiddelen gericht op kinderen - Reclame Code voor Voedingsmiddelen 2015

Voedingskundige criteria reclame voor voedingsmiddelen gericht op kinderen - Reclame Code voor Voedingsmiddelen 2015 Categorie 1: Plantaardige en Dierlijke oliën en vetten, incl. smeer-en bereidingsvetten alsmede sauzen die op emulsies zijn gebaseerd 1. Subcategorie A: plantaardige en dierlijke oliën en vetten en smeer-

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

Gezond eten moet dat?

Gezond eten moet dat? 51 K e n n I s m a k e n Gezond eten moet dat? Uit allerlei studies en enquêtes in verband met gezondheid en voeding blijkt dat het aantal zwaarlijvige jongeren toeneemt. Kinderen eten te vaak frieten,

Nadere informatie

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf

Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Ontdek jouw aanpak Gezond eten met de Schijf van Vijf Iedereen vult zijn eigen Schijf van Vijf Je lijf gaat je hele leven mee, daar wil je dus zo goed mogelijk voor zorgen. Maar hoe doe je dat? Als je

Nadere informatie

Voeding bij ziekte en herstel

Voeding bij ziekte en herstel Diëtetiek Voeding bij ziekte en herstel i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Inleiding Als u ziek bent, is de kans groot dat u gewicht verliest. Dat komt doordat het lichaam meer energie en voedingsstoffen

Nadere informatie

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten:

Naam: GEZOND ETEN. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf van Vijf.In het midden staan de 5 regels hoe je gezond kan eten: Naam: GEZOND ETEN Gezonde voeding zorgt voor een gezond lichaam. Als je daarbij genoeg beweegt blijf je op een gezond gewicht. Daardoor word je minder snel ziek. Hoe je gezond kan eten zie je in de Schijf

Nadere informatie

Gezonde voeding voor teamsporters

Gezonde voeding voor teamsporters Gezonde voeding voor teamsporters Inleiding Door: Esther Verhoef en Puck Reckers Doel: Kennis vergroten goede voeding rondom trainingen/wedstrijden. Inhoud Presentatie Wat is voeding - Koolhydraten - Vetten

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 AARDAPPELEN 15 1.1. Wat zijn aardappelen? 15 1.2. Nachtschade-achtigen 15 1.3. Het groeiproces 15 1.4. Aardappelteelt 16 1.5. Het bewaren van aardappelen 16 1.6. Kookeigenschappen 17 1.7. Voedingswaarde

Nadere informatie

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8

Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8 Lespakket over verantwoorde voeding voor mens, dier en milieu. Lerarenhandleiding Groep 7 & 8 kunnen de definitie van voeding benoemen. weten wat de vier hoofdbestanddelen van voeding zijn en wat de functie

Nadere informatie

Welke melk, yoghurt, kwark en kaas? In dit menu gaan wij uit van halfvolle melk, magere yoghurt, magere kwark en 48+ kaas.

Welke melk, yoghurt, kwark en kaas? In dit menu gaan wij uit van halfvolle melk, magere yoghurt, magere kwark en 48+ kaas. belangrijke info Welk menu moet ik volgen? Afhankelijk van jouw caloriebehoefte kun je het menu van 1.250, 1.500, 1.800 of 2.100 Kcal per dag volgen. Op www.projectgezond.nl/hoeveel-calorieen-per-dag/

Nadere informatie

voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam

voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam voorkomen van ondervoeding bij ouderen ZorgSaam 1 2 VOORKOMEN VAN ONDERVOEDING BIJ OUDEREN Bij het bezoek op de polikliniek is u een aantal vragen gesteld over gewichtsverlies en uw eetlust. Hiermee wordt

Nadere informatie

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding?

Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme Waarom eet je eigenlijk vegetarisch?waar haal je je eiwitten vandaan?zijn die schoenen van leer?is vegetarisme een volwaardige voeding? Vegetarisme is een voedingsgewoonte die meer en meer

Nadere informatie

Activiteit 2: de ecologische voetafdruk uitgelegd

Activiteit 2: de ecologische voetafdruk uitgelegd Activiteit 2: de ecologische voetafdruk uitgelegd Doelstellingen De leerlingen weten dat er naast een watervoetafdruk ook een ecologische voetafdruk bestaat en begrijpen welke factoren in grote lijnen

Nadere informatie

VOOR IEDEREEN DIE HET MOEILIJK HEEFT MET DIËTEN EN EEN MIDDENWEG ZOEKT. GESCHIKT VOOR GEWICHTSBEHOUD EN SEIZOENSDIËTERS. smart.

VOOR IEDEREEN DIE HET MOEILIJK HEEFT MET DIËTEN EN EEN MIDDENWEG ZOEKT. GESCHIKT VOOR GEWICHTSBEHOUD EN SEIZOENSDIËTERS. smart. VOOR IEDEREEN DIE HET MOEILIJK HEEFT MET DIËTEN EN EEN MIDDENWEG ZOEKT. GESCHIKT VOOR GEWICHTSBEHOUD EN SEIZOENSDIËTERS. smart nutrition project 8 UUR1xrainshake 10UUR fruit 12UUR groenten VIS, VLEES EIEREN

Nadere informatie

PROGRAMMA DUURZAME KANTINES

PROGRAMMA DUURZAME KANTINES PROGRAMMA DUURZAME KANTINES Grootkeukens op weg naar duurzame voeding in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Sinds 2011 heeft het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een actieprogramma rond duurzame voeding.

Nadere informatie

Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Miracle Performance

Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Miracle Performance Workshop Korfbal & Voeding: maximaal effect door minimale aanpassingen. Bob ter Haak Miracle Performance Bob ter Haak Eigenaar Miracle Performance Sportdiëtist Bewegingsdeskundige Docent Sport Fietsen

Nadere informatie

Voedselverspilling in huis

Voedselverspilling in huis Voedselverspilling in huis 13 november 2014 Karin Bemelmans Missie Het Voedingscentrum informeert consumenten over en stimuleert hen tot een gezonde en meer duurzame voedselkeuze 1942 2014 Rapport Gezondheidsraad,

Nadere informatie

Kieskeurig dossier: De Actieve voedingsdriehoek

Kieskeurig dossier: De Actieve voedingsdriehoek Kieskeurig dossier: De Actieve voedingsdriehoek VIGeZ, 2013 1 INLEIDING Leren over gezonde voeding Om kinderen en jongeren aan te leren wat een evenwichtige voeding inhoudt en hoe ze dit in de praktijk

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek

PATIËNTEN INFORMATIE. Ondervoeding. in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek PATIËNTEN INFORMATIE Ondervoeding in het ziekenhuis Afdeling Diëtetiek Ondervoeding bij ziekte Ondervoeding door ziekte is in ziekenhuizen een veel voorkomend probleem. Ongeveer 1 op de 4 patiënten is

Nadere informatie

tasting Maak kennis met onze nieuwe lentegerechten

tasting Maak kennis met onze nieuwe lentegerechten tasting Maak kennis met onze nieuwe lentegerechten nieuwe lentegerechten Inleiding Een primeur! Onze eerste editie van het online Flavors magazine. We nemen je mee het voorjaar in met volop nieuwe gerechten.

Nadere informatie

Inhoud. Cahier Voedselveiligheid. 1 Wetgevend kader 6. 2 Voedselveiligheid en voedselbesmetting 9

Inhoud. Cahier Voedselveiligheid. 1 Wetgevend kader 6. 2 Voedselveiligheid en voedselbesmetting 9 Inhoud Cahier Voedselveiligheid Inleiding 5 1 Wetgevend kader 6 2 Voedselveiligheid en voedselbesmetting 9 3 Aandachtspunten voor de keukens en omliggende lokalen 12 4 Algemene en persoonlijke hygiëne-eisen

Nadere informatie

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?!

