Modern mijnen jagen. NH90 Torpedo Trials. Alle Hens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Modern mijnen jagen. NH90 Torpedo Trials. Alle Hens"

Transcriptie

1 Modern mijnen jagen NH90 Torpedo Trials Alle Hens

2 Alle Hens Colofon: Coverfoto: Tijdens de oefening Beneficial Archer doet de Mijnendienst weer waar ze goed in is: mijnen jagen. Foto: Eva Klijn (AVDD) Uitgave: Alle Hens is een uitgave van de Koninklijke Marine, geproduceerd door het Dienstencentrum Defensiemedia. Aan de inhoud kunnen geen rechten worden verleend. Hoofdredactie: KLTZ Jilles Goedknegt Eindredactie: LTZ2OC Maartje van der Maas Lay-out & druk: OBT B.V., Den Haag Adreswijzigingen KM-personeel: Zie Intranet. Geen toegang tot Intranet? Vraag naar formulier Dfe 073b bij DC HR: Adreswijzigingen Veteranen: Stichting Veteraneninstituut Postbus AC Doorn Telnr.: Adreswijzigingen betalende abonnees: Abonnementenland Postbus AA Uitgeest Telnr.: (10ct p/m) Redactieadres: (niet voor adreswijzigingen en vragen over verzending) Alle Hens Postbus CA Den Helder Telnr.: DSN redactieraad: Bij geen gehoor: Dienstencentrum Defensiemedia Telnr.: Internet: Kopijdatum: De deadline voor het volgende nummer van Alle Hens valt op 10 januari. 4 Mijnenjacht staat centraal Samen in één verblijf Water onder de kiel 22 Amfibisch opwerken 14 Abonnementsprijs: 17,02 (buitenland 21,55 per jaar) Aanhaling uit en overname van artikelen uit dit blad is toegestaan met bronvermelding. ISSN En verder: 32 Sport 33 Logboek 39 Mensen & Mutaties 30 2

3 c o l u m n Een bewogen jaar De maand december is traditioneel de maand om terug te kijken op het afgelopen jaar. Met het recente nieuws van onze minister in het achterhoofd, richt ik mijn blik echter eerst naar voren. Een moeilijke periode staat ons te wachten waarin de defensiekoers opnieuw uitgezet wordt. De veelzijdige inzet van defensie gaat onder de loep, de organisatie zal zich moeten aanpassen en ondertussen moeten we als Commando Zeestrijdkrachten gewoon blijven doen wat we goed kunnen. De roerige tijden die voor ons liggen, mogen niet vertroebelen hoe goed en prominent de marine in 2010 op de kaart is komen te staan. Door uw tomeloze inzet hebt u keer op keer bewezen dat de marine relevant is voor Nederland, maar ook voor onze internationale partners. Duidelijk in beeld De antipiraterijmissie bij Somalië springt in het oog, de filmpjes op YouTube staan steeds garant voor een groot aantal hits. Escorteren, patrouilleren, smokkel tegen gaan of de bevrijding van een koopvaardijschip. Het zijn activiteiten waar we goed in zijn en dat hebben we laten zien. Maar we zijn niet alleen op zee een belangrijke speler, in Afghanistan lieten we zien dat we ook op het land geen bankzitter zijn. De missie in Uruzgan is afgerond maar we hebben daar een belangrijk fundament achtergelaten waarop anderen kunnen doorbouwen. Naast de grote missies leveren marinemensen ook in Nederland bij de uitvoering van onze nationale taken en overal ter wereld in grote en kleinere verbanden een bijdrage aan vrede en veiligheid en daar ben ik trots op. Temeer omdat ik me realiseer dat de omstandigheden het afgelopen jaar lastig waren. De budgettaire problemen, tekorten aan reservedelen en personeel zorgden voor grote uitdagingen. Bovendien hebben vele reorganisaties hun beslag gekregen, waaronder de overgang van het Marine Beveiligingskorps naar de Defensie Bewakings- en Beveiligingsorganisatie (DBBO). De staf en ondersteuning, de mensen achter de schermen, hebben de touwtjes op een bewonderenswaardige wijze aan elkaar weten te knopen. Ondanks het gemis van de Marinedagen, waren we ook binnenlands duidelijk in beeld en goed aan het werk. Ik denk aan de prominente plek die Hr.Ms. Tromp in nam tijdens Sail Amsterdam aan de Kop van het Java-eiland of Hr.Ms. Johan de Witt aan de Parkkade in Rotterdam tijdens de Wereldhavendagen. Het Korps Mariniers vierde haar 345e verjaardag en ook op kleinere schaal was de marine aanwezig, bijvoorbeeld tijdens de visserijdagen in Harlingen. het Commando Zeestrijdkrachten is geactualiseerd want we moeten onze koers aan de nieuwe omstandigheden aanpassen. Ik wil de bedrijfsvoering verder verbeteren. Meer dan ooit moeten we in control zijn. Ondertussen is namelijk de bouw van de marine van de toekomst in volle gang: de doop van drie patrouilleschepen, de introductie van de NH90 op het maritiem vliegkamp De Kooy en de aanschaf van de FRISC voor het Korps Mariniers. Met dit nieuwe materieel zijn we nog beter in staat onze taken uit te voeren. Als ik kijk wat er dichterbij in het verschiet ligt, richt ik me op Dit jaar zal in het teken staan van het zoeken naar een nieuwe balans bij defensie. Al in het voorjaar zullen de maatregelen die het gevolg zijn van de bezuinigingen bekend worden. Grote veranderingen zijn niet te vermijden en zullen ons allen raken. Daarbij blijven we ons maritieme operationeel product leveren. Dat wordt van ons verwacht: de inzet nabij Somalië, in de West, in de andere missiegebieden, op de Noordzee en in Nederland is immers onveranderd noodzakelijk was een bewogen jaar waarin de marine goed op de kaart stond In de feestmaand december gaan mijn gedachten uit naar ons thuisfront en naar onze mannen en vrouwen op zee en op het land. Met nadruk denk ik aan de familie van Jeroen Houweling en Marc Harders die zijn gesneuveld in Afghanistan. Er ligt nu veel druk op ons en dat is voor u ook niet altijd even gemakkelijk. Dat besef ik mij zeer maar we moeten uitgaan van onze eigen kracht zodat we een relevant product kunnen blijven leveren. U kunt rekenen op mijn uiterste inzet om uw belangen en die van onze marine zo goed als in mijn vermogen ligt te behartigen. Ik wens u allen prettige Kerstdagen en een gelukkig en gezond Marine van de toekomst 2010 was ook een woelig jaar. In het voorjaar de matex-problematiek en in het najaar de grote bezuinigingen bij het aantreden van het nieuwe kabinet. We moeten hierbij gericht zijn op de toekomst, want die wil ik proactief tegemoet treden. De strategische kaart van De Commandant Zeestrijdkrachten M.J.M. Borsboom, vice-admiraal 3

4 o e f e n i n g Beneficial Archer: Loodgrijze wolken hangen boven de Firth of Forth als de sluisdeuren opengaan. Een voor een maken de marineschepen zich los uit het verband en kiezen het ruime sop. Aan de noordoever van de Schotse baai zullen ze hun sonars uitvoeren en doen waar ze goed in zijn. De Mijnendienst op jacht naar zeemijnen. Tekst: Barry Wijnandts Foto s: Eva Klijn (AVDD) 4

5 o e f e n i n g mijnenjacht staat weer centraal mijnenbestrijdingsschool Eguermin, Sea Training Command Klein Bovenwater, het MDTC met het Kenniscentrum MCM, ABNL Naval Minewarfare Mission Support Centre en de NLMARFOR-staf/MCM mee, allen geëmbarkeerd op het stafschip BNS Godetia. Ook het hydrografisch opnemingsvaartuig Hr.Ms. Snellius heeft een rol in de oefening en voert in het mijnenjachtgebied rapid environment assesments (REA) uit. De Belgische en Nederlandse marine hebben een Remus-team afgevaardigd. De dekploeg van de Schiedam maakt de Seafox gereed voor lancering. Een gearceerd vierkant op de kaart. Daar moet Hr.Ms. Hellevoetsluis de zee veilig maken voor scheepvaart. Ze vaart er op hoge snelheid heen en begint even ten westen aan de procedures voor mijnenjacht. Een denkfout, merkt luitenantter-zee 2 OC Tjeerd Hingst op. Hij werkt op het redelijk jonge kenniscentrum Mine Warfare van het Maritiem Doctrine en Tactisch Centrum (MDTC). Dat een staf een bepaald gebied aanwijst om te jagen, betekent niet dat de rest van de zee mijnenvrij is, zegt hij. De vijand legt overal zijn mijnen uit, maar een staf heeft maar toegang tot een bepaald gedeelte. Je mine danger area is groter dan je aangewezen jaaggebied. Het beste zou dus zijn om gelijk uit de haven in mijnenjachtmodus op te stomen naar je gebied. En dat zou de mijnenjager in een mine avoidance modus moeten doen, waarbij hij eventuele verdachte sonarcontacten uit de weg gaat in plaats van identificeert en zo nodig ruimt. Nieuwe werkwijzen De nieuwe technologie op de PAM-schepen maken de grondbeginselen van de mijnenjacht niet anders, maar toch komen er veel nieuwe werkwijzen op de mijnenjachtteams af. We proberen zoveel mogelijk kennis op te doen van de nieuwe systemen, zegt kapitein-luitenant-ter-zee Herman Lammers, commandant van de MCM-staf van NLMARFOR. Oefenen in de mijnjacht is er de afgelopen tijd veelal bij ingeschoten. Daarom hebben we deze oefening georganiseerd om samen weer eens in onze primaire taak te verdiepen. Om de mijnenjachtprocedures niet kwijt te raken kijkt de operationele staf ook naar andere mogelijkheden voor de schepen om geoefend te blijven. Als de SNMCMG ingezet wordt bij Beneficial Cooperation, doen ze dat volgens een tactisch scenario, vertelt Lammers. Diezelfde richtlijnen willen we nu ook gaan gebruiken voor onze eigen schepen. Dit houdt in dat de mijnenjager van de wacht niet meer de coördinaten van een gevonden explosief krijgt, waarna het een kwestie is van het bijbehorende vissersboeitje opsporen en het contact op de sonar te vinden. In plaats daarvan krijgt het schip het gebied van het contact op als mine danger area en moet het schip dit gebied afjagen alsof er een actuele mij- Tips als deze passen precies in de doelstellingen van de oefening Beneficial Archer die van 11 tot en met 23 oktober in de West-Schotse zee plaatsvond. De meeste schepen hebben de afgelopen jaren een vol en operationeel programma gehad. Zo ook de mijnenjagers. Verplichtingen aan internationale verbanden, wachttaken op de Noordzee, onderhoud en ombouw naar de nieuwe systemen van het Project Aanpassing Mijnenbestrijdingsvaartuigen (PAM) hebben de schepen uit het vlootverband gehaald en teruggeworpen op hun individuele programma s. Nu was het tijd om als één Mijnendienst gezamenlijk iets te ondernemen. De groep pakt groot uit. Niet alleen zijn de mijnenjagers Hr. Ms. Haarlem, Hellevoetsluis, Middelburg, Vlaardingen en BNS Aster van de partij. Om de opgedane ervaringen vast te leggen en uit te bouwen zijn ook de Belgisch-Nederlandse De Seafox hangt in de kraan, klaar om te water te gaan. 5

