de Vliegende Hollander

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "de Vliegende Hollander"

Transcriptie

1 de Vliegende Hollander Maandblad voor de Koninklijke Luchtmacht 64 e jaargang - nummer 1 - januari 2008 BELANGRIJKE LESSEN TIJDENS GREEN FLAG WAT IS HET LUCHTMACHTGEVOEL? Over werken in het lichtblauwe pak TWENTHE SLUIT HAAR POORTEN Definitief einde aan rijke gschiedenis

2 COLOFON UITGAVE Commando Luchtstrijdkrachten, Bureau Luchtmachtcommunicatie HOOFDREDACTIE Luitenant-kolonel Hans Breemans EINDREDACTIE Luc Haen REDACTIE Arno Marchand, June Smit VORMGEVING EN LITHOGRAFIE TDS printmaildata DRUK en OPLAGE OBT bv, Den Haag ex. REDACTIESECRETARIAAT Telefoon Fax We zijn heel strikt op collateral damage C-LSK kijkt vooruit Een nieuw jaar betekent nieuwe uitdagingen. Toch ziet C-LSK luitenant-generaal Hans de Jong zijn laatste jaar als commandant met vertrouwen tegemoet. Museum verbetert zichzelf Het Militair Luchtvaartmuseum heeft met de herinrichting van de Ir. Vreeburghal weer een aantrekkelijke attractie voor de bezoekers. In de hal staat de militaire luchtvaart na de Tweede Wereldoorlog centraal, met speciale aandacht voor techniek in en om het vliegtuig. Vuurdoop tijdens Green Flag Een belangrijke taak van Nederlandse F-16 vliegers is het verlenen van luchtsteun aan grondtroepen. Toch zijn er maar weinig plaatsen waar close air support geoefend kan worden. De oefening Green Flag nabij het Amerikaanse Las Vegas vormt dan ook een ideaal oefenpodium. INTERNET BEZOEKADRES Luchtmachttoren, Luchtmachtplein 1, 4822 ZB Breda POSTADRES Postbus 8762, 4820 BB Breda COVERFOTO Arnoud Schoor, Fotovlucht Vliegbasis Soesterberg Foto: Arnoud Schoor, Fotovlucht Vliegbasis Soesterberg Het Luchtmachtgevoel Waarom kiest iemand voor de luchtmacht? En waarom gaat iemand weg of komt die juist weer terug? Vijf (oud)luchtmachters vertellen over hun beleving van het werken in het lichtblauwe pak. Ultralight en zweefvliegen Stichting Luchtmachtrecreatie en Promotie biedt luchtmachters veel recreatiemogelijkheden. Toch maken er niet veel mensen gebruik van de stichting, wat waarschijnlijk te wijten is aan haar beperkte bekendheid. ADRESWIJZIGINGEN Actief dienende militairen, reservisten en burgermedewerkers van de Koninklijke Luchtmacht wordt verzocht de adres wijziging te laten muteren in PeopleSoft. Postactieven, reservisten, veteranen, betalende abonnees en alle overige lezers wordt verzocht de adresdrager met vermelding van het juiste adres op te sturen naar het retouradres: Staf Commando Luchtstrijdkrachten CLSK/Kabinet/Bureau Postactieven Abonnementenadministratie Vliegende Hollander Postbus 8762, 4820 BB Breda Telefoon of BOT-militairen en burgermedewerkers die hun contract met Defensie voortijdig beëindigen en BBT-militairen die de dienst verlaten, hebben geen recht op een gratis abonnement horend bij de status van postactieve. Drie maanden na mijn dienstverlaten was ik weer in dienst. 14 Foto: Jan van Kraanen Foto: Uit archief Dick Uijttenboogaart 20 Ik heb zelf altijd gelukkig gevlogen Sluiting Twenthe Ruim vier jaar na de aankondiging sluit Luchtmachtbasis Twenthe definitief haar poorten. Daarmee komt een einde aan een rijke geschiedenis van het veld, waar veel vliegtuigtypes de revue zijn gepasseerd. Basisvaardigheden onder de loep Met de komst van de Militaire Basisvaardigheden komt er een krijgsmachtbreed oefenprogramma, dat elke militair vanaf dit jaar moet volgen. Inhoudelijk verandert er niet veel, maar vrijblijvendheid is absoluut verleden tijd. Vaste rubrieken In den vreemde 12 In den vreemde In gesprek met majoor John Willems, docent financiële opleidingen op het Opleidings- en Trainingscentrum Logistiek van de Koninklijke Landmacht. Een abonnement op de Vliegende Hollander kost 17,02 per jaar (buitenland 21,55) en kan worden aangevraagd bij: Abonnementenland Postbus 20, 1910 AA Uitgeest Telefoon: Fax: Opzegtermijn bedraagt zes weken. Aanhaling uit en overname van (delen van) artikelen in dit blad is toegestaan, met toestemming van de redactie en mits de bron wordt vermeld. ISSN Je moet hier voor de volle honderd procent voor gaan. 20 Vervlogen tijden De Gloster Meteor was het eerste straaljager van de Koninklijke Luchtmacht. Dick Uijttenboogaart vertelt over zijn ervaringen met dit tweemotorige toestel. 29 Leeswijzer 30 Journaal 38 Mensen & Mutaties 2 Foto: Jolanda Dam-Bloothoofd, Werkcentrum Fotografi e LCW 3

3 INTERVIEW INTERVIEW Laatste jaar voor C-LSK luitenant-generaal Hans de Jong We krijgen nog voldoende uitdagingen Het is tegenwoordig meer regel dan uitzondering, maar ook het afgelopen jaar was weer dynamisch voor de luchtmacht. Effecten van reorganisaties en aankondigingen van nieuwe, terwijl de missies in binnen- en buitenland gewoon doorgaan. Commandant Luchtstrijdkrachten luitenant-generaal Hans de Jong blikt terug en vooruit. Tekst: Luc Haen I Foto s: Jan-Kees de Meester, Werkeenheid Grondfotografi e Vliegbasis Gilze-Rijen Generaal, hoe kijkt u terug op het afgelopen jaar? Met trots en met teleurstelling. We hebben heel veel werk verzet, maar natuurlijk ook de aankondiging van noodzakelijke maatregelen gehad, zoals wederom de vermindering van het aantal F-16 s. Daartegenover staan weer positieve maatregelen met betrekking tot luchttransport en helikopters. Als ik daarnaast nog eens terugkijk naar een van mijn doelstellingen, een nagenoeg volledig gevulde organisatie, dan is dat niet gelukt. Die laatste vijf tot tien procent is moeilijk binnen te halen in tijden van economische groei met een hoge zuigkracht vanuit het bedrijfsleven. Gaat het FPS daar nog bij helpen? Toen daar voor het eerst over werd gesproken ging het over up or out. Toen kwamen bij veel mensen de haren overeind, want waarom zou je zoiets doen in tijden van schaarste? Het afgelopen jaar is er goed overleg geweest en is er een goed personeelsvoorzieningsplan gekomen. We besteden veel meer aandacht aan de toekomst van militairen. FPS geeft de KLu ook de mogelijkheid om specialisten een gewoon contract te geven en niet meer een BBTcontract. Voor het behoud van kennis en ervaring binnen onze behoorlijk technische organisatie is dat heel belangrijk. Maar reorganisaties blijven aan de orde van de dag lijkt het wel. Geen enkel onderdeel is verschoond gebleven van reorganisatie. Naast de noodzakelijke herschikkingen en bezuinigingen is het doel van reorganiseren een betere organisatie te maken die op een doeltreffende en doelmatige wijze de opgedragen taken kan uitvoeren. Maar met al die veranderingen gaat het werk gewoon door en worden ook successen geboekt: in Afghanistan laten we dagelijks zien wat we waard zijn, Eindhoven en Soesterberg zijn MLE gecertificeerd door de Militaire Luchtvaart Autoriteit en we hebben de allereerste succesvolle Europese TBM-firing (tactical ballistic missile, red.) gehad van de GGW, wat terecht zorgt voor veel trots bij die mannen en vrouwen en bij mij. Toch blijft de reorganisatie bij de Groep Geleide Wapens een onzekere factor voor het personeel. Daar zitten de mensen nog steeds in onzekerheid en dat is moeilijk. In de loop van het jaar moet het DRP (definitief reorganisatieplan, red.) er komen, waarmee de meest recente reorganisatie handen en voeten krijgt. Het credo voor de GGW en de luchtverdedigers van de landmacht is samenwerken. Onze Groep Geleide Wapens heeft echter na alle bezuinigingen weer een bittere pil moeten slikken door het opheffen van de Stinger eenheid. Dat had niks te maken met hun functioneren, want we praten over een van de beste Stinger-eenheden ter wereld. Het is puur een bezuinigingsmaatregel. De kaasschaaf-methode werkt niet meer, dus we kunnen niks anders meer dan een taak weghalen. Dan blijven alleen de Patriots nog over. Houden we die wel? Keer op keer wordt de kwaliteit van de GGW geroemd, daar kunnen we trots op zijn en gelet op de verspreiding van raketten en rakettechnologie ben ik er van overtuigd dat we deze taak moeten behouden. Tien jaar na de eerste behoeftestelling hebben we dit jaar eindelijk de Patriot PAC 3 ingevoerd. Dat is weer een enorme kwaliteitsverbetering. Die is niet alleen geschikt tegen TBM s, maar ook tegen kruisraketten, UAV s (unmanned airborne vehicles, red.), heli s etc. We zijn de laatste jaren wel veel bezig met low intensity conflict missies, maar we moeten ook in staat blijven om voor de VN, NATO of de EU ook first entry missies uit te voeren, dus in een hoog geweldsspectrum. Dan is dit een onmisbaar deel om het luchtruim te verdedigen. De vorming van het Defensie Helikopter Commando is een groot project. Gaat dat volgens plan? Vanaf begin 2008 is De Kooij onderdeel van het CLSK en het heet nu Maritiem Vliegkamp de Kooij. Het is weer een stap richting het Defensie Helikopter Commando, dat volgend jaar flink op stoom moet komen. Dan zijn als het goed is ook alle helikoptereenheden vanuit Soesterberg verhuisd. Maar het is duidelijk dat we er nog niet zijn. Ondanks dat zijn we niet alleen 4 5

4 INTERVIEW REPORTAGE Heropening Ir. Vreeburghal MLM, kroon op zes jaar durend proces Nieuw leven ingeblazen Het Militaire Luchtvaartmuseum in Soesterberg mag gerust gezien worden als een visitekaartje van de Koninklijke Luchtmacht. De volledige geschiedenis en ontwikkeling van de vaderlandse militaire luchtvaart is er te zien in woord, beeld, objecten en natuurlijk vliegtuigen. Maar ook visitekaartjes zijn aan trends onderhevig. Daarom startte het museum zes jaar geleden een ingrijpende modernisering. kwantitatief, maar ook kwalitatief beter geworden. Mede dankzij de Blaze-oefeningen (oefenen in alle weersomstandigheden, red) is het vliegend helikopterpersoneel nog nooit zo goed voorbereid op uitzending gegaan. Toch is de uitgestelde verhuizing van Soesterberg niet makkelijk voor het personeel. Nee, want dat betekent of met je gezin verhuizen, of op- en neerreizen of een weekendhuwelijk. Welke van de drie keuzes het ook wordt, het blijft lastig. Aan de andere kant houden ze wel een mooie baan bij de KLu, waar collegialiteit een hoog goed is. Geldt dat ook voor de mensen van Luchtmachtbasis Twenthe? Ja, gelukkig heeft nagenoeg iedereen een nieuwe plek binnen de KLu. Een aantal heeft een andere keuze gemaakt en ervoor gekozen in de regio te blijven. Het is ook gedenkwaardig dat we Twenthe niet meer hebben. De aankondiging was de maandag na de Open Dagen 2004 en nu is de vliegbasis dicht. Betekent dat extra drukte op de andere F-16 velden? Niet meer dan ze aankunnen. Op Leeuwarden en Volkel gaan de squadrons naar minder vliegtuigen en een aangepaste organisatievorm. We hebben veel lessen geleerd en die toegepast in de structuur. Inmiddels is er sprake van een hogere inzetgereedheid. Dat is iets om trots op te zijn. Wat zijn die geleerde lessen dan? Dat we onder andere de kennis en kunde van mensen op een lager niveau veel beter moeten gebruiken op het gebied van gereedstellen en onderhoud van vliegtuigen. Dat betekent beter naar elkaar luisteren en dat geldt voor alle spelers in de keten. Iedereen is daar nodig, dus dat moet goed op elkaar aansluiten. Je moet soms wat moeite doen om elkaars problemen te begrijpen, maar dat betaalt zich daarna meer dan terug. Hoe ziet u het komend jaar voor de luchtmacht? Het wordt weer een uitdagend jaar, dus eigenlijk zoals alle voorgaande jaren. Dat betekent ook weer druk op familie en vrienden door alle uitzendingen, zeker nu we twee jaar verlengen. We hebben daar bewezen dat we onze taken aankunnen, want onze mensen doen er met veel enthousiasme en professionaliteit hun werk. Die signalen krijg ik ook van collega s uit het buitenland. En de ontwikkelingen buiten het uitzendgebied? Dit wordt het eerste volle jaar voor het opleidingssquadron in Springfield. De doelstelling is drieduizend uur vliegen met veertien vliegtuigen en ik heb het volste vertrouwen dat dit ook gaat lukken. Maar ook voor AOCS wordt het een bijzonder jaar. De verkeersleiding en de gevechtsleiding gaan samen, ook in één gebouw, en die integratie betekent voor beiden een cultuuromslag. Ze hebben gelijkwaardige competenties, maar ook daar is er een verandering voor mensen en dat vraagt om flexibiliteit. U gaat uw laatste jaar in als commandant. Is het afbouwen begonnen? Zeker niet, alles gaat gewoon door. Meer dan voldoende uitdagingen en ik ben als C-LSK tot de laatste dag op het werk. Ik reken op iedereen, dat ze elkaar helpen zodat we met veel plezier bij de KLu blijven werken. Ik ga ook nog steeds op dezelfde vrolijke manier naar mijn werk als toen ik begon. En tot de laatste dag blijf ik aanvoerder van het team. U kunt op mij rekenen. Tekst & foto s: Arno Marchand In 2001 was het Militaire Luchtvaartmuseum (MLM) in overleg met de Legermuseum in Delft over een toekomstig gezamenlijk Nationaal Militair Museum op het terrein van de huidige Vliegbasis Soesterberg. Maar dat liet en laat nog steeds nog een heel aantal jaren op zich wachten. Om het MLM niet te laten stilstaan werd voor een zogenoemd tweesporenbeleid gekozen: aan de ene kant verder werken aan dat gezamenlijke museum, en aan de andere kant de herinrichting van de Ir. Vreeburghal waarin de militaire luchtvaart na WO II centraal staat. Aantrekkingskracht Naast een nieuwe looproute werden een nieuwe filmzaal en museumwinkel gebouwd, kregen toestellen een beter gegroepeerde plek, kwam er een podium voor de theatervoorstelling Vlucht door de Eeuw en ruimte voor tijdelijke exposities waar momenteel de Lichting 26 van de Vliegschool van Versteegh te bewonderen valt. Maar centraal in de hal staat de nieuwe vaste presentatie Techniek in en om het vliegtuig, die op 23 november door de staatssecretaris van Defensie Cees van der Knaap als afronding van de herinrichting werd geopend. Centraal hierin staan de historische ontwikkeling van de vliegtuigconstructie en voorstuwing, camouflagetechnieken en de inrichting van de cockpit. Daarvoor is een groot deel van de buitenwand van de hal voorzien van bijzonder fraai vormgegeven informatiepanelen, waarin vliegtuigen of onderdelen ervan zijn verwerkt, en de bezoeker een duidelijk beeld geven hoe de techniek in z n werk gaat. Van der Knaap kent de Nederlandse militaire luchtvaart door en door. Ik voel me bevoorrecht dat ik geregeld met Alouette, Fokker 50, Chinook of Gulfstream mag vliegen. Dat zal in mijn toekomst de fiets over de Ginkelse Heide worden. Luchtvaart heeft een grote aantrekkingskracht op het publiek. Dat bewijzen de Open Dagen maar zeker ook het MLM. De directeur CDC heeft mij bevestigd dat eind 2011 de deuren van het nieuwe museum zullen opengaan, maar deze hal is een fraaie nieuwe trekpleister van dit MLM. En dat is een felicitatie waard. 6 7

