het nieuwe Positionpaper over leefbaarheid en voorzieningen in krimpgebieden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "het nieuwe Positionpaper over leefbaarheid en voorzieningen in krimpgebieden"

Transcriptie

1 het nieuwe Positionpaper over leefbaarheid en voorzieningen in krimpgebieden Tekst: Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling, Werkgroep Voorzieningen en Leefbaarheid Vormgeving: Sjoerd de Vos, Biblioservice Gelderland Productie: Document Production Center, Biblioservice Gelderland Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling Werkgroep Leefbaarheid en Voorzieningen September 2011

2 Leefbaarheid is de subjectieve waardering van bewoners voor hun leefsituatie. Voorzieningen geven een positieve impuls aan deze waardering. Ontmoeting is een voorwaarde voor een levende (dorps-) gemeenschap. Waar mensen elkaar ontmoeten is dynamiek, ontstaan nieuwe ideeën en plannen. Accommodaties voor ontmoeting versterken de infrastructuur en sociale samenhang in een gemeenschap. Samenwerking tussen dorpen - op alle fronten - biedt nieuwe mogelijkheden. Slim combineren is een must! ONTMOETEN STIMULEERT LEEFBAARHEID Burgers zijn verantwoordelijk voor elkaar en voor hun leefgemeenschap. Alleen zij brengen iets tot stand. Burgerinitiatieven worden positief bejegend: bedrijfsleven, woningcorporaties, zorg- en maatschappelijke organisaties werken ook actief mee aan behoud van de leefbaarheid. MET ELKAAR VOOR RESULTAAT Alle partijen zijn van belang bij de versterking van de leefbaarheid. Overheden zorgen voor visie, besluitvorming, daadkrachtig handelen, stimuleren van samenwerking en faciliteiten. Overleg over en samenwerken aan beleid en oplossingen, met respect voor elkaar, zijn de basis voor draagvlak. Antwoorden op vragen kunnen tot nieuwe oplossingen leiden. Wat betekent krimp voor een gemeenschap? Kunnen onderzoeken worden vertaald naar dorpsniveau? Wat is een goede verdeling van voorzieningen en waarop is die verdeling gebaseerd? Welke kritische succesfactoren leiden tot nieuwe voorzieningen en vormen van samenwerking? VRAGEN LEIDT TOT ACTIE

3 KRIMP, HET NIEUWE GROEIEN POSITIONPAPER OVER LEEFBAARHEID EN VOORZIENINGEN IN KRIMPGEBIEDEN Leden van de werkgroep Jack Huiszoon Antoine Dierikx Jacques van den Bosch Martin van den Bovenkamp Gustav Breuer Frank van Dam Pieter Dieben Gerda Geven Dick Heesterbeek Lydia Jongmans Ineke Lemmen Koos Mirck Johan van Omme Jack Opgenoord Jannie Schonewille Jantsje van der Spoel-Biesma Matthijs Uyterlinde Janneke Verdijk Jolande Zijlstra Voorzitter Gemeente Sluis (secretaris) Provincie Limburg Provincie Zeeland AAG (namens gemeente Bergen op Zoom) Planbureau voor de Leefomgeving Provincie Groningen Biblioservice Gelderland Gemeente Oldambt/vh Streekraad Oost-Groningen Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) Ministerie Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen Vereniging Groninger Dorpen Huis voor de Sport Limburg Movisie Provincie Friesland Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting (SEV) Stichting Welzijn Midden-Drenthe Provincie Overijssel Waarneming Joop Pennings/Maryam Tallouch Ministerie Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Financieel-economisch advies Hans Halbersma et al. Gemeente Sùdwest Fryslän Voorzitter Werkgroep Financiën, Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling COLOFO N Tekst en lay out: Gerda Geven et al. Vormgeving omslag: Sjoerd de Vos, Biblioservice Gelderland Productie: Document Production Center, Biblioservice Gelderland Deze notitie is tot stand gekomen met financiële ondersteuning van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Directie Wijken. 15 september

4 PREAMBULE D e werkgroep die binnen het Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling de opdracht heeft zorg te dragen voor de kennisoverdracht over het domein Leefbaarheid en Voorzieningen richtte zich aanvankelijk vooral op de fysieke verschijningsvormen van voorzieningen voor sport, cultuur, welzijn en onderwijs. Al snel werd duidelijk dat zij, hoe belangrijk ook, slechts middelen zijn om tot leefbare en vitale gemeenschappen te komen. Leefbaarheid wordt namelijk individueel bepaald. Het is subjectief, relatief en afhankelijk van het moment waarop het beleefd wordt. Een verminderd draagvlak voor voorzieningen wordt over het algemeen direct gerelateerd aan een kleiner aantal inwoners. Echter, de maatschappelijke veranderingen en het veranderde consumentengedrag zijn daarvoor minstens zo bepalend. Het verminderde gebruik van voorzieningen wordt hoofdzakelijk bepaald door: 1. de totale kwantitatieve demografische krimp en de kwalitatieve demografische veranderingen binnen die krimp, bijvoorbeeld op het niveau van huishoudens en de bevolkingsegmenten 0-15 jarigen, jarigen en 65-plussers. 2. de veranderende maatschappij waarbinnen de voorgaande twee zich ontwikkelen. Deze twee aspecten lopen in deze notitie door elkaar heen; zij zijn meestal onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dus daar waar gesproken wordt over inwoners in relatie tot voorzieningen wordt dan ook bedoeld: de gebruikers. Deze notitie gaat grotendeels over krimp op het platteland. Hoewel ook in steden op wijkniveau de bevolking krimpt, zoals in Heerlen, is er een aanzienlijk verschil tussen stad en platteland. In steden en verstedelijkte gebieden is er een grotere dichtheid aan voorzieningen. De bereikbaarheid van accommodaties is daardoor minder problematisch en kwetsbaar dan op het dunbevolkte platteland. Deze teruglopende vraag op het platteland leidt tot veel onzekerheden bij bestuurders en investeerders als het gaat om investeringen voor onderhoud en modernisering van voorzieningen. Men is daarom geneigd de schaalgrootte van voorzieningen te behouden of te vergroten door voorzieningen samen te voegen, vaak in een meer centraal gelegen kern. Zoals een lid van de werkgroep zich liet ontvallen: Voorzieningen verdwijnen dus niet, maar verplaatsen zich. Dit gegeven heeft effect op de (kosten voor) mobiliteit van de burger en trekt een wissel op de vitaliteit van de kleinere leefgemeenschappen waar voorzieningen verdwijnen. Samen leven is elkaar ontmoeten. De werkgroep Leefbaarheid en Voorzieningen van het Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling is daarom van mening, dat er minstens één ontmoetingsplek in een gemeenschap moet zijn. In welke vorm dan ook. Jack Huiszoon, Voorzitter werkgroep Leefbaarheid en Voorzieningen 2