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?! DIABETES TYPE 2 De ziekte van de toekomst?! Inleiding 1. Wat is diabetes 2. Wat loopt er mis 3. Wie loopt er risico 4. Wat zijn de mogelijke gevolgen 5. Meest voorkomende klachten 6. Behandelen en/of voorkomen

Nadere informatie

Marinade Italiaans Pesto

Marinade Italiaans Pesto Smedes Fine Food Lichtgroene marinade op oliebasis. et een fijne tekening & pesto smaak. Namen Commerciele naam Wettelijke benaming Functionele naam arinade Ingrediënten informatie Plantaardige olie (Raapzaad,

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

Artikelnummer: 4075 EAN: 8712200049155. Marinade Spaans Puur

Artikelnummer: 4075 EAN: 8712200049155. Marinade Spaans Puur Smedes Fine Food Lichtgele marinade op oliebasis. Een tekening van rode spikkeltjes, met knoflook smaak. Namen Commerciele naam Ingrediënten informatie Plantaardige olie (Raapzaad, onnebloem), Groente

Nadere informatie

Borrelhapjes met energie

Borrelhapjes met energie Borrelhapjes met energie Keuzeopdracht voor biologie bovenbouw vwo Een practicum over voedingstoffen, voedingsmiddelen en energie Voorkennis: kennis over voeding uit de onderbouw biologie/verzorging. Termen

Nadere informatie

De voedingsmiddelendriehoek.

De voedingsmiddelendriehoek. Hoofdstuk 8 De voedingsmiddelendriehoek. 1. De voedingsdriehoek invullen. 2. De drie maaltijden per dag opnoemen. 3. Zeggen wanneer we best drinken en hoeveel liter we drinken. 4. Tips opnoemen om gezond

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

Duurzaamheid op School Aanbod 2013-3014. Basisscholen

Duurzaamheid op School Aanbod 2013-3014. Basisscholen Duurzaamheid op School Aanbod 2013-3014 Basisscholen Milieuzorg op School 2013-2014 Vanaf dit schooljaar worden duurzame ondersteund door de stad. projecten op school gerichter Alle basisscholen kunnen

Nadere informatie

Betaalbaar bio in 6 stappen

Betaalbaar bio in 6 stappen Betaalbaar bio in 6 stappen Biologisch eten duur? Veel mensen denken dat biologisch eten niet in hun budget past. Ik heb dat ook heel lang gedacht. Tot ik ontdekte dat je door anders boodschappen te doen

Nadere informatie

HAVER APPELVEZEL VEZELS UIT 6 NATUURLIJKE BRONNEN CITRUS WITLOF MAIS HAVER SOJA

HAVER APPELVEZEL VEZELS UIT 6 NATUURLIJKE BRONNEN CITRUS WITLOF MAIS HAVER SOJA HAVER APPELVEZEL CITRUS VEZELS UIT 6 NATUURLIJKE BRONNEN APPEL HAVER WITLOF SOJA MAIS WAT ZIJN VEZELS? Als essentieel onderdeel van een evenwichtig dieet helpen vezels uw spijsverteringssysteem in goede

Nadere informatie

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM)

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Op je voeding letten, gezond eten of diëten hoe je het ook noemt, het moet wel leuk blijven! If It Fits Your Macro s is daar bij

Nadere informatie

Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes. Lekker. en gezond eten met diabetes

Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes. Lekker. en gezond eten met diabetes Deze brochure is gebaseerd op de NDF Voedingsrichtlijn Diabetes Lekker en gezond eten met diabetes 3 Gezond eten heeft zin Met diabetes heb je extra veel plezier van gezond eten: je zit lekkerder in je