5 REPORTAGE REPORTAGE Green Flag in teken van close air support Vaktechnisch gezien is dit een briljante oefening Close air support (CAS) is aan de orde van de dag in Afghanistan. Toch kan trainen voor CAS met live weapons en Forward Air Controllers op maar weinig plekken. In november oefenden de drie Volkelse F-16 squadrons echter de tactiek tijdens de oefening Green Flag in het Amerikaanse Las Vegas in een klein Afghanistan. Het was de eerste keer dat de Koninklijke Luchtmacht deelnam aan de oefening. Met ingehouden adem volgen zowel de vliegers als de Foward Air Controllers (FAC ers) de tweeduizend ponder, die na een cleared hot met dodelijke snelheid op de tank afsuist. Een enorme vuurbal, gevolgd door een gitzwarte fontein die metaal, steen en stof omhoog spuwt, rijt het gepantserde staal uiteen en verspreidt zich in een veertig meter hoge wolk over de omgeving. Luttele seconden later bereikt de schokgolf de FAC ers, die op zo n kilometer afstand het prangende confirm destroyed afgeven. Als het wrak een halve minuut later smeulend zichtbaar wordt, hebben de vlieger en zijn wingman de kale vlaktes reeds ver achter zich gelaten om op Nellis Air Force Base de toestellen over te geven aan de techneuten, die ze klaarmaken voor de volgende sortie. live getraind en dat terwijl sommigen die pas vijf jaar vlieger zijn, al vijf keer zoveel hebben gegooid. De meesten hebben wel vaak droog geoefend met CAS, maar mensen zijn nerveuzer met echte wapens. Als ik tijdens droogoefenen of in een simulator op het knopje druk en het gaat verkeerd, zeggen ze hé prutser, dat was noord en niet zuid. Een half uur later zit je gewoon weer aan de koffie. Die stress dat het allemaal moet kloppen, heb je alleen maar met live weapons. Dat is de beste manier van trainen. Het gaat erom dat die bom terechtkomt waar de FAC er zei dat ie moest komen. We zijn heel strikt op collateral damage. Elk burgerslachtoffer is er één te veel. Green Flag wordt tien keer per jaar op Nellis Air Force Base gehouden en tegelijkertijd op Barksdale Air Force Base, Lousiana. Het oefengebied beslaat zo n zeshonderd vierkante kilometer en is oorspronkelijk in de Koude Oorlog ontwikkeld om tankoefeningen te doen. Een deel daarvan is in gebruik als live range en een deel met nagebouwde Iraakse dorpen. Naast de Koninklijke Luchtmacht, hebben ook Belgische Luchtmacht, Royal Air Force, Luftwaffe, Armée de l Air gebruik gemaakt van de oefenfaciliteiten. Tekst: June Smit I Foto s: Arnoud Schoor, Fotovlucht Vliegbasis Soesterberg Nellis Air Force Base is één van de grootste jachtvliegbases van de VS. De Klu oefende er met tien Nederlandse F-16 s Overbodig Hoewel het voor de F-16 squadrons van Vliegbasis Volkel de derde oefening op rij is in Amerika, is het de eerste keer dat ze trainen met FAC ers. Tijdens de oefening Bold Quest in augustus op Hill Air Force Base beoefenden ze vooral het laag- en nachtvliegen en geluidsexport. Aansluitend vond de oefening Red Flag in Las Vegas plaats, waarbij de nadruk lag op internationale samenwerking. Het is echter de eerste keer dat de Koninklijke Luchtmacht deelneemt aan de oefening Green Flag in deze vorm, die de Amerikanen sinds vorig jaar vanaf Nellis Air Force Base in Las Vegas geven. De tweeweekse training is geheel geënt op close air support, oftewel CAS, waarbij F-16 s luchtsteun verlenen aan grondtroepen. Superactueel en aan de orde van de dag in Afghanistan, waar onder meer de Nederlandse F-16 s dagelijks luchtsteun geven aan grondtroepen, konvooien of uithelpen bij troops-incontact (tic s) door show of presence, show of force of het daadwerkelijk elimineren van doelen. Collateral damage Omdat de Nederlandse vlieger al zo n negentig procent van zijn tijd besteedt aan CAS, lijkt een extra training van deze tactiek misschien overbodig. Detachementcommandant luitenant-kolonel Jos Leenders is echter overtuigd van het nut. Zonder gebruik van live weapons heeft deze oefening geen meerwaarde, zegt hij. Maar niet iedereen die in Afghanistan was, heeft gevlogen met livebommen. Als ik naar mezelf kijk heb ik met vierduizend vlieguren vrij weinig Bij OPS krijgen de vliegers de gegevens voor hun vluchtplanning. Superkans Als je een bom van duizend kilo dropt, valt er echt iets groots van je kist af, bevestigt eerste luitenant Leon (24) dan ook, die net zijn mission qualification training tijdens een oefening op Hill heeft afgerond. Wat dat betreft is het super dat we dat hier oefenen. De eerste keer dat je live gooit, bevestigt dat je het echt kunt. Natuurlijk blijft het maar een oefening. Nu gooi je een tank kapot en in Afghanistan gooi je misschien op een gebouw waar echte mensen inzitten. Ik merk ook dat als je met een FAC er praat, je meer controleert dan wanneer je van te voren een doel uitzoekt. Voor mij is deze oefening een superkans, ik denk dat ik nu zeker een stuk beter ben voorbereid dan alleen met de opleiding in Nederland. Gelijkenissen Afgezien van de mogelijkheid om met CAS te oefenen, vertoont de omgeving rond Nellis Air Force Base opvallend veel gelijkenissen met het landschap van Irak en Afghanistan. De Amerikaanse testbasis ligt temidden van de desolate Mojavewoestijn, een oppervlakte van vierkante kilometer puur zand, afgewisseld door diverse canyons. De dorre vlaktes van de nabijgelegen Death Valley, is met een temperatuur van vijftig graden Celsius zelfs een van de warmste en droogste plekken op aarde. Naast het booming Las Vegas, dat heeft kunnen ontstaan door een oase, is in het barre landschap naast enkele spookstadjes wonderlijk genoeg een tiental bewoonde Irakees ogende dorpen te vinden. De 8 9

6 REPORTAGE REPORTAGE United States Army heeft in deze omgeving namelijk dankbaar gebruik gemaakt voor de opwerking van haar militairen voor Irak en Afghanistan. Op zo n drie uur rijden van de basis worden hier maar liefst vijfduizend Amerikaanse militairen klaargestoomd voor hun uitzending, ondertussen blootgesteld aan realistische scenario s waarin niet alleen tactische vaardigheden worden beoefend, maar ook culturele aspecten. De Koninklijke Landmacht sluit hierbij aan met FAC ers in het veld en de Koninklijke Luchtmacht met luchtsteun van F-16 s. Geweldig proces Omdat we nu op stabiliteit en wederopbouwscenario s richten, zijn we gestart met de CAS-oefening Green Flag, zegt commandant 549-th Combat Training Squadron lieutenant-colonel Phil Barks. In verschillende dorpen zitten Iraakse expats, die doen of ze daar wonen. De opwerking richt zich op culturele aspecten van de onderhandelingstraining. Terwijl het leger zich bezighoudt met opwerken, doet de luchtmacht zijn eigen ding. CAS is relatief gemakkelijk zonder leger, maar het gaat juist om die samenwerking. Hij is erg content met de training. Ik ben van mening dat wij op dit vlak de beste training ter wereld verschaffen. Bovendien is dit qua grootte de enige plek waar je zo n oefening kunt houden. Majoor Ruben Donkervoort, een van de F-16-vliegers, is daarvan ook overtuigd: Spanje is niet groot genoeg, Scandinavië heeft het terrein en de middelen niet. Dit De Nederlandse F-16 s staan onder sunshades naast Amerikaanse A-10 s, die worden gebruikt voor operationeel testen is echt één van de grootste oefenterreinen. Ik denk ook absoluut dat het zinvol is om hier naartoe te gaan. Vaktechnisch gezien is dit een briljante oefening. Gespreid bedje Donkervoort maakt deel uit van de vaste eenheid die hier al sinds begin augustus zit en weet daarom als geen ander wat het betekent om in deze uithoek een F-16 oefening te houden. Wij waren hier om van te voren contacten te leggen met de Amerikanen. Je wilt natuurlijk aankomen in een gespreid bedje, zodat je zo effectief mogelijk kunt trainen. Ondanks dat we veel support krijgen, zijn niet alle afspraken nagekomen en dat proberen we ter plekke te regelen. We hebben veertig zeecontainers bij ons met tools en supportequipement, maar je kunt niet alles meenemen, dus soms moeten we beroep doen op de Amerikanen. Ik heb een paar jaar in Texas gewoond, dus de manier van werken van Amerikanen is mij niet helemaal onbekend. Drukste vliegroutes Donkervoort kan vanwege een koutje zelf niet vliegen, daarom kijkt hij naar twee collega- vliegers die zich klaarmaken voor een missie. Nadat twee A-10 s Thunderbolt II en een F-22 Raptor het luchtruim hebben gekozen, is het de beurt aan het Nederlandse duo. Ondanks de wijdse ruimte, is het gebied rond Nellis Air Force Base een van de drukste vliegroutes ter wereld. Hier wordt dan ook zeven dagen per week en 24 uur per dag gevlogen. Naast combattraining, wordt het gebied gebruikt voor operationeel testen, evaluatie en het ontwikkelen van tactieken. Wij mogen hier maar in een gebied van 100 graden vliegen, in de andere 260 graden dus niet, zegt Leenders. Daarom moet je hier ook heel wat procedures kennen voordat je hier kunt vliegen. In een vier uur durende briefing hebben ze ons verteld waar je moet reporten, op welke hoogtes je kunt vliegen, welke aanvliegprocedures er zijn. Uniek feature Ook in het oefenterrein zelf is het opletten geblazen. De vliegers hebben maar een gebiedje van tien vierkante kilometer waarin ze rondjes mogen vliegen en daar ben je snel doorheen met een snelheid van bijna achthonderd kilometer per uur. Voordat ze echter het doelgebied binnen mogen, melden ze zich op de frequentie waarop kapitein Sven* zit, één van de vijf Nederlandse FAC-ers die is gevraagd deze oefening te ondersteunen. Hij moet ervoor zorgen dat de bom die de vliegers willen droppen, op het juiste doel komt. Dat kan vlot, maar wordt ingewikkelder als er veel eenheden zijn, zegt Sven. Ik sta op de grond om te zorgen dat het niet fout gaat. Dat is onacceptabel. Je moet over hetzelfde doel praten en daarvoor begin je op een startpunt en leidt ze vanuit daar stap voor stap naar het doel. Een kruising maak je uniek door een opvallend feature te zoeken. De aanwezigheid van dorpjes gaf ook de FAC-ers een extra dimensie. Ondanks weinig klachten, was er één zorgenkindje met een onbekende fuel klacht. Het geeft ons veel doelaanbod, dat is een stuk lastiger om een vlieger uit te leggen. Bommetje De grootste uitdaging was volgens Sven echter het airspace management. Er vliegt daar zo ontzettend veel. Dit is een heel waardevolle CAS-oefening. Low level en live oefenen kan in Nederland niet, dus dit was voor ons uniek. Ook het aanstralen van doelen vanaf de grond voor lasergeleide bommen, ging erg goed. Daar heb ik veel vertrouwen in gekregen. Het is goed om de effecten te zien van wat je creëert met live weapons. Als het aan mij ligt, vliegt de KLu elk jaar Green Flag en zijn wij er ieder jaar weer bij. Hoewel het aanstralen van doelen met de huidige targeting pod goed gaat, kijken zowel de vliegers als de FAC ers al uit naar het nieuwe systeem Rover, dat de KLu waarschijnlijk dit jaar krijgt. Daarmee kunnen zowel foto s als teksten van het doel worden doorgestuurd. Doelen kunnen heel dicht bij niet-doelen liggen, zegt Donkervoort. Daarom is het van groot belang dat we het juiste target onderscheiden. Wij worden vaak geroepen als de mannen al onder vuur liggen. Als je dan plaatjes en teksten kunt zenden naar elkaar, voorkom je miscommunicatie. Trager Is voor de FAC ers en vliegers doelherkenning de grootste uitdaging, de technische dienst probeert tijdens de oefening zoveel mogelijk alle tien de kisten operationeel te houden. Onze grootste uitdaging is elke dag acht sorties te maken binnen een werkbare tijd, zegt hoofd logistiek majoor Mark van Lokven. Het Amerikaanse systeem werkt helaas trager dan het onze. Op een tankauto kun je rustig twee uur wachten en ook het bestellen van munitiecartridges kan erg lang duren. Het voordeel is dat je hier bovenop het eindproduct zit. Dan hoor je ook weer zaken die niet goed lopen of spelen in de werkplaats. Omdat we een krapte in personeel hebben, is het een hele uitdaging om alles op Volkel draaiende te houden met missie in Afghanistan en oefening hier. Niet frustrerend Ondanks dat er relatief weinig klachten aan de Nederlandse F-16 s zijn, staat er één zorgenkindje achter een hangaar, omringd door een spanningsgenerator, een hydraulische teststand voor druk, een dieselaggregaat, een brandblusser en een compressor. Je moet alles mobiel bij het toestel zetten, want er is geen vaste aansluiting, zegt tailmanager sergeant-majoor Rudi Manders. We zitten hier met een lastige brandstofklacht, er kunnen meerdere dingen stuk zijn. Toen we vanuit de oefening op Hill kwamen, werd het brandstofsysteem al traag gevoed, maar nu is het buiten de limieten. Lockheed is al langs geweest, maar die kon het probleem ook niet ontdekken. Het is niet frustrerend, we komen er wel uit. Zo gauw we niet werken aan de operationele F-16 s, gaan we hiermee aan de gang. De stemming is ook goed en dat is het belangrijkste. Van Lokven beaamt dat: De omstandigheden zijn voor ons goed. De klachten aan de vliegtuigen zijn laag, plus we zitten op een Amerikaans veld dus we kunnen af en toe gebruik maken van hun faciliteiten. Daarnaast is dit een unieke oefening, met een klein Afghanistan om de hoek. Wat wil je nog meer? Alles zo netjes mogelijk achterlaten, zodat de Amerikanen ons volgend jaar met open armen ontvangen, lacht Donkervoort. Om acht sorties per dag te realiseren, is het fl ink aanpoten voor de technische dienst * naam is op verzoek gefingeerd 10 11

7 Naam: John Willems Rang: majoor Functie: docent planning & control Financieel Economische Zaken Leeftijd: 51 jaar Locatie: OTCLOG, Dumoulinkazerne, Soesterberg Bijles in financiën Tekst: June Smit I Foto s: John Willems Niet iedere luchtmachter werkt op een vliegbasis of een stafgebouw in Nederland. Majoor John Willems is docent financiële opleidingen op het Opleidings- en Trainingscentrum Logistiek van de landmacht. Met de komst van een nieuw hoofdadministratiesysteem schoolt hij niet alleen medewerkers om, maar moet ook het opleidingenaanbod worden herschreven. Onze voornaamste taak is het verzorgen van fi nanciële opleidingen, maar op dit moment worden mijn directe collega s en ik vooral geleefd door de invoering van het nieuwe hoofdadministratiesysteem. Finad vervangt namelijk al in 2008 het huidige GVKKA (Geïntegreerde Verplichtingen- Kas- en Kosten- Administratie, red.). In dit project moeten alle fi nanciële opleidingen rond het GVKKA omgezet worden naar nieuwe Finadopleidingen. Dat doen we in twee fasen. In fase één leren we mensen in een dag de systeemgeëigende functionaliteiten totdat SAP (Systemen Applicatie Producten, red.) volledig live is. Zoals het er nu uitziet, is dat in de maand mei. Fase twee is de E-learning module die op de werkplek kan worden uitgevoerd en fase drie is de functionele functieopleiding. Uiteindelijk moeten we bijna duizend personen defensiebreed omkatten, maar half december zijn we begonnen met een pilot van veertig personen. In januari, februari, maart en april is de grote inhaalslag. Kwaliteiten Momenteel geven we met onze instructiegroep negen opleidingen, maar dat moet groeien naar dertien. De inhoud van de cursussen varieert, buiten de GVKKA van administratieorganisatie, begrotingsopbouw, verwervingsstrategieën, voorafgaand fi nancieel toezicht tot interne controle. Aan de hand van casussen leren wij de cursisten agenderen, autoriseren en verifi ëren en met de verschillende beeldschermen om te gaan. Op dit moment zijn we voornamelijk bezig met het ontwikkelen van nieuwe opleidingen en omdat Finad zo groot is, moeten we dat stapsgewijs oppakken. Daarom hebben we de kwaliteiten onderling verdeeld. De een richt zich daarbij meer op rijksbegroting en planning, de ander op specialisatie begroting en weer een ander op fi nancieel beheer. Pas in een later stadium willen we met crosstraining elkaars pakketten eigen maken, waarbij mijn wens is dat elke docent uiteindelijk tenminste twee opleidingen kan geven. Majoor Willemse (2e van rechts) met collega s Hans van Grinsven, kapitein Pieter Kooistra en LTZA2OC Ron Langemacher. der. Aan de andere kant voldeed het vorige systeem wel aan de eisen van gebruiker. Voor Finad gaan we rolbasedopleidingen trainen, dus we leren mensen alleen dat deel van het programma waar ze mee gaan werken. Daarbij moet de medewerker zich meer boekhoudkundige kennis eigen maken, maar als je dat doet, gaat er een wereld voor je open. Ik ben ervan overtuigd dat de medeweker en defensie alleen maar ten goede komt. Binnen GVKKA waren wij als instructeur de vraagbaak, met de komst van SAP heeft defensie een supporttool gekozen, een soort help. Die vullen wij ook met fi lmpjes. Do it, try it, see it en know it. Zonder opleiding kun je er ook doorheen komen. De doorontwikkeling van Finad zal een grote uitdaging worden. Van KL naar KLu Ik ben in 1975 opgekomen bij de landmacht, maar in 1991 heb ik een ander pak heb aangetrokken omdat het vervolg Het gebouw van OTCLog stamt uit in functies bij de KLu uitdagender was. Daarnaast was een rekenplichtige bij de KL een luitenantstoel en bij de KLu een adjudantstoel, waardoor je je dus breder inzetbaar kon maken. In mijn functie als instructeur op de KMS-opleiding (Koninklijke Militaire School, red.) in Middelburg had ik jarenlang met KLu-ers gewerkt, waardoor het voor mij gemakkelijk was om te schakelen naar een krijgsmachtdeel. Toen ik echter in 2000 op een KL-onderdeel terecht kwam, moest ik enorm wennen. Ik was met een bepaalde ervaring weggaan en bovendien was de hiërarchische structuur in de KL dermate veranderd sinds mijn vertrek. Een onderhoudsgroep bij de Compagnie bestaat bijvoorbeeld helemaal niet meer, maar ook de processen zijn anders en meer gestructureerd geworden. Paars Ondanks dat ik blauw ben, werken ik en mijn marine- en landmachtcollega hartstikke paars. Het GVKKA is nu ook al paars, maar de KL, KLu en KM werken er op geheel eigen wijze mee. Het eindproduct is identiek, maar de weg ernaartoe zijn drie wegen die naar Rome leiden. Met Finad verandert dat, want dan heeft iedereen dezelfde werkwijze. Op het OTCLOG zitten tussen de twaalf en veertien KLu-ers. We maken regelmatig een babbeltje, maar echt saamhorigheid is er niet. Afgezien van het pak, heb ik dan ook verder weinig met de luchtmacht te maken. Dat directe contact mis ik wel en daarom ga ik in ieder geval een keer per maand op Soesterberg klaverjassen. Verder is de sfeer hier bijzonder goed. De club is hartstikke leuk en omdat ik inwonend ben, praat ik ook s avonds nog samen met collega s de dag door. Willemse met de eerste leerlingen die op 7 januari live gaan met FINAD. Ten goede De GVKKA is in vergelijking met Finad een oude rammelbak, het nieuwe systeem is veel geavanceer- Heeft u ook een collega in den vreemde, die zijn of haar verhaal wil vertellen? Mail dan naar mindef.nl. Vliegende Hollander IN DEN VREEMDE Vliegende Hollander IN DEN VREEMDE