5 INLEIDING D eze notitie is het resultaat van discussies in de Werkgroep Leefbaarheid en Voorzieningen van het Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling. In deze werkgroep is een breed scala aan deskundigen van overheden en nationale en regionale maatschappelijke organisaties aanwezig. Leefbaarheid heeft namelijk te maken met alle aspecten van het leven en vereist daardoor een integrale benadering, organisatie- én grensoverschrijdend. De personen die zitting hebben in de werkgroep doen dat vanuit hun deskundigheid en met het doel hun kennis te delen met anderen. Zij treden niet op als behartiger van de belangen van hun achterban. Als werkgroep streven wij ernaar om iedereen die op welke manier dan ook betrokken is bij leefbaarheidvraagstukken met de inhoud van deze notitie niet alleen te informeren, maar ook te inspireren: (beleids)ambtenaren op gemeentelijk, provinciaal en landelijk niveau, (beleids)- medewerkers van woningcorporaties, zorg- en welzijnsinstellingen, commerciële adviesbureaus maar ook mensen die op vrijwillige basis voor dorpsverenigingen en voor organisaties als de Vereniging voor Kleine Kernen actief zijn. Aanleiding voor deze notitie is de bevolkingsdaling (krimp) in een groot aantal plattelandsgebieden en enkele steden in perifere landsdelen. Vooral in die gebieden die al dunbevolkt zijn. Krimp is de daling van het aantal inwoners op een bepaalde plek of in een bepaald gebied. Krimp heeft twee belangrijke oorzaken: een hoger sterftecijfer in verhouding tot het geboortecijfer en de binnenlandse migratie; er vertrekken meer mensen dan dat er bijkomen. Krimp wordt over het algemeen als katalysator gezien van ontwikkelingen op het gebied van leefbaarheid en voorzieningen. De komende jaren krijgt meer dan de helft van de Nederlandse gemeenten te maken met een daling van het aantal inwoners. In drie interbestuurlijk vastgestelde gebieden Parkstad/Zuid- Limburg, Noordoost Groningen en Zeeuws-Vlaanderen neemt daarnaast ook het aantal huishoudens af. Dit heeft leegstand van woningen en een verschraling van het voorzieningenniveau tot gevolg. Naast deze drie gebieden zijn er nog 10 regio's geïdentificeerd die op wat langere termijn met een aanzienlijke krimp te maken krijgen, de zogenaamde anticipeerregio s. 1 De oorzaken van krimp zijn divers en complex: ontgroening, toename van de mobiliteit, afname van de werkgelegenheid, vertrek van de beroepsbevolking et cetera. De gevolgen ervan zijn net zo divers en complex. Minder mensen, die vervolgens ook nog andere keuzes in hun leven maken, betekent een kleiner draagvlak voor voorzieningen als winkels en scholen en voor het verenigingsleven. En doordat over het algemeen maatschappelijk zwakkere groepen en ouderen achterblijven, dreigen dorpen en stadswijken in een neerwaartse spiraal terecht te komen. Dat proces is soms al zover, dat hierdoor het niveau van voorzieningen op onderdelen al dichtbij het kritische minimum is beland. 1 In de Interbestuurlijke Voortgangsrapportage Bevolkinsdaling van juli 2011 worden de volgende anticipeerregio s genoemd: Midden- en Noord-Limburg, de Achterhoek, Oost-Drenthe, Twente, het Groene Hart, West-Brabant, Noordoost- en delen van Noordwest-Friesland, de Kop van Noord-Holland, Schouwen-Duiveland en de regio Goeree-Overflakkee, Voorne-Putten en Hoeksche Waard. 3

6 In een notitie over leefbaarheid en voorzieningen staat uiteraard een definitie van de begrippen, zodat we weten waar het over gaat. Onder leefbaarheid verstaan we de subjectieve waardering die mensen aan hun leefsituatie geven. Met het begrip voorzieningen doelen we op het totaal van middelen en faciliteiten dat mensen ter beschikking staat om deel te nemen aan het maatschappelijk leven. Voorbeelden daarvan zijn winkels, het openbaar vervoer, culturele instellingen, sportaccommodaties, kinderopvang, scholen, bibliotheken en zorginstellingen. Vervolgens moeten we concluderen dat voorzieningen deel uitmaken van die leefsituatie en dus bijdragen aan die persoonlijke (positieve of negatieve) waardering. Deze definitie en conclusie brengen zes belangrijke aspecten in beeld: het gaat om de ervaringen die mensen met elkaar delen en die hen met elkaar verbinden; het is daarom subjectief en niet objectief meetbaar; het is individueel bepaald; het wordt in een lokale setting ervaren en is dus plaatsgebonden; het is mede afhankelijk van (in de tijd veranderende) persoonlijke keuzes; en daarom ook altijd relatief. Leefbaarheid is geen feit dat op basis van absolute cijfers kan worden bepaald. Desondanks speelt leefbaarheid altijd en in iedere situatie een rol. 2 Een leefbare gemeenschap is niet de verantwoordelijkheid van de overheid óf de middenstand óf het onderwijs óf het verenigingsleven óf de burgers óf het openbaar vervoer... Het is een én-énverhaal. Het is noodzakelijk om te denken in gedeelde belangen, in samenwerking, in netwerken. En het is noodzakelijk om te denken in investeringen; in mensen, in tijd en in geld. Voor nu en voor straks. In deze notitie geven wij in kort bestek een overzicht van de ontwikkelingen die een rol spelen in het vraagstuk van de leefbaarheid in krimpende leefgemeenschappen. Vervolgens beschrijven we welke gevolgen deze ontwikkelingen hebben, doen we suggesties voor mogelijke oplossingen en geven we voorbeelden van de partijen die daarbij een essentiële bijdrage zouden moeten of zouden kunnen leveren. Wij doen dit niet voor ieder type voorziening apart, maar brengen het vraagstuk in zijn totaliteit in beeld. Deze notitie gaat daarom net zo goed over onderwijs, zorg- en welzijnsinstellingen, culturele organisaties, gemeenschaps-/dorpshuizen, verenigingen voor sport, zang, toneel en andere vrijetijdsbestedingen als over overheid, woningcorporaties en middenstand én, niet te vergeten, burgers. Zij allen spelen een even belangrijke rol in het leefbaarheidspel, want samen leven is vooral samen doen. 2 In het komende jaar wordt een monitor ontwikkeld om deze subjectieve gevoelens te vertalen in meer objectieve waarden. Dit meetinstrument helpt de bij krimp betrokken partijen tijdig en adequaat te acteren binnen de leefbaarheidvraagstukken. Ook kunnen zij daarmee hun plannen onderbouwen met harde(re) cijfers. 4

7 LEEFBAARHEID, EEN MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK S inds enkele jaren staat leefbaarheid, als gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen, volop in de schijnwerpers; vooral daar waar mensen wegtrekken en een maatschappelijk minder mobiele bevolkingsgroep achterblijft. Dat is zowel in stadswijken als in (kleine) plattelandskernen het geval. Minder mensen betekent een kleiner (financieel) draagvlak voor voorzieningen, zodat ook zij op termijn uit de wijk of het dorp verdwijnen. Desondanks leidt een laag voorzieningenniveau niet per se tot een onleefbare leefsituatie. Er zijn veel voorbeelden van burgers die met elkaar in staat zijn een kleine gemeenschap levend en leefbaar te houden. Centrale begrippen in het leefbaarheidvraagstuk zijn: de kwaliteit van de leefomgeving, sociaal kapitaal 3 en de ontmoetingsruimte. Een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving trekt mensen, vooral (meer) kapitaalkrachtige mensen. Zij zijn voor een deel ook degenen met sociaal kapitaal; zij hebben de kracht en een netwerk om een leefomgeving gunstig te beïnvloeden. De gemeenschappelijke ruimte is noodzakelijk als plek om elkaar te ontmoeten en samen plannen te maken. Dit samenkomen en samen werken leidt weer tot een betere leefsituatie. Deze spiraal omhoog verbetert de leefbaarheid in algemene zin. 4 Dat gaat echter niet vanzelf. Burgerparticipatie, de inzet van burgers, is daarbij essentieel. Niet alle maatschappelijke ontwikkelingen hebben een even grote invloed op de leefbaarheid en het voorzieningenniveau in kleine kernen en stadswijken. In deze notitie noemen we daarom de ontwikkelingen die het meest zichtbaar zijn en die, mede daardoor, in een breed scala van notities genoemd worden. ONT GRO ENING Ontgroening is het effect dat optreedt als er minder kinderen geboren worden of als jongeren wegtrekken uit een dorp of wijk, voor studie of werk. Ook als gevolg van een vrijwel constant gemiddeld geboortecijfer van 1,7 kind per gezin neemt de bevolking snel verder af. Minder jongeren heeft directe gevolgen voor het aantal leerlingen dat de scholen bezoekt en het aantal potentiële leden van verenigingen. Op termijn hoort een steeds kleiner deel van de bevolking tot de groep 'jongeren'. Dit heeft uiteindelijk effect op het toekomstige aantal vrijwilligers in de (mantel)zorg en in het verenigingsleven. BERO EP SBEVO LKI NG Een dalende groep jongeren geeft een daling aan het percentage mensen dat deel uitmaakt van de beroepsbevolking. Dit kan tot aanzienlijke problemen leiden bij bedrijven in de krimpregio's. Als vervolgens de arbeidskrachten die van buiten de regio komen niet naar het krimpgebied verhuizen, omdat de woonomgeving onaantrekkelijk is of er voor de partner geen passend werk te vinden is, komt dit de leefbaarheid niet ten goede. 3 Sociaal kapitaal is dat wat beschikbaar komt doordat men relaties met andere mensen vrienden, familie en andere mensen onderhoudt, zoals contacten, netwerken en hulp. 4 Thissen, Frans (2010): Wat houdt een (krimpend) dorp leefbaar en vitaal? Real Estate Magazine 71, pagina