6 o e f e n i n g We willen weten waar de mijnenjachtteams tegenaan lopen en of er bepaalde dingen misschien anders moeten nendreiging heerst. Dus tracks uitzetten, alle gevonden contacten inplotten en de mijn laten ploffen volgens de procedures, beschrijft de overste. Het gedetailleerde beeld dat de mijnenjager daarbij maakt, draagt meteen bij aan de database van de Dienst der Hydrografie. Niet alleen is de informatie nuttig om de zeebodem in kaart te brengen. Luitenantter-zee 2 OC Ralph Klinker van ABNL Naval Minewarfare Mission Support Centre: Met deze data en die van een REAteam kunnen we een driedimensioneel model samenstellen van het mijnenjachtgebied. Dit model vertelt ons bijvoorbeeld waarom we een mijn wel of niet hebben gezien. Dit beeld is vervolgens weer als additional military layer te importeren in de zeekaart in het Integrated Mine Counter Measure System (IMCMS). Helpen en uitleggen Ondertussen zijn de schepen in hun jachtgebied gekomen om deze procedures te oefenen. Tijdens de briefing geeft Lammers aan dat deze oefening niet is bedoeld om de schepen af te toetsen. We zijn hier om ze te helpen en om dingen uit te leggen. Ook willen we weten waar de mijnenjachtteams tegenaan lopen en of er bepaalde dingen misschien zelfs anders moeten. Aan boord van Hr.Ms. Hellevoetsluis komt op dat verzoek al direct de assistent mijnenjachtofficier, korporaal ODOPS Dave Muller in de lucht. Het droppen van de oefenmijn staat eigenlijk nergens omschreven, vertelt hij. Wel de procedures aan dek, maar niet in de centrale. Hoe kunnen we dat het beste doen? De mijnenjagers nemen zelf een oefenmijn mee. Deze metalen cilinder in de afmetingen van een grondmijn gaat als eerste overboord buiten het jachtgebied. Door met de sonar de mijn vanuit verschillende richtingen te bekijken, leert de mijnenjachtofficier welke hoek de beste resultaten geeft. Ook laat het schip een zogenaamde spi zakken, de sonar performance indicator, die berekent hoe de sonargolven zich door de verschillende waterlagen voortplanten. Het beeld van de sonar is namelijk sterk afhankelijk van de gesteldheid van het water als temperatuur en zoutgehalte. Duikers geven definitief uitsluitsel over het bodemtype. Op basis van deze gegevens kiest de officier voor de meest gunstige koers om de tracks uit te zetten. Bepaald doel Voor een schip is haar eigen taak meestal wel duidelijk, maar de betekenis van haar rol in het grote geheel wil nog wel eens onduidelijk zijn. Dat ziet Hingst in elk geval terug in de haast die de mijnenjagers hebben om hun gebied te gaan jagen. De vijand heeft een bepaald doel met het leggen van mijnen, verklaart hij. In dit geval zou je bijvoorbeeld de haven van Leith kunnen afsluiten door in de hele Firth of Forth mijnen uit te zetten tot een diepte van ongeveer vijftig meter. Dieper hebben zeemijnen weinig effect. Bij de mijnenjacht gaat het om onze doelen. De staf kan bijvoorbeeld overmorgen een amfibische landing willen uitvoeren. Dan moet er voor die tijd een route zijn gemaakt waardoor een amfibisch transportschip met landingsvaartuigen kan varen met een vooraf gedefinieerd risicopercentage. Dit zijn grote schepen met weinig zelfbeschermingsmaatregelen als een lage mag- Met een SPVDS te water wordt het mijnenjagen een stuk gecompliceerder. 6

7 o e f e n i n g minder tijd het schip het kost om echte mijnen van stenen of metalen boordafval te onderscheiden. Des te groter wordt daarmee het inzetgebied van de mijnenjager. Aan boord van BNS Godetia bespreken de verschillende ondersteunende teams aan het einde van elke dag hun ervaringen op de schepen. Wat is er geleerd, wat is er aangedragen en waar hebben de mijnenjachtteams nog meer behoefte aan? netische en akoestische signatuur of zware bepantsering. Dat vraagt dus om een hoge mate van clearance. Even voor de kust tekent Hingst een box met een lijn naar de diepere zee. Hier wil je misschien een fregat neerleggen die met haar sensoren en wapens de landing kan afschermen. Het fregat is beter beschermd en ligt eigenlijk maar op een plek. Daar kan het percentage van clearance wat lager liggen. Uiteindelijk wordt de zee weer opengesteld voor al het verkeer. Dan mag er geen risico meer zijn dat een commercieel schip op een mijn loopt. Bij het plannen van de mijnenjachtoperaties houdt de staf ook rekening met factoren als sonarcondities en bodemgesteldheid. Als er in de meest voor de hand liggende aanlooproute een behoorlijk rotsige bodem is, dan geven we de voorkeur aan een omweg over een gladde zanderige bodem, legt Hingst verder uit. Dan kunnen de mijnen tussen de rotsen nog wel even blijven liggen. Instellingen Hoewel de meeste schepen inmiddels wel bekend zijn met de basishandelingen van het IMCMS, is er nog zoveel meer uit te halen dan de meeste operators beseffen. Heb je het type bodem al bepaald? vraagt kapitein-luitenant-ter-zee André Gerrits aan matroos 1 OD Laura Spijker. De overste, projectleider van het operationele evaluatieteam van de PAM-schepen, legt haar uit hoe zij de sonar kan gebruiken om in de bodem te kijken. Het standaardscherm geeft dan niet de blauwe achtergrond met gele contactjes weer, maar gekleurde vierkantjes die staan voor het soort bodem. Geen idee dat dit kon, bekent Spijker eerlijk. We krijgen de instellingen van de assistent mijnenjachtofficier door en ik wist niet dat dit soort functies er in zaten. Met dit soort weetjes krijgt de operator meer inzicht in hoe hij of zij het systeem ten volste kan gebruiken om gevonden contacten te classificeren. Hoe beter de operator dit kan, hoe Telefoontje Hoewel het team van Hr.Ms. Hellevoetsluis tamelijk onervaren is, heeft Muller al enige jaren gewerkt op PAM-schepen. Terwijl de bemanning zich opmaakt om de jacht te beginnen, wil het materiaal nog niet helemaal meewerken. De ODOPS adviseert zijn officier en de Wapentechnische Dienst welke servers wel eens achter de problemen zouden kunnen zitten. Het lijkt er op dat de grens tussen de dienstvakken aardig aan het vervagen is. Ik heb op de eerste PAM-schepen gezeten en toen werkte ik heel nauw samen met de WD ers bij storingen. Zo heb ik het een en ander meegekregen van hun werk en dat kan ik hier weer gebruiken. Zijn kennis gaat echter niet diep genoeg en uiteindelijk blijkt een telefoontje naar het Marinebedrijf noodzakelijk om tot een tijdelijke oplossing te komen. Ook Hr.Ms. Willemstad blijkt hetzelfde probleem te hebben. De computer kan de gegevens van de spi niet verwerken in de instellingen van de hull mounted sonar. Ook dit is een van de doelstellingen van de oefening: inventariseren welke problemen zich over meerdere schepen voordoen zodat niet elk schip zelf het wiel hoeft uit te vinden. Door de gegevens handmatig in te voeren kan de jacht alsnog beginnen. Twee keer bekeken Vooral interessant tijdens Beneficial Archer is de ervaring die de schepen op willen doen met de Self Propelled Variable Depth Sonar (SPVDS). Hoewel de meeste schepen er al mee zijn uitgerust, blijken ze er nog niet echt mee te werken. De SPVDS is een Remote Operated Vehicle met een zelfde sonar als de vaste sonar van het schip. Doordat het vaartuig in staat is om honderden meters van het schip te varen, wordt het jachtgebied van de mijnenjager sterk vergroot. Je kunt ervoor kiezen om hem naast je schip te laten varen, zodat je twee kilometer breed kunt kijken, legt Gerrits uit. Maar dan kom je in de problemen als je in een van de uiterste hoeken een contact tegenkomt. Beter is het dus om de SPVDS voor het schip uit te laten varen. Elk gebied wordt met een keer bevaren twee keer bekeken en als een operator een minelike op de SPVDS detecteert, is de veilige afstand veel groter. Inzet van de SPVDS is onderdeel van de voorbereiding op de mijnenjacht. De sonar laat zich niet zo maar even overboord zetten. De SPVDS gaat al voor je het mijnenjachtgebied in gaat te water, legt Gerrits verder uit. Je kunt hem niet midden in een mijnenveld even lanceren of recoveren. Er worden flinke noten gekraakt in de commandocentrale van Hr.Ms. Hellevoetsluis. Met behulp van tekeningetjes en met een zaklamp discussiëren de teamleden over hoe een sonar tot de beste resultaten zou moeten komen. Nadenken over procedures, de mijnenjacht staat weer helemaal bovenaan. AH 7

8 Razend noodweer overvalt Curaçao Defensie biedt bijstand Beveiliging van objecten, handhaven van wegafzettingen, opruimwerkzaamheden uitvoeren en het bijstaan van de lokale politie. Toen duidelijk werd dat de passage van tropische storm Tomas veel overlast zou veroorzaken op de benedenwindse eilanden in het Caraïbische Gebied, diende de Gouverneur van Curaçao een verzoek in tot militaire bijstand. De militairen staken de handen uit de mouwen en waren bijna drie volle dagen in touw om de schade te beperken. Tekstbewerking: Maartje van der Maas Foto s: Peter Bijpost (AVDD) De doorgaans wolkenloze hemel waaraan elke avond een indrukwekkend sterrenfirmament schittert, werd maandag 2 november gevuld met een dik pak regenwolken. Ondanks dat tropische storm Tomas op 250 kilometer ten noorden van de eilanden passeerde, kregen Curaçao, Bonaire en Aruba een flinke natrap met heftige regenval en zware windstoten. De militairen waren er klaar voor. Twee pelotons van de landmacht stonden inzetgereed op marinebasis Parera en ook de viertonners waren geprepareerd voor vertrek. Ondanks dat er een vaarverbod was afgekondigd voor vissers en kleine vaartuigen, lagen er toch vier rubberboten aan de kades van de basis om op zee ingezet te worden. Ook op Aruba werd een peloton mariniers voorbereid om hulp te verlenen maar daar viel de schade mee. Op Curaçao viel echter in korte tijd plaatselijk 260 millimeter regen. Het wegennet werd on- 8