8 INTERVIEW INTERVIEW Het Luchtmachtgevoel Waarom kiest iemand voor de luchtmacht, blijft de een de KLu trouw en gaat zoekt de ander toch een andere baan. Kortom, wat is het luchtmachtgevoel. Generaal-majoor Erik Oliemans en vier (ex)-luchtmachters vertellen hun verhaal. Tekst: June Smit Foto: Arnoud Schoor, Fotovlucht Vliegbasis Soesterberg Eigen identiteit koesteren Professionaliteit, zorgen voor elkaar, kameraadschap en vriendschap is volgens generaal-majoor Erik Oliemans typisch luchtmacht. Ook een steeds paarser wordende organisatie verandert daar volgens hem niks aan. Jij hebt het over heel andere dingen dan wij, zei een groep mensen uit het bedrijfsleven verbaasd, toen ik onlangs met ze over werk sprak. Ze vonden dat ik met trots vertelde over wat de mensen binnen de luchtmacht doen en dat terwijl zijzelf in termen van omzet, winst en marktaandeel spraken. Ik had me dat nog niet gerealiseerd. Een vriend die ooit bij de luchtmacht werkte, maar nu al 25 jaar bij het bedrijfsleven zat, ervoer iets dergelijks. Hij vertelde me dat hij niet meer aan de vorige bedrijven dacht waarvoor hij jarenlang had gewerkt en dat de KLu nog het enige bedrijf was, waar hij nog contacten had. We bedachten dat die andere band komt doordat Defensie zich bezig houdt met dingen van een hogere orde, zoals mensenlevens en vredestichten. Je bent daardoor echt van elkaar afhankelijk en moet op elkaar kunnen vertrouwen. Professioneel Bovenstaande geldt voor de gehele krijgsmacht, maar wat de luchtmacht bijzonder Generaal-majoor Oliemans in gesprek op de werkvloer van Vliegbasis Volkel. Foto: Leonie van Helmond, Fotografi e Vliegbasis Volkel maakt, is dat wij echt een eenheid zijn. Kenmerkend voor de luchtmacht is dat de mensen in hoge mate professioneel zijn. Ze zijn goed opgeleid en zorgen er zelf voor dat ze dat blijven. Dagelijks bewijzen we in Uruzgan dat we gericht zijn op resultaat en dat doen we met relatief weinig mensen. De KLu kenmerkt zich daarnaast door een open cultuur. De chef de canaille op het korpsdiner en het Sinterklaas zijn hiervoor tekenend. Beide personen kunnen hoge leidinggevenden de waarheid vertellen. Soms is die confronterend, maar dat is louterend voor de organisatie. Die openheid komt terug in het dagelijkse werk, zoals tijdens vergaderingen, in onderlinge contacten en bij de CLSK-dagen voor onderofficieren en officieren. Luchtmachtgevoel blijft Ik kwam zelf bij de KLu door mijn oudere broer, die al vlieger was bij de KLu. Toen ik een keer meeging naar Vliegbasis Twenthe om een kapotte auto op te halen, viel me op hoe trots mensen daar over hun werk spraken. Daar wilde ik deel van uitmaken. Dat gevoel van professionaliteit, zorgen voor elkaar, kameraadschap en vriendschap dat ik 35 jaar geleden al ervoer, is nooit weggegaan. Ik geloof ook niet dat dat gevoel verandert door de paarser wordende organisatie, zelfs niet voor mensen die buiten de KLu worden geplaatst. Ik heb zelf drie jaar met veel plezier bij het CDC gewerkt, maar je blijft je banden houden met je eigen onderdeel. In diezelfde tijd heb ik zelfs voor de luchtmacht de functie van contingentscommandant in Afghanistan vervuld. Thuis voelen Het is belangrijk dat je je als individu kunt identificeren met een organisatie. Dat kan op verschillende niveaus. Sommige KLu-ers van het 322 Squadron moet je niet bij 323 zetten, terwijl voor anderen de Vliegbasis Leeuwarden hun wereld is. Weer anderen maakt het niet uit bij welk krijgsmachtdeel ze zitten, zolang ze maar defensiemedewerker zijn. In alle gevallen is het echter belangrijk om mensen zich thuis te laten voelen. Mensen moeten nu bijvoorbeeld gaan solliciteren bij het Rijk in plaats van bij de luchtmacht. Ik zou dat nooit hebben gedaan. Het Rijk is geen identiteit, dat trekt niet. De vraag is zelfs of Defensie dat wel doet. De KLu in ieder geval wel, net als KL, KM of KMar. Koesteren Ondanks een steeds paarser wordende organisatie, geloof ik niet dat het luchtmachtgevoel ooit verdwijnt. De definitie van joint is namelijk niet dat we allemaal hetzelfde moeten kennen en kunnen, maar het gaat om de samenwerking tussen de krijgsmachtdelen, ieder met zijn eigen bijzondere eigenschappen. Dat alles paars maken het faillissement van je krijgsmacht is, bewezen de Canadese strijdkrachten een aantal jaar geleden al. Toen ik daar was geplaatst als attaché, werden alle krijgsmachtdelen afgeschaft en droeg iedereen hetzelfde uniform. Binnen de kortste keren wilde niemand meer voor de Canadese strijdkrachten werken. Dat hebben ze dan ook teruggedraaid. Je eigen identiteit moet je koesteren. De verschillen komen van verschillende wijzen van opereren en die zijn er niet voor niets. En voor mij is die eigen identiteit nog steeds het luchtmachtgevoel

9 INTERVIEW INTERVIEW Kwaliteiten belangrijker dan rang Korporaal b.d. Abel Aandewiel (28) ging na 6,5 jaar de luchtmacht uit. Als consulent bij een uitzendbureau in de burgermaatschappij voelt hij zich nu meer op zijn plek. Voordat ik in 2000 bij de KLu kwam, had ik nog geen idee wat ik met mijn leven wilde doen, totdat ik een advertentie van de KLu zag in de Stadskrant. Ik heb er serieus over nagedacht, want voor vier jaar tekenen is geen beslissing die je elke dag maakt. Het enthousiasme van mijn broer die dienstplicht had gedaan en goede ervaringen van kennissen gaven uiteindelijk de doorslag. Ik wist dat ik uitgezonden kon worden, al was die kans Foto: Abel aan de Wiel toen ik tekende nog niet groot. Dat is anders dan mensen die er tegenwoordig voor kiezen. Mijn eerste uitzending was dan ook even slikken, zeker omdat ik het slechts zes dagen van tevoren te horen kreeg. Ik had geen tijd om na te denken wat ik ervan vond, want er moesten praktische zaken op orde en persoonlijke. Op professioneel vlak heb ik uiteindelijk veel geleerd, alleen het feit dat ik het zo kort van te voren hoorde, heeft Ondefinieerbare schakel tussen mensen onderling Hij had graag zijn diensttijd vol gemaakt, maar in 2002 moest adjudant b.d. Martin van Assouw (50) wegens ziekte de dienst verlaten. De betrokkenheid van de mensen en de liefde voor het vak hebben hem altijd aangesproken. Van de 26 jaar dat ik bij de KLu zat, heb ik er geen moment uitgewild. Als kind was ik niet bijzonder gek van vliegtuigen en voordat ik bij de luchtmacht kwam, wist ik nog niet eens het verschil tussen een NF-5 en een Starfighter. Maar doordat mijn buurman als luchtmachter mooie verhalen over de KLu vertelde, ben ik uiteindelijk gaan solliciteren. Daarnaast sprak het gevoel mij aan om bij een grotere club te horen. Ik ben begonnen bij de GGW in Duitsland. De collegialiteit en betrokkenheid waren buitengewoon hoog. Na de GGW ben ik tot 1986 bij de verbinding gaan werken, waarna ik opleiding specialist luchtverkeersleiding gedaan. Dat was zwaar, maar wel erg leuk. Ik heb vanaf het begin af aan gezegd een behoorlijke impact gehad op mijn relatie. Ik reken dat de luchtmacht niet aan, maar medeoorzaak is geweest dat we er van tevoren niet goed over konden praten. Mijn tweede uitzending kreeg ik vijf weken van tevoren te horen en die ging hartstikke goed. Ook omdat ik op dat moment geen relatie had. Toch sprak het idee om geen onverwachtse oefeningen of uitzendingen meer te krijgen, me erg aan. Daarom ben ik er in januari dit jaar uitgestapt. Ik had alleen in dienst willen blijven als ik sergeant kon worden, maar daarvoor moest ik weer als spijkerbroek solliciteren. En dat vond ik na twee uitzendingen en meerdere oefeningen beledigend. Ik werk nu bij een uitzendbureau als consultant en dat is veel meer in mijn straatje. Bij de KLu was ik bij de Vlieg Veiligheids Uitrusting op een gegeven moment uitgeleerd en hier kon ik een verse start maken en alles opnieuw leren. Een verschil met de KLu is dat in de burgermaatschappij veel meer tijdsdruk is. Ik kom echt moe thuis van mijn werk. Wat ik soms mis zijn bepaalde collega s die ik door uitzendingen en oefeningen beter had leren kennen. En praktische zaken zoals artsen en tandartsen zijn over het algemeen ook beter geregeld bij de KLu. Bovendien biedt de KLu de mogelijkheid om opleidingen te volgen, terwijl daar in de burgermaatschappij weer moeilijker over wordt gedaan. Aan de andere kant heb ik er ook veel voor teruggekregen. Ik heb namelijk het gevoel dat ik me in de burgermaatschappij nog eindeloos kan ontwikkelen en heb ook absoluut geen spijt dat ik de KLu heb verlaten. Maar zeg nooit, nooit. dat ik graag instructeur opleidingsafdeling luchtverkeerbeveiliging wilde worden en dat is gelukt. Uiteindelijk ben ik bijna op elk veld werkzaam geweest, alleen op Soesterberg, Volkel en Gilze-Rijen voor langere tijd. Ik heb altijd lol in mijn werk gehad. Ik ben nooit uitgezonden geweest, maar als ik was aangewezen, was ik zeker gegaan. Dat is nou eenmaal het risico van het vak. Wel hadden we zo n drie à vier keer per jaar oefeningen, maar die heb ik nooit als vervelend ervaren. Dat waren bevestigingen van wat je geleerd had. Tijdens mijn carrière heb ik de overgang van Starfighter naar F-16 meegemaakt, het afstoten van Geleide Wapens en het inkrimpen van de strijdmacht. Maar ook One team, one mission and all arrival in de maatschappij gingen de ontwikkelingen zo snel dat we erachteraan liepen. Een ander nadeel was het af en toe logge defensieapparaat. Het duurde vaak lang voordat je iets voor elkaar kreeg. Toch stap je over die mindere kanten snel heen als je weer iets positiefs meemaakt en dat is onder meer de teamgeest die er heerst. Zeker de laatste 22 jaar hebben ertoe geleid dat ik vliegen heel leuk vind. Mijn mooiste ervaring was toen ik na het trekken van strootjes, mee kon vliegen in een F-16. Dat was een ervaring om nooit te vergeten. Voor mij is het luchtmachtgevoel betrokkenheid en gedrevenheid van mensen en de liefde voor het vak en het onderdeel. Er zit een ondefinieerbare schakel tussen mensen onderling. Als je een groep mensen spreekt, haal je een KLu-er er zo tussenuit. Vijf jaar geleden moest ik eruit omdat ik door MS niet meer goed kon functioneren. Dat zag ik al aankomen. In 1998 is de diagnose gesteld en in 2003 ben ik officieel ontslagen. Ik had niets liever dan mijn diensttijd afgemaakt, maar ik ben gewoon in het diepe gesprongen. De laatste keer dat ik op een basis ben geweest was onlangs met Hart in Aktie. Omdat ik een beetje in een dip zat, hebben mijn kinderen dit televisieprogramma ingeschakeld. Wat er toen in gang is gezet is onvoorstelbaar, iedereen wist ervan behalve wij. Ik heb een grandioze tijd gehad. Het was heel leuk om oude collega s en oude baas te zien. Kapitein Martin Eikelboom (55) zit al 35 jaar bij de KLu. Ondanks grote veranderingen in de organisatie, doet hij zijn werk nog steeds met plezier. Foto: Martin Eikelboom Bij de luchtmacht heb ik mezelf echt leren kennen. Ik kwam van een kantoorbaantje, maar op de kaderschool werd ik teruggeworpen op fysieke en mentale kracht. Dat was zwaar, maar tegelijkertijd een goede eyeopener. Als je denkt dat je niet meer kunt, heb je namelijk nog eenderde reserve en dat vormt je. Daar ben ik van een bedeesd jongetje veranderd in iemand die geloof heeft in eigen kunnen. Bij mijn eerste automatiseringsfunctie is mijn leuke periode begonnen, daar kon ik mij helemaal ontplooien. Ik kreeg kansen en als je die grijpt, is er heel veel mogelijk. Zo werd op een gegeven moment gevraagd of iemand interesse had voor een programmeuropleiding. Omdat daar HBO-modules aan vast zaten, stak ik mijn vinger op. Ons was destijds beloofd dat we adjudant zouden worden. Nu ben ik sinds 2005 zelfs kapitein, dus twee stappen hoger. Natuurlijk heb ik ook tegenslagen gehad, maar soms moet je gewoon rustig blijven als je geknipt en geschoren wordt. Als je het hoofd laat zakken, ga je een negatieve spiraal in. Ga door en geef je ogen de kost. Ik kwam in 1972 bij de KLu. Sindsdien is een hoop veranderd. Veel mogelijkheden die de KLu had, ebben langzaam weg. Foto: Martin van Assouw Als OPCO mogen we alleen nog dingen uitvoeren, waarvoor we niet zelf meer alle middelen tot onze beschikking hebben en dat levert soms een gevecht op met beleidsmakers. Nu komen die personen overigens nog uit de OPCO s zelf, maar over tien jaar komen ze uit het bedrijfsleven. Daardoor missen ze een defensie beleving. Ook worden militairen steeds jonger kapitein of majoor, waardoor ze ook al op jonge leeftijd grote verantwoordelijkheden hebben in oorlogsgebied. Ik heb ook het gevoel dat veel jobhoppers na hun studie een hoge rang proberen te bereiken, die dan qua kennis wel voldoende niveau hebben, maar niet wat betreft sociale vaardigheden. En die zijn zeker belangrijk in de KLu. Juist het feit dat er naar mensen wordt omgezien en dat er oog is voor de privé-problemen van mensen, maakt de KLu een speciaal bedrijf. Mijn luchtmachtgevoel is dan ook: one team, one mission and all arrival. Dat laatste heb ik erachter gezet, omdat we ook allemaal dat doel willen halen. We willen met zijn allen aankomen. Ondanks dat er af en toe gemunkt wordt, vind ik de luchtmachtmilitair in zijn algemeenheid positief. De KLu is dan ook een prachtig bedrijf. Het meest indrukwekkend vind ik de jaarlijkse herdenking op Vliegbasis Soesterberg met de missing man formation, omdat je stilstaat bij datgene dat geweest is en naar de toekomst kijkt. Dan word ik emotioneel. Moet je ook eens kijken wat we allemaal in de lucht houden. Maar je leert ook veel vaardigheden: kennis, sociale vaardigheden en respect. Ik kan iedereen de KLu aanbevelen

10 INTERVIEW INTERVIEW Saamhorigheid en met een klein team veel klaarspelen Sergeant 1 Jan van Kraanen (30) verliet de luchtmacht anderhalf jaar geleden omdat zijn thuisfront moeite had met de uitzendingen. Na een aantal maanden bij Fokker, begon hij de KLu toch erg te missen. Al op de basisschool wist ik dat ik later bij de KLu wilde. Het leek me geweldig om met vliegend materieel in combinatie met techniek te werken. Vooral de Apache vond ik een machtig apparaat. Ik had het al snel erg naar mijn zin bij de KLu. In een korte tijd werd ik toen een aantal keren uitgezonden, waarbij ik drie maanden weg was, drie maanden thuis en weer drie maanden op uitzending. Omdat ik in het begin nog vrijgezel was, was dat geen probleem. In 2004 leerde ik echter mijn vriendin kennen. We kenden elkaar net twee maanden toen ik weer weg moest. Eenmaal in uitzendgebied had ikzelf er minder moeite mee, maar mijn vriendin des te meer. Daarom besloot ik om iets buiten Foto: Jan van Kraanen defensie te zoeken. Dat vond ik geen gemakkelijke keuze, ik heb er uiteindelijk dan ook bijna anderhalf jaar over gedaan om die knoop door te hakken. Ik kon bij het voormalige Fokker aan de slag en dat bleek behoorlijk anders dan ik gewend was. Terwijl ik bij de KLu vooral bezig was met het oplossen van klachten waarbij kennis van systemen noodzakelijk was, was ik bij Fokker sec belast met modificaties. Dat kwam neer op bedrading leggen en aansluiten, elke dag opnieuw op dezelfde plek in een hal en dat is niet mijn ding. Daarnaast miste ik al snel de variatie van werken in binnen- en buitenland, de oefeningen en de uitzendingen, maar ook de hechte band met collega s die je krijgt als je samen in gevaarlijke gebieden zit. Mijn vriendin had door dat ik het niet naar mijn zin had en na drie maanden zei ze tegen me: je mist de KLu he? We hebben er toen lang over gepraat. Drie maanden na mijn dienstverlaten was ik weer in dienst. Ondanks dat ik vlak daarna weer op uitzending moest, beviel deze beter dan de vorige, omdat mijn thuisfront ermee om kon gaan. Ik ben er geen moment spijt van dat ik ben teruggekomen, datzelfde geldt voor mijn thuisfront. Je moet van avontuur houden als je bij de KLu wilt, flexibel zijn en er tegen kunnen om af en toe een weekje weg te zijn. Maar het is afwisselend, je werkt in een hecht team en bent regelmatig in het buitenland. Die saamhorigheid, met een klein team veel klaarspelen en ook buiten werk kameraadschappelijk met elkaar omgaan is voor mij het ultieme luchtmachtgevoel. Mijn werk is afwisselend, uitdagend en verveelt niet. De positieve kant dat ik eruit ben geweest is dat ik nu ook weet hoe het buiten is. Ik weet nu wat ik heb. Ieder zijn ding: dit is mijn ding en op één plek werken niet. Commodore Bergsma nieuwe voorzitter Stichting Luchtmachtrecreatie en Promotie Een tevreden luchtmachter is de beste reclame voor de organisatie. De Stichting Luchtmachtrecreatie en Promotie (LR&P) draagt al sinds 1949 bij aan het welzijn van de luchtmachtmilitairen. Onder meer met watersportactiviteiten en later ook met demonstraties tijdens de Open Dagen. Toch schort het de stichting aan bekendheid. Een nieuw bestuur, onder leiding van commodore Geert Bergsma, wil dat veranderen: We gaan de activiteiten in 2008 uitbreiden. Tekst: Robert van Loon Ooit beschikte de luchtmacht over een eigen watersportcentrum aan de Vinkeveense plassen, waar alle luchtmachters, postactieven, veteranen en burgerpersoneel tegen sterk gereduceerd tarief met een boot het water op konden. In 1992 werd het Luchtmacht Watersportcentrum Vinkeveen geliquideerd, maar de Doerak motorboten zijn gebleven. De boten worden sinds 2006 beheerd door watersportvereniging De Boet in Sassenheim. We bieden iedere geïnteresseerde luchtmachter de kans om de boten tegen een sterk gereduceerd tarief te huren, aldus Bergsma. Naast actief dienende luchtmachters, kunnen ook postactieven en veteranen de boten huren, want die rekenen we ook tot onze doelgroep. Ultralight vliegen De opbrengsten komen terecht in een privaat fonds en dat is uniek. Bergsma: Wij zijn een civiele stichting, die is opgericht door de luchtmacht. Het bestuur is van oudsher evenwichtig verdeeld tussen actief dienende en postactieve luchtmachters. De secretaris en de voorzitter van het bestuur worden benoemd door de Commandant der Luchtstrijdkrachten. Daaruit blijkt wel dat de stichting binnen de luchtmacht op een breed draagvlak kan rekenen. De middelen uit het fonds worden door de stichting gebruikt om andere activiteiten te financieren. Sinds een jaar of tien wordt met veel succes jaarlijks een introductiecursus ultralightvliegen in samenwerking met de Vliegclub Westerwolde georganiseerd. Ook worden sinds 2007 zweefvliegcursussen aangeboden vanaf Luchtmachtbasis De Peel. Het grootste deel van het luchtmachtpersoneel vliegt zelf niet. Deze activiteiten zijn een prima manier om die mensen te laten kennismaken met het vliegen. En met veel succes, want de aanvragen voor de vliegactiviteiten van de stichting Luchtmacht Recreatie & Promotie vertonen nog steeds een stijgende lijn. We zien het als onze taak om de positieve houding ten opzichte van de luchtmacht te bevorderen, juist óók bij de luchtmachters zelf. Het gaat erom onze eigen mensen als een positieve zender te gebruiken, zegt Bergsma. Een tevreden luchtmachter is de beste reclame voor de organisatie. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met de van Stichting Luchtmachtrecreatie en Promotie voorzitter commodore Bergsma, kijk op: Koninklijke Luchtmacht Zweefvliegclub De Peel Marine zeilverenging De Boet Microlight Vliegclub Westerwolde 18 19