8 Los van de effecten op de arbeidsmarkt kan een kleiner wordende beroepsbevolking ook tot een vermindering van het potentieel aan sociaal kapitaal leiden. Vaak betreft het gezinnen die elders werk vinden. Dat heeft consequenties voor de vitaliteit van een gemeenschap. Voor een gezond sociaal klimaat is de aanwezigheid van een beroepsbevolking van essentieel belang. VER GRI JZING De komende jaren krijgt Nederland te maken met een aanzienlijke vergrijzing van de bevolking. Uit de Kerncijfers, opgesteld door het CBS, blijkt dat het aantal 65-plussers de komende jaren aanzienlijk stijgt. In 2020 is 20% van de Nederlanders 65 jaar of ouder. Dat heeft invloed op de behoefte aan ruimte voor werken (bedrijventerreinen en kantoren), op de omvang van het woon-werkverkeer, de zorgvraag, de financiering van pensioenen et cetera. In de diverse pilot-projecten in krimpgebieden blijkt dat vitale ouderen in toenemende mate een belangrijke bijdrage leveren aan de leefbaarheid van een dorp of stadswijk. Zij (mantel)zorgen, nemen het voortouw bij verenigingsactiviteiten en mobiliseren hun netwerk om iets een vervoerplan, een digitaal platform of evenementen tot stand te brengen. MOBI LITEIT Mobiliteit kent twee vormen: 1) het letterlijk overbruggen van afstanden en 2) het overbruggen van culturele verschillen en het overstijgen van de lokale/regionale signatuur. Voor het overbruggen van grote(re) afstanden gebruiken mensen de auto of, indien beschikbaar, het openbaar vervoer. De toename van het aantal auto's per huishouding en hun toegenomen Project voor en door jongeren in Fryslân Jongeren vertrekken omdat zij een probleem hebben: gebrek aan kansen en banen. Maar velen voelen wel een sterke band met hun regio en zouden liever blijven. De oplossing ligt dan ook bij de jongeren. Daarop richt zich het project. De studenten willen in jongerengesprekken achterhalen wat jongeren in Friesland kan houden. Ook gaan ze onderzoeken of het Friese landschap een banenmachine kan worden. Specifiek bekijken ze of de ideeën over de zogenaamde beleveniseconomie in combinatie met de eigen Friese identiteit van dat landschap daarbij inzetbaar zijn. De eerste successen zijn te vinden op de site: mobiliteit maakt dat mensen minder gebonden zijn aan hun directe leefomgeving. Men woont bijvoorbeeld op het platteland, werkt in de stad en doet onderweg naar huis de boodschappen. Maar het zorgt er ook voor dat mensen niet gebonden blijven aan hun eigen geboorteplaats; zij verhuizen naar de plaats waar ze werken of studeren. Vooral op het platteland vraagt het openbaar vervoer om extra aandacht vanwege het afnemende gebruik, de toename van de kosten en de (klant)vraag naar meer flexibiliteit. Doelgroepen die hier in het bijzonder door getroffen worden, zijn kinderen, jongeren en ouderen. Voor het overbruggen van lokale culturele verschillen is het nodig dat mensen een andere houding ten opzichte van elkaar aannemen. Voor sommige mensen is dat eenvoudig. Waren zij vroeger lid van een vereniging in het eigen dorp of in de wijk, tegenwoordig zijn zij net zo gemakkelijk lid van een vereniging in het buurdorp of in de stad. Voor anderen is de dorpsignatuur nog steeds een belangrijk en noodzakelijk ankerpunt. Zij zullen er niet of niet zo snel voor kiezen om zich elders, in een andere kern, te oriënteren op het verenigingsleven of op andersoortige voorzieningen. SCHAALV ER GRO TING Ondanks incidentele tegenbewegingen is schaalvergroting nog steeds de trend; bij commerciële en niet-commerciële organisaties, in het bedrijfsleven en bij de overheid. Er is een steeds groter 6

9 Maatschappelijke participatie in een veranderende samenleving In veel dorpen is het verantwoordelijkheidsgevoel voor het dorp en de omgeving groot. Sociale cohesie en kwaliteit van de woonomgeving worden in onderzoek naar de leefbaarheid hoog gewaardeerd. En dat is hun eigen verdienste; men kijkt naar elkaar om en zorgt voor de woonomgeving. Daarbij worden zij ondersteund door gemeente, welzijnswerk en gemeentelijke of provinciale organisaties. Om de sociale en fysieke kwaliteit van de dorpen optimaal te verhogen, moeten vrijwilligers kunnen terugvallen op een netwerk van professionals. Voor de maatschappelijke participatie zijn er drie grote uitdagingen. 1) De dorpsbewoner verandert. Door veranderende leefstijlen en individualisatie vindt een verschuiving plaats van het autonome naar het woondorp. 2) Met de Wmo komen er nieuwe vragen op dorpsbewoners af. 3) De demografische ontwikkelingen krimp, ontgroening en vergrijzing hebben gevolgen voor het dorp en de bewoners. Meer informatie: gemeente Witteveen. draagvlak nodig om het gewenste financiële en maatschappelijke resultaat te behalen. Belangrijke redenen om tot schaalvergroting over te gaan zijn efficiencyvoordelen, grotere bestuur- of concurrentiekracht, betere benutting van de beschikbare menskracht en accommodaties, kwaliteitsverbetering en, specifiek voor(boven)gemeentelijke overheden, een betere spreiding van voorzieningen. MAAT S CHAPP ELIJK P ARTI CIPEREN Participatie betekent letterlijk meedoen en is daarmee een veelomvattend begrip. In de publicatie Participatie ontward 5 worden drie vormen onderscheiden: maatschappelijke participatie, arbeidsparticipatie en participatie in relatie tot zorg en ondersteuning. In de context van deze notitie zijn vooral de eerste en de tweede vorm van participatie van belang. Er is een algemene tendens in politiek en maatschappij om burgers meer verantwoordelijk te maken voor hun eigen welzijn. Maatschappelijk participeren, of burgerparticipatie, staat voor inzet in de samenleving; initiatief nemen, meedenken, meehelpen en meedoen. Burgers zijn niet alleen verantwoordelijk voor zichzelf, maar ook voor hun naasten en hun directe leefomgeving. Achterliggend idee is, dat het een positief effect heeft op de sociale cohesie in een dorp of wijk als mensen maatschappelijk actief zijn en zich inzetten voor hun leefomgeving. Een grotere sociale samenhang bevordert namelijk de onderlinge hulp en zorg. Gemeenten ondersteunen burgers daarbij, onder andere vanuit de Wmo, de Wet maatschappelijke ondersteuning. IN DIVI DUALISERING Met een toename van de individualisering bedoelen we dat de maatschappelijke verbanden losser zijn geworden en vervangen zijn door nieuwe verbanden uit werken, wonen en ontspannen. Oorzaken daarvan zijn onder andere: Het hogere opleidingsniveau, dat maakt dat mensen een sterker zelfbewustzijn ontwikkelen en de regie over hun leven in eigen hand nemen. Zij zijn, of voelen zich, minder afhankelijk van anderen. De emancipatie van mannen en vrouwen, die tot een wijziging in de sociale verhoudingen tussen de seksen heeft geleid. Vooral vrouwen hebben een grotere mate van vrijheid verworven om hun leven in te richten. Zij zijn voor hun keuzes in de loop der jaren steeds minder afhankelijk geworden van familie, partners en hun sociale omgeving. De gewijzigde waarden en normen voor maatschappelijk geaccepteerd gedrag. Wat vroeger not done was, is tegenwoordig algemeen geaccepteerd. 5 Van Houten, M. en A. Winsemius: Participatie ontward, vormen van participatie uitgelicht. MOVISIE, Utrecht, december