9 n a t i o n a l e t a k e n Het waterniveau moet echt gestegen zijn tot borsthoogte begaanbaar, huizen liepen onder water en in grote delen van het eiland viel de stroom uit. Grote dankbaarheid We troffen iemand aan die al vanaf uur in zijn auto vastzat, vertelt groepscommandant sergeant 1 Daan Raijmakers. De landmachter is vanaf uur tot de volgende dag uur ingezet. Samen met zijn groep hebben zij voornamelijk auto s vlot getrokken, die vastgelopen waren. De man had verplicht de nacht doorgebracht in zijn auto. We hebben de wagen losgetrokken en hem naar huis gebracht. Hij was ons zo dankbaar dat de tranen in zijn ogen stonden. Ook sergeant-majoor der mariniers Ed Westra heeft met zijn viertonner auto s uit hun benaderde positie bevrijd. We zijn het rampgebied ingereden en troffen daar een taxichauffeur in zijn wagen die al de hele nacht vaststond. We hebben hem uit het water gesleept. De marinier ervaart dezelfde reactie als zijn landmachtcollega. Hij was ons zo dankbaar dat hij ons ter plaatse van alles wilde geven. De landmachtcompagnie beschermt diverse kwetsbare gebouwen. Patrouille tegen plundering Naast het wegtrekken van voertuigen werden de militairen ook ingezet om wegafzettingen op te zetten en te handhaven. De landmachtcompagnie beveiligt diverse kwetsbare gebouwen. Pelotonscommandant luitenant Kevin van Eijk legt uit hoe zij deze acties hebben opgezet: We hebben Willemstad ingedeeld in compartimenten en per gebiedsdeel bekeken welke wegen toegankelijk waren voor hulpdiensten. Daarnaast liepen we patrouilles om plunderingen te voorkomen. Groepscommandant Raijmakers is later ook ingezet voor bewaking en beveiliging. Ik was met mijn mannen ingedeeld bij een hotelcomplex. Er stond daar werkelijk niets meer op zijn plaats en je zag de waterlijn nog zitten. Het De Antilliaanse militie verwijderde de toegestroomde modder. niveau moet daar echt gestegen zijn tot op borsthoogte. Er vonden tijdens de patrouilles geen bijzonderheden plaats. De landmacht militairen werden s ochtend afgelost door het Korps Politie Curaçao. Onherkenbaar De miliciens van de Antilliaanse militie staken flink de handen uit de mouwen en zorgden ervoor dat de onder water gelopen school voor autistische kinderen in Emmastad weer snel vrij was van de toegestroomde modder. Ook hielpen zij met het leegpompen van diverse gebouwen in het centrum zoals het Curaçao museum. De ziekenboeg op de basis stond paraat om slachtoffers op te vangen en het operatiecentrum was volledig bemand. Toen een aantal uur na de passage van Tomas de lucht begon te klaren, steeg de AS355-helikopter van de kustwacht op om polshoogte te nemen. Tegelijkertijd voer een aantal super-rhib s patrouilles langs de kust. Toen we de eerste vlucht maakten, konden we een goed beeld krijgen van de omvang van de ramp, vertelt helikopteroperator sergeant 1 Robert Rijst. Dat was even schrikken want ik had het niet zo erg verwacht. Je herkende het eiland bijna niet terug. In het rampencoördinatiecentrum werd nauw samengewerkt tussen de lokale autoriteiten, hulpdiensten en vertegenwoordigers van de kustwacht en defensie. Ik bedank defensie voor alle verleende hulp de afgelopen dagen, verklaart gouverneur Frits Goedgedrag. Uw hulp was onmisbaar. H 9

10 o p e r a t i o n e e l Een bevoorrader in Operatie Atalanta Veelzijdigheid troef Sinds 23 augustus is Hr.Ms. Amsterdam ingezet voor Operatie Atalanta met taken die overeenkomen met die van de eenheden die haar voor zijn gegaan, de vier luchtverdedigings- en commandofregatten en het amfibisch transportschip Hr.Ms. Johan de Witt. Het afschrikken van zeerovers en voorkomen van piraterij zijn daarbij de belangrijkste opdrachten. Haar bijdrage zit er nu bijna op: is een bevoorrader hier een geschikte eenheid voor? Tekst: LTZ1 Ronald Van Vuuren De commandant van het fast combat support ship, kapitein-luitenant-ter-zee Gerrit Nijenhuis antwoordt stellig op deze vraag: We hebben alle middelen die we nodig hebben, zoals een team van de Maritieme Special Forces (MARSOF) dat optreedt als boardingteam, een boordvliegtuigploeg met een helikopter, een tolk en een inlichtingenman van Human Intelligence (HUMINT). Deze elementen samen zorgen ervoor dat we net als alle andere schepen onze antipiraterijtaken goed kunnen uitvoeren. Een bevoorrader heeft minder sensoren dan de andere marineschepen maar dat levert geen problemen op volgens de commandant: Dat gemis maken we goed met ons voortzettingsvermogen. Daar waar de fregatten na een paar weken echt moeten tanken, kunnen wij 10

11 o p e r a t i o n e e l Daar waar fregatten na een paar weken moeten tanken, kan een bevoorrader veel langer doorgaan. tijden lang met achttien tot twintig knopen doorvaren. Dat maakt ons goed geschikt om ingezet te worden in het uitgestrekte Somali Bassin. Ook de beschikbare ruimte in het schip levert voordeel op. De bemanning heeft in een emballageruim een temporary holding facility gebouwd, een soort van cel om piraten tijdelijk op te sluiten. Doordat we geen gebruik hoeven te maken van de hangaar, kan de dagelijkse dienst gewoon doordraaien en wordt de bemanning niet gehinderd. Scheepvaart begeleiden Tijdens de operatie is prioriteit voor de Amsterdam de bescherming van de schepen van het Wereldvoedselprogramma WFP tegen de piraten. Het eerste schip dat Hr.Ms. Amsterdam begeleidde, was het motorschip Captain Saïd. Dit schip voer van Berbera, de hoofdstad van het onafhankelijke Somaliland naar Bosaasso aan de noordkust van Somalië. Sergeant der mariniers Mike van de MARSOF vertelt: Toen we aan boord kwamen, was de kapitein opgelucht ons te zien. Het was zijn eerste keer in Somalische wateren en de bemanning was merkbaar zenuwachtig. Het is dan dankbaar om te zien dat onze aanwezigheid verschil maakt en we echt wat voor deze mensen kunt betekenen. Na een geslaagde escorte bereiken toch tonnen voedsel een hongerige bevolking die het hard nodig heeft. Piraten en mensensmokkelaars Vlieger luitenant-ter-zee 2OC Michel de Koning vertelt over de waarde van de helikopter in de antipiraterijmissie. Tijdens de verkenningsvluchten vliegen we langs de kust en maken camera-opnamen van wat er zich zoal afspeelt langs de vloedlijn. En dat is best een hoop. Tijdens een van onze vluchten hebben we een zogenaamde Pirate Action Group ontdekt, die later door een Spaans schip kon worden gepakt. Ook spotte de helikoptercrew een piratenwhaler, die gereed lag voor vertrek. Dit bootje is later gepakt door de Amsterdam. Toch resultaten waar we trots op kunnen zijn, zonder helikopter was ons dat niet zo makkelijk gelukt, concludeert de aircontroller, korporaal ODOPS Nicky Bakker. Het zijn niet alleen piraten die actief zijn in het gebied. Geregeld worden mensensmokkelaars gespot die de Golf van Aden proberen over te steken en onder gevaarlijke en mensonterende omstandigheden groepen vluchtelingen van Somalië naar Jemen transporteren. Het hoofd operationele dienst, luitenant-ter-zee 1 Ronald Van Vuuren vertelt: Het mandaat waaronder wij opereren staat ons niet toe dit tegen te gaan. Wel waarschuwen we de kustwacht van Jemen en de vluchtelingenorganisatie UNHCR. We houden de transporten wel nauwlettend in de gaten omdat het meer dan eens mis gaat en snelle hulp dan geboden is. De mensensmokkelaars zijn er overigens ook niet vies van om een schip te kapen op de terugweg naar Somalië, dus we blijven in de buurt. Bevoorrading Naast de dagelijkse antipiraterijpatrouilles, voert de Amsterdam regelmatig een bevoorrading op zee uit met andere eenheden van de taakgroep of met coalitie-eenheden. De tanker stelt andere eenheden in staat om lager op zee te blijven. Er is ondertussen al meer dan twee miljoen liter brandstof afgegeven aan twaalf verschillende schepen. Ook heeft de bevoorrader goederen meegenomen voor de overige eenheden zoals de BNS Louise Marie en Hr.Ms. Zeeleeuw, die actief is in de missie Ocean Shield. De meest bijzondere bevoorrading was wel die van het schip Puntland 1, vertelt Van Vuuren. Nu is afmeren met een groot schip langszij een klein schip op open zee al niet gebruikelijk, maar deze case was wel een bijzondere. De Puntland 1 is een vaartuig van de semi-autonome regio Puntland en was losgeslagen van haar ankerketting. Het had geen brandstof meer en was daardoor op drift geraakt. Het werd eerder een soort reddingsactie, aldus het hoofd operationele dienst. Uiteindelijk hebben we