11 vervlogen tijden vervlogen tijden Eerste straaljager KLu geboren in Tweede Wereldoorlog De Gloster Na de Tweede Wereldoorlog wordt de Leger Luchtmacht Nederland opgebouwd met een veelheid aan typen. De ruggengraat van de luchtverdediging bestaat uit vele tientallen propelleraangedreven Supermarine Spitfires, maar die zijn aan het eind van de jaren veertig aan vervanging toe. In Groot-Britannië en de Verenigde Staten is de straaljager dan ondertussen een aantal jaar operationeel in gebruik. Ook voor ons land blijkt dit hét type voor de toekomst. Tekst: Arno Marchand Foto s: Uit archief Dick Uijttenboogaart Type: Gloster Meteor F.Mk.4, T.Mk.7 en F.Mk.8 Eendheden: Nr. 1 Jachtvliegtuigsquadron, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 700 en 701 Squadron, Jachtvliegschool, Jachtvliegopleiding, Ruiten Vier Dienstperiode: Aantal: 61 (F.Mk.4), 45 (T.Mk.7) en 160 (F.Mk.8) De uitvinding van de straalmotor staat op naam van de Brit Frank Whittle. Al in 1934 begint hij met de ontwikkeling ervan, iets wat al snel in andere landen navolging krijgt. Vooral in Hitler-Duitsland staan de ontwikkelingen niet stil. De eerste vlucht van een straaljager, de Heinkel 178, vind namelijk al op 27 augustus 1939 plaats in Duitsland. Pas op 15 mei 1941 vliegt het eerste ontwerp van Gloster (de E.28/39) voorzien van een Power Jet W.1-motor van Wittle. Maar in beide gevallen duurt het lang voordat commandanten en bevelhebbers de mogelijkheden van de jet inzien. Zo is het concept van de tweemotorige Messerschmitt Me 262 Schwalbe al in 1941 klaar, maar word het toestel mede door de onbetrouwbaarheid van de straalmotoren pas in 1944 in serieproductie genomen. Dan nog steeds is dit wonderwapen van Hitler s werelds eerste operationele straaljager. De motoren van Whittle vinden in 1943 hun plaats in de vleugels van de Gloster G.41, het model dat later de naam Meteor krijgt. In juni van dat jaar vindt de eerste vlucht van het prototype plaats, maar pas in januari 1944 komt de F.Mk.I (ook als 1 weergegeven) van de productielijn. De eerste exemplaren treden in juli in oparationele dienst. Direct na de oorlog is het toestel al geëvolueerd tot de F.Mk.4, op dat moment met 940 kilometer per uur het snelste vliegtuig ter wereld. Bedankt Dick Uijttenboogaart (83) woont in de Oorlog onder andere in Gorssel, waar zijn huis tijdens een luchtaanval door Hawker Typhoons wordt beschoten met raketten. Hij brengt het er goed vanaf en meldt zich, nadat zijn dorp in april 1945 is bevrijd door de Canadezen, als 20-jarige aan als oorlogsvrijwilliger. Bij de keuring in Eindhoven bleek ik te lang voor een airgunner, maar dat vond ik niet erg, zegt Uijttenboogaart. Ik kreeg als kwalificatie mee P-N-B, dat staat voor Pilot-Navigator-Bombardier. En dat wilde je ook het liefst. Met een RAF-uniform voorzien van een Nederlandse leeuw, vertrekt hij naar Engeland, waar hij na Cardington terechtkomt op de Initial Training Wing op Bridgenorth. Daar waren ook nog oud-soesterbergers in herscholing en een Wing Commander uit de Eerste Wereldoorlog was er actief als instructeur motoren. Hem vergeet ik nooit meer. Hij leerde ons zaken niet moeilijker te maken dan nodig. If there is no oil pressure, check for the obvious reasons first: no oil. Een instructeur op de Harvard bleek in de oorlog Typhoon-vlieger te zijn geweest en had meegedaan aan de aanval op het Hoofdkwartier van Blascowitz waarbij het ouderlijk van UTB zwaar beschadigd raakte. Bedankt. Dan heb jij waarschijnlijk in m n huis kapot geschoten, grapte ik tegen hem. Het uitpreken van Uijttenboogaart bleek voor de Britten overigens een echte tongue twister. In het begin noemden ze me nog Humphrey, maar later werd dat UTB. Zo stond ik ook binnen de KLu bekend. Geen pionier Opmerkelijk genoeg gaat UTB als reserve sergeant-vlieger na zijn opleiding op eerst de Tiger Moth en aansluitend de Uijttenboogaart voor de neus van een Meteor. De bewapening bestond bij de Mk.4 en Mk.8 uit vier 20 millimeter kanonnen. De T.Mk.7 was onbewapend. De Marineluchtvaartdienst nam in 1959 tien van deze trainers over van de KLu, voor de opleiding van vliegers op Hawker Sea Hawk luchtverdedigingsjager. Ook 700 en 701 Squadron vlogen heel even met de T.Mk.7. Taxiën van een Mk.8 op de pierced steel planking, tijdens een oorlogsoefening van het 327 Squadron op Valkenburg. Codes (7E) en staarttipkleur (rood) geven het squadronnummer aan. De stofzuigers aan de vleugels, vallen op deze foto goed op. Harvard niet naar een operationeel squadron, maar naar Woensdrecht voor de Vlieger Instructeuropleiding. Ik leerde dus vliegen door zelf les te geven. Tijdens zijn instructeurstijd op de Aanvullende Vliegeropleiding Tweemotorigen (AVOT) en de Jachtvliegschool (JVS), beiden op Twenthe, leert hij met de tweemotorige Gloster Meteor vliegen. Bij AVOT vliegen leerlingen meteor-circuits in de Airspeed Oxford, en bij de JVS zijn in 1948 de eerste Meteor F.Mk.4 s gearriveerd. Ondertussen is hij als beroepsmilitair eerste luitenant geworden. Door zijn ervaring op de Meteor treedt UTB aansluitend in dienst als vluchtcommandant bij de B-flight van het 322 maandvliegsquadron. Mijn werk bestond onder ander uit het uitchecken van vliegers, want dat had ik al veel op Twenthe gedaan. En omdat we veel maandvliegers hadden, werkten we ook op zaterdag. Dat wij op de Gloster vlogen, betekende niet echt iets speciaals voor ons. Het was de eerste straaljager, inderdaad. Maar verder niets schokkends. In de beginperiode kreeg je na je eerste solovlucht een zilveren Meteorspeld, maar je voelde je geen pioneer of zo, want de Gloster vloog natuurlijk al een paar jaar. Van de baan Lang vliegen kon de Meteor niet. Als je zonder droptank ruim veertig minuten haalde, was je al een hele piet. Bij het terugtaxiën zijn mijn motoren wel eens afgeslagen hoor. Hoewel de Derwent-straalmotor van de Meteor redelijk betrouwbaar bleek, moest toch minimaal vier keer per maand een landing op één motor beoefend worden. Daarvoor kreeg je een speciaal stempel in je logboek. Ik heb er wel een paar honderd gemaakt, zegt Uijttenboogaart, terwijl hij een van de kenmerkende vierkante logboeken erop naslaat. En dat soort oefeningen was er niet voor niets. Er zat in de Mk.4 nog geen schietstoel, want die kwam pas met de Mk.8. Er gebeurde vrij veel ongelukken met de Gloster. Ik heb daar nooit zo van wakker gelegen, en zelf altijd gelukkig gevlogen. Eén keer, tijdens de landing, klapte de rechter poot van het hoofdlandingsgestel in. Ik schoof van de dwarsbaan van Soesterberg af, precies naar de toestellen die parallel daaraan op de lijn stonden opgesteld. Ik eindigde met mijn cockpit precies onder de staart van een andere Gloster. Zo kwam ik goed weg. Splitpen Ook een kerkje in Leusden, dat in de landingsroute van Soesterberg ligt, kwam eens goed weg. We vlogen met geladen kisten, en bij het insturen voor finals bleek een maandvlieger eens de trekker van de kanonnen over te hebben gehaald, en raakte de kerk. Grote consternatie natuurlijk! Dat losten we heel simpel op door een splitpen door de trigger te steken. Die moest je er dus eerst uithalen voordat je kon schieten. Tijdens het vliegen is er ook wel eens een dinghy spontaan opgeblazen. Dat is levensgevaarlijk, want die drukt de stick naar voren, en dan duik je zo de grond in. Van 1954 tot 1955 was UTB commandant van het 327 Squadron, en aansluitend tot 1958 van 322. Daarna volgde een staf-opleiding, waarna hij tot en met 1960 commandant 326 Squadron was, dat inmiddels met de Hawker Hunter vloog. Maar iedere keer kreeg ik een tijdelijke aanstelling tot majoor. Ik ging dus vier keer terug naar de rang van kapitein. Na die laatste keer was ik daar zo klaar mee, dat ontslag heb aangevraagd. Daarna heb ik nog jaren heel tevreden bij IBM gewerkt. Vooral met de Mk.4 herkenbaar aan de ronde staartvorm, het zogenoemde olifantsoor gebeurde veel ongelukken. De Mk.8 was op een aantal punten verbeterd; verlengde motorgondels voor meer stuwdruk, voorzien van schietstoel en een nieuwe high speed staart. Foto: Uit archief Peter Wierikx VLIEGENDE 20 VLIEGENDE 21

12 ACHTERGROND ACHTERGROND Bijna één eeuw luchtvaarthistorie in Oost-Nederland Twenthe strijkt haar vlag De Vliegbasis Twenthe is niet meer. Het terrein dat na het opheffen van 315, en overplaatsten van het 313 Squadron te boek stond als luchtmachtbasis, werd tijdens een sobere ceremonie op 12 december officieel gesloten. Daarbij gaf de onderdeelscommandant luitenant-kolonel Cor Pronk, de CLSK-vlag terug aan de Commandant Luchtstrijdkrachten luitenant-generaal Hans de Jong. Een nadetachement onder leiding van de Commandant AOCS Nieuw-Milligen, zorgt vanaf 1 januari nog voor de afvoer van het resterende materieel. Tekst: Arno Marchand Foto s: uit archief Rien Tiehatten, Onder Twentsche Vleugels 22 Dagelijks ritueel op Villafranca, waar ieder ochtend op Centro de Nederlandse en KLu-vlag worden gehesen. Op de achtergrond de grote onderhoudshangar die de Twenthenaren ter beschikking hadden. Commandant Luchtmachtbasis Twenthe Pronk (r.) overhandigt de CLSK-vlag aan de Commandant Luchtstrijdkrachten De Jong. Op de voormalige vliegbasis blijven een aantal locaties in gebruik door defensie, onder andere de radar, en vanaf mei 2008 neemt het CIMIC (Civil Militiary Coorporation) Center of Excellence een aantal gebouwen in gebruik. Foto: Ron Willemse Al ongeveer een eeuw lang zijn er in de driehoek Enschede, Hengelo Oldenzaal diverse luchtvaartactiviteiten. Met de sluiting van de vliegbasis gaan die vanaf nu alleen nog door op de kleine civiele luchthaven, ofwel Enschede Airport Twente. Een greep uit zo n honderd jaar (militaire) luchtvaarthistorie leert dat al in 1910 de eerste demonstratie met een Blériot van Jan Olieslagers uit Antwerpen plaatsvindt, op een terrein in de gemeente Lonneker. Daarna blijft het even stil maar na de Eerste Wereldoorlog maken zakenlieden uit Oldenzaal en Bad Bentheim plannen om een terrein tussen de wegen Enschede-Oldenzaal en Oldenzaal-Hengelo, het buurtschap Deurningen, geschikt te maken voor vliegsport. In 1921 begint de aanleg van een eenvoudige vliegstrip voor het houden van zogenoemde luchtvertoningen. De luchtvaart neemt begin jaren twintig een enorme vlucht. De uitbreiding van Schiphol zorgt ook voor Twente voor een nieuw hoofdstuk. Dr. Albert Plesman, directeur van de KLM, liet zijn oog vallen op de vliegstrip in Deurningen om het uit te bouwen tot een volwaardig vliegveld, als steunpunt op de KLM-route Amsterdam- Hamburg. Maar het duurt nog tot 1927 tot de vorming van het vliegveldcomité Twente waarna de gemeenten Enschede, Hengelo en Oldenzaal en een groot aantal particulieren regionale bedrijven een terrein van 64 hectare kunnen kopen waarop een echt vliegveld wordt aangelegd, compleet met hangar, stationsgebouw en restaurant, en parkeerplaatsten. Tijdens de openingsweek in 1931 zijn er diverse vliegdemonstraties, waaronder één van een escadrille Fokker C.V s van Soesterberg, onder leiding van kapitein Hendrik van Weerden Poelman. In 1932 heeft Twente de primeur wanneer het 236,6 meter lange luchtschip Graf Zeppelin aanlegt voor een rondvlucht met prominenten. Fliegerhorst Twente Na nog een aantal bouwprojecten, is de economische malaise eind jaren dertig ook in en op Twenthe merkbaar. Zodanig zelfs, dat na het uitblijven van Rijkssteun, op 5 april 1940 wordt besloten dat de aanwijzing van luchtvaartterrein op 1 mei eindigt. Met de dreigende inval van Duitsland besluit de genie in april 1940 het luchtvaartterrein om te toveren in een groot stuk woeste grond, zodat de Luftwaffe het niet als landingsterrein kan gebruiken. Bovendien worden op de dag van de oorlogsverklaring, op 10 mei, alle gebouwen onklaar gemaakt. Daarmee komt er voor de eerste keer een einde aan de luchtvaartgeschiedenis in het oosten van het land. Toch ziet de bezetter wel wat in het voormalige vliegveld. In de nazomer van 1940 start de aanleg van drie startbanen, waarvan er twee tot op de dag van vandaag nog steeds bestaan. Ook de resten van de derde baan zijn nog te vinden, bekend als de zogenoemde oude Duitse baan. Grote uitbreidingen volgen met de bouw van het Südlager (Zuidkamp), Ostlager (later het Prins Bernhardpark), vele hangars en de stationering van diverse vliegende eenheden. De Fliegerhorst maakt deel uit van de Kammhuberlinie die van Denemarken tot en met Frankrijk doorloopt. Types die voor korte of langere tijd op Twenthe staan in dienst van diverse Staffels en Geschwaders, zijn de Messerschmitt ME-109, BF-110, Junkers Ju-88 en Focke Wulf FW-190. Na vele kleinere Geallieerde bombardementen, is het op 24 maart 1945 menens wanneer 152 B-17 Flying Fortress de Fliegerhorst volledig verwoesten. Einde Twenthe, voor de tweede keer. Bevrijd Maar nadat de Britten op 1 april het veld veroveren, nemen zij binnen een week al weer één van de startbanen in gebruik en stationeren er tot en met september in totaal negentien vliegende squadrons. Soms staan de eenheden amper een paar Onderhoud van een Meteor T.Mk.7 en F.Mk.4 in Hangar 11 in De JVS opereert als eerste met de Gloster. Uit deze school ontstaat op 11 november 1948 het 1ste Jachtvliegsquadron, dat al op 28 januari 1949 verhuist naar Leeuwarden. 23

13 ACHTERGROND ACHTERGROND De Duitsers ondermijnen weliswaar alle gebouwen, maar het ontbreekt hen aan tijd om bedrading voor de explosieven aan te brengen. Zodoende nemen de Britten, en later de Nederlanders, een groot deel van de Duitse bebouwing weer in gebruik. Een aanzienlijk deel daarvan bestaat nog tot op de dag van vandaag. dagen op Twentse bodem. Kort na het vertrek van de Britten strijkt in november van dat jaar de Leger Luchtmacht Nederland neer. In november begint de Aanvullende Opleiding Tweemotorigen met een aantal Airspeed Oxfords. Toch geldt 31 maart 1946 als officiële oprichtingsdatum van de Vliegbasis Twenthe (met h ; niets meer of minder dan de klassieke schrijfwijze), de dag waarop het 320 Squadron van de Marineluchtvaartdienst hier arriveert. Hoewel al eerder een begin wordt gemaakt met trainingsactiviteiten, start op 9 april 1947 de Jachtvliegschool (JVS), uitgerust met Spitfires. Daarbij zaten drie van de wereldwijd slechts twintig Spitfire-tweezitters. Schieten werd gedaan op de Harskamp, terwijl het oefenen van bombarderen plaats vond op Twenthe zelf Straaltijdperk Het straaltijdperk van de Luchtstrijdkrachten begint op Twenthe, en wel op 27 juni 1948 met de aflevering van de eerste Gloster Meteors F.Mk.4 voor de JVS. De Spitfires die door de komst van de Glosters vrijkomen bij de JVS, vormen de basis voor het op 27 september 1949 heropgerichte 322 Jachtvliegtuigafdeling dat in 1951 naar Soesterberg verhuist. Voor de operationele Meteor-training komt het 326 Squadron voor de periode naar Twenthe. De JVS verhuist zelf naar trainingsbasis Woensdrecht in Ook de Hunter opereert vanaf Twenthe en wel bij het 324 Squadron, van september 1958 tot september Ter vervanging van de Gloster plaatst de inmiddels Koninklijke Luchtmacht in 1954 een bestelling voor de North American F-86K Sabre als nacht- en all weather jager voor het Commando Luchtverdediging. Pas in deze tijd, op 23 maart 1960, wordt Twenthe officieel aangewezen als militair luchtvaartterrein, en krijgt het de naam Vliegbasis. De Kaasjager blijft in dienst tot en met Een jaar eerder, op 12 december, landt de eerste Nederlandse F-104 op Twenthe, eerst als sleutelkist en later bestemd voor het van Deelen afkomstige 306 Fotoverkenningssquadron. Daarmee heeft Twenthe wederom een primeur. Met de komst van de TF-104G tweezits-trainer krijgt Twenthe ook de Operational Conversion Unit voor de Starfighter, genaamd the Dutch Masters. Operationele- en trainingstaak Met het oog op de indienstname van de Canadair NF-5 lichte jachtbommenwerper, vertrekken de honderdviers in september 1969 naar Leeuwarden en Volkel, maar stil wordt het niet. Hoewel de T-33 al in 1957 zijn intrede doet voor basisvlucht op Twenthe, duurt het tot 14 oktober 1968 voordat de Transitie Vlieg Opleiding (TVO) van Woensdrecht met 25 van deze T-Birds verhuist naar het oosten van het land. Op 9 juni 1972 maakt de T-33 zijn laatste operationele vlucht, maar dan zit de basis al midden in de NF-5 tijd. In november 1969 arriveren de eerste twee. Bijna twintig jaar lang bepalen deze Freedom Fighters - zoals ze officieel te boek staan, maar in Nederland nooit zo worden genoemd - het beeld op deze basis. Het 315 Squadron verhuist hiervoor op 1 mei 1970 van Eindhoven naar Twenthe, en het 313 Squadron vloeit in april 1974 voort uit de TVO. De aflevering van deze lichte toestellen is een enorme operatie. Onder de naam Operation High Flight werden alle 105 exemplaren vanaf de fabriek in Montreal via de Canadese bases Bagotville en Goose Bay, Groenland, IJsland en Schotland op Twenthe afgeleverd. Na de vervanging van de F-104 door de F-16, begint de KLu in 1986 ook aan de opvolging van de NF-5 door dat type. 315 is als eerste aan de beurt. Tijdens de NF-5 periode volgen vliegers die vers uit de opleiding komen bij 313 de Theatre Operational Conversion Course. Daarmee had dit squadron primair een trainingstaak. Op 1 augustus 1986, vlak voor de overschakeling van de F-16 op 1 juli 1988, wordt het een echte operationele eenheid, net als 315. Gewapende inzet Hoe operationeel blijkt al in 1990 als 315 wordt klaargemaakt voor vertrek naar het Midden-Oosten vanwege de Golfoorlog. Deze uitzending gaat niet door, maar begin april 1993 is het wel raak. Binnen zeer korte tijd wordt onder leiding van luitenant-kolonel Dick Berlijn een detachement van driehonderd man en veertien F-16 s (samen met vier fotoverkenners van het 306 Squadron van Volkel) uitgezonden naar Villafranca, vlakbij Verona. Doel is het vliegverbod van de strijdende partijen boven het voormalig Joegoslavië handhaven. De eerste missie in het kader van Deny Flight wordt al op 12 april gevlogen, waarna nog vele volgen. Nadat Leeuwarden en Volkel, ieder na een half jaar de taken overnamen, is Twenthe wederom aan de beurt. Tijdens dit detachement vindt het eerste wapenfeit van de KLu na de strijd in Nieuw Guinea plaats, als op 21 november voor het eerst bommen werden gegooid op Servische doelen. Beide eenheden worden ook ingezet tijdens Allied Force, de Kosovo-oorlog, waarvoor de Nederlandse F-16 s inmiddels op Amendola hun onderkomen hebben gevonden. In het nieuwe millennium volgen operaties boven Afghanistan in het kader van Operation Enduring Freedom vanuit Manas, en later Kabul. Ook het 620 OGRV-Squadron gaat diverse keren op uitzending, van Villafranca en Canbodja, naar Bosnië en Albanië, tot Djibouti en Manas. Afbouw Dan komt dé grote klap. Op 23 juni 2003 wordt duidelijk dat Defensie in het kader van nieuw evenwicht grote bezuinigingen moet doorvoeren. Daarbij vallen ook bij de luchtmacht harde klappen, want Twenthe moet worden gesloten. Het 315 Squadron wordt opgeheven op 16 april 2004, daarna volgen andere eenheden, en tenslotte valt op 1 december 2005 het doek voor het 313 Squadron, om de dag erna op Volkel te worden heropgericht. Met het vertrek van deze Tijgers, verliest Twenthe zijn operationele status. Dat wordt nog duidelijker als op 11 juni 2006 de naam Vliegbasis verandert in Luchtmachtbasis. Dan volgt het afbouwen van alle operaties op Twenthe, maar tegelijkertijd worden nog achttien F-16 s voor aflevering aan de Chileense luchtmacht gereed gemaakt. De laatste start en landing van een F-16 vindt plaats tijdens de grootse reünie van 27 september Op 31 december gaat het hek van de voormalige vliegbasis definitief op slot. Einde Twenthe, voor de derde keer. Wie meer wil weten over de geschiedenis van Twenthe, koopt het boek Onder Twentsche Vleugels, Kroniek van de Vliegbasis Twenthe , van auteur Rien Tiehatten, in samenwerking met het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. De eerste voor 315 bestemde F-16 landt op 27 maart Met de afl evering van de Block 15-modellen, krijgt Twenthe de modernste F-16A s en B s. Op 11 januari 1992 crasht een F-16 van 315 Squadron net na de start crasht in de Hengelose wijk Hasseler Es. Naast de ravage, vallen er wonder boven wonder gewonden of doden. In 1963 is er ook voor het eerst een Open Dag op Twenthe. De static-show staat in het begin nog op oost, in later jaren op de korte baan