10 De tendens dat mensen zich steeds meer richten op gelijkgestemden en zich terugtrekken op hun eigen sociaal-culturele domein. Dit alles leidt tot andere, binnen de context van deze notitie, minder persoonlijke verhoudingen tussen mensen. Onder invloed van deze invloeden is onze manier van wonen, werken en recreëren in de loop der jaren ingrijpend veranderd. De (dorps)grens is de grens niet meer. MARKT W ERKI NG Net als van schaalvergroting wordt er veel verwacht van marktwerking: verhoging van de efficiency, verbetering van de kwaliteit, verlaging van de (kost)prijs, minder toetredingdrempels voor nieuwe bedrijven en meer keus voor de consument. Van een markt die in balans is, verwacht men dat zij gezond is en voor economische groei zorgt waar iedereen baat bij heeft. De uitgangspunten voor marktwerking worden toegepast op commerciële en niet-commerciële producten en diensten. DIGITALI SERING Het belang van ict beperkt zich allang niet meer tot de werkomgeving. Uit Europese onderzoeken blijkt dat meer dan de helft van alle ontwikkelingen in onze samenleving wordt bepaald door digitalisering. Experiment Smart Rural Network Society Het project Smart Rural Network Society bestaat uit twee samenhangende en samenwerkende deelprojecten met de volgende doelstellingen: 1) Realisatie van samenwerkingsverbanden waar voorzieningen digitaal en transsectoraal worden aangeboden. Het gaat om een multifunctioneel dorpshuis nieuwe stijl, voor diverse doelgroepen met een combinatie van fysieke en digitale diensten en voorzieningen; 2) Ontwikkeling van een digitaal platform dat vooral ouderen in staat stelt om vanuit huis toegang te hebben tot onder andere: diensten op het gebied van zorg en welzijn; overheidsdiensten; energieleveranciers; transport- en mobiliteitsdiensten; sociaal-maatschappelijke diensten; financiële diensten. Ga voor meer informatie naar Bekende ontwikkelingen zijn bijvoorbeeld de inzet van sociale media in de communicatie, het winkelen via internet of van ict-systemen in de zorg, zoals domotica. Ict wordt dus enerzijds ingezet om contacten met elkaar te onderhouden en anderzijds om de effectiviteit en efficiency van werkprocessen te vergroten. Verder heeft het webshoppen, als gevolg van de digitalisering, aanzienlijke consequenties voor de lokale ondernemers. Het winkelend verkennen van het aanbod maakt plaats voor het verkennen op de computer. Minder winkelend publiek heeft, op korte of langere termijn, onherroepelijk gevolgen voor het aanzien van de huidige winkelstraten. 8

11 GEVOLGEN VAN MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN D e hiervoor genoemde maatschappelijke ontwikkelingen hebben, ieder voor zich en soms in combinatie met elkaar, gevolgen voor de leefbaarheid en de voorzieningen in kleine kernen en stadswijken. Welke gevolgen zijn dat? Bibliotheken, de huiskamers van dorpen en wijken Een groot aantal maatschappelijke en technologische ontwikkelingen maken dat de huidige openbare bibliotheek op termijn verdwijnt. Daarvoor in de plaats komt echter zeker een nieuw soort bibliotheek, want het gebruik van media in welke vorm dan ook neemt alleen maar toe. En wie onvoldoende toegerust is deze te gebruiken, staat per definitie op achterstand in de maatschappij. Meer dan nu zoekt de bibliotheek van de toekomst haar gebruikers op. In scholen, dorpshuizen, cultuur- en wijkcentra. Grote gebouwen als opslagplaats/distributiepunt van boeken, muziek en films en centra van activiteiten worden flexibele en laagdrempelige voorzieningen in dorpen en stadswijken. Daar gebeurt het! Daar ontmoeten mensen elkaar. Daar worden ideeën uitgewisseld, plannen gesmeed en activiteiten georganiseerd; voor jong en oud, voor lezers en niet-lezers. Deze openbaar toegankelijke huiskamers tonen aan dat leefbaarheid mensenwerk is. KLEINER DRAAGV LAK Minder gebruikers betekent een kleiner draagvlak voor voorzieningen. Er zijn gewoon minder mensen die er gebruik van maken. Daaruit vloeit voort dat er ook minder geld binnenkomt om voorzieningen op basis van marktwerking in stand te houden. Maar ook voorzieningen die met subsidie in stand gehouden worden, hebben te maken met minder gebruikers c.q. betalende leden. Als gevolg daarvan sluiten voorzieningen, wordt de dienstverlening ingeperkt, worden voorzieningen overgeheveld naar buurdorpen of stadscentra en bloeden de sportvereniging, de fanfare, de bibliotheek dood. De mogelijkheid elkaar te ontmoeten in de directe woonomgeving neemt af; de sociale cohesie vermindert. Voor wie aan het dorp of de wijk gebonden is, omdat hij niet gebruik kan maken van een auto of het openbaar vervoer, kan dit een vermindering van de leefbaarheid betekenen. Kleinschaligheid plaatst een deel van de bevolking in een kwetsbare positie. MINDER ÉN MEER B URGER PARTI CIPATI E Burgerparticipatie, het betrekken van burgers bij hun leefomgeving en bij elkaar, gaat niet altijd en overal vanzelf. Vooral daar waar het sociaal kapitaal en de sociale samenhang minder worden, raakt burgerparticipatie soms in de knel. Als vervolgens actieve bewoners wegtrekken, leidt dat ertoe dat de achterblijvers nog minder actief worden. Vooral kwetsbare burgers en ouderen merken deze achteruitgang. Zij hebben minder mogelijkheden om zelf actief te zijn en hebben de meeste behoefte aan hulp. Tegenover deze afname van burgerparticipatie door kwetsbare groepen, staat in sommige kernen een toename van het aantal burgerinitiatieven door actieve, zelfbewuste burgers. In diverse plattelandsdorpen en stadswijken maken zij jong en oud, hoog en laag opgeleid, meer en minder vitaal zich sterk voor behoud van de leefbaarheid. Zij accepteren de neerwaartse spiraal niet. Enthousiast gaan zij op zoek naar lokale en regionale partners en naar de krachten die hen verbinden; al dan niet ondersteund door gemeenten. VER MINDERI NG VAN DE SO CI ALE EN ECONO MI S CHE VI TALITEIT De mensen die wegtrekken uit een dorp zijn meestal de mensen die elders meer perspectief hebben. Bijvoorbeeld perspectief op een betere of mooiere woning en woonomgeving of perspectief op (beter) werk. 9

12 Zij vormen vaak ook degenen met het meeste sociale kapitaal. De sociaal minder krachtigen blijven achter. Dat heeft aanzienlijke gevolgen voor de sociale en economische vitaliteit van een gemeenschap. KLOO F T US S EN G EBRUI K EN BEKOSTIGIN G V AN VOO RZI ENINGE N De economische tendens tot schaalvergroting heeft in gebieden met een afnemende bevolking negatieve gevolgen. Gemeenten, ondernemers, vervoersbedrijven, woningcorporaties en particuliere ontwikkelaars hebben hier allemaal mee te maken. We hebben het dan over: onvoldoende betalende klanten; inefficiënt gebruik van voorzieningen; geen/minder financiering uit woningbouwprojecten; leegstand van woningen en gebouwen en grotere afstanden tot voorzieningen. Woningcorporaties en leefbaarheid De meeste woningcorporaties in Nederland investeren flink op het gebied van leefbaarheid. In het Besluit Beheer Sociale Huurwoningen is het onderwerp Leefbaarheid één van de verplichte kerntaken van de corporaties. De corporaties investeerden in 2010 in de woonomgeving (bijvoorbeeld een parkje), in welzijnsgebouwen, in veiligheid en toezicht. Ze organiseerden buurtactiviteiten en bevorderden de betrokkenheid van bewoners bij de buurt. Er zijn echter aanzienlijke verschillen tussen de corporaties. Er worden nog lang niet overal (harde) prestatieafspraken over leefbaarheid met de gemeente en met bewoners gemaakt. Het valt op dat corporaties in krimpgebieden meer dan gemiddeld investeren in buurthuizen en kulturhusen en minder dan gemiddeld in veiligheid en gedifferentieerde woonmilieus. Bron: C. Severijn, Analyse van prestatieovereenkomsten tussen gemeenten en woningcorporaties in Een ander aspect van het gebruik en de bekostiging van voorzieningen is de financiële bijdrage van gebruikers. Veel maatschappelijke voorzieningen worden vooral bezocht door jongeren en ouderen. Zij betalen vaak een gereduceerd tarief. Het aantal gebruikers dat het volle pond betaalt voor het gebruik loopt aanzienlijk terug. Gebruik en bekostiging van voorzieningen lopen daardoor steeds verder uit elkaar. VER LO EDERING OP DE LO ER Aantrekkelijke leefomgevingen kunnen als gevolg van demografische ontwikkelingen sterk vergrijzen en krimpen. Als er echter voldoende sociaal kapitaal en financiële draagkracht is om voorzieningen en zorg te financieren en te organiseren, blijft het een leefbare leefomgeving. In gebieden met weinig woonkwaliteit ligt dat heel anders. Bewoners met kapitaal trekken weg en in gebieden met een lage sociaaleconomische status neemt het sociale kapitaal af. Mensen die niet de mogelijkheid hebben om te vertrekken blijven achter. Vervolgens komen er nieuwe inwoners, die vooral worden aangetrokken door de lage huur- of huizenprijs. Zij kiezen niet voor de kwaliteit van het gebied en zijn vaak ook niet bereid of in staat daarin te investeren. Er is een aanmerkelijk risico dat de leefomgeving verloedert, door leegstand van gebouwen en doordat openbare voorzieningen niet meer gebruikt en onderhouden worden. Vervolgens beweegt de leefbaarheidspiraal zich omlaag: bewoners nemen minder verantwoordelijkheid voor de omgeving, bekommeren zich minder om elkaar en de sociale samenhang wordt minder. Verloedering van een gebied kan dan snel gaan. 6 6 Conclusies van een ronde-tafel-bijeenkomst Krimp en Zorg die begin 2011 in het kader van het programma W+W+Z maak het samen in Oost-Groningen is georganiseerd. 10