12 De Amsterdam escorteert het motorschip Captain Said. liter brandstof, smeerolie, water en voedsel afgegeven, waarna de Puntland 1 kon terugkeren naar haar thuishaven. Glimlachend vervolgt hij: We moesten wel even grinniken toen we hoorden dat Hr.Ms. De Zeven Provinciën het schip ook al eens had voorzien van wat brandstof. We zitten natuurlijk wel in Afrika. Zelfverdediging Omdat het fast combat support ship een groot schip is met de potentieel gevaarlijke lading van ongeveer tien miljoen liter brandstof is de zelfverdediging van groot belang. Om deze rol optimaal te kunnen uitvoeren, is het een en ander aangepast in de bedrijfsvoering, vertelt het hoofd technische dienst, luitenant-ter-zee 1 Hans Flaman. Daar waar andere schepen een averijrol en een oorlogswacht kennen, hebben wij dit afgeschaft. We hanteren de filosofie dat we altijd, onder elke omstandigheid het schip maximaal willen beveiligen, zonder de NBCD-bestrijding geweld aan te doen. Daarvoor hebben we de FIAC-rol in het leven geroepen. Het motto hiervan is: hou het simpel. Daarom gaan we zowel in geval van brand of een aanval door piraten meteen naar de hoogste gereedheid en is zowel maximale zelfverdediging als maximale NBCD-inzet mogelijk. Het personeel weet dus altijd waar het heen moet en heeft ongeacht de situatie altijd dezelfde rol. Hiernaast beschikt Hr.Ms. Amsterdam over zes.50 posities en evenveel MAG-posities. Voor de zelfverdediging zijn vier posities dag en nacht bemand, elk met twee personen die vier uur per dag de wacht lopen. We worden nog regelmatig gezien als tanker, maar de geschiedenis wijst ondertussen anders uit, concludeert de commandant. Het is niet de vraag welke eenheid je inzet maar hoe je die inzet. Elk schip heeft zijn eigen sterke punten, daar hebben we als Hr.Ms. Amsterdam dan ook maximaal gebruik van gemaakt tijdens onze missie. De marinier Verbindingsdienst wordt niet meer opgeleid. Om toch onderofficieren voor dit subdienstvak aan te maken, kunnen mariniers Algemeen zich bekwamen tot Advanced Signaller. Wie daarna in de communicatietechniek wil blijven, krijgt een iets gewijzigde Voortgezette Vakopleiding tot korporaal der mariniers Verbindingsdienst. Tekst: Barry Wijnandts Foto: Archief 12

13 o p l e i d i n g Verbindingsopleiding mariniers nu voor de VVOMARNALG Met je vakspecialisatie het voorterrein in Frequenties berekenen, een commandopost inrichten, een radiovoertuig in de lucht krijgen. De Advanced Signaller beheerst de taken van de oude marinier Verbindingsdienst, maar zijn toekomst kan nog alle kanten op. Die van de verbindelaar trouwens ook, menen kapitein der mariniers Frank Timmermans en adjudant der mariniers Axel Cox. Het dienstvak heeft het imago dat je niets anders meer kunt worden als je een keer verbindelaar bent, zegt Timmermans. Maar elke marinierseenheid heeft deze mensen nodig, dus je kunt evengoed kikker, para, mountainleader of wat dan ook worden. Mits je aan de eisen voldoet. Toch staat VB voor de rest van je carrière achter je naam en is het een apart dienstvak net als bijvoorbeeld Tamboer & Pijper. Maar een ding is nu wel veranderd. De vakspecialistische opleiding voor verbindelaar komt nu vóór de korporaalsopleiding. Een subtiel verschil maar met een groot effect, hopen de instructeurs van de opleidingseenheid verbindingen van het Mariniers Opleidingscentrum (MOC). Tot nu volgden mariniers het gedeelte patrouillegang van de Voortgezette Vakopleiding van de Marinier Algemeen (VVOMAR- NALG), om daarna uit de klas te verdwijnen in de vakspecialistische opleiding, legt Timmermans uit. Daar kleefden een paar nadelen aan. Meer ervaren De totale opleiding duurde te lang, voor de mariniers en voor hun eenheid. Maar ook misten ze het grootste gedeelte van de algemene opleiding. Door het opleidingstraject om te draaien, krijgen de aspirant verbindelaars eerst hun vaktechnische opleiding. Daarna volgen ze het hele gedeelte met de mariniers algemeen, licht Cox toe. Dat levert volgens het MOC twee voordelen op. Ze kunnen hun specialisme meteen in de praktijk brengen tijdens het VVOMARNALG gedeelte, waardoor we een meer ervaren verbindelaar afleveren aan de eenheid. Tijdens de bivakken van de VVOMARNALG gaan kaderleden van de verbindingsopleiding mee om de praktijkopdrachten af te toetsen. Ten tweede krijgen ze nu de volledige gevechtsopleiding. Cox: Dat ze dit deel van de opleiding niet volledig kregen, was zeker een gemis, iets wat duidelijk aan het licht kwam tijdens oefeningen en missies. De verbindelaars treden ook op in de voorste lijn. Ten op- zichte van de oude opleiding is dit dus duidelijk een verbetering. Nog een prettige bijkomstigheid: de mariniers zullen tegelijk worden bevorderd, terwijl tot dusver de verbindelaars apart en veel later dan hun baksgenoten, hun strepen op krijgen. Aandachtspuntje Mariniers die willen doorgaan als verbindelaar moeten echter wel opletten. Wie volgend jaar in november de VVOMAR- NALG wil instromen, begint bij ons al op 18 april, waarschuwt Timmermans. Voor wie met de FPS-systematiek in de knel komt wel een puntje om aandacht aan te besteden en de opleiding niet te lang uit te stellen. Ook de eenheid waarbij de aspirant-korporaal geplaatst is, moet daar overigens rekening mee houden. De marinier die korporaal wil worden investeert in zijn eigen toekomst door bij zijn eigen eenheid een takenboek af te ronden en de modules Leiderschap en Communicatie en Praktijk Schietinstructeur te volgen. Als hij door de Aanname Adviescommisie positief wordt beoordeeld, kan hij vervolgens doorstromen naar de VVO. In de vakspecialistische opleiding krijgt hij lessen, zoals de basisnetwerkopleiding (Cisco) op de Operationele School zoals de basisnetwerkopleiding en de KMTO. De verbindingsdienst was van oudsher gebaseerd op liefhebberij, zegt Cox. Daarom zijn we in 2005 al overgestapt naar de Advanced Signaller, een marinier algemeen, die het verbindingswerk erbij doet. Vanwege het iets vrijblijvender karakter moest de verbindingsdienst flink de boer op om genoeg Advanced Signallers door te laten stromen in hun subdienstvak. Veel mariniers vinden het werk fantastisch, maar door het imago besluiten ze vervolgens toch om als onderofficier der mariniers algemeen verder te gaan. Niet alleen ben je als jonge korporaal verbindingsdienst net zo breed opleidbaar als een algemene marinier, het werk ligt ook op een hoog niveau, vindt Cox. Je treedt op als adviseur van de commandant. Je woont bataljonsbriefings bij en moet de informatie die je daar opdoet mee terug nemen. Een flinke kluif, maar heel uitdagend werk voor een jonge korporaal. 13

14 m e n s e n w e r k De korporaal: een volwaardig onderofficier Korporaals hebben al jaren hun eigen plekje bij de marine. Het is niet altijd even duidelijk dat zij volwaardig onderofficier zijn. Per 1 december moet daar meer duidelijkheid in komen, als het aan de chef der equipage van de Koninklijke Marine, stafadjudant Walter Kers, ligt. Vanaf dan worden het korporaalsverblijf en de Gouden Bal samengevoegd tot één onderofficiersverblijf. Tekst: Barry Wijnandts Foto s: archief Sinds 1984 is de korporaal van de Koninklijke Marine formeel een onderofficiersrang, begint Kers zijn verhaal. Het versterken en bestendigen van de positie van de korporaal is een van de agendapunten van de chef der equipage. Een belangrijke stap in dat proces is het samenvoegen van de twee onderofficiersverblijven. Per 1 december houdt het korporaalsverblijf ophouden te bestaan en zullen alle onderofficieren zich ophouden in het Gouden Bal. Gevoelsmatig zal dit bij sommigen op wat horden stuiten, maar de onderliggende redenering is niet zo heel vreemd. Voelt de korporaal zich onderofficier? Nee, maakt Kers duidelijk. Dat gevoel hebben zij niet altijd en daarbij hebben zij een eigen korporaalsverblijf. Tijdens een Alle Hens hoort de korporaal niet aangesproken te worden als onderdeel van de manschappen. Wij behandelen de korporaal af en toe als een goedbetaalde eerste klas. En dat leidt defensiebreed tot de nodige verwarring. Sinds landmachtmilitairen een deel van de mariniers van Curaçao hebben vervangen, is de discussie aangewakkerd welke positie de korporaal nu eigenlijk heeft. De Beleidsvisie Onderof- 14

15 m e n s e n w e r k ficieren is daar heel duidelijk in, toont Kers aan. Die geldt voor korporaal tot en met stafadjudant. De positie bij een Alle Hens is bij sommigen niet duidelijk. Is de korporaal onderdeel van de manschappen of van de onderofficieren? Coachen en begeleiden Wat is zijn motivatie om het korporaalsverblijf samen te voegen met het Gouden Bal? De korporaals vormen in mijn ogen een belangrijke groep onderofficieren. Zij zijn namelijk onze aflossers. Kers vindt dat de senior onderofficieren in staat moeten zijn om hun kennis en ervaring over te dragen op de jongere generatie. Coachen en begeleiden gebeurt niet alleen op de werkvloer, maar zou ook meer moeten gebeuren in de rustmomenten er tussendoor en erna. Kers weet uit eigen ervaring hoe beperkend het is, als je als onderofficier tijdens de koffie even rustig het werk overziet, maar de bevindingen niet meteen kan doorspreken met de jonge kaderleden erbij. Hij en de overige leden van de Adviesraad Onderofficieren KM snappen het als korporaals niet allemaal even enthousiast zijn om hun verblijf kwijt te raken. Aan de andere kant vinden veel korporaals dat ze niet als volwaardig onderofficier worden gezien. Wie dat vindt, geeft aan dat hij of zij dat eigenlijk wel wil. Dat kan alleen maar als de andere onderofficieren meer de kans krijgen om hen er bij te betrekken. Voorbeeldfunctie Senior onderofficieren zullen nog meer een voorbeeldfunctie gaan vervullen, terwijl het samen werken en leven met de jongere onderofficier het eenvoudiger maakt om hun meer verantwoordelijkheden en taken te geven. Op die manier worden de gevraagde competenties van de korporaal meer aangesproken, terwijl dat nu niet altijd het geval is. Natuurlijk is er een relatie met het complexe dossier rangharmonisatie, voegt Kers er aan toe. Dit speelt al tien jaar en eigenlijk had iedereen deze maatregel ook wel kunnen voorspellen. De marine neemt hiermee nu zelf het initiatief en strijkt daarmee alvast een van de te nemen hobbels in de bedrijfsvoering glad. Op de hydrografische opnemingsvaartuigen is er al geen sprake meer van een apart korporaalsverblijf en ook op de patrouilleschepen staat dit verblijf niet meer op tekening. Op de Van Ghent kazerne zitten de korporaals ook al in het Gouden Bal. De ervaringen zijn positief. Een veelgehoord argument, het leeftijdsverschil, valt in de Na 1 december zitten de korporaals ook in het Gouden Bal praktijk mee. In je vrije tijd kies je uit naast wie je gaat zitten, dat kan in het Gouden Bal ook. Alleen voor een ander gesprek, heb je nu ook de mogelijkheid om eens naast die 52-jarige adjudant te gaan zitten, wijst Kers op het voordeel. En voor wat betreft de mogelijkheid om te praten over je chef, zegt hij: Als iets je niet bevalt, kun je beter praten met je chef. Zo wordt coachen en begeleiden van jonge onderofficieren een stuk eenvoudiger voorziet de chef der equipage. Het opheffen van het korporaalsverblijf zal op elke varende eenheid gebeuren door van dit verblijf een tweede Gouden Bal te maken, dat voor elke onderofficier toegankelijk is. Op de walinrichtingen komen, bij voldoende ruimte in het Gouden Bal, korporaalsverblijven te vervallen. Bij sommige eenheden is het lastig, zoals bij de LC-fregatten. Daar zullen de korporaals nog wel even blijven eten in het cafetaria. Het nieuwe beleid moet duidelijkheid scheppen over wie in welk verblijf thuishoort. Die duidelijkheid zal ook in de voorschriften verwerkt moeten worden. Krijgsmachtdeeladjudant Kers: s Avonds, na gedane arbeid, worden veel zaken gedaan in het Gouden Bal. Dan is het wel zo prettig als je alle onderofficieren compleet hebt en hierbij kan betrekken. 15