Nadere informatie

Proceselementen gezondheidsbeleid

Proceselementen gezondheidsbeleid CHECKLIST Voeding Proceselementen gezondheidsbeleid Een gemotiveerd team: Het personeel is gemotiveerd om rond gezonde voeding te werken. Over het voedingsbeleid wordt regelmatig gecommuniceerd naar personeel,

Nadere informatie

Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus

Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus Een koolhydraatarm dieet De arts of diëtist heeft met u besproken dat u gedurende drie maanden een koolhydraatarm dieet gaat volgen. Dit dieet volgt u in overleg

Nadere informatie

Trainen is 1 ding VOEDING EN SPORT. 2 november 2013 Carmen Lecluyse. Voeding en sport - Carmen Lecluyse. maar er komt meer bij kijken

Trainen is 1 ding VOEDING EN SPORT. 2 november 2013 Carmen Lecluyse. Voeding en sport - Carmen Lecluyse. maar er komt meer bij kijken 2 Trainen is 1 ding VOEDING EN SPORT 2 november 2013 Carmen Lecluyse 3 4 maar er komt meer bij kijken 1 5 6 Inhoud Actieve voedingsdriehoek (1) 7 8 1. Actieve voedingsdriehoek 2. Aanbevelingen 3. Praktische

Nadere informatie

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart

Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Gezonder eten, meer bewegen: leuk voor jezelf en goed voor je hart Ontdek hoe kleine veranderingen elke dag een verschil maken Nicolas Guggenbühl, diëtist-voedingsdeskundige, met de medewerking van prof.

Nadere informatie

Diëten met maaltijdvervangers Succesvol afslanken

Diëten met maaltijdvervangers Succesvol afslanken Diëten met maaltijdvervangers Succesvol afslanken EENVOUDIG EN GEZOND AFSLANKENN www.bcminfo.be Diëten met maaltijdvervangers Eenvoudig, snel en gezond afslanken KOM MEER TE WETEN OVER MAALTIJD- VERVANGERS

Nadere informatie

Tips bij ondergewicht voor kinderen

Tips bij ondergewicht voor kinderen 1 Tips bij ondergewicht voor kinderen 1. Algemene voedingstips Neem meermaals per dag een kleine maaltijd. Zo kan je naast de drie hoofdmaaltijden ook nog enkele eetmomenten tussendoor voorzien. Zorg voor

Nadere informatie

Gezonde dranken en tussendoortjes in de buitenschoolse opvang

Gezonde dranken en tussendoortjes in de buitenschoolse opvang Gezonde dranken en tussendoortjes in de buitenschoolse opvang VIGeZ, Dr. Annelies Vandenberghe 02/04/2015 Inspiratiedag Kinderopvang VVSG 1 VIGeZ vzw, 2015, Gezonde dranken en tussendoortjes in de buitenschoolse

Nadere informatie

HAAGSE HOGESCHOOL VOEDING EN DIETETIEK COMPACT VD-CO1.C.2 VOEDINGSLEER. Voedingsdagboek. Mariska Sprado 12062804 24/09/2012

HAAGSE HOGESCHOOL VOEDING EN DIETETIEK COMPACT VD-CO1.C.2 VOEDINGSLEER. Voedingsdagboek. Mariska Sprado 12062804 24/09/2012 HAAGSE HOGESCHOOL VOEDING EN DIETETIEK COMPACT VD-CO1.C.2 VOEDINGSLEER Voedingsdagboek Mariska Sprado 12062804 24/09/2012 TOTALE ENERGIE-INNAME EN ENERGIEPERCENTAGES Totale energie-inname Dag 1 9852 kj

Nadere informatie

Zorg voor jezelf, eet gezond!

Zorg voor jezelf, eet gezond! Zorg voor jezelf, eet gezond! Gezond eten en drinken betekent goed voor jezelf zorgen. Bovendien is het helemaal niet zo moeilijk, en zelfs leuk! Begin hiermee en volg de gids! 2014 Goed gehydrateerd blijven

Nadere informatie