14 ACHTERGROND ACHTERGROND Militaire Basisvaardigheden (MBV) is de nieuwe naam voor het oefenprogramma dat elke militair vanaf medio volgend jaar moet volgen. De krijgsmachtbrede opvolger van de Militaire Vorming (MiVo), ook bekend als het Jaarlijks Oefen Programma Survival to Operate (JOP STO) of Individual Common Core Skills (ICCS) is dan niet schokkend veranderd, maar wel minder vrijblijvend geworden. Alle onderdelen gaan namelijk registeren of iemand zijn jaarlijkse training volgt. Je moet hier voor de volle honderd procent voor gaan, zegt kolonel Peer Oppers, hoofd Afdeling Geleide Wapens en Force Protection Operaties, waaronder de MBV vallen. Een aantal zaken is al bekend, maar regelmatig wijzigen zaken. Bovendien is het niet onplezierig om drie dagen buiten te zijn. Een van de vakken die tijdens MBV hetzelfde is gebleven is ammunition awarness. Naast het theoriegedeelte, is ook nog een deel praktijk. Gevaarlijke missies Oppers was ook een van twintig man die half november deelnam aan de pilot MBV op het OKLu op Woensdrecht. Na het driedaagse programma behoort elke militair voldoende te kunnen schieten en over theorie en praktische vaardigheden te beschikken. Afgezien van het oude programma van JOP ICCS, is er een aantal onderdelen bijgekomen, waaronder het vak Algemeen Militair Recht, waarbij onder andere wordt gesproken over hoe de rules of engagement tot stand komen, met welke rechtsbasis en hoe een commandant deze kan toepassen. Ook het vak Hygiëne en Preventieve Gezondheidszorg (HPG) is nieuw. Hierin wordt algemene informatie behandeld over hoe je jezelf in uitzendgebied gezond houdt. Daar stond vijftig minuten voor, maar het duurde uiteindelijk bijna twee uur, zegt Oppers. Kun je nagaan hoe belangrijk mensen het vinden. Bovendien waren die plaatjes over ziekten die je kunt krijgen best confronterend. Ook ZHKH is uitgebreider dan in het oude programma. Als er tijd over is, kan iedereen het reanimeren nog eens oefenen, zegt Oppers. Mensen zijn daar erg in geïnteresseerd, want tijdens het ZHKH leer je handelingen waar je echt iets aan hebt. Daarnaast kreeg je praktijkverhalen. Zo hadden drie mensen uit de groep een keer in het echt moeten reanimeren. Bij twee liep het helaas slecht af, maar door iets te doen doe je al goed. Tijdens de pilot was ruimte om reanimatie te oefenen, een gewild vak. Succesvolle pilot MBV op OKLu in Woensdrecht Militaire Basisvaardigheden van belang voor hele team De krijgsmachtsbrede Militaire Basisvaardigheden (MBV) zijn vanaf 2008 verplichte kost voor elke luchtmachter. Maar er verandert nog iets. Op dit moment kunnen drieduizend KLu-ers niet op hun eigen onderdeel terecht voor het Jaarlijks Oefen Programa. Vanaf 2008 kunnen ze hiervoor echter terecht op het OKLu. Tekst: June Smit I Foto s: Jolanda Dam - Bloothoofd, Werkcentrum Fotografi e LCW 26 27

15 ACHTERGROND LEESWIJZER Goed gevoel Een van de vaste onderdelen uit MBV is schieten. Dat moet je minstens een keer per jaar doen, vindt Oppers. In onze groep zaten nu mannen van de staf bij die misschien al tien jaar niet meer hadden geschoten. Dat is te lang. Het is goed dat wapen in je hand te voelen, die knal en die terugslag te ervaren. Tijdens zo n training krijg je ook competitie. Mensen die een onvoldoende halen, hebben daar zichtbaar de balen van, terwijl het vaak gewoon zenuwen zijn. Op dat moment komt er een instructeur bij die wat tips geeft en dan zie je de vaardigheden vooruit gaan. Een ander onderdeel uit het oude programma is ammunition awareness. Naast met een instructiekaart munitie herkennen, hoort daar ook het mijnenprikken bij. Alleen al dat gevoel van een half uur prikken met al je spul om met in gedachte die collega die een eind verderop ligt, is goed om af en toe te ervaren. Ik heb er een absoluut een goed gevoel aan over gehouden. Warfighter De MBV zal begin volgend jaar het JOP ICCS vervangen. Luchtmachters die nu op Staf CLSK, DMO, CDC of in het buitenland werkzaam zijn, kunnen nu niet op hun eigen onderdeel terecht voor het Jaarlijks Oefen Programma. Zij moesten tot voor kort aansluiten bij een bestaand programma op ene van de vliegbases. Met de start van de krijgsmachtbrede MBV kunnen ze echter terecht op het OKLu, waar ook legering is voor mensen die van ver komen. In principe is de enige onzekere factor nu nog het aantal GRO-instructeurs, zegt Oppers. We hebben er nu twee, maar omdat je over eenderde van de luchtmacht praat, moeten er drie klassen tegelijk draaien. Daarvoor heb je zes instructeurs nodig en die moeten we nog ergens vandaan halen. Op elk luchtmachtonderdeel zal hetzelfde programma worden gegeven. Dat was voorheen niet het geval, zegt Oppers. De drie dagen JOP ICCS deden sommige onderdelen in anderhalve dag. Ongetwijfeld een geweldige training, maar in anderhalve dag kun je niet hetzelfde doen als in drie dagen. Op het moment dat het erop aankomt in Afghanistan of Irak, ben je blij als je wel het hele programma hebt gedaan. De Britse luchtmacht doet als opwerking een opleiding van vier weken tot RAF Warfighter. Dat is niet de richting waarin wij denken, maar drie dagen met je vak bezig zijn is echt het absolute minimum. Doodbloeden Ondanks dat het jaarlijkse oefen programma niet ieders favoriete bezigheid is, vindt Oppers het belangrijk dat iedereen het doet. Hij merkt dat vaak specialistische functies onder het jaarlijkse oefenprogramma proberen uit te komen. Die denken dat ze het niet nodig hebben, omdat ze bijvoorbeeld alleen maar sleutelen. Maar als die persoon niet weet hoe hij een drukverband aanlegt, lig ik misschien wel dood te bloeden. Dat geldt ook voor brandpreventie. Als hij niet weet welk bestrijdingsmiddel hij moet gebruiken, dan fikt er iets af en kunnen zelfs mensen dood gaan. Het is dus vooral belangrijk voor je hele team. Eén team, één taak, maar dan moet dat team wel in tact zijn. Zijn collega majoor Henk van de Waardt vult aan: Je moet niet alleen weten wat er in je uitrusting zit, maar ook hoe je ermee om moet gaan. Als ik ongetraind ben, kan ik er niet snel gebruik van maken als dat nodig is. Dat zijn persoonlijke vaardigheden en die moet je bijhouden. Hij ziet de afgelopen jaren wel een stijgende lijn in het aantal deelnamen aan het programma. Twee jaar geleden deed de helft JOP ICCS, nu doet zeventig procent dat. Ook melden steeds meer mensen zich buiten de training om aan voor extra schieten of training. Mensen denken veel sneller: misschien moet ik nog eens op uitzending en dat is niet helemaal irreëel. Leeswijzer LUCHTVAART 2008 Zoals ieder jaar sinds 1976 verscheen ook recent weer het boek Luchtvaart, uitgave 2008, onder redactie van Ruud Vos. Het naslagwerk geeft in twaalf hoofdstukken een overzicht van de ontwikkelingen in zowel de burger- als de militaire luchtvaart. Het eerste hoofdstuk kijk naar de eerste vluchten tussen het najaar van 2006 en het najaar van Daarin komen onder andere de Luchtvaart 2008 telt 176 pagina s in full color op formaat 15x 22 centimeter, en is uitgegeven door Uitgeverij de Alk in Alkmaar. De verkoopprijs bedraagt net als vorig jaar 17,00. ISBN Kijk voor meer informatie op CH-47F, de F-35A, A-33MRTT en VH-71 aan bod. In de volgende hoofdstukken komen aan bod de nieuwe vliegtuigen (met onder andere de A-400M waarvan het prototype in aanbouw is), ontwikkelingen in de grote luchtvaart, zakenluchtvaart, kleine luchtvaart, helikopters, luchtvaartmaatschappijen, militaire luchtvaart, en ontwikkelingen in Nederland. Hierin passeren de Fokker 60U, CH-47F, NH-90 en de (militair) historische luchtvaart de revue. Voor de militaire luchtvaart is een relatief klein hoofdstuk ingeruimd van negen pagina s. De afsluiting van het boek vormt het Nederlandse burgerluchtvaartregister waarin alle PH-geristreerde toestellen staan opgesomd. Binnen het hoofdstuk Militaire Luchtvaart is er bijvoorbeeld al wel aandacht voor de Australische C-17, maar nog niet voor de Canadese, de (eerste Nederlandse) NH-90, en KC-767 voor de Italiaanse luchtmacht. Bijna ieder nieuwsitem dat over één type handelt, is voorzien van een full-color foto en een korte begeleidende tekst. Vrijwel alle foto s zijn van goede kwaliteit, maar opvallend is dat nog steeds foto s van telefoon kwaliteit voorkomen in een productie die al jaren staat. Een indruk

16 JOURNAAL JOURNAAL JOURNAAL Succesvol NAVO-examen van F-16 s op Vliegbasis Eindhoven Een F-16 detachement van Vliegbasis Leeuwarden oefende van 26 november tot en met 30 november op Vliegbasis Eindhoven. In totaal namen twaalf jachtvliegtuigen en ongeveer zeshonderd militairen deel aan oefening Cold Igloo. In deze oefenweek legde het detachement het driejaarlijkse NAVO-examen af, de zogenoemde Operational Evaluation (OPEVAL). Doel was om onder moeilijke omstandigheden zo goed mogelijk te presteren tijdens een fictieve uitzending naar het buitenland. De oefenweek was de laatste van in totaal vijf oefenweken. De eerste drie weken waren ter voorbereiding op een inspectie door de eigen luchtmacht. Vliegbasis Eindhoven is gekozen als oefenlocatie voor Cold Igloo omdat de infrastructuur voor het opereren met F-16 s aanwezig is. Voor de vliegbewegingen is voldoende geluidsruimte aanwezig binnen de geluidszonering. Foto: Ingrid van der Henne, Fotodienst Vliegbasis Leeuwarden Nieuwe luchttransportsimulators voor CLSK Souschef Verwerving DMO Ad van de Geijn heeft 13 december een tweetal contracten ondertekend voor de aanschaf van een (K)DC-10 en C-130 vluchtsimulator voor het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK). Het contract is gesloten met de Canadese firma CAE, die behalve de levering ook het onderhoud aan de twee simulators voor haar rekening neemt. De aanschaf van de simulators is een gevolg van nieuwe en gewijzigde Militaire Luchtvaarteisen (MLE). Om aan de strenge regelgeving te blijven voldoen, is voor beide soorten toestellen een unieke Nederlandse cockpitconfiguratie ontwikkeld. Daarvoor is nog geen simulator beschikbaar. De toename van luchttransport, de uitbreiding van de (K)DC-10 en C-130 vloot en de hoge uitzenddruk hebben echter wel geleid tot een sterke toename van de behoefte aan Uitzending Uruzgan levert studiepunten op Het ministerie van Defensie reikte dinsdag 27 november de eerste certificaten uit aan militairen als Erkenning van Verworven Competenties (EVC). Deze certificaten beschrijven de civiele waarde van opgedane werkervaring in bijvoorbeeld Uruzgan. De uitreiking vond plaats tijdens de conferentie Verkennen van Competenties in Soesterberg. Militairen kunnen de certificaten behalen door competenties op te doen in bijvoorbeeld techniek, geneeskundige verzorging, ICT of beveiliging. Defensie en het ministerie van Onderwijs werken nauw samen bij het tegengaan van schooluitval met behulp van EVC. Defensie speelt ook in op de kwalificatieplicht tot achttien jaar, doordat leerplichtigen bij Defensie aan de slag kunnen. De certificaten zijn verzorgd of erkend door een groot deel van de MBO-opleidingen en ROC s. Met een certificaat kunnen militairen die Defensie verlaten hun ervaring gebruiken, waardoor ze sneller een diploma hebben voor een vervolgbaan. Sportagenda Op 10 januari vindt op vliegbasis Soesterberg tijdens de crosscountry de afsluiting van het vorige en de opening van het nieuwe sportjaar plaats. simulatoropleidingscapaciteit. De simulators zullen, na de levering in juni 2009, de eerste vier jaar in het trainingscentrum van CAE in Hoofddorp worden gestationeerd. Dit is slechts een tijdelijk onderkomen. Momenteel wordt onderzocht wat de definitieve locatie wordt. Overigens zullen na de komst van de simulators de trainingslocaties in Londen ((K)DC-10) en in Tampa (C- 130) niet langer worden gebruikt. Brons voor taekwondoka Bekkers in Frankrijk Taekwondoka Dennis Bekkers heeft de bronzen medaille behaald in de Coupe du France. Luchtmachtsergeant Bekkers trof een sterk deelnemersveld. Dit toernooi werd gezien als de laatste voorbereiding op het Europees kwalificatietoernooi in januari volgend jaar, waar weer Olympische tickets zijn te verdienen. In de klasse tot 67 kg, waarin Bekkers actief was, ging het goud naar de Turk Servet Tazegul en was het zilver voor de Fransman Christopher Dubois. Het eerstvolgende grote toernooi is nu het Europees kwalificatie toernooi op 26 en 27 januari in Istanbul. Hier moet de finale worden behaald om recht te krijgen op een reis naar de Olympische Spelen in Beijing. Nieuwe staatssecretaris van Defensie Drs. Jack de Vries is de nieuwe staatssecretaris van Defensie. De Vries volgt daarmee Cees van der Knaap op die in de ministerraad groen licht kreeg voor zijn installatie als burgemeester van de gemeente Ede op 23 januari. De Vries zegt in een eerste reactie vereerd te zijn met de voordracht. Het is voor mij een hernieuwde kennismaking met een prachtige organisatie waar ik mijn carrière begon en waar ik mooie herinneringen aan heb. Niet voor niets ben ik als actief reservist aan Defensie verbonden gebleven. Jack de Vries was twee jaar lang officier-voorlichter bij de Koninklijke Landmacht. Het eerste jaar tijdens zijn dienstplicht en daarna als militair voor bepaalde tijd. De Vries was eerder politiek adviseur van ministerpresident Balkenende. In deze functie was hij ook projectleider van de eerste honderd dagen van het kabinet en het beleidsprogramma Samen werken aan Nederland. Van 2005 tot 2007 leidde hij voor het CDA landelijk drie campagnes bij de verkiezingen van de gemeenteraad, Provinciale Staten en de Tweede Kamer. Civiele samenwerking rond motorenonderhoud F-16 DutchAero en de Defensie onderhoudsorganisatie Logistiek Centrum Woensdrecht (LCW) gaan de komende jaren samen het onderhoud van de F100 motor van de F-16 doen. Het is voor het eerst dat Defensie op deze schaal met een industriële partij samenwerkt. De directeur van de Defensie Materieel Organisatie en de directeur van DutchAero tekenden dinsdag 27 november het contract voor publiek-private samenwerking op vliegbasis Woensdrecht. DutchAero is gevestigd in Eindhoven en een dochteronderneming van het Italiaanse Avio (80%) en Philips (20%). Het bedrijf is gespecialiseerd in fabricage en reparatie van complexe vliegtuigmotoronderdelen. Bij DutchAero werken 120 mensen. Het LCW maakt deel uit van de Defensie Materieel Organisatie. Deze organisatie voert de materiaallogistieke activiteiten uit voor alle krijgsmachtonderdelen. Het LCW zorgt voor het onderhoud aan (lucht)wapensystemen en grondgebonden communicatiesystemen van de Luchtmacht, Landmacht en Marine. Bij het LCW zijn ruim medewerkers werkzaam. Foto: Jolanda Dam-Bloothoofd, Werkcentrum Fotografie LCW Nieuwe directeur voor Luchtmachtkapel Met ingang van 1 januari is majoor Theo Bremer aangetreden als nieuwe directeur van de Kapel van de Koninklijke Luchtmacht. In de periode oktober tot en met december 2007 was Bremer al interimdirecteur. In de nieuwe functie is hij eindverantwoordelijk voor de bedrijfsvoering en de continuïteit van het Orkest en de Drumfanfare van de Koninklijke Luchtmacht. Qua timing valt hij met de neus in de boter, want op 20 januari 2008 start de nieuwe theatertournee van het Luchtmachtorkest, Hollywood in Concert. Bremer is afkomstig van de Directie Planning & Control van de Staf CLSK te Breda, alwaar hij de functie van Senior medewerker Financieel Economische Zaken bekleedde binnen de Afdeling Financial Control. Foto: Stefan Ammerlaan 30 31