16 m e n s e n w e r k De Marine Onderofficieren Club Veelzijdig en vitaal Een witte deur naast de Kijkshop midden in de drukste winkelstraat van Den Helder. Er hangt een geel bord naast met MOOC erop en er prijkt een anker op de gevel van het monumentale pand. Achter de deur gaat een brede, marmerwitte trap omhoog naar een grote, multifunctionele zaal. De onderofficier die de moeite neemt om deze deur te openen en de trap op te lopen, komt er achter dat de Marine Onderofficieren Club een breed scala aan activiteiten biedt. Tekst: Maartje van der Maas Foto s: MOOC Het programmaboekje van de MOOC bewijst deze uitspraak. Een wijnfeest, casinoavond, partij of receptie. In de grote zaal staat een podium, een biljarttafel en een bar, genoeg faciliteiten die zich lenen voor allerhande evenementen. De club heeft elf onderafdelingen die elk hun eigen activiteiten organiseren zoals darten, sjoelen of stijldansen. Eerste penningmeester van de vereniging sergeant-majoor ODOPS Ed Snijder vertelt enthousiast: Wij staan open voor alle suggesties van de onderofficieren en zullen proberen deze activiteiten te organiseren. Hij gaat meteen verder met het opnoemen van de bezigheden van de club. We hebben afgelopen maanden een Hollandse feestavond georganiseerd, wijn geproefd en een jeu de boules-toernooi gehad. Volgende maand komt Sinterklaas langs en vieren we Kerst. Hij is nog niet uitgesproken want zelfs voor volgend jaar staat er al het een en ander op het programma. We hebben een aantal stand-up comedians uitgenodigd en er komen twee pianisten tegenover elkaar spelen, een beetje zoals in Crazy Piano s in Scheveningen. Logementschip De MOOC is er voor alle onderofficieren, legt de voorzitter, sergeant-majoor ODOPS Sikko Hoekstra uit. Elke onderofficier is toegangsgerechtigd, dat geldt ook voor degenen die tewerkgesteld zijn bij het Marine Beveiligingskorps, de marinebrandweer en de andere krijgsmachtdelen. De vereniging is in 1950 opgericht als een tegenhanger van de marineclub voor officieren. Tweede penningmeester Piet Koenders vertelt over eerdere dagen: De marine had vroeger meer personeel en het grootste deel van de onderofficieren was boordplaatser en woonde doordeweeks op een logementschip en later op de kazerne Willemsoord. Telefoneren was duur en Internet bestond niet. De MOOC was een mooie gelegenheid om buiten de werkplek met elkaar om te gaan en daarnaast werden er leuke activiteiten georganiseerd, ook voor de vrouwen en vriendinnen. De aanloop was enorm. Oude mannen-club Dat de tijden veranderd zijn is wel duidelijk. De organisatie is een stuk kleiner geworden en de toeloop naar de MOOC is afgenomen. Tegenwoordig heeft de matroos twee zelfs een auto en rijdt doordeweeks rustig op en neer naar huis, af- 16

17 m e n s e n w e r k Er zijn zoveel mogelijkheden, zeker ook voor de jongere generatie stand is geen bezwaar meer, stelt de eerste secretaris sergeant-majoor ODOPS Rob Zellenrath. De communicatie is gemakkelijker met de mobiele telefoon en het vermaak is anders door de computer. De originele filosofie achter de MOOC is daarom voor de jongere generatie niet helemaal meer van toepassing en we hebben een beetje het stigma van een oude mannen-club gekregen. Dat zijn we echter helemaal niet. De voorzitter springt daarop in. Er zijn hier zoveel mogelijkheden, zeker ook voor de jongere generatie. De zaal is kosteloos te reserveren voor een huwelijk, receptie of verjaardag. Omdat we in het centrum van Den Helder zitten, kunnen we ook gemakkelijk congressen of vergaderingen huisvesten, compleet met presentatiescherm, beamer en een hapje en een drankje. Glimlachend zegt hij: Het zou zelfs kunnen gebeuren dat de mannen hun vrouwen droppen in de stad om te gaan winkelen en zij hier zelf een drankje komen drinken. Serieuzer gaat hij verder: Ik ben geplaatst op de operationele school en ik neem toekomstige korporaals hiermee naartoe om te laten zien wat te mogelijkheden zijn. We zouden hier bijvoorbeeld ook de beëdiging van matroos naar korporaal kunnen laten plaatsvinden. Partnerschap met Duitsland Naast de multifunctionele zaal, die zelfs in tweeën gedeeld kan worden zodat verschillende activiteiten tegelijk kunnen plaatsvinden, beschikt de club over een prachtig dakterras. Als we de marmeren trap nog verder naar boven volgen, komen we in het pensiongedeelte. De club heeft negen kamers die we inclusief een ontbijt voor 42, 50 euro per persoon per nacht verhuren. Deze kamers zijn vaak bezet en zijn ideaal om bijvoorbeeld familie tijdens een festiviteit in Den Helder te laten overnachten, vertelt Zellenrath. Weer beneden aangekomen in de zaal is het bestuur nog niet uitgesproken over de mogelijkheden en activiteiten van de vereniging. Naast het feit dat we recepties organiseren voor buitenlandse eenheden die in Den Helder liggen, hebben we ook een partnerschap met de Duitse MOOC uit Wilhelmshaven. Een weekend per jaar gaan wij naar Duitsland en een weekend per jaar komen onze Oosterburen hier en organiseren we een gezellige avond, voegt de voorzitter toe. Naast al dit vermaak doen we overigens ook serieuzere dingen. We zijn namens de onderofficiersgemeenschap aanwezig bij diverse bijeenkomsten en leggen een krans op 4 mei en 15 augustus. Dit jaar vierde de MOOC haar zestigjarig bestaan met een drukbezochte receptie. Het enthousiaste bestuur kan nog wel een tijd doorgaan met het opnoemen van alle mogelijkheden die de club biedt maar wellicht wil u het met eigen ogen zien. Voor meer informatie kunt u terecht op vragen kunt u richten aan 17

18 h a r d w a r e Succesvolle torpedobeproevingen voor de NH90 Een operationele mijlpaal Al eerder gooide de NH90 torpedo s af maar toen stond de helikopter op krikken in de hangaar, was het casco beschermd en vielen de torpedo s in grote kussens op de grond. Tijdens de beproevingen boven het Noord-Hollandse Marsdiep, vonden dertien torpedo s onder verschillende vliegomstandigheden het wateroppervlak. Met deze kwalificatie van de industrie is de eerste stap naar een operationeel inzetbare NH90 gezet. Tekst: Maartje van der Maas Foto s: Marco van der Heijden De twee NATO Frigate Helicopters die nu op maritiem vliegkamp de Kooy staan, zijn de eerste van twaalf maritieme versies van de NH90 die verwacht worden in de Kop van Noord- Holland. Ze zijn nu prima geschikt voor opleidingen en het uitvoeren van de search en rescue-taken, verklaart luitenant-ter-zee 2 Oscar de Vogel die al elf jaar bij het NH90-project betrokken is. Maar omdat de sensoren nog niet aan alle eisen voldoen, is de helikopter nog niet operationeel inzetbaar. Tijdens deze beproevingen heeft een toekomstige Nederlandse NH90 voor het eerst met succes Mk46 torpedo s afgeworpen. Dat is niet alleen een mijlpaal in haar bestaan maar ook een van de eisen waaraan zij moet voldoen voordat ze aan boord ingezet kan worden. Gaten in de deur De Mk 46 torpedo is geen vreemde voor de maritieme helikopterbemanningen. De uitfaserende Lynx vliegt al jaren met dit wapen. Het was dan ook de ervaring met deze helikopter die een belangrijke input leverde voor de beproevingen met de NH90. De torpedo hangt in een heavy store carrier, een soort beugel, langs de zijkant van de helikopter. Hij wordt met banden op zijn plaats gehouden en geactiveerd via twee staalkabels, die in de voor- en de achterkant van de Mk46 zitten, vertelt De Vogel terwijl hij tussen zijn vingers de dikte van de kabels aanduidt. Ze zijn niet groot maar als de torpedo valt, springen ze terug en kunnen aanzienlijke schade aanrichten. Uit beproevingen met de Lynx weten we 18