13 Van ambassadeur tot partnerbaan Uwnieuwetoekomst heeft tot doel op middellange en lange termijn het profiel en het imago van Zeeuws-Vlaanderen positief te beïnvloeden. Dat gebeurt door op praktische wijze samenwerking en daadkracht te organiseren, op het vlak van regiopromotie, arbeidsmarktbevordering, bevolkingsimmigratie en positieve beeldvorming. Om dat te realiseren werken publieke en private partijen, waaronder de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten, samen in een task force. Dit samenwerkingsverband ontplooit en ondersteunt verschillende initiatieven. Zo kregen scholieren uit Zeeuws- Vlaanderen die dit jaar voor hun eindexamen slaagden een speld met de Zeeuws-Vlaamse vlag. Met de uitreiking van de speld werden de geslaagden benoemd tot ambassadeur van Zeeuws-Vlaanderen. Na het behalen van hun diploma gaan veel jongeren namelijk elders studeren. De speld moet de band met de regio levend houden. Daarnaast werken grote werkgevers een promotie- en mediabeleid uit om studenten of net afgestudeerden aan de regio Zeeuws-Vlaanderen te binden. Zij bieden ook hulp bij het vinden van een baan voor de partner. MINDER K AN S EN VOOR (P LATT ELAN DS)- JONGEREN Veel jongeren bezoeken na de basisschool een vervolgopleiding in een grotere plaats of in de stad. Een groot deel van hen blijft daar; om te wonen en te werken. De meer kwetsbare jongeren, zonder of met een lage(re) startkwalificatie voor de arbeidsmarkt, blijven achter. 7 Zij vormen een groep die veel aandacht, tijd en kosten vraagt van de gemeenschap. Deze ontwikkeling is, zonder een gewijzigde regelgeving in het onderwijs, niet of nauwelijks met actief beleid bij te sturen. Het beroepsonderwijs, zoals AOC s en ROC s, dient namelijk het volledige lespakket aan te bieden, ook al is de vraag naar sommige opleidingen marginaal. Een meer specifiek, op de regionale arbeidsmarkt afgestemd, aanbod zou voor zowel onderwijsinstelling als scholier veel voordelen kunnen bieden. Enkele regio s hebben besloten zich niet bij de Meer informatie: braindrain neer te leggen. De Achterhoek bijvoorbeeld onderneemt acties om vertrokken studenten en scholieren weer terug naar de regio te lokken. EEN MARKT IN ONBALANS De huidige trend is dat steeds meer zaken die voorheen door de overheid werden geregeld, worden overgeheveld naar de markt. Marktwerking heeft echter op lokaal niveau zeker in krimpende plattelandsgebieden niet altijd een positieve uitwerking. Soms zijn er te weinig mensen die voor voldoende (financieel) draagvlak kunnen zorgen. Soms zijn er subsidies nodig om het voorzieningenniveau op peil te houden. Soms levert samenwerking tussen verschillende partijen meer op dan concurrentie. Kortom, in kleine en kleiner wordende gemeenschappen is de markt, over het algemeen, in onbalans: er zijn te weinig mensen die voor voldoende financieel draagvlak kunnen zorgen, enerzijds omdat zij uit het dorp wegtrekken en anderzijds omdat zij gebruik maken van de voorzieningen in het naburige verstedelijkte gebied; de bevolkingsopbouw is onevenwichtig, omdat er bijvoorbeeld te weinig jongeren en teveel ouderen zijn; de consumentenvraag is onvoldoende gedifferentieerd, omdat de bevolkingsopbouw onevenwichtig is; de markt in kleine dorpen en stadswijken is onaantrekkelijk en vormt dus een barrière voor toetreders, zowel commerciële als niet-commerciële. 7 Lees ook de discussie op LinkedIn over dit thema naar aanleiding van een blog van prof. dr. Strijker op de website van het Netwerk platteland onder de titel Hup, de deur uit! 11

14 MOBI LITEIT Vooral in plattelandsgebieden is het bezit van een auto (bijna) van levensbelang. De verschraling van het openbare vervoer maakt dat het minder mobiele groepen aanzienlijk meer tijd en geld kost om zich te verplaatsen. Vooral kinderen, jongeren en ouderen zijn hiervan de dupe. De club als sportieve ontmoetingsplaats Één van de ambities van het Olympisch Plan 2028 is het creëren van een vitale samenleving. Gestreefd wordt om sport en beweegdeelname te vergroten èn betaalbaar te houden. Daarvoor moeten sportverenigingen echter in staat gesteld worden in te spelen op de demografische ontwikkelingen. Daarnaast hebben zij ook nog te maken met de veranderende sportbehoefte van zowel de nieuwe sportconsument als van specifieke doelgroepen als jeugd, senioren, chronisch zieken en gehandicapten. Verenigingen zijn nog steeds de grootste en goedkoopste sport- en beweegaanbieders, zeker als het gaat om een gezamenlijk gebruik van een sportieve ontmoetingsomgeving. Er zijn echter steeds minder verenigingen met steeds minder leden (én vrijwilligers). Exploitatie en beheer van accommodaties wordt daarom in krimpsituaties extra moeilijk. Belangrijk is dat verenigingen en toekomstige partners begeleid worden in het proces van samenwerking op programmaniveau. Hoe kan de combinatiefunctionaris multifunctioneel ingezet worden in onderwijs, vereniging en buurt? Hoe kan de senioren-beweegleider ingezet worden in zorgcentrum én vereniging? In een multifunctionele (sportieve) omgeving wordt op die manier recreëren in clubverband betaalbaar, efficiënt en krimpproof. Meer informatie: Huis voor de Sport van de provincie Limburg Incidentele onderzoeken op regionaal niveau laten een aanzienlijke stijging van de mobiliteitskosten zien voor inwoners op het platteland in vergelijking tot de inwoners in stedelijke gebieden. Als ze tenminste al mobiel genoeg zijn om gebruik te maken van het, op afroep bestelbare, regionale openbare vervoer. Wat vervolgens weer een aanzienlijke kostenpost is voor zowel gemeenten als particulieren. Waarbij overigens de kanttekening past, dat duur (per klantkilometer) vervoer op afroep aanmerkelijk goedkoper kan zijn dan een vaste dienstregeling. VER AN DERINGEN IN DE CONSUMENT EN- BEHO EFT E Demografische veranderingen, zoals vergrijzing, een hogere welvaart en andere maatschappelijke ontwikkelingen leiden tot een veranderde consumentenbehoefte. Zo kan bijvoorbeeld de vraag naar kindvoorzieningen dalen en die voor ouderenvoorzieningen stijgen. De tendens naar meer individuele vrijetijdsbestedingen maakt dat minder verenigingen overeind blijven. Het wordt steeds moeilijker om mensen te vinden die betalend lid worden en verantwoordelijkheid nemen voor het onderhoud van een clubgebouw, het coachen van een jeugdteam, het bemensen van de bar, et cetera. En consumenten stellen hogere kwaliteitseisen; aan de dienstverlening, aan de accommodatie, aan het personeel (ook als dat vrijwilligers zijn) en aan de toegankelijkheid. Opmerkelijk is dat de markt relatief snel inspeelt op de gewijzigde verhoudingen. Overheden blijven daarbij (te?) lang in de achterhoede. Het kost hen aanzienlijk meer tijd om zich aan te passen en een andere positie in te nemen in het nieuwe krachtenveld. GEWIJZI GDE TI JDS BEST E DING Mensen die werken zijn overdag niet, of in ieder geval minder, thuis en hebben vaak minder tijd voor vrijwilligerswerk. Dat leidt voor de thuisblijvers in dorpen en stadswijken in de praktijk de ouderen tot een minder levendige en daardoor vaak als minder prettig ervaren leefomgeving. Ook blijft er minder tijd over om als vrijwilliger mee te werken aan de instandhouding van verenigingen en maatschappelijke voorzieningen. 12