17 JOURNAAL Achtduizend F-16- en drieduizend Apachevlieguren Donderdag 22 november was een bijzondere dag voor de Nederlandse Air Task Force in Afghanistan. Zowel de F- 16 s als de Apache s bereikten op één dag een mijlpaal in vlieguren: de jachtvliegtuigen vlogen achtduizend uren vol terwijl de gevechtshelikopters hun drieduizendste uur vlogen. Nederland beschikt in Afghanistan over zes F-16 s die gestationeerd zijn in het zuiden op het vliegveld van Kandahar. De vijf aanwezige Apaches hebben hun basis iets noordelijker op Kamp Holland, het vliegveld van Tarin Kowt. Beiden maken deel uit van de (1NLD) Air Task Force, die ook nog beschikt over drie Chinooks. De Nederlanders werken nauw samen met de aanwezige coalitiepartners in het zuiden van Afghanistan. Foto: Gerben van Es Opleidingsgids CLSK 2008 De Opleidingsgids CLSK 2008 Operationeel door Opleiden is op 20 december aan de Directeur Personeel & Organisatie commodore Bert Buitenga aangeboden door de kolonels Hans van Leeuwen (Hoofd Afdeling Personeelsontwikkeling & Opleidingen) en Fred Sotthewes (Commandant Opleidingen KLu). Op hetzelfde moment is de opleidingsgids afgeleverd bij de luchtmachtonderdelen voor commandanten, leidinggevenden en stafafdelingen P&O. Om te voldoen aan de grote opleidingsbehoefte is het van belang bewust om te gaan met de beperkte opleidingscapaciteit van de Cursus Verzorgende Instanties. De opleidingsgids besteedt aandacht aan de ontwikkelingen die bijdragen aan het verkrijgen van meer inzicht in het opleidingsproces en het zorgen dat medewerkers en leidinggevenden gemakkelijker een zuivere behoefte kunnen stellen. Daarmee kunnen zij de opleidingscapaciteit optimaal benutten. Zo komt onder meer bijscholing met een planningshorizon van achttien maanden aan de orde. Maar er is ook aandacht voor een goed georganiseerde Beroeps Praktijk Vorming, de Militaire Luchtvaarteisen voor de inzet van personeel en opleidingen, het Flexibel Personeels Systeem en de ontwikkelingen rondom loopbaanmanagement en personeelsontwikkeling. Kijk voor meer informatie op: Koninklijke Luchtmacht/ Service/Opleidingen/Startpagina Opleidingen. Foto: Arno Marchand Nederlandse vliegers voorop in grootscheepse operatie Eenheden van de Nederlandse Air Task Force zijn op 7 december op grote schaal ingezet in Afghanistan. Voor de Nederlanders vormt dit een van de grootste luchtmobiele operaties waaraan zij hebben deelgenomen. De actie vond plaats onder de vlag van de NAVO in het kader van de ISAF operaties en op uitdrukkelijk verzoek van de Afghaanse overheid. Naast de uitvoering hadden de Nederlanders ook een rol in de voorbereiding en planning. Rond het middaguur vlogen Nederlandse Chinooks voorop naar de Afghaanse provincie Helmand. De verschillende types transporthelikopters werden tijdens hun verplaatsing beschermd door onder meer Nederlandse F-16 s. Verder stonden Apache gevechtshelikopters van de Koninklijke Luchtmacht permanent klaar voor het escorteren van medische vluchten.in de provincie Helmand zijn veelal Britse troepen actief. Doel van de operatie is het creëren van voorwaarden voor het Afghaanse leger en de Afghaanse politie om het gezag in de stad Musa Quala te herstellen. Deze strategisch belangrijke plaats was tot op heden in handen van de Taliban. Opnames gestart voor serie Topgun In opdracht van de KRO en de Koninklijke Luchtmacht gaat het bedrijf Procamjo een tiendelige serie maken over de opleiding tot F-16 piloot. De serie zal eind 2008 te zien zijn op Net 3. De opnames voor de serie Topgun (voorlopige naam) worden verdeeld in vier fasen: de keuring en op het Centrum voor Mens en Luchtvaart, de militaire opleiding op de Nederlandse Defensie Academie, de Elementaire Militaire Vlieger Opleiding op Woensdrecht en het deel in Amerika. Eind 2006 en begin 2007 heeft Pro Camjo, in coproductie met de KRO, Uruzgan Kamp Holland gemaakt. Beloning voor doortastend optreden Korporaal 1 Jelle Brouwer ontving op 5 december een beloning uit handen van de Commandant Opleidingen Koninklijke Luchtmacht kolonel Fred Sotthewes. Aanleiding hiervoor was het doortastende optreden van Brouwer bij een ernstig verkeersongeval. Brouwer was met zijn vriendin op weg naar huis toen zij op de A28 getuige waren van een ernstig verkeersongeval, waarbij een van de betrokken voertuigen een aantal maal over de kop sloeg. Terwijl zijn vriendin via het alarmnummer 112 de hulpdiensten informeerde, ontfermde Brouwer zich over de beide slachtoffers. Waar enkele andere getuigen wel stonden te kijken naar het verongelukte voertuig maar geen hulp boden, verleende Brouwer eerste hulp aan de slachtoffers. Kolonel Sotthewes gaf aan dat Brouwer met zijn optreden een unieke en uitzonderlijke prestatie heeft verricht en hiermee velen ten voorbeeld kan zijn Apache raakt hoogspanningsmast Een Apache van de Vliegbasis Gilze Rijen maakte op 12 december een gecontroleerde noodlanding in een weiland nabij Vlijmen. Het toestel raakte tijdens een reguliere trainingsvlucht bij duisternis een hoogspanningskabel, waardoor het onmiddellijk moest landen. Bij de landing is het toestel beschadigd, beide vliegers zijn ongedeerd. Naar de toedracht loopt een onderzoek. Afghaanse brandweer opgeleid door luchtmacht Dertig Afghaanse burgerbrandweermannen en vijf internationale stafleden van de ISAF Brandweerbrigade van Kabul International Airport (KAIA) volgen een brandweeropleiding op Vliegbasis Woensdrecht. Met deze opleiding kan het brandweerpersoneel voldoen aan de minimale veiligheidseisen die International Civil Aviation Organisation (ICAO) stelt. De opleiding maakt deel uit van de Nederlandse hulp bij de wederopbouw van Afghanistan. Voor de wederopbouw van Afghanistan is het van groot belang dat KAIA weer een internationaal erkend civiel vliegveld wordt. Een van de eisen daarvoor is de beschikbaarheid van een professionele brandweerorganisatie op het terrein. De ISAF Brandweerbrigade is redelijk uitgerust en theoretisch goed opgeleid, maar mist de ervaring met het blussen van grote (vliegtuig)branden. Omdat Afghanistan niet over eigen brandweeropleidingfaciliteiten beschikt, biedt Nederland een opleiding aan die tegemoet komt aan de ICAO-eisen voor vliegtuigbranden en -reddingen. Het brandweerpersoneel van KAIA wordt opgeleid tot vliegtuigbrandbestrijder. In de drie weken durende opleiding krijgen de Afghanen conform de internationale regelgeving eerst de theorie van de module Vliegtuigbrandbestrijding van het NIFV (voorheen NIBRA). Daarna worden de praktische vaardigheden aangeleerd en beoefend. Om de Afghaanse brandweermannen zo effectief en efficiënt mogelijk op te leiden, maakt de luchtmacht in de opleiding gebruik van het hydraulischeen pneumatische gereedschap dat ook op KAIA aanwezig is. De Deense luchtmacht heeft aan de Vliegbasis Woensdrecht een E-One brandweervoertuig beschikbaar gesteld van het type dat ook op KAIA wordt gebruikt. Foto: Jan Schram Betaaldata salarissen 2007 / 2008 In 2008 wordt het salaris uiterlijk de volgende werkdag na de onderstaande betaaldatum op uw rekening bijgeschreven: donderdag 24 januari 2008, vrijdag 22 februari 2008, donderdag 20 maart 2008, donderdag 24 april 2008, vrijdag 23 mei 2008 (incl.vakantiegeld), dinsdag 24 juni 2008, donderdag 24 juli 2008, vrijdag 22 augustus 2008, woensdag 24 september 2008, vrijdag 24 oktober 2008, maandag 24 november 2008, maandag 22 december Meer informatie is verkrijgbaar bij de Directie Arbeidsvoorwaardenbeleid van het ministerie van Defensie, tel JOURNAAL 32 33

18 JOURNAAL Mega boekwerk Gloster Meteor Acht jaar na de lancering van zijn eerste boek over de Gloster Meteor Het paard van Phaëton, presenteerde Mr. Dr. Drs. Aart van Wijk op 13 december 2007 de vierdelige opvolger daarvan, getiteld Alle paarden van Apollo. De oud-meteorvlieger presenteerde in het MLM het eerste exemplaar aan C-LSK luitenant-generaal Hans de Jong. Het mega-boekwerk bestaat uit vier delen in cassette, met een gewicht van 3,5 kilo. Deel 1 bevat alle registers en belangwekkende documenten waaronder fotokopieën van Meteor-bladzijden uit de vliegerlogboeken van ZKH prins Bernhard. Delen 2 en 3 beschrijven aan de hand van rapporten, verhalen en Regelmatig worden signalen ontvangen van actief dienend personeel over militairen, die de defensieorganisatie hebben verlaten en belangstelling hebben om (tijdelijk) terug te keren bij defensie voor een uitzending of andere werkzaamheden. De MIVD wil graag in contact komen met oud-gedienden, die belangrijke ervaring en kennis hebben opgedaan in de regio s Irak en Afghanistan. Voor de duur van de missie Afghanistan, waaraan Nederland deelneemt, wordt bij gebleken belangstelling en geschiktheid van de oud-gediende de mogelijkheid voor een tijdelijke aanstelling (38-uur) binnen defensie besproken. Het is de intentie om deze personen (eventueel) honderden foto s de levensgeschiedenis van alle 266 Meteors F.Mk.IV, T.Mk.VII en F.Mk.VIII die in de jaren bij de KLu hebben gevlogen. Deel 4 bevat het dagboek dat Meteorvlieger Jan Tolido bijhield tot hij op 16 november 1954 met een Meteor vlak na de start vanaf de vliegbasis Leeuwarden neerstortte. Het paard van Phaëthon en Alle paarden van Apollo worden uitgegeven door Uitgeverij Eques Nubium (bankrekening ), en zijn te koop voor respect. 40,- en 160,- (exclusief portokosten). Bel voor meer informatie of kijk op Foto: Arno Marchand Als veteraan op uitzending? na de benodigde opleidingen en bij gebleken geschiktheid in te zetten voor uitzendingen of in te zetten binnen de MIVD ter ondersteuning van de analyse teams. Bent u veteraan en belangstellend voor de mogelijkheid om (tijdelijk) (her)aangesteld te worden als militair of als burger en voldoet u aan dit profiel, dan bent u uitgenodigd contact op te nemen met de MIVD bij voorkeur d.m.v. waarin een korte beschrijving van uw recente militaire ervaring is gegeven. Vervolgens zal contact met u worden opgenomen om een nadere afspraak te maken voor een persoonlijk gesprek bij de betreffende afdeling. Uw kunt u zenden aan: REÜNIES EN HERDENKINGEN 315 Squadron Datum en tijd: 16 april, vanaf uur Locatie: Officierscasino aan de Kampweg te Soesterberg. Info en aanmelding: Op De bijdrage van 35 euro per persoon graag overmaken op rekeningnummer t.n.v. C.J. Stoutjesdijk te Amersfoort, o.v.v. RIP Vermeldt ook adres en/of telefoonnummer. Bijzonderheden: Alweer voor de vierde maal wordt de reünie van het 315 Squadron gehouden. Alle oud 315-vliegers zijn welkom. Betaling uiterlijk 1 maart. Er kan niet aan de deur worden betaald! Verhindering tijdig doorgeven via waarna het bedrag wordt teruggestort. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Bart Woortman, tel Agenda Militaire Luchtvaartmuseum * Expositie Een vliegklas zwermt uit In 2007 was het tachtig jaar geleden dat de Vliegklas 1926 van de legendarische Vliegschool van Versteegh zijn opleiding voltooide. Al spoedig bleek het om een bijzondere lichting te gaan, die na afronding van haar opleiding in de meest brede zin van het woord bijdroeg aan de ontwikkeling van de Nederlandse luchtvaart. Niet alleen in de jaren voor WO II, maar ook tijdens en daarna, drukten zij mede hun stempel op de grote veranderingen die de luchtvaart onderging. De expositie is gewijd aan de levensloop van deze vliegers en schetst daarmee tegelijkertijd een boeiend beeld van de betekenis van Soesterberg voor de Nederlandse luchtvaart in het midden van de vorige eeuw. Dagelijks tot 31 augustus 2008 * Filmdagen Op iedere eerste zondag van de maand worden er in de twee filmzalen van het MLM luchtvaartfilms en documentaires getoond. Voor meer informatie: Openingstijden: dinsdag tot en met vrijdag van tot uur, zondag van tot uur. Op paas- en pinksterzondag, Koninginnedag, beide kerstdagen en nieuwjaarsdag is het MLM gesloten. De expositie en het museum zijn gratis te bezoeken. Adres: Kamp van Zeist 2-4, Soesterberg, telefoon af.dnet.mindef.nl. Centraal Betaalkantoor Defensie van start De vestiging Kerkrade van het Centraal Betaalkantoor Defensie (CBD) is op 7 januari met een beperkte bezetting van start gegaan. Naast directie en staf, worden er ongeveer dertig tijdelijke lokale medewerkers werkzaam die facturen sorteren, coderen, scannen en archiveren. De gescande facturen worden voor verdere verwerking digitaal doorgezet naar de betaalkantoren. Per 1 juli zullen meer werkzaamheden vanuit Zuid Limburg plaats gaan vinden, zoals de betaling van facturen met beperkte verificatie. Klantcontacten blijven via de huidige betaalkantoren lopen. Vanaf 1 januari dit jaar geldt er voor facturen één factuuradres (met uitzondering van facturen voor DTO, DVD, Paresto, CMH, MRC, het Caribische gebied, Washington en Londen). Alle leveranciers zijn hierover geïnformeerd door middel van een verhuiskaart. Facturen die ná 1 januari 2008 nog op een oud adres binnenkomen, worden tot 1 april 2008 gewoon in behandeling genomen. Voor meer informatie over het factuuradres kunt u kijken op Voor declaraties, interne post, prestatieverklaringen, bestelorders, et cetera verandert er niets. Die kunnen bij de huidige betaalkantoren worden ingeleverd. C-LSK bezoekt Air Task Force Commandant Luchtstrijdkrachten luitenant-generaal Hans de Jong heeft op 26, 27 en 28 november een bezoek gebracht aan het Nederlandse Luchtmachtpersoneel in Afghanistan. De generaal bezocht op Kandahar Airfield en op Tarin Kowt de Nederlandse militairen en liet zich informeren over de taken. Daarna nam hij uitgebreid de tijd om te informeren naar hun wel en wee. Later die dag was in de Dutch Corner een ontspannen ontmoeting geregeld met Nederlanders. Tot laat bleef de Generaal praten met het personeel om zich te verzekeren van een objectief beeld over de belevingen van een grote groep collega s ver van huis.dag drie zou in het teken staan van een kort bezoek aan de munitieopslag en de Role-3 (het ziekenhuis) om vervolgens de terugreis naar Nederland aan te vangen. Echter, de Hercules, die de Generaal en zijn gezelschap terug naar Minhad zou brengen, kreeg pech. (een deja-vu met het bezoek van MinDef twee weken eerder?) Opnieuw bleek maar weer eens hoe belangrijk het is over voldoende transportcapaciteit te beschikken. Het duurde ruim een halve dag om een geschikte aansluiting te vinden. De overgebleven tijd werd nuttig ingevuld met het houden van gesprekken met aanwezige commandanten en een bezoek aan de Amerikaanse Predators (onbemande vliegtuigen). Tekst: Harry van den Dries. Foto: Gerben van Es, AVDD Chilenen openen kantoor op Vliegbasis Woensdrecht Een delegatie van de Chileense Luchtmacht nam op 3 december op de Vliegbasis Woensdrecht officieel haar intrek. De directeur van het Logistiek Centrum Woensdrecht (LCW) commodore Emile van Duren, de Chileense ambassadrice Cecilia Mackenna en de Chileense kolonel Leopoldo Porras onthulden daarvoor een kantoorplaquette. De Chileense delegatie is voor vier jaar bij het LCW gehuisvest voor aanvullende ondersteuning bij de eerdere verkoop van achttien F-16 s aan Chili. Aanvullend op deze overeenkomst maakte DMO afspraken voor vervolgondersteuning voor vier jaar. Deze ondersteuning vindt plaats in de vorm van algemeen advies en het verstrekken van gegevens over de F-16 s en de bijbehorende onderhoudsprocessen. Daarnaast stelt het LCW huisvesting ter beschikking aan het Chileense programmabureau. Bij dit programmabureau zijn kolonel Porras, als hoofd van het programmabureau, en vier medewerkers werkzaam. De Chileense Luchtmacht heeft zelf nog vier medewerkers ingehuurd bij de Nederlandse industrie voor ondersteuning. Foto: Jolanda Dam-Bloothoofd, Werkcentrum Fotografie LCW JOURNAAL 34 35