19 h a r d w a r e dat ze gaten in de deur kunnen slaan. Technisch specialist NH90 luitenant-ter-zee 2OC John Campfens vult hem aan: De torpedo, of delen daarvan moeten na het afwerpen vrij blijven van de romp, de staartrotor en de hoofdrotor van de kist. In het verleden is het wel eens gebeurd dat een externe brandstoftank die op dezelfde manier als de torpedo aan de helikopter bevestigd zat na de drop de hoofdrotor in schoot. Dat leverde een levensgevaarlijke situatie op. Om dit bij de nieuwe helikopter te voorkomen, is de drager aangepast en is gekeken of het wapen veilig afgeworpen werd. Vliegenvelop Tijdens deze tests werd de volledige bewegingsruimte van de NH90 benut, terwijl zij beladen was met torpedo s. De Vogel legt uit: Elke helikopter heeft een zogenaamde vliegenvelop die de grenzen van de kist aangeeft. Hoe hard kan ze vliegen of hoeveel brandstof gebruikt ze bij een bepaald gewicht? Als er een Mk46 naast de helikopter hangt, veranderen deze grenzen. In een vliegsimulator waren de limieten van de helikopter met torpedo al bepaald maar deze waren nog niet in het echt getest. We hebben hard gevlogen, bochten gedraaid en op de plaats stil gehangen. We zijn topzwaar beladen geweest met zandzakken en hebben een autorotatie gesimuleerd waarbij door de valsnelheid de rotoren vanzelf blijven draaien. In al deze omstandigheden hebben we de torpedo s meegenomen en ze daarna afgeworpen, vertelt Campfens. Ook op de kritieke randen van de vliegenvelop heeft het wapen op een veilige manier het wateroppervlak gevonden. Beiden zijn erg te spreken over de resultaten. De helikopter is ongeschonden uit de strijd gekomen. Daarnaast hebben we de limieten van de helikopter kunnen testen en heeft ze zich keurig gedragen. Een vliegende computer Een tweede punt van beproeving lag bij het missiesysteem van de helikopter. In tegenstelling tot de Lynx, is deze helikopter een vliegende computer, vervolgt De Vogel. Alle sensoren zijn aangesloten op een systeem waarin alle data samenkomt. In het geval van torpedo-inzet betekent dit dat niet langer de Tactisch Coördinator (TACCO) het wapen instelt maar de computer met een voorstel aan de TACCO die taak overneemt. Als de vluchtcommandant bijvoorbeeld een torpedo op een onderzeeboot wil afvuren, komt de informatie van de dipping sonar, de radar en de vluchtinformatie in het systeem samen waarop het met een aanvalsplan komt. Uiteindelijk bepaalt de vluchtcommandant of de Mk 46 afgeworpen wordt maar de informatie van de computer speelt hierin een heel belangrijke rol. Hiervoor moet de torpedo wel precies in het missiesysteem geïntegreerd zijn. We willen zeker weten dat de computer goede voorstellen doet zodat het wapen op het juiste moment op de juiste plaats afgeworpen is en daarna de goede kant op gaat. Schat aan informatie De beproevingen werden uitgevoerd door een testcrew van Agusta Westland, in samenwerking met de Defensie Materieel Organisatie. De Nederlandse NH90 is officieel namelijk nog in bezit van de Italiaanse fabrikant tot het moment dat ze volledig operationeel inzetbaar is. De helikopter was door de helikopterfabrikant voorzien van vijf high speed camera s. Met de beelden van deze camera kunnen we minutieus terugzien hoe de torpedo gedropt wordt en op welk moment welk kabeltje geactiveerd wordt. Vanaf een sleepboot op het Marsdiep zijn filmopnames gemaakt door de Audiovisuele Dienst Defensie en vanuit een begeleidende Lynx zijn foto s genomen. Na de beproevingen gaat alle constateringen naar de DMO en naar Italië om geanalyseerd te worden. De opgenomen beelden vormen hierbij een schat aan informatie. Daarnaast kunnen ze ook prima gebruikt worden voor lesdoeleinden. Nu de eerste set beproevingen goed zijn verlopen, kan de volgende stap gezet worden naar een operationeel inzetbare NH90. Naar verwachting zullen de eerste NATO Frigate Helicopters medio 2012 aan boord gaan. De Mk46 vond elke keer zonder schade aan te richten het wateroppervlak. 19

20 o e f e n i n g 20

werken bij DEFENSIE MARINE Denk je aan de Marine, dan denk je aan schepen. Logisch, want die hebben we bij de Marine in alle soorten en maten. Van mijnenjagers tot onderzeeboten. Toch is de Marine meer

Nadere informatie

Gewonden slachtoffers kunnen natuurlijk ook van buiten het schip komen. Bijvoorbeeld als onze

Gewonden slachtoffers kunnen natuurlijk ook van buiten het schip komen. Bijvoorbeeld als onze Beste Allemaal Inmiddels al enkele weken geëmbarkeerd op het amfibisch transportschip Zr. Ms. Johan de Witt. Wij (ons chirurgisch team) nemen deel aan de europese antipiraterijmissie Atalanta, wat sinds

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg.

Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Een week varen met de morgenster. Suzanne van Tilborg. Ik begon deze week met het gevoel ik heb er zin in en ik zie wel wat we allemaal gaat gebeuren, ik laat het wel op me afkomen. Na de eerste dag voor

Nadere informatie

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken

Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken Medic Special Forces: de hogere kunst van het pleisterplakken tekst: sgt. Derek de Vries Lees het volledige artikel in de FALCON Grizzly, this is Mike ready to copy nine-liner This is grizzly, ready to

Nadere informatie

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland.

Datum Betreft Antwoorden op schriftelijke vragen over Russische oorlogsschepen en bommenwerpers in de buurt van Nederland. > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Sindbad. De Vier Windstreken

Sindbad. De Vier Windstreken Nieuwsgierig naar de wereld achter de horizon, vertrekt Sindbad op een schip naar Oost-Indië. Hij bevaart alle zeeën en oceanen waar de zon op schijnt en beleeft de meest fantastische avonturen. Hongerige

Nadere informatie

Elena-crew vermijdt piratengebied

Elena-crew vermijdt piratengebied Elena-crew vermijdt piratengebied De afgelopen nummers volgden we Elena, een aluminium Veliger 477. Daarmee zeilen Adam en Leonie en hun zonen Mees (5) en Pieter (4) sinds 2009 rond de wereld. Hamvraag

Nadere informatie

Blok 1 - Voeding en ziekte

Blok 1 - Voeding en ziekte Reflectie jaar 2 Algemeen Nadat ik mijn propedeuse heb behaald kon ik mij in het volgende studiejaar compleet richten op het begin van de hoofdfase. Ik heb in het tweede jaar veel geleerd en mijzelf verder

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

ARC Roei-instructeur/Coach Workshop. Veiligheid

ARC Roei-instructeur/Coach Workshop. Veiligheid ARC Roei-instructeur/Coach Workshop Veiligheid VEILIG ROEIEN: WAT IEDEREEN MOET WETEN Saurus-acht verdwijnt bij storm in de golven Eigenlijk gold er een vaarverbod. Maar een Saurus-acht besloot toch de

Nadere informatie

Uittreksel uit het verslag door de eskaderstaf van eskaderreis 1/04. Eskaderreis 1: European Adventure van 17 februari tot 6 juli.

Uittreksel uit het verslag door de eskaderstaf van eskaderreis 1/04. Eskaderreis 1: European Adventure van 17 februari tot 6 juli. Bron: Jaarboek van de Koninklijke Marine 2004 Hr.Ms. Zuiderkruis Commandant: ktz J.A. Wijbrands Omdat Hr.Ms. Zuiderkruis pas op 29 december 2003 was teruggekeerd uit Liberia, waar het een helikopter had

Nadere informatie

Maritiem Reddings- en Coördinatiecentrum

Maritiem Reddings- en Coördinatiecentrum Hoe werkt het Maritiem Reddings- en Coördinatiecentrum in Oostende? Een zee van activiteiten Het Belgische gedeelte van de Noordzee is een gebied van 3600 vierkante kilometer, dit is vergelijkbaar met

Nadere informatie

Vlagvoering aan boord : -------------------------------- Een aantal vlaggen zijn welkom aan boord en een ander aantal zijn zeker niet toegelaten.

Vlagvoering aan boord : -------------------------------- Een aantal vlaggen zijn welkom aan boord en een ander aantal zijn zeker niet toegelaten. ETIQUETTE aan boord van een pleziervaartuig ********************************************************* Van oudsher werden vlaggen gebruikt om aan te geven onder welke nationaliteit gevaren werd. Verder

Nadere informatie

Eigenlijk best dicht. op-en-neer naar Londen in het najaar

Eigenlijk best dicht. op-en-neer naar Londen in het najaar Eigenlijk best dicht op-en-neer naar Londen in het najaar We hebben plotseling tijd over en willen we nog wat gaan zeilen. Er komt een lange stabiele periode aan; oostelijke winden aan het begin van de

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht.

Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Spreekpunten staatssecretaris ter gelegenheid van 65 jaar vrouwen in de Krijgsmacht op 2 december te Utrecht. Let op: Alleen gesproken woord geldt! Dank mw. Coorens, Dames en heren, We vieren vanavond

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

ALGEMEEN EN BEPERKT STUURBREVET 19 november 2011

ALGEMEEN EN BEPERKT STUURBREVET 19 november 2011 ALGEMEEN EN BEPERKT STUURBREVET 19 november 2011 Hieronder staan de vragen van het Stuurbrevet-examen van 19 november 2011. Het gedeelte Beperkt en het gedeelte Algemeen bestaan ieder uit 20 vragen (60

Nadere informatie

Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Zhen Hua 10 Europoort, 2 februari 2008

Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Zhen Hua 10 Europoort, 2 februari 2008 Datum Voorlopig onderzoek naar de gronding van ms Europoort, 2 februari 2008 2 van 12 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Feitelijkheden 4 2.1 Het schip en de bemanning 4 2.2 Reisgegevens 5 2.3 Het onderzoek

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Verslag van het huwelijk van Prinses Claire en Prins Laurant 12 april 2003

Verslag van het huwelijk van Prinses Claire en Prins Laurant 12 april 2003 Verslag van het huwelijk van Prinses Claire en Prins Laurant 12 april 2003 Vrijdag met mooi fris weer zijn we even na de middag in Brussel, voordat het gedoe begint effe gekeken waar het koninklijk paleis,

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust biologie van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Hybride voortstuwing sloep met ballen

Hybride voortstuwing sloep met ballen Hybride voortstuwing sloep met ballen Sloep met ballen is een overnaads geklonken aluminium reddingssloep van 8,25 m met een gewicht van circa 2500 kilo. Voor deze sloep ben ik op zoek naar een hybride

Nadere informatie

Naam: IK WOON IN NEDERLAND

Naam: IK WOON IN NEDERLAND Naam: IK WOON IN NEDERLAND Nederland is een land in Europa. Het land ligt aan de Noordzee, naast Duitsland en België. Nederland is niet erg groot. Toch wonen er ruim 16 miljoen mensen, waardoor Nederland

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie

DE VEVA OPLEIDING. Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE VEVA OPLEIDING Haal je MBO-Diploma en ontdek Defensie DE TIEN MEEST GES INFORMATIE VOOR OUDERS EN VERZORGERS 1 2 3 4 Is er ondanks de bezuinigingen bij Defensie een toekomst voor leerlingen Veiligheid

Nadere informatie

Veilig varen doen we samen

Veilig varen doen we samen 10 gouden tips voor roeiers Veilig varen doen we samen Roeien op de Geldersche IJssel, Neder-Rijn, Lek, Pannerdensch Kanaal, Twentekanalen, Zwarte Water, Zwolle-IJsselkanaal en Meppelerdiep Veilig roeien

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid Onderzeedienst. Geachte mevrouw, meneer,

Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid Onderzeedienst. Geachte mevrouw, meneer, Ministerie van Defensie www.marine.nl Contactpersoon KTZ M.R.P. Elsensohn MSc Groepsoudste Onderzeeboten Datum 29 maart 2013 Onderwerp Uitnodiging herdenkingsplechtigheid T +31 (0)22365 23 50 MDTN M +31

Nadere informatie

Robinson Crusoe. Daniel Defoe

Robinson Crusoe. Daniel Defoe Robinson Crusoe Robinson Crusoe maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus

Nadere informatie

FIJN BUITENSPELEN LEKKER AFZIEN,

FIJN BUITENSPELEN LEKKER AFZIEN, LEKKER AFZIEN, FIJN BUITENSPELEN Hoezo winterberging? Her en der in het land zeilen zeilers s winters door. In Scheveningen wordt traditiegetrouw om de IJspegel Trophy gestreden. Elke twee weken op zondag,

Nadere informatie

Een tsunami, de kracht van water? Lespakket voor de leerling

Een tsunami, de kracht van water? Lespakket voor de leerling Japanese Red Cross/Toshirharu Kato Een tsunami, de kracht van water? Lespakket voor de leerling Hallo! Heb jij al ooit een tsunami meegemaakt? Nee? Dat is heel normaal, want in België kwam er nog geen

Nadere informatie

Begin jaren 90 was er een uitwisseling tussen Dart Club Sport en één Engels dartsteam.