15 WERELDWIJD 24/7 Dankzij de digitalisering kunnen we thuis winkelen, informatie opvragen en, met de sociale media, wereldwijd contacten onderhouden. De boodschappen worden thuisgebracht, we zijn weer geïnformeerd, we kunnen ons werk doen en we maken deel uit van een gemeenschap. Voor veel mensen is internet een basisvoorziening, net als water en elektriciteit 8. Door de toegenomen mogelijkheden van de digitale snelweg is de behoefte aan snelle internetverbindingen sterk toegenomen; bij zowel bedrijven als particulieren. Velen kunnen niet meer zonder. De aanwezigheid van snel internet maakt een leefomgeving aantrekkelijker en toegankelijker. Groningse allianties tegen verloedering In Groningen hebben bedrijfsleven, gemeenten, bankwezen, en een woningcorporatie elkaar gevonden in een nieuw systeem van ruilverkaveling. Daarin worden corporatiebezit en particulier bezit onderling verbonden. De slechtste woningen en winkels worden opgekocht, gesloopt of opgeknapt. De eigenaren kunnen de opgeknapte woning terug huren of terug kopen met een tweede (goedkope) hypotheek. In geval van sloop moet uiteraard andere huisvesting worden gezocht. Particulieren krijgen geen extra voordeel. Hun waardesprong wordt vertaald in een hogere huur of in een nieuwe hypotheek. Natuurlijk is digitalisering geen oplossing voor alle problemen die voortvloeien uit de krimpproblematiek. Het kan echter wel helpen. Tenminste, voor wie er mee om kan gaan. Voor wie de aansluiting op de ict-ontwikkelingen heeft gemist, laag opgeleid en/of laaggeletterd is, wordt de wereld in een dorp of wijk steeds kleiner. Meer informatie: gemeente Vlagtwedde en gemeente Stadskanaal 8 Lees ook het blog van prof.dr. D. Strijker: Zonder snel internet loopt het platteland leeg. 13

16 10 AANBEVELINGEN K ijkend naar de maatschappelijke ontwikkelingen en de gevolgen ervan voor het leven in kleine dorpen en stadswijken komt de Werkgroep Leefbaarheid en Voorzieningen tot tien aanbevelingen. Daarbij realiseren wij ons, dat wij daarmee niet alle kansen en bedreigingen van krimp uitputtend benoemd en behandeld hebben. Echter, omwille van de duidelijkheid en de leesbaarheid hebben wij ons beperkingen opgelegd. Wij hebben er daarom voor gekozen om die punten in dit positionpaper op te nemen, die wij van wezenlijk belang achten in het kader van het leefbaarheidvraagstuk. DE 10 Het behouden en/of vergroten van de leefbaarheid van een dorp of stadswijk gaat over het realiseren van een aanvaardbaar niveau op de volgende vijf domeinen: de verzorgingssituatie: het voorzieningenniveau inclusief openbaar vervoer; de woonsituatie: de kwaliteit van de woning en (het imago van) de leefomgeving; de onderwijs- en werksituatie: de aanwezigheid en toegankelijkheid van scholen en bedrijven; het sociale klimaat: de kunst van het samenleven, de sociale veiligheid, de kwaliteit van de woonomgeving; de bestuurlijke omgeving: de toegankelijkheid, attitude en werkwijze van politiek bestuur en het gemeentelijke apparaat. Terugblikkend op de twee hoofdstukken waarin de maatschappelijke ontwikkelingen en de gevolgen ervan in krimpgebieden zijn beschreven, komen wij tot de volgende tien aanbevelingen. 1. Onderken dat het een krimpregio is! 2. Ontwikkel als gemeentelijke en provinciale overheden samen met maatschappelijke partners, bedrijven en burgers een integrale langetermijnvisie op leefbaarheid en voorzieningen. Doe dat in relatie tot de demografische veranderingen krimp, ontgroening en vergrijzing. 3. Krimpvraagstukken hebben raakvlakken met een groot aantal beleidsterreinen, zoals infrastructuur, accommodaties, onderwijs, spreiding van voorzieningen, zorg, maatschappelijke ondersteuning, welzijn en vrijwilligerswerk. Stel dus niet alleen een Woon-, Accommodatieen Vervoerplan op, maar ook een Leefbaarheidplan. Zorg er tijdig voor dat vraag en aanbod met elkaar in overeenstemming komen. 4. Lever maatwerk. Kijk naar de specifieke eigenschappen van de afzonderlijke dorpen en wijken en sluit daarop aan. Ken uw dorp/wijk! En monitor de ontwikkelingen voortdurend. 5. Denk niet in tegenstellingen ('wij' en 'zij'), maar in overeenkomsten; sluit partnerschappen en allianties met alle denkbare partijen op lokaal en regionaal niveau. 6. Betrek de burgers in het hele traject, van visieontwikkeling tot en met realisatie. Benut daarbij de enthousiasmerende burgerinitiatieven die er al zijn. Benut hun achterban om meer draagvlak te verwerven. Ondersteun en begeleid hen, waar nodig, op hun zoektocht naar partners en bij de realisatie van samenwerkingsverbanden. 7. Werk aan toekomstperspectieven voor iedereen; jong en oud, arm en rijk, werkenden en niet-werkenden, meer en minder mobielen. 8. Ontwikkel optimale ict-voorzieningen en faciliteer cursussen voor hen die dat nodig hebben. De toegankelijkheid en het gebruik ervan zijn van levensbelang voor een blijvende aansluiting, van jong en oud, op de hedendaagse maatschappij. 14

17 9. Wees flexibel in denken en doen. Er is niet één oplossing en sommige oplossingen staan haaks op algemeen geldende regels en richtlijnen, processen en procedures. 10. Investeer in mensen, in tijd, in geld en in experimenten (h)erken kansen, zorg voor draagvlak, faciliteer de voorbereiding en de realisatie. Streef ernaar een koploper te zijn! 15

18 TENSLOTTE D e werkgroep wil met deze publicatie een bijdrage leveren aan de verdieping van de kennis over de vele facetten van de leefbaarheid als gevolg van demografische krimp. In een eerder stadium heeft zij hieraan al een bijdrage geleverd aan de Voortgangrapportage Krimp 2011 van het ministerie van Binnenlandse Zaken voor het Kabinet. Dit positionpaper wordt in het najaar van 2011 breed verspreid en kan worden gebruikt voor de overdracht van kennis in allerlei settingen, zoals discussiebijeenkomsten, conferenties, beleidsessies, et cetera. De werkgroep hoopt én verwacht daarmee partijen en individuen, vanuit welke (start)positie dan ook, een breder perspectief te bieden op het leefbaarheidvraagstuk. En tot slot willen wij van deze gelegenheid gebruik maken om iedereen te attenderen op het digitale platform rondom het thema krimp: Van meer naar beter. Wij vragen en geven actief participerend en door management-by-speech blijvend aandacht aan de kwalitatief hoogwaardige invulling van deze website. Tekst alleen geeft namelijk nog geen inhoud. Pas in hun context krijgen woorden en zinnen betekenis. Wij nodigen u hierbij nadrukkelijk uit om deze klus met ons te klaren. De Werkgroep Leefbaarheid en Voorzieningen 16

19 Leefbaarheid is de subjectieve waardering van bewoners voor hun leefsituatie. Voorzieningen geven een positieve impuls aan deze waardering. Krimp is een transitievraagstuk. Vroeger was het goed. Nu gaat het minder. Straks gaat het weer beter. Kwetsbare regio s en kwetsbare mensen ervaren de gevolgen het sterkst. KRIMP MAAKT KWETSBAAR Krimp heeft gevolgen voor de leefbaarheid. Beroepsbevolking is van vitaal belang. Relatief veel ouderen en weinig jongeren relatief snelle afname van voorzieningen. Een evenwichtig samengestelde bevolking vangt de gevolgen van krimp beter op. Niemand ervaart de gevolgen van krimp op dezelfde manier. Er is geen blauwdruk voor verbetering van de leefbaarheid. Leefbaarheid = mensenwerk = maatwerk. Iedere gemeenschap zet zich op een andere manier in voor behoud van z n leefbaarheid. LEEFBAARHEID = MENSENWERK Scholen moeten goed bereikbaar zijn. Samenwerken en samengaan dragen bij aan kwaliteit en bereikbaarheid. Openbaar vervoer wordt bepaald door de vraag én bereidheid van mensen daaraan bij te dragen. Organiseer het in relatie tot de bereikbaarheid van voorzieningen en activiteiten. KWALITEIT GAAT VOOR KWANTITEIT Kwaliteit en bereikbaarheid gaan voor kwantiteit en directe beschikbaarheid. Winkels blijven als mensen dat willen stand alone of in combinatie met andere organisaties en voorzieningen. Verenigingen kunnen overleven als zij aansluiting vinden bij de eisen van hun veranderende leden.