19 JOURNAAL JOURNAAL Kranslegging voor Amerikaanse piloot De burgemeester van Apeldoorn onthulde 26 november een monument voor Kyle S. Smith, een Amerikaanse piloot die op die dag precies 63 jaar eerder boven Apeldoorn fatale motorpech kreeg met zijn bommenwerper. Nadat hij eerst zijn bemanning de opdracht had gegeven zich met parachutes in veiligheid te brengen, kwam hij zelf om het leven toen hij zijn toestel net buiten bewoond gebied van Apeldoorn liet neerstorten. De Chef Staf Air Operations Control Station luitenant-kolonel Mike Tettero, legde een krans namens de luchtmacht. Het monument, een zwerfkei met bronzen plaquette, is iets meer in het zicht geplaatst op vijftig meter van zijn crashlokatie. Initiatiefnemer voor het monument is brigadegeneraal b.d. Jelle Reitsma. Hij schreef een boek over deze vlucht, De laatste vlucht van Little Guy. Daarin zijn onder andere de verhalen van twintig getuigen van de crash verwerkt. Foto: Kasra Amirsavari Buitenland geschoolde officieren ontvangen brevet De Commandant der Strijdkrachten generaal Dick Berlijn besloot in juli dit jaar dat een aantal buitenlandse stafopleidingen gelijkgesteld is aan de Hogere Defensie Vorming (HDV). Om die reden speldde generaal-majoor Wehren, directeur Directie Aansturing Operationele Gereedstelling, namens de CDS op 16 november het Nederlandse brevet HDV op bij de in het buitenland geschoolde officieren op het Instituut Defensie Leergangen. Dit gebeurde in het bijzijn van familie en vrienden van de gebrevetteerde officieren. Naast de Nederlandse HDV-opleiding, bestaan er ook buitenlandse leergangen die Nederlandse officieren adequaat voorbereiden op hogere staf- en managementfuncties. Dit was voor de Operationele Commando s reden om te pleiten voor gelijkstelling, wat in 2006 resulteerde in een onderzoek naar de vergelijkbaarheid van een aantal buitenlandse leergangen met de HDV-opleiding. Het betreft de stafopleidingen aan: het Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie (België), de Führungsakademie der Bundeswehr (Duitsland), het Collège Interarmeés de Défense (Frankrijk), het Joint Services Command and Staff College (Groot Brittannië), het Norwegian Defence Staff College (Noorwegen), het Joint Forces Staff College (Verenigde Staten) en het US Army Command and General Staff College (Verenigde Staten). De Batak in Bronbeek De Stichting Kumpulan Bronbeek en de Werkgroep Indisch Erfgoed Apeldoorn organiseren op zondag 20 januari samen met het Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum Bronbeek het programma De Batak op het landgoed Bronbeek te Arnhem. Onderwerp van deze dag is de ondergang van de laatste koning der Batak, een volk op het Indonesische eiland Sumatra, rond Het programma is interessant voor iedereen van jong tot oud met belangstelling voor de historie en cultuur van het voormalige Nederlands-Indië en het huidige Indonesië. De bijeenkomst omvat lezingen, een documentaire, een interview, een dansvoorstelling en een bezoek aan de tentoonstelling over de Batak, die vanaf 20 januari te zien is. Voorinschrijving is vereist. Er is geen kaartverkoop ter plaatse. Inschrijven voor de afzonderlijke dagprogramma s à 20,- is uitsluitend mogelijk via een formulier, dat kan worden aangevraagd bij mevrouw Bosman per telefoon (026) (maandag, dinsdag, donderdag) of Vrachtreus landt op Soesterberg Een Antonov 124, een Russisch transportvliegtuig landde op zondagmorgen 25 november op Vliegbasis Soesterberg. Het transportvliegtuig kwam materieel terugbrengen, waaronder een Chinook, uit het missiegebied in Afghanistan. Vliegbasis Soesterberg ondersteunt de uitzending ISAF Stage III in Afghanistan sinds juni 2006 met personeel en materieel. Hoofdtaak van de transporthelikopters is het vervoeren van personeel en materieel ter ondersteuning van de grondeenheden. Op dit moment zijn drie Chinooks en circa vijftig detachementsleden van het 298 Squadron werkzaam binnen de Air Task Force van de Koninklijke Luchtmacht in Afghanistan. Gouden jubileum Stafgroep Juridische Zaken Mag ik nu schieten, overste? Ja jongen, maar doe het wel zachtjes, aldus een militaire jurist toen een soldaat hem in Korea vroeg of er na geritsel in het struikgewas mocht worden geschoten. Het was één van de anekdotes die ter sprake kwam tijdens het mini-symposium, dat 30 november werd gehouden ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Stafgroep Juridische Zaken. Het mini-symposium had als thema: De betekenis van de (militair) jurist voor de Koninklijke Luchtmacht, belicht door militaire juristen en door operationele commandanten. Alle sprekers onderkenden het belang van de militaire jurist voor de Koninklijke Luchtmacht, maar onderkenden ook dat er in de laatste decennia veel was veranderd in die rol. Volgens de Commandant Luchtstrijdkrachten luitenant-generaal Hans de Jong is de militaire jurist een hoog opgeleide professional met aanvankelijk een traditionele en voornamelijk op het militaire straf- en tuchtrecht gebaseerde taak. Door de juridisering van de maatschappij is de huidige militaire jurist volgens de C-LSK meer en meer een bedrijfsjurist geworden, die enerzijds de organisatie en haar belangen en doelen behartigt, maar die anderzijds het geweten van de organisatie scherpt en deze daarmee behoedt voor onaanvaardbare en onnodige risico s. Bovendien benadrukte de C-LSK het belang van de verdere ontwikkeling van de operationele jurist, die een hands on aanpak naast de operationele commandant niet schuwt. Generaal-majoor vlieger b.d. (Leo) van den Born zag in de vele operationele functies die hij zowel op nationaal- als internationaal niveau vervulde, de rol van de militaire jurist zich meer en meer ontwikkelen. Van een adviseur op het terrein van het militaire recht tot een volwaardig lid van het team dat een commandant maatschappelijk ondersteunt, tot een sparringpartner van de commandant bij de voorbereiding en uitvoering van vredesoperaties. Kolonel Ron Hagemeijer sprak vanuit een zeer recente operationele ervaring, aangezien hij van juli tot november 2007 de functie commandant van de Air Task Force vervulde. Het was dan ook niet vreemd dat hij het thema belichtte vanuit een operators point of view. De laatste spreker was, in tegenstelling tot zijn drie voorgangers, wel een militair-jurist. Air commodore Irvine, Deputy Director of Royal Air Force Legal Services belichtte het thema vanuit zijn ervaringen als militair jurist van de RAF. Foto Kees van Berkesteijn 36 37

20 MENSEN & MUTATIES & Mensen Mutaties MENSEN & MUTATIES Bevorderingen militairen Actieve dienst verlaten Kolonel Hoitink, BH, Ing. (LSK:AFD HELIKOPTER OPE- RATIES), Meulen van der, PM per 13/12/2007 (CDC/BG DPD/DGV/PGV), Vroege, HJ per 11/1/2007 (LSK:AFD PERSONEELSMANAGE- MENT) Luitenant-kolonel Schneider, JT per 13/12/2007 (CDC/BG DPD/ DGV/PGV) Majoor Becx, PWHM per 10/1/2007 (EOCKL/PRO- JORG EODD), Broekman, MJM, Ing. per 4/12/2007 (EHV:OPS VLUCHT KDC-10), Huisman, L per 9/1/2007 (AFD J&LVTGN TYPEM- GMT), Korkmaz, I, Ing. per 9/13/2007 (JCG: Service Level Management), Lau, SCG, Ing. per 10/1/2007 (AFD GWPNS SIE TYPEMGMT PA- TRIOT), Regnery, KF per 10/8/2007 (LW:STAF VOORLICHTING), Thuis, WG per 9/17/2007 (RMC-WEST/SIE OPN/BUR NATOPS), Tomei, DA per 11/1/2007 (SHEP:ENJJP-OPLEIDINGEN) Kapitein Duijne, R.E. van, Ir. per 8/17/2007 (LCW COMPO CL MECH SYSN), Jansen, RMM per 11/1/2007 (DCIVB: Resourcepool Matlog), Meerlant, MS van per 5/24/2007 (LW: VLUCHT 1 322), Nieuwland, NJ per 5/11/2007 (LW:VLUCHT 4 322), Reinders, N, Drs. per 7/21/2007 (VKL:PVE OPERAT. LOGISTIEK), Terlouw, LM, Ing. per 9/1/2007 (GGW:ONDER- DEELS COORD CENTR LOG), Wever, RG per 7/1/2007 (RESSORT PROJN AFSTO BET EXTN) Eerste luitenant Berg, WAH van den per 1/1/2007 (DCIVB: Cluster MATLOG), Hamond, B van per 11/28/2007 (GGW:GW PATRIOT CREW 2 FP 3 803), Koenraadt, J J M per 10/31/2007 (GGW: GW PATRIOT CREW 2 FP 2 802), Zwaal, CJ per 6/1/2007 (SSB:HELIKOPTER ONDERHOUD 300) Tweede luitenant Barrink, E., Ing. per 8/17/2007 (GZRY: SQN STAFBUR LOG EN ONH), Groot, Q.E. de per 6/6/2007 (AOCS:KNT CURRENT OPER&EXERC), Hubbers, R.H.G. per 8/29/2007 (AOCS:VLUCHT B3), Kooi, N per 6/14/2007 (VKL:WING MISSION SUPPORT), Koole, PC per 8/31/2007 (LMG:AFD LUMA METEO CENTR), Lelieveld, B per 6/8/2007 (VKL:WING MISSION SUPPORT), Snepvangers, RV per 6/18/2007 (Afdeling) Adjudant-onderofficier Ekelmans, JHA per 11/1/2007 (CML:LUCHT- VAART-& BEWEGINGSFYS), Heusschen, HJM per 10/4/2007 (NLDA: KOOV Pel Opl Sqn), Holland, JW van per 10/4/2007 (NLDA: 2 KLu OPL CIE), Pal, GJM van der per 8/22/2007 (EHV:VLUCHT-4), Peggeman, A per 9/8/2007 (EHV:VLUCHT-4) Sergeant-majoor Bos, ME per 11/1/2007 (GGW:SIE ON- DERH. WAPENSYST. 802), Damhuis, RA per 11/1/2007 (EHV:VRACHTAFHANDELING), Gulik, SKY van der per 11/1/2007 (LW:PVE BEWAKING), Jaspers, MCM per 10/30/2007 (OKLU:BUR MILITAIRE SPORT), Korthuis, M per 10/4/2007 (THG:BEDR BUR 301), Kuipers, JM per 9/25/2007 (OKLU:VG WAPENTECH- NIEK), Letzel, RE per 10/16/2007 (LCW COMPO MOT&MODULES), Marinisse, AR per 11/1/2007 (THG:WERKEENHEID 301 VL 3 (WT)), Meijer, PHM per 11/1/2007 (EHV: VRACHTAFHANDELING), Posthumus, A per 11/1/2007 (LW:PVE BEWAKING), Ruedisueli, AA per 9/26/2007 (THG:WERKEENHEID 301 VL 3 (WT)), Spek-van Deún, J.C. per 9/3/2007 (SM&PL/IP FD&GDNBEH/LOG KLU), Trompert, R per 11/1/2007 (GGW:SIE ONDERH. WA- PENSYST. 803), Wrench, NHH per 11/12/2007 (OKLU:BEWAKINGSPELOTON 2) Sergeant der eerste klasse Eichholtz, MFJ per 11/26/2007 (SSB:WE FASE ONDERHOUD COUGAR), Indelicato, JC per 11/24/2007 (AOCS:HONDENSECTIE), Klein Gunnewiek, JJW per 10/23/2007 (AOCS: CIS COORDINATION CENTRE), Lammers, CJL per 11/14/2007 (JCG: IPW), Lith, VD van per 11/17/2007 (SSB:HELIKOPTER ONDER- HOUD 300), Loof, D per 11/26/2007 (SSB: HELIKOPTER ONDERHOUD 300), Mourabit, A al per 11/5/2007 (SSB:WE VOERTUIGON- DERHOUD), Smits, LCHM per 11/3/2007 (EHV:FLIGHTPLANNING), Spek-van Deún, J.C. per 9/2/2007 (SM&PL/IP FD&GDNBEH/LOG KLU), Theunissen, KACMM per 11/3/2007 (EHV:PVE BRANDWEER), Wolf, R de per 11/26/2007 (SSB:WE FASE ONDERHOUD COUGAR), Zuidema, LC per 11/17/2007 (VKL: WE POO F-16) Sergeant Achterhof, LB per 8/30/2007 (LW:SIE VLIEGVEILIGHEIDSUITR.), Baltis, M.M.M. per 7/12/2007 (SSB:HELIKOPTER ONDERHOUD 300), Besten, C.M. den per 10/19/2007 (SSB: HELIKOPTER ONDERHOUD 298), Boer, G de per 8/30/2007 (LW:SIE VLIEGVEILIG- HEIDSUITR.), Brussel, RL van per 8/3/2007 (GZRY:LBB LOGISTIEK), Crombag, F.P.H. per 10/12/2007 (SSB:HELIKOPTER ONDERHOUD 298), Erhardt, RM per 5/22/2007 (LW:CIS MAINTENANCE), Essers, H. per 9/27/2007 (VKL:WE AVIONICATECHNIEK), Geraedts, A.M. per 7/12/2007 (SSB:HELIKOPTER ON- DERHOUD 300), Haak, M. per 10/23/2007 (SSB:HELIKOPTER ONDERHOUD 298), Heer, C.W. de per 11/5/2007 (SSB:HELIKOPTER ONDERHOUD 298), Hilligehekken, W.M. per 9/17/2007 (EHV:OPSLAG), Hoek, J.O. per 9/24/2007 (GZRY:ME MATERIEELVOORZIE- NING), Kooistra, J. per 7/13/2007 (EHV:CIS MAINTENANCE), Mennen, N. per 7/13/2007 (EHV:CIS MAINTENANCE), Quist, M. per 10/12/2007 (SSB:HELIKOPTER ONDER- HOUD 298), Schel, RPH per 11/5/2007 (VKL: WE VLIEGTUIGHULPAPP.), Taal, J.A. per 9/17/2007 (EHV:OPSLAG), Thomassen, F.G.W. per 9/21/2007 (GGW:VOORRAADBEHEER 951), Valkering, B. per 10/12/2007 (SSB: HELIKOPTER ONDERHOUD 298), Voortjes, T.F. per 9/17/2007 (LSK:WC GENEESK LOGIS- TIEK (WGL)), Wagner, S.M. per 9/24/2007 (GZRY:DISTRIBUTIECENTRUM), Yildirim, T per 10/18/2007 (VKL:WE POO F-16) Korporaal der eerste klasse Gijzen, RMM per 10/26/2007 (GGW:GW PATRIOT CREW 3 FP 2 802), Hoeflaken, CH van per 9/7/2007 (GGW:GW PATRIOT CREW 1 FP 2 802), Murk, M per 11/7/2007 (VKL: WE POO F-16), Vleeming, M per 11/1/2007 (GGW:MOTORTRANSPORT VLUCHT 951), Willemsen, G per 11/7/2007 (VKL:WE VLIEG- TUIGONDERHOUD) Korporaal Grasman, A per 11/12/2007 (LW:621 OGRV PEL), Ham, S.W.S. van den per 11/12/2007 (LW:631 OGRV PEL), Kuperus, T. per 10/22/2007 (LW:SIE WEGTRANSPORT), Lemson, M.P.C. per 11/12/2007 (LW:631 OGRV PEL), Tijtsma, A.J. per 11/2/2007 (LW:SIE WEGTRANSPORT), Venema, A. per 10/23/2007 (LW:SIE DEELSYSTEMEN), Woudstra, H.G. per 10/26/2007 (LW:SIE WEGTRANSPORT) Soldaat der tweede klasse Jans, H. per 11/12/2007 (LW:631 OGRV PEL), Meulen, G van der per 11/12/2007 (LW:621 OGRV PEL), Saïdani, T per 8/6/2007 (VKL: BEWAKINGS-SPEC OPS VL 640), Winthagen, M.H.G. per 8/6/2007 (VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS VL 640) Schaal 10 Ginneken, IAS van per 9/1/2007 (SSB:STAF VKAM) Schaal 09 Lute, M.P. per 9/1/2005 (OKLU:GENEESKUN- DIGE VERZORGING) Schaal 05 Poortvliet, PJ van per 10/1/2007 (OKLU:SIE OPSLAG & DISTRIBUTIE), Luitenant-kolonel Klootwijk, GBW, (per 11/1/2007) Medewerker BS Majoor Peerlings-Jacobs, JCA, Drs., (per 11/1/2007) Hfd Bur Mngmnt Control Kapitein Yanez, D, (per 11/6/2007) Hfd Zorgsyst, Visser, E de, Drs., (per 11/1/2007) Arts, Kerkhoffs, E, (per 11/1/2007) Jr Guidance Meteoroloog, Herwaarden, JM van, (per 11/1/2007) P&O adviseur Eerste luitenant Kiran, Ö, Ing., (per 11/1/2007) Hfd Sqn Stfbur, Heijne, HRJ, (per 11/1/2007) Nivo 4 Off Tr vlieger F50/60, Dhondt, YCA, Ing., (per 11/1/2007) MDW OST&ANL TECH NIVO 2 Vaandrig Scholten, R.J.P., (per 11/1/2007) Cursisten VTO KLu Adjudant-onderofficier Span, JG, (per 11/1/2007) KLU Herplaatsing Extern, Sletering, R, (per 11/1/2007) Ass Commandovoering(X9), Schijvenaars, PJAM, (per 11/1/2007) KLU Herplaatsing Extern, Opgenoort, HCP, (per 11/1/2007) 1E MDW TECHN.VLUCHT KDC-10, Molijn, D, (per 11/1/2007) Sr. mdw. Beheer SSR-pool, Jongh, PJA de, (per 11/1/2007) Hopz Cis Resour Configmngmnt Sergeant-majoor Peters, WJF, (per 11/1/2007) Plv Vlchtchef/Loadm Cougar, Bruxvoort, J van, (per 11/1/2007) Debriefer Vo, Bakker, D, (per 11/1/2007) Opz Cis Maint Sergeant der eerste klasse Toebes, M, (per 11/5/2007) Groeps-/Wacht- /Plv Pelcdt, Stroosma, KJ, (per 11/1/2007) Spec Cis Maint, Sredanovic, S, (per 11/1/2007) KLU Herplaatsing Intern, Leeuwen, D van, (per 11/1/2007) Techn Vot Cougar, Lagen, HJ van, (per 11/1/2007) Techn F16 Avt B, Japink, DCW, (per 11/1/2007) KLU Herplaatsing Extern, Heiningen, CG van, (per 11/1/2007) Onderbrandmeester Sergeant Vos, J de, (per 11/5/2007) Waarnemer, Lieverse, GA, (per 11/16/2007) Cursisten 4 KLu Koporaal der eerste klasse Winters, J, (per 11/17/2007) Kpl Bewaker, Wilbers, FAWJ, (per 11/1/2007) Brandwacht, Schoonis, S, (per 11/23/2007) Hondengeldr, Rengers, JJG, (per 11/5/2007) Ass Wapentechn F16, Ramos, II, (per 11/9/2007) Ass Gnk Verz, Otten, GA, (per 11/1/2007) Brandwacht, Oers, DDJM van, (per 11/5/2007) Kpl Bewaker, Nengerman, S, (per 11/1/2007) Ass Gnk Verz, Neijs, GHC, (per 11/1/2007) Kok, Loon, DFG van, (per 11/26/2007) Kpl Ogrv, Kwidama, SJ, (per 11/6/2007) Kpl Ogrv, Kuijs, SJC, (per 11/1/2007) Hondengeldr, Fietje, PI, (per 11/1/2007) Chauf, Bouhouch, S, (per 11/4/2007) Ass Gnk Verz, Boogaart, ELH, (per 11/5/2007) Kpl Bewaker, Bijlsma, VZ, (per 11/16/2007) Ass Mat Behrdr, Benthem, RP van, (per 11/13/2007) Chauf, Akkermans, JM, (per 11/1/2007) Chauffeur Dvvo, Aken, D van, (per 11/26/2007) Kpl Bewaker Korporaal Krijgsman, R, (per 11/30/2007) Nivo 3 Ooff AVT Cougar, Fredriksz, R., (per 11/1/2007) Nivo 3 Ooff OGRV, Boxman, S.A., (per 11/1/2007) Nivo 2 Kpl GU Automontage Soldaat der eerste klasse Brouer, N., (per 11/21/2007) Nivo 3 Ooff Loadmaster Cougar Soldaat der tweede klasse Tjeerdsma, M, (per 11/6/2007) Nivo 2 Kpl Transport POL, Schierbeek, R.S., (per 11/1/2007) Nivo 2 Kpl GU Mech Soldaat der derde klasse Wit, DW de, (per 11/13/2007) Innitiele Opleiding KLu, Wijk, TG van, (per 11/15/2007) Cursisten 1 KLu, Vlaar, M., (per 11/30/2007) Nivo 3 Ooff VO KDC-10, Vissers, J.M.J., (per 11/1/2007) Nivo 2 Kpl Brandweer, Ulrich, M., (per 11/6/2007) Nivo 3 Ooff VO Chinook, Pothoven, JJ, Ing., (per 11/15/2007) Innitiele Opleiding KLu, Martens, B, (per 11/8/2007) Cursisten 2 KLu, Mark, RM van der, (per 11/12/2007) Innitiele Opleiding KLu, Looijenga, J, (per 11/16/2007) Nivo 2 Kpl ALVD Lan Patriot, Liebrechts, V, (per 11/8/2007) Cursisten 2 KLu, Hundersmarck, C.C., (per 11/7/2007) Nivo 3 Ooff VO Chinook, Huipen, E.J., (per 11/6/2007) Nivo 3 Ooff VO Cougar, Houten, L van, (per 11/29/2007) Cursisten 4 KLu, Holdinga, SA, (per 11/8/2007) Cursisten 2 KLu, Haren, REJG van, (per 11/22/2007) Cursisten 4 KLu, Figiel, J, (per 11/12/2007) Cursisten 1 KLu, Faassen, S.F.J., (per 11/10/2007) Nivo 1 Sld Bewaking, Evertse, C, (per 11/9/2007) Cursisten 1 KLu, Broeren, W, (per 11/15/2007) Innitiele Opleiding KLu, Alphen, C van, Ing., (per 11/16/2007) Cursisten 4 KLu Schaal 11 Kuiper-Koevoets, C, Drs., (per 11/1/2007) KLu Herplaatsing Extern Schaal 10 Bastiaans, E, (per 11/27/2007) Hfd Gnk Verzorging Schaal 09 Werkhoven-Begthel, JA van, (per 11/1/2007) KLu Herplaatsing Extern, Tintelen, JAHC van, (per 11/1/2007) KLu Herplaatsing Extern Schaal 06 Sturing, R., Drs., (per 11/1/2007) Mdw Stafbureau Logistiek Schaal 05 Hoo, SGC de, (per 11/27/2007) Mdw Gnk Verz, Bloem, W, (per 11/1/2007) Mdw Admin, 38 39