Begin jaren 90 was er een uitwisseling tussen Dart Club Sport en één Engels dartsteam. Begin jaren 90 was er een uitwisseling tussen Dart Club Sport en één Engels dartsteam. Gezellig met ongeveer 15 personen naar Engeland om daar een lang weekend tegen elkaar te gaan darten en uiteraard

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. wiskunde CSE KB. tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-KB. wiskunde CSE KB. tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-15.30 uur wiskunde CSE KB Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

novacollege.nl/maritiem Binnenvaart Zeevaart Maritiem 2016/2017

novacollege.nl/maritiem Binnenvaart Zeevaart Maritiem 2016/2017 novacollege.nl/maritiem Binnenvaart Zeevaart Maritiem 2016/2017 Later hoop ik een heel goede kapitein te worden. In die functie run ik zelfstandig een heel bedrijf, in de vorm van een schip. Dat houdt

Nadere informatie

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art

Design Document If This Then That. HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Design Document If This Then That HSP moodlight Liad Damhuis G&I1B Game Art Concept Iedereen ervaart wel eens stress of een drukke ruimte die ze even teveel wordt waar ze even weg van moeten gaan om tot

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Ter Land, ter zee en op de fiets

Ter Land, ter zee en op de fiets Ter Land, ter zee en op de fiets Eerste druk, maart 2012 2012 Lucas Graver isbn: 978-90-484-2285-2 nur: 402 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

In 1996 werd de baan officieel geopend en in oktober 1997 werd met negen volwaardige greens de begeerde B-status verkregen.

In 1996 werd de baan officieel geopend en in oktober 1997 werd met negen volwaardige greens de begeerde B-status verkregen. Historie In den beginne... Al vóór de Tweede Wereldoorlog werden er demonstraties van het golfspel gehouden op het vliegkamp De Kooy. Het zou echter nog twintig jaar duren voordat er daadwerkelijk een

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

Vervoer gevaarlijke stoffen

Vervoer gevaarlijke stoffen Vervoer gevaarlijke stoffen binnen Defensie Edwin van de Ven Inhoud Defensie Uitzonderingspositie Defensie Voorbereidingen (Gereedstelling) We vertrekken. We doen ons werk. We gaan weer naar huis.. 2 Defensie

Nadere informatie

EEN ZENDSCHIP IN MAASSLUIS RADIO DELMARE

EEN ZENDSCHIP IN MAASSLUIS RADIO DELMARE EEN ZENDSCHIP IN MAASSLUIS RADIO DELMARE De brugwachter in Maassluis was ingelicht Door: Jan van Gelderen De tijd van radiopiraten op de Noordzee ligt alweer zo n veertig jaar achter ons. In 1961 begon

Nadere informatie

Berichtjes uit de korpsen 1 e halfjaar 2014

Berichtjes uit de korpsen 1 e halfjaar 2014 Berichtjes uit de korpsen 1 e halfjaar 2014 Met hulp van de zeekadetten Op 14 juni 2014 schoven de Harlingers voor de vijfde keer aan bij het Parkontbijt in de Engelse tuin. Deze keer had het Parkontbijt

Nadere informatie

Sonar. Klas: 2T. Docent: Wi

Sonar. Klas: 2T. Docent: Wi Sonar Naam: Klas: 2T Docent: Wi Inhoud De komende drie lessen ga je de opdrachten uit dit mapje maken. Lees dit eerst goed door zodat je weet hoe we gaan werken. Doelen: Je kan vier dieren benoemen die

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Een jury in Amerika had drie Somalische piraten tot levenslang veroordeeld, nadat aanklagers eerder de doodstraf hadden geëist.

Een jury in Amerika had drie Somalische piraten tot levenslang veroordeeld, nadat aanklagers eerder de doodstraf hadden geëist. Toespraak van de Plaatsvervangend Commandant der Strijdkrachten, Luitenant Generaal J.H. Wehren, ter gelegenheid van de uitreiking Herinneringsmedaille Vredesoperaties, op 22 augustus 2013 te Vlissingen.

Nadere informatie

Regulier onderwijs Locatie(s) Richting(en) HAVO/VWO Technasium Lindenborg Leek, Groningen HAVO/VWO met technische afdeling (technasium)

Regulier onderwijs Locatie(s) Richting(en) HAVO/VWO Technasium Lindenborg Leek, Groningen HAVO/VWO met technische afdeling (technasium) Overzicht maritieme opleidingen in Nederland Regulier onderwijs Locatie(s) Richting(en) HAVO/VWO Technasium Lindenborg Leek, Groningen HAVO/VWO met technische afdeling (technasium) VMBO 12 VMBO scholen

Nadere informatie

SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE

SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE SPREEKBEURTMAP KENPO KARATE Wat is Kenpo Karate? Kenpo Karate is een sport voor het leren van zelfverdedigingstechnieken. We leren allemaal oefeningen om een lastige situatie of een groep te herkennen

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem

In 1618 vaart Jan Janse met zijn schip in de buurt van de Canarische Eilanden als het plotseling hard begint te waaien. Hij stuurt als de bliksem Enteren De eerste maanden op het kaperschip zijn machtig mooi. Jan geniet van het leven op zee: dit is nog eens wat anders dan een boottochtje op het Spaarne. Iedere keer als ze een Spaans galjoen op volle

Nadere informatie

Landing Westkapelle 1 november 1944 Locatie: op de zeedijk bij het museum Het Polderhuis

Landing Westkapelle 1 november 1944 Locatie: op de zeedijk bij het museum Het Polderhuis Landing Westkapelle 1 november 1944 Landing van een zgn. LCT (Landing Craft Tank) van de Royal Marines (GB) op het strand van Westkapelle. Op de dijk is de kapotte dijkmolen Prins Hendrik te zien. Datum

Nadere informatie

MAGAZINE VOOR MEDEWERKERS VAN RIJKSWATERSTAAT. op afstand bedienen

MAGAZINE VOOR MEDEWERKERS VAN RIJKSWATERSTAAT. op afstand bedienen MAGAZINE VOOR MEDEWERKERS VAN RIJKSWATERSTAAT DECEMBER 2015 Bruggen en sluizen op afstand bedienen 01-KRACHT_Cover.indd 1 23-11-15 11:35 REPORTAGE Blauwe golf door ritsend bedienen Buiten timmert de aannemer

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Introductie Seinvlaggen

Introductie Seinvlaggen Introductie Seinvlaggen Zeekadetkorps Rotterdam Dienstvak Seiner 30 januari 2011 Zeekadetkorps Rotterdam Introductie Seinvlaggen, Pagina 1 Geschiedenis Seinvlaggen Op zee is het gebruik van vlaggen al

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 20424 21 december 2010 Regeling van de Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 15 december 2010,

Nadere informatie

Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven.

Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven. Dit is een gatentoets die een selectie van teksten bevat die geleerd zijn in de cursus Nederlands voor buitenlanders. Er zijn 100 opgaven. U hebt voor deze toets maximaal een uur. Wacht tot u mag beginnen

Nadere informatie

Voor Maresa Jacobse: bedankt voor al je hulp Proloog: 7 januari Chantal dekte de tafel en keek op de klok. Nog even en dan was Menno er ook. Vanavond aten ze weer met zijn drieën. Soms vond ze dat nog

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Ik vind zelf dat ik best veel geleerd heb vooral over het touwwerk, had de week alleen iets anders willen beginnen.

Ik vind zelf dat ik best veel geleerd heb vooral over het touwwerk, had de week alleen iets anders willen beginnen. De week op de morgenster, Maurits cleijne. Ik begon de week met een heel goed gevoel over deze tocht naar engeland, had er zeer veel zin in, en ging er voor. Toen ik de eerste dag op de morgenster kwam

Nadere informatie

Reisverslag Denemarken Duitsland Polen in 2013

Reisverslag Denemarken Duitsland Polen in 2013 Reisverslag Denemarken Duitsland Polen in 2013 Op maandagmiddag 15 juli 2013 vertrekken Peter en ik naar Noord Duitsland met een schoongewassen en gedesinfecteerde kuikenoplegger. Het eerste moment waar

Nadere informatie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie

Reservist bij de Koninklijke Marechaussee. De leukste baan! naast je werk of studie Reservist bij de Koninklijke Marechaussee De leukste baan! naast je werk of studie Operationeel Centrum Mobiel toezicht veiligheid Grensbewaking Schiphol Beveiliging Koninklijk Huis Als het erop aankomt

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

1. Hieronder is een verkeerssituatie afgebeeld. Geen van beide schepen volgt stuurboordwal. Geef aan welk vaartuig voorrang heeft.

1. Hieronder is een verkeerssituatie afgebeeld. Geen van beide schepen volgt stuurboordwal. Geef aan welk vaartuig voorrang heeft. 43 Examen maart 2013 ALGEMEEN EN BEPERKT STUURBREVET 2 maart 2013 Opmerking: Tenzij anders vermeld hebben de vragen betrekking op het APSB. Verklaring van de gebruikte symbolen 1. Hieronder is een verkeerssituatie

Nadere informatie

Wandelen voor Water. 6 Kilometer lopen met 6 liter water op je rug. Net als kinderen in derde wereld landen. Wandelen voor Water

Wandelen voor Water. 6 Kilometer lopen met 6 liter water op je rug. Net als kinderen in derde wereld landen. Wandelen voor Water 6 Kilometer lopen met 6 liter water op je rug. Net als kinderen in derde wereld landen Wandelen voor water 21 Maart 2014 gingen groep 8 en groep 7 van onze school wandelen voor water. Dat hield in dat

Nadere informatie

De auto met bedden komt aan.