20 het nieuwe Positionpaper over leefbaarheid en voorzieningen in krimpgebieden Tekst: Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling, Werkgroep Voorzieningen en Leefbaarheid Vormgeving: Sjoerd de Vos, Biblioservice Gelderland Productie: Document Production Center, Biblioservice Gelderland Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling Werkgroep Leefbaarheid en Voorzieningen September 2011

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Van realiseren naar optimaliseren Open atelier, Grip op sport. Margot Icking, Hospitality Consultants 23 september 2010

Van realiseren naar optimaliseren Open atelier, Grip op sport. Margot Icking, Hospitality Consultants 23 september 2010 Van realiseren naar optimaliseren Open atelier, Grip op sport Margot Icking, Hospitality Consultants 23 september 2010 Agenda Van realiseren naar optimaliseren: een nieuwe koers in het accommodatiebeleid

Nadere informatie

Kleine scholen en leefbaarheid

Kleine scholen en leefbaarheid Kleine scholen en leefbaarheid Een samenvatting van de resultaten van een praktijkonderzoek onder scholen en gemeenten in Overijssel over de toekomst van kleine scholen in relatie tot leefbaarheid Inleiding

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

4 doelstellingen. Woon- en Leefbaarheidsmonitor 2013. Belangrijkste uitkomsten. Beter leven met minder mensen. Over het Woon- en Leefbaarheidplan

4 doelstellingen. Woon- en Leefbaarheidsmonitor 2013. Belangrijkste uitkomsten. Beter leven met minder mensen. Over het Woon- en Leefbaarheidplan Woon- en Leefbaarheidsmonitor 2013 Belangrijkste uitkomsten Beter leven met minder mensen Dat is het uitgangspunt van het Woon- en Leefbaarheidplan Eemsdelta. Om te kijken hoe de regio zich ontwikkeld

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Strategische visie. van de Drentse bibliotheken 2012-2015

Strategische visie. van de Drentse bibliotheken 2012-2015 Strategische visie van de Drentse bibliotheken 2012-2015 Al deze veranderingen hebben ingrijpende gevolgen De bibliotheken in Drenthe krijgen te maken met bezuinigingen en veranderende politieke opvattingen.

Nadere informatie

Onbekommerd wonen in Breda

Onbekommerd wonen in Breda Onbekommerd wonen in Breda Verslag van de aanpak GWI 1998-2015 Geschikt Wonen voor Iedereen 2 Aanleiding In Nederland is sprake van een dubbele vergrijzing. Het aantal ouderen neemt flink toe en ze worden

Nadere informatie

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL Inhoudsopgave: Voorwoord... 1 1. Visie: door KANTELING in BALANS...2 1.1 De kern: Eigen kracht en medeverantwoordelijkheid

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen

Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen Groningen, 1 maart 2011 Persbericht nr. 34 Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen SPECIALE AANDACHT VOOR KRIMPGEBIEDEN EN VOOR JEUGD De Groninger bevolking groeit nog door tot 2020, en

Nadere informatie

Brabantse Dorpen. Frans Thissen. en de veranderingen van binding en identiteit UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM

Brabantse Dorpen. Frans Thissen. en de veranderingen van binding en identiteit UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM en de veranderingen van binding en identiteit Frans Thissen Afdeling Geografie, Planologie en Internationale Ontwikkelingsstudies Het verhaal van Brabant Veranderende dorpen Oebele van Zuilen: (over de

Nadere informatie

Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van.

Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van. Presentatie d.d. 23/4/2013 Huis van de Buurt Huis van. Logo Huis van de Buurt Caroline van Gessel, coördinator Huis van de Buurt St. Zorgcentra de Betuwe Stel U wordt nu geboren, hoe zou u de zorg en welzijn

Nadere informatie

Bijlage 1 Vragenlijst websurvey

Bijlage 1 Vragenlijst websurvey Bijlage 1 Vragenlijst websurvey Wmo monitor 2011 - uw organisatie Vraag 1 Welk type organisatie vertegenwoordigt u? (meerdere antwoorden mogelijk) Professionele organisaties Welzijnsorganisatie Vrijwilligerscentrale

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Resultaten Samen Anders gemeente Bronckhorst 9 oktober 2013

Resultaten Samen Anders gemeente Bronckhorst 9 oktober 2013 Resultaten Samen Anders gemeente Bronckhorst 9 oktober 2013 Wat merk je? - rust - leegstand van huizen, winkels en buitengebied - functies verdwijnen uit dorpen - veel praat bijeenkomsten - burgen bevragen,

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Het is belangrijk dat kinderen al jong kennis maken met bedrijven en beroepen. Roefelen maakt dat mogelijk. De in 2011 opgerichte

Nadere informatie

*ZE9E061ECF3* Raadsvergadering d.d. 19 februari 2015

*ZE9E061ECF3* Raadsvergadering d.d. 19 februari 2015 *ZE9E061ECF3* Raadsvergadering d.d. 19 februari 2015 Agendanr.. Aan de Raad No.ZA.14-31083/DV.15-441, afdeling Ruimte. Onderwerp: Woonvisie 2014-2030 Sellingen, 12 februari 2015 Algemeen Deze Woonvisie

Nadere informatie

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren,

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015 Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Wanneer we kijken naar de wereld om ons heen, dan beseffen we hoe rijk gezegend we zijn met de omgeving waarin we

Nadere informatie

GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID

GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID GEMEENTERAADSVERKIEZINGEN 2014 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID In maart 2014 zijn er weer gemeenteraadsverkiezingen. Politieke partijen schrijven daarvoor hun verkiezingsprogramma

Nadere informatie

MIDDEN TUSSEN DE MENSEN SPORT EN RECREATIE MOBILITEIT EN BEREIKBAARHEID.

MIDDEN TUSSEN DE MENSEN SPORT EN RECREATIE MOBILITEIT EN BEREIKBAARHEID. MIDDEN TUSSEN DE MENSEN De uitgangspunten van het CDA Koggenland zijn helder: je wilt werken voor je brood, je ziet om naar elkaar en je laat de wereld knap achter voor je kinderen. Het CDA staat voor

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015

PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015 PROVINCIALE VERKIEZINGEN 2015 AANDACHT VOOR VITALE KLEINE KERNEN IN TOEKOMSTIG GEMEENTELIJK BELEID In maart 2015 zijn er provinciale verkiezingen. In de provinciale verkiezingsprogramma s mogen de speerpunten

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Samenvatting reactienota

Samenvatting reactienota Samenvatting reactienota 1. De provincie concentreert zich op bovenlokale schaal op de ontwikkeling van de regio. De provincie draagt dus financieel niet meer bij in lokale projecten. - het onderscheid

Nadere informatie

De bieb in De buurt 2

De bieb in De buurt 2 De bieb in de buurt 2 Inleiding De bibliotheek is een plek waar kennis, informatie, mooie verhalen en inspiratie voor het oprapen liggen. De bibliotheek dient als trefpunt in de buurt. Het is een plek

Nadere informatie

Inleiding. Doelen en uitgangspunten van het gemeentebestuur

Inleiding. Doelen en uitgangspunten van het gemeentebestuur Inleiding TRILL is een methodiek die de verantwoordelijkheden en de te leveren prestaties van betrokken partijen in kaart brengt. Zo moet de ambtenaar de beleidsdoelstellingen die door het gemeentebestuur