ISAF III Deployment Task Force

ISAF III Deployment Task Force ISAF III Deployment Task Force C-DTF Kolonel Henk Morsink 1 Deployment Task Force Mission Statement Taken Eenheden en Middelen Planning Voorbereiding 2 Mission Statement Schep als Deployment Task Force

Nadere informatie

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Koninklijke Luchtmacht

Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Luchtmacht > Retouradres Postbus 8762, 4820 BB Breda Secretariaat COVM Postbus 90004 MPC 55A Keegsdijkje7 3509 AA Utrecht MPC 80 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland www.luchtmacht.nl Ministerie

Nadere informatie

Hoe Epke Zonderland Lars motiveert om zijn droom waar te maken

Hoe Epke Zonderland Lars motiveert om zijn droom waar te maken Hoe Epke Zonderland Lars motiveert om zijn droom waar te maken Lars (33) werkt 7 jaar als adviseur in de vastgoedsector, voornamelijk in kantooromgevingen. Sinds een half jaar heeft hij een nieuwe werkgever.

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie Reservist bij de Koninklijke Marechaussee De leukste baan! naast je werk of studie Operationeel Centrum Mobiel toezicht veiligheid Grensbewaking Schiphol Beveiliging Koninklijk Huis Als het erop aankomt

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE VEVA OPLEIDING Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE TIEN MEEST GES INFORMATIE VOOR OUDERS EN VERZORGERS 1 2 3 4 Is er ondanks de bezuinigingen bij Defensie een toekomst voor leerlingen Veiligheid

Nadere informatie

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen,

Dank u wel kolonel Lambrichts, mevrouw Sybilla Dekker, Generaal, geachte aanwezigen, Spreekpunten staatssecretaris De Vries van Defensie ter gelegenheid van de eerste deeltijdopleiding Middelbare Defensie Vorming te Den Haag. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank u wel kolonel Lambrichts,

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder,

Contactpersoon Lkol AJP Hardenbol Datum 7 februari 2014 Hoofd Bureau Geluidhinder, > Retouradres Postbus 8762 4820 BB Breda Zie verzend lijst Luchtstrijdkrachten C4ISR Bureau Geluidhinder, Zonering en Rapportering Luchtmachtplein 1, Breda MPC 92 A Postbus 8762 4820 BB Breda Nederland

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal,

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Veel te laat krijgen jullie deze nieuwsbrief. Ik had hem al veel eerder willen maken/versturen, maar ik

Nadere informatie

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk

Opvang na uw uitzending. Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Opvang na uw uitzending Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk Werk Dienstencentrum Bedrijfsmaatschappelijk werk helpt iedereen binnen of direct rondom Defensie met problemen die voortkomen uit het werk.

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

hun familie, geachte aanwezigen,

hun familie, geachte aanwezigen, Toespraak van de minister van Defensie, J.S.J. Hillen, ter gelegenheid van de uitreiking van de eerste universitair erkende diploma s van de Nederlandse Defensie Academie op 26 maart 2012 te Den Helder.

Nadere informatie

Reservistenbeleid. Van beleid naar activiteit. PD-DAOG Bgenmarns Frank van Sprang

Reservistenbeleid. Van beleid naar activiteit. PD-DAOG Bgenmarns Frank van Sprang Van beleid naar activiteit PD-DAOG Bgenmarns Frank van Sprang PRESENTATIE Aanleiding Wat is de reservist Stand van zaken Korte en lange termijn visie 2 Aanleiding Financieel duurzame Krijgsmacht Toekomstige

Nadere informatie

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht Inleiding Tijdens de SLB les van 10 december 2012 hebben wij de opdracht gekregen om een vijftal vacatures te zoeken die in ons vakgebied kan liggen. Wij moesten beargumenteren waarom wij hier graag zouden

Nadere informatie

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2012. Datum 22 februari 2013

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2012. Datum 22 februari 2013 Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 212 Datum 22 februari 213 Status Definitief Colofon Ministerie van Defensie Commando Luchtstrijdkrachten Afdeling Missie Ondersteuning Bureau

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts

Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht. T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts Het medisch zorgsysteem van de Krijgsmacht T.F.M. Dijkgraaf Luitenant Kolonel vliegerarts 1 Algemeen Militair Verpleegkundige 2 Mini CV Sedert 1986 werkzaam als militair arts Tot 1996 bij de Kon Landmacht

Nadere informatie

Het functioneringsgesprek

Het functioneringsgesprek Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Werknemer Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Inhoudsopgave Inleiding... 5 Wat is een functioneringsgesprek?... 7 Waarom is een functioneringsgesprek

Nadere informatie

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie.

Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Spreektekst staatssecretaris Jack de Vries voor de werkconferentie van de Management Development training van het ministerie van Defensie. Dames en heren, Ik ben nu ruim een jaar staatssecretaris van Defensie.

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Finale weekend club competitie

Finale weekend club competitie Finale weekend club competitie Ploegentijdrit Zaterdag stond als allereerst de ploegentijdrit op programma. Jawel hoor we moesten als eerste van start. We waren maar met 5 in plaats van 6 man. Start ging

Nadere informatie

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom.

Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Samenvatting toespraak 29 oktober 2015 Dames en heren, SMC-vrienden en -vriendinnen, Mede namens de overige leden van het bestuur heet ik u allen op deze 54 ste reünie van harte welkom. Een speciaal woord

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

DE VEVA OPLEIDING ZEKERHEID VOOR DE TOEKOMST

DE VEVA OPLEIDING ZEKERHEID VOOR DE TOEKOMST ZEKERHEID VOOR DE TOEKOMST Defensie biedt prima doorgroeimogelijkheden. We worden wel het opleidingsinstituut van Nederland genoemd. Besluit je na een aantal jaren Defensie te verlaten, dan heb je in de

Nadere informatie

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven.

van de TFU, Welkom thuis! Eindhoven. Toespraak van de minister van Defensie, E. van Middelkoop, bij de terugkeer van de laatste Task Force Uruzgan, Vliegbasis Eindhoven, 8 augustus 2010. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Commandant van

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

Ethische Dilemma s - 100% Presence - Richard van Tol

Ethische Dilemma s - 100% Presence - Richard van Tol Jaap Bierman G&I Klas 1 A Sunday 24 January 2016 Ethische Dilemma s - 100% Presence - Richard van Tol Will you, push it to the limit? HKU Een week voordat het project van start ging kwam Tim Bosje naar

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Mijn laatste nieuwsbrief

Mijn laatste nieuwsbrief Mijn laatste nieuwsbrief Lieve familie, vrienden en sponsors! Mijn laatste nieuwsbrief schrijf ik vanuit het prachtige en kleurrijke Sri Lanka! Hier vierde ik Kerst en Oud en Nieuw met de bemanning van

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Kanker door uitzending naar de Balkan?

Kanker door uitzending naar de Balkan? Kanker door uitzending naar de Kanker door uitzending naar de Balkan? Onderzoek naar kanker en sterfte tussen 1993 en 2008 onder militairen die zijn uitgezonden naar de Balkan Meer leukemie onder Balkan-militairen?

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Weer een dag dat ik vroeg moet op staan, de ellende weer begint. De dagen worden steeds langer en vermoeiender. De dingen waaraan ik gedacht heb om het

Nadere informatie

Succesverhaal. over pesten op het werk

Succesverhaal. over pesten op het werk Supermarktmedewerkster Fenny gaat met plezier naar haar werk. Dat is zeer opmerkelijk als je bedenkt dat ze lange tijd werd gepest. Op het dieptepunt hoopte ze zelfs dat haar onderweg naar de supermarkt

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie ld be e or Vo WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie Stichting Lezen & Schrijven t 070 302 26 60 www.lezenenschrijven.nl Auteur Elma Draaisma Vormgeving 7Causes Eindeloos Medeauteurs en klankbordgroep

Nadere informatie

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt.

Sta mij toe om vanaf nu in het Nederlands te spreken, want mijn Friese woordenschat is helaas wat beperkt. Toespraak van Commandant der Strijdkrachten, Generaal T.A. Middendorp, ter gelegenheid van de Herinneringsmedaille Vredesoperaties aan het 22 e detachement Air Task Force en Air Point of Debarkation Mirage

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Cadettencorps Breda. Koninklijke Militaire Academie

Cadettencorps Breda. Koninklijke Militaire Academie Cadettencorps Breda Koninklijke Militaire Academie Colofon Uitgave september 2009. Deze brochure is een uitgave van het Cadettencorps Breda. Voor meer informatie kun je terecht op internet: www.nlda.nl/cadettencorps.

Nadere informatie

narratieve zorg Elder empowering the elderly

narratieve zorg Elder empowering the elderly narratieve zorg Elder empowering the elderly huisbezoek 1: KENNISMAKING - 2 - KENNISMAKING - huisbezoek 1- a kennismaking huisbezoek 1: KENNISMAKING a vertrouwelijkheid individueel in teamverband naar

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 7-8. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 300 X Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2016 Nr. 70 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE

Nadere informatie

De gezonde oplossing voor een Slank, Fit en Gelukkig leven!

De gezonde oplossing voor een Slank, Fit en Gelukkig leven! De gezonde oplossing voor een Slank, Fit en Gelukkig leven! De gezonde oplossing voor een Slank, Fit en Gelukkig leven! Na het volgen van dit programma ben je slanker, fitter en beschik je zelf over de

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

Hoe bouw ik een goede website?

Hoe bouw ik een goede website? Hoe bouw ik een goede website? Inleiding Stel, u heeft een eigen bedrijf en u wilt een website. U hebt gezien dat u zelf een site kunt bouwen met behulp van gratis tools die sommige providers aanbieden.

Nadere informatie

Wapensysteemmanagement

Wapensysteemmanagement Wapensysteemmanagement Directeur Wapensystemen & Bedrijven Commodore drs. A.R. Laurijssen 1 Intro Commodore drs. Richard Laurijssen Huidige functie: Directeur Wapensystemen & Bedrijven Geboren 06 november

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen.

gaat hier dus hand in hand met het levendig houden van de herinnering aan delen van de geschiedenis die steeds verder van ons af liggen. Toespraak staatssecretaris van Defensie, Jack de Vries voor de reünie Djocja, 17 december 2008, Koninklijk Militair Tehuis Oud Militairen en Museum Bronbeek Allereerst mijn hartelijke dank om voor u te

Nadere informatie

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2013. Datum 14 februari 2014

Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2013. Datum 14 februari 2014 Jaarrapportage geluidshinderklachten militaire vliegoperaties 2013 Datum 14 februari 2014 Status Definitief Colofon Ministerie van Defensie Commando Luchtstrijdkrachten Afdeling C4ISR Bureau Geluidshinder,

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING LOB

DOCENTENHANDLEIDING LOB DOCENTENHANDLEIDING LOB Les LOB D0centenhandleiding Waarom dit lespakket? Met dit lesmateriaal verdiepen de leerlingen zich in de MBO-opleiding Veiligheid en Vakmanschap (VeVa). Loopbaanoriëntatie- en

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Interview Rob van Brakel

Interview Rob van Brakel Interview Rob van Brakel Atributes Consequences Values Hallo Rob van Brakel, mag ik jou een aantal vragen mogen stellen? Prima. Hoe oud ben je? 21 jaar Wat is je woonsituatie op het moment? Op het moment

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Laat zien en vertel, dat is het motto van

Laat zien en vertel, dat is het motto van Geef een presentatie en doe dat vooral met tekeningen Dan Roam, Visueel presenteren - Het ontwerpen van presentaties die overtuigen, Vakmedianet, 260 blz., ISBN 978 94 6276 016 5. Het doel van de presentator

Nadere informatie

Organiseren. werkt! Krijg meer overzicht,, structuur en (tijd) winst! Germo Bekendam Karlijn L Ortye

Organiseren. werkt! Krijg meer overzicht,, structuur en (tijd) winst! Germo Bekendam Karlijn L Ortye Organiseren werkt! Krijg meer overzicht,, structuur en (tijd) winst! Germo Bekendam Karlijn L Ortye Inhoud 1. Organiseren is keuzes maken 6. Planning en digitaal organiseren 7. E-mail organiseren Pagina

Nadere informatie

April 2012. Legal & General Actualiteitenbijeenkomsten Presentatie Hans Schriever (FP Advance NL)

April 2012. Legal & General Actualiteitenbijeenkomsten Presentatie Hans Schriever (FP Advance NL) April 2012 Legal & General Actualiteitenbijeenkomsten Presentatie Hans Schriever (FP Advance NL) Deze handout vanuit de presentatie van Hans Schriever tijdens de Actualiteitenbijeenkomst van Legal & General

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Luisteren: muziek (B2 nr. 3)

Luisteren: muziek (B2 nr. 3) OPDRACHTEN LUISTEREN: MUZIEK www.nt2taalmenu.nl nt2taalmenu is een website voor mensen die Nederlands willen leren én voor docenten NT2. Iedereen die Nederlands wil leren, kan gratis online oefenen. U

Nadere informatie

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar TRAININGSCENTRUM Schakel naar een passend vervolgtraject Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar Wat is een Trainingscentrum? Bij de Trainingscentra van Lijn5

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 763 Toekomst van de krijgsmacht Nr. 55 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 23 september 2014 De vaste commissie voor Defensie heeft een

Nadere informatie

De ijnmanager. Cartoons september 2012. Luc Timmers

De ijnmanager. Cartoons september 2012. Luc Timmers De ijnmanager Cartoons september 2012 Luc Timmers Alle cartoons mogen gratis gekopieerd en verspreid worden Gratis? Jazeker! Tegenprestatie? De Lijnmanager Gratis is voor bijna niks Volg @Delijnmanager

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

LOOPBAAN-ANKERTEST. Wat zijn loopbaan-ankers? Welke baan past bij je?

LOOPBAAN-ANKERTEST. Wat zijn loopbaan-ankers? Welke baan past bij je? LOOPBAAN-ANKERTEST Welke baan past bij je? Waarom werk je? Welke aspecten motiveren je in jouw werk? Welke inhoudelijke zaken moet je werk bevatten zodat je het naar je zin hebt en met plezier en resultaat

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Hans van Rooij VERSTAG

Hans van Rooij VERSTAG Hans van Rooij VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen van

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film D-Day, Normandy 1944. Een film die je meeneemt naar een beslissend moment in de geschiedenis:

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Young People Coaching Experience

Young People Coaching Experience Hét loopbaanprogramma voor Young Professionals Young People Coaching Experience In 5 stappen naar je ideale baan! Ga jij met tegenzin naar je werk? Heb je er genoeg van om werk te doen dat niet bij je

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

juni 2012 opening 4 tuinkassen Tiracancha-Alta

juni 2012 opening 4 tuinkassen Tiracancha-Alta Gelukkig... hebben we van niemand een mail ontvangen met de vraag of we nog wel iets aan het doen zijn, hier in Peru. Want het duurde even. Maar hier zijn we dan weer met een update over de moestuinen,

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Familie en vrienden van Hendrik Hein en Jeroen, dames en heren, collega s,

Familie en vrienden van Hendrik Hein en Jeroen, dames en heren, collega s, Familie en vrienden van Hendrik Hein en Jeroen, dames en heren, collega s, Op deze plek van bezinning en reflectie denken wij in dankbaarheid en met respect terug aan onze collega s, vrienden en familie

Nadere informatie

Stille tijd, ik vind het lastig. Ik

Stille tijd, ik vind het lastig. Ik Voorwoord Stille tijd, ik vind het lastig. Ik heb meestal moeite om rust te vinden, me te concentreren, mezelf de tijd te gunnen. Dit dagboek is bedoeld om jou te helpen als je datzelfde probleem hebt.

Nadere informatie