De auto met bedden komt aan. ONE Op dit moment vangen wij 80 mensen op. We hebben tientallen bedden bijgekocht. We koken de hele dag door, liters soep, aardappelpuree, vlees, pannekoeken en ga zo maar door. De situatie is zeer ernstig.

Nadere informatie

Werkblad 3 Bewegen antwoorden- Thema 14 (NIVEAU BETA)

Werkblad 3 Bewegen antwoorden- Thema 14 (NIVEAU BETA) Werkblad 3 Bewegen antwoorden- Thema 14 (NIVEAU BETA) Theorie In werkblad 1 heb je geleerd dat krachten een snelheid willen veranderen. Je kunt het ook omdraaien, als er geen kracht werkt, dan verandert

Nadere informatie

Bodyprotectors. Beestjes in het bos STAL T REELAER NIEUWSBRIEF. Interessante informatie: In dit nummer: Teken 1. Ruiter en paard van de maand!

Bodyprotectors. Beestjes in het bos STAL T REELAER NIEUWSBRIEF. Interessante informatie: In dit nummer: Teken 1. Ruiter en paard van de maand! STAL T REELAER NIEUWSBRIEF Interessante informatie: De nieuwe cross hindernissen zijn inmiddels in gebruik genomen. Op 17 april is het lente concours. Nog niets te doen in de mei vakantie? Kijk op pagina

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Zelfreflectie Jaar 1 Marco Kleine Deters 1550275 Bedrijfskundige Informatica

Zelfreflectie Jaar 1 Marco Kleine Deters 1550275 Bedrijfskundige Informatica Zelfreflectie Jaar 1 Marco Kleine Deters 1550275 Bedrijfskundige Informatica Auteur: Marco Kleine Deters Opleiding: Bedrijfskundige Informatica Klas: BIEV2B Studentcode: 1550275 Datum: 8-6-2009 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Internationale veiligheidsrichtlijnen Hoofdstuk 6 voor binnentankschepen en terminals. Hoofdstuk 6 BEVEILIGING

Internationale veiligheidsrichtlijnen Hoofdstuk 6 voor binnentankschepen en terminals. Hoofdstuk 6 BEVEILIGING Hoofdstuk 6 BEVEILIGING Binnenvaarttankers laden of lossen vaak op faciliteiten waar zeevaarttankers worden behandeld en waar dus de International Ship en Port Facility Security (ISPS) Code van toepassing

Nadere informatie

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar)

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar) GEBOUW 1 1. De cyclus van water 1.1 Vul de volgende tekst aan. Maak gebruik van onderstaande woorden: rivieren wolken zee regen afkoeling zon beken ondergronds wind 1. Water verdampt door de warmte van

Nadere informatie

Het geheim van de Kolibriwerf

Het geheim van de Kolibriwerf Het geheim van de Kolibriwerf Vanaf de straatkant verwacht je niet dat achter die kleine huisjes een werf staat. Deze werf is in 1990 door het bedrijf zelf ontworpen en gebouwd. Pim, mister Kolibri, ligt

Nadere informatie

Paulo op bezoek in de klas

Paulo op bezoek in de klas Kunst voor peuters en kleuters Dit materiaal is bestemd voor leerkrachten van groep 0, 1 en 2. Met de informatie en lessuggesties kunt in de klas aan de slag met beeldende kunst. Het kijken naar en praten

Nadere informatie

Draaiboek: Piraten kinderfeestje

Draaiboek: Piraten kinderfeestje Draaiboek: Piraten kinderfeestje In dit draaiboek kunt u allerlei tips en suggesties vinden voor het organiseren van een kinderfeestje met het thema piraten. www.kinderfeestje.co Inhoud Voorwoord 3 Tips

Nadere informatie

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

Brandingvaren op de Noordzee voor de kust van Oostduinkerke

Brandingvaren op de Noordzee voor de kust van Oostduinkerke Brandingvaren op de Noordzee voor de kust van Oostduinkerke Woensdag 13 januari 2016. Reeds enkele dagen gepland voor de noordzee kajakkers maar gezien de stevige wind en de nogal woelige zee hadden enkele

Nadere informatie

Van dreuge bonen, mit n binkje, spekkedikken en krudhoorns oet de weck

Van dreuge bonen, mit n binkje, spekkedikken en krudhoorns oet de weck Van dreuge bonen, mit n binkje, spekkedikken en krudhoorns oet de weck Nijjoarsveziede 2013 Historische Vereniging Hoogezand Sappemeer e.o. Henk Scholte en zien muzikoale pazzipant Bert Ridderbos En Thomasvaer

Nadere informatie

Flexibiliteit. is het sleutelwoord. het Noorden, klinkt dit commentaar regelmatig onder de bemanning. Dat de tijd op dit schip inderdaad snel is

Flexibiliteit. is het sleutelwoord. het Noorden, klinkt dit commentaar regelmatig onder de bemanning. Dat de tijd op dit schip inderdaad snel is Hr.Ms. Tromp terug van een bewogen reis Flexibiliteit is het sleutelwoord Vijf maanden vliegen voorbij. Als Hr.Ms. Tromp voor de vierde keer door het Suezkanaal vaart met de koers op het Noorden, klinkt

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde A. tijdvak 1 dinsdag 18 mei 13.30-16.30 uur

Examen HAVO. wiskunde A. tijdvak 1 dinsdag 18 mei 13.30-16.30 uur Examen HAVO 2010 tijdvak 1 dinsdag 18 mei 13.30-16.30 uur wiskunde A Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met

Nadere informatie

Mooie route door Friesland en veel gezien, maar weinig andere A112 onderweg

Mooie route door Friesland en veel gezien, maar weinig andere A112 onderweg De Elfstedentocht Nou daar gaan we dan, onze eerste automeeting met de A112. We hadden er veel zin in en natuurlijk veel te vroeg wakker. Dus door de polder scheuren in de vroegte met de net gepoetste

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven

Schriftelijke vragen Van Bommel over de arrestatie van een Afghaanse burger in Kamp Holland en het gebruik van particuliere beveiligingsbedrijven Postbus 20701 2500 ES Den Haag Telefoon (070) 318 81 88 Fax (070) 318 78 88 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Datum 29 februari 2008 Ons kenmerk D/2008003878

Nadere informatie

BRIEFING. Van Hoofdkwartier Aan Vuurwerk Onderzoeksteam Projectnaam Vuurwerk2010

BRIEFING. Van Hoofdkwartier Aan Vuurwerk Onderzoeksteam Projectnaam Vuurwerk2010 BRIEFING Van Hoofdkwartier Aan Vuurwerk Onderzoeksteam Projectnaam Vuurwerk2010 Beste teamleden, Dit vuurwerkdossier is strikt vertrouwelijk. We hebben onderzoek gedaan naar vuurwerk bij de politie, de

Nadere informatie

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen

Gedragscode Defensie. Draagvlakmeting. Ministerie van Defensie. Defensie Personele Diensten Gedragswetenschappen Bezoekadres: Van Alkemadelaan 357 Postadres: MPC 58 A Postbus 90701 2509 LS Den Haag Nederland www.cdc.nl Draagvlakmeting TNS NIPO: Drs. Anneloes Klaassen Lisanne van Thiel GW: Drs. Amber Vos +31 (070)

Nadere informatie

Peter in de polder, week 20.

Peter in de polder, week 20. Peter in de polder, week 20. Vissen blijft toch vissen, en niet altijd vangen. Hemelvaartsdag was het prachtig weer, en dus gingen de Peters met een bootje naar het Overdie. Overal was brasem te zien,

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur.

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Tornado Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Geschreven in januari 2012 (Geïllustreerd t.b.v. het

Nadere informatie

Training Within Industry - Job Instruction

Training Within Industry - Job Instruction Training Within Industry - Job Instruction Inleiding In veel bedrijven worden problemen opgelost door doelgericht aan die problemen te werken. Achteraf hadden deze problemen voorkomen kunnen worden, door

Nadere informatie

CHALLENGE DAY St.-Jozefmavo 13/14 november 2013

CHALLENGE DAY St.-Jozefmavo 13/14 november 2013 CHALLENGE DAY St.-Jozefmavo 13/14 november 2013 Vlaardingen 25-11-2013 Beste sponsoren Een week geleden heeft Challenge Day plaats gevonden. We kijken terug op twee zeer succesvolle dagen waar de leerlingen,

Nadere informatie

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen Les techniek licht Lesdoelen Bronnen o http://nl.wikibooks.org/wiki/wikijunior:natuurkunde/licht#de_regenboog o http://www.proefjes.nl/categorie/licht o http://www.keesfloor.nl/artikelen/diversen/regenboog/12vragen.htm

Nadere informatie

Knallen met je vrienden! Leuk, maar ook voor anderen?

Knallen met je vrienden! Leuk, maar ook voor anderen? Knallen met je vrienden! Leuk, maar ook voor anderen? Vooraf Oud en nieuw is leuk en gezellig: oliebollen eten, spelletjes doen, televisie kijken, met zijn allen aftellen tot twaalf uur en vuurwerk afsteken.

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Directoraat-Generaal Belastingdienst Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag

Nadere informatie

Verslag cursus Organiseer Jezelf

Verslag cursus Organiseer Jezelf Verslag cursus Organiseer Jezelf Cursusdag 1, 25 mei 2013 Hotel Augusta, IJmuiden (10.00 16.30) Het Jongerennetwerk Visserij heeft aan Stichting ProSea gevraagd een cursus op maat te maken, gericht op

Nadere informatie

Cruise report survey 05-07-03 (Oyster grounds and Frisian Front)

Cruise report survey 05-07-03 (Oyster grounds and Frisian Front) Cruise report survey 05-07-03 (Oyster grounds and Frisian Front) Projectnr; Beschermde Gebieden 43961023.01 Systeembeschrijving Noordzee 43961053.01 Mesh NIOZ projectnr. BSIK/MPA 2368 Periode; Oestergrnd.

Nadere informatie

Overleven en opereren in de sneeuw. Bezuinigingen toegelicht. Alle Hens

Overleven en opereren in de sneeuw. Bezuinigingen toegelicht. Alle Hens Overleven en opereren in de sneeuw Bezuinigingen toegelicht Alle Hens 04 11 Alle Hens Colofon: Coverfoto: Wintertraining van het Eerste Mariniersbataljon in Noorwegen (Foto: Dave De Vaal, AVDD) Uitgave:

Nadere informatie