Nadere informatie

Wonen, Zorg en Maatschappelijk Vastgoed. Gerard Koster VNG

Wonen, Zorg en Maatschappelijk Vastgoed. Gerard Koster VNG Wonen, Zorg en Maatschappelijk Vastgoed Gerard Koster VNG Opbouw presentatie 1. Ontwikkelingen 2. Opgaven regionaal/lokaal 3. Samenwerking 4. Voorbeelden 5. Vragen aan u 1. Ontwikkelingen Extramuralisering:

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Colofon. Almeerse Scholen Groep. Koersplan maart 2015

Wat gaan we doen? Colofon. Almeerse Scholen Groep. Koersplan maart 2015 Colofon De uitgebreide versie van het ASG Koersplan 2015-2018 kunt u vinden op www.almeersescholengroep.nl. Dit is een uitgave van de Almeerse Scholen Groep. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

Nadere informatie

Geachte lezer, Anne-Corine Schaaps directeur

Geachte lezer, Anne-Corine Schaaps directeur Geachte lezer, Fijn dat u even tijd neemt om kortweg kennis te maken met het beleid van stichting Welcom. Door het beleid voor de komende vier jaren te omschrijven, laat Welcom zien wat ze in de samenleving

Nadere informatie

naar een nieuw Wmo-beleidsplan

naar een nieuw Wmo-beleidsplan naar een nieuw Wmo-beleidsplan gemeente Cranendonck extra Commissievergadering 26 april 2011 Ruud Vos Naar een nieuw Wmo-beleidsplan voor Cranendonck trends en ontwikkelingen bestuursakkoord Rijk en VNG

Nadere informatie

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s Erfgoed als krachtvoer Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s U wilt nieuw leven blazen in uw dorp, stad of regio? Als alles tegen zit, is er altijd nog het erfgoed. Het DNA van het

Nadere informatie

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Jan Dirk Gardenier 17 april 2015 Lokale verschillen in leefbaarheid veel gesloten platteland Economie is afhankelijk van ruimtelijke gebiedsontwikkeling en de

Nadere informatie

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven Het Katwijkse Sportweetje Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven digitale nieuwsbrief voor het verenigingsleven editie 2015.1 klik en lees het artikel van uw interesse volg

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Ruimtelijke

Nadere informatie

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken.

Deze laatste begroting van de huidige bestuursperiode nodigt uit tot vooruitkijken. Geacht college, raad en toehoorders, Ik wil graag beginnen met een compliment voor deze begroting, die naar het schijnt in een bijzonder korte tijd is opgesteld. En daarnaast voor de uiterst overzichtelijke

Nadere informatie

Buurthuizen en activiteiten

Buurthuizen en activiteiten Invalshoek: een wijkbudget voor activiteiten We stoppen met de financiering van (een gedeelte van) de huidige activiteiten in de wijk en stellen per wijk een budget beschikbaar voor initiatieven van inwoners

Nadere informatie

Aanvullende beleidsdocumenten. Rijksbeleid Wet maatschappelijke ondersteuning

Aanvullende beleidsdocumenten. Rijksbeleid Wet maatschappelijke ondersteuning Aanvullende beleidsdocumenten Onderstaande teksten zijn een aanvulling op Hoofdstuk 3 uit de Toelichting van het bestemmingsplan. Het zijn samenvattende teksten die betrekking hebben op beleidsdocumenten

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2013

Visiedocument en Activiteitenplan 2013 Visiedocument en Activiteitenplan 2013 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

SOC bijeenkomst, 26 november 2014

SOC bijeenkomst, 26 november 2014 1 Stijlvol Ouder Jeannette Dijkman Anders kijken naar ouder worden Onderzoek, marketing, communicatie, seniorenmakelaar Inhoud: Algemene trends en toekomstperspectief Demografische ontwikkelingen De nieuwe

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

1 1 111 1 1 11 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1111 111 Ons kenmerk: 2013/280201

1 1 111 1 1 11 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1111 111 Ons kenmerk: 2013/280201 1 1 111 1 1 11 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1111 111 Ons kenmerk: 2013/280201 N Visie op hoofdlijnen op het 1 gebruik van buurthuizen Betere bezetting van accommodaties, meer zelfstandige buurthuizen en minder gesubsidieerde

Nadere informatie

Voortzetting van de subsidieregeling

Voortzetting van de subsidieregeling Voortzetting van de subsidieregeling De huidige regeling Leefbaarheid en Gemeenschapsvoorzieningen is zo succesvol dat deze recht doet aan continuering. De 60 aanvragen bij de laatste tranche van deze

Nadere informatie

Voor het eerst neemt vrije tijd niet meer af

Voor het eerst neemt vrije tijd niet meer af Voor het eerst neemt vrije tijd niet meer af Hoe gaan Nederlanders met hun tijd om? vraagt het Sociaal en Cultureel Planbureau zich af in het laatste rapport over het vijfjaarlijkse Tijdsbestedingsonderzoek.

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

Enquête Nieuwe Dorpsvisie Bantega

Enquête Nieuwe Dorpsvisie Bantega Enquête Nieuwe Dorpsvisie Bantega In het najaar van 2014 heeft het bestuur van Plaatselijk Belang Bantega een werkgroep samengesteld die de opdracht heeft gekregen om een nieuwe Dorpsvisie op te stellen.

Nadere informatie

WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen

WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen STRATEGISCHE VISIE BBOG zomer 2010 WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen 1. BBOG Het BBOG staat voor Buurtcentra Besturen

Nadere informatie

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6 Index 1. Waar komen we vandaan? 1 2. Waar gaan we naartoe? 2 2.1 Missie 2 2.2 Visie 2 2.3 Doelstellingen 3 2.4 Strategie 4 2.4.1 Organisatie 4 2.4.2 Aanbod 4 2.4.3 Maatschappelijk rolmodel 4 2.4.4. Marketing

Nadere informatie

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Sittard-Geleen Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk

Nadere informatie

Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen

Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen Sociale wijkteams en wijkpilots in Nijmegen Budgetaanvraag NIM - Tandem Linda Jansen ZZGzorggroep Els Bremer projectbureau MAAT Opzet van deze workshop Introductie : hoe transformeren Korte aftrap: wat

Nadere informatie

NOTITIE DORPSHUIZEN HSZ

NOTITIE DORPSHUIZEN HSZ NOTITIE DORPSHUIZEN HSZ 1. INLEIDING 1.1 Aanleiding In het plan van aanpak voor de gemeentelijke herindeling is in bijlage 1 Handreiking onder het hoofdstuk Beleid vermeld dat de stuurgroep bij ontwikkeling

Nadere informatie

Belanghoudersbijeenkomst

Belanghoudersbijeenkomst V e r s l a g Belanghoudersbijeenkomst Donderdag 17 november was u met ruim 30 andere genodigden aanwezig bij de belanghoudersbijeenkomst van Woningstichting Bergh. Een bijeenkomst waarbij wij graag twee

Nadere informatie

Stellingen Provinciale Staten

Stellingen Provinciale Staten Stellingen Provinciale Staten Thema s en onderwerpen Toelichting... 2 Algemene informatie... 3 Thema: Economie... 3 1.1 Samenwerking Duitsland *... 3 2.1 Landbouw... 3 3.1 Recreatie en toerisme... 4 Thema

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse

Nadere informatie

Waardering van voorzieningen, vervoer en werk

Waardering van voorzieningen, vervoer en werk Waardering van voorzieningen, vervoer en werk Burgerpeiling Woon- en Leefbaarheidsmonitor Eemsdelta 2015 Een afname van het inwoneraantal heeft gevolgen voor het voorzieningenniveau. Er zal immers niet

Nadere informatie

Via de wijk aan het werk

Via de wijk aan het werk Via de wijk aan het werk Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en sport.

Nadere informatie

LEADER Kempenland. Samen investeren in een leefbaar platteland

LEADER Kempenland. Samen investeren in een leefbaar platteland LEADER Kempenland Samen investeren in een leefbaar platteland Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling; Europa investeert in zijn platteland Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling;

Nadere informatie

Beperkt leerlingdaling de middelbare school keuze op het platteland?

Beperkt leerlingdaling de middelbare school keuze op het platteland? Beperkt leerlingdaling de middelbare school keuze op het platteland? Middelbare scholieren op het Friese platteland leggen grotere afstanden af naar school dan leerlingen uit de stad. Hoe overbruggen ze

Nadere informatie

Krimp Prognose 2010-2025

Krimp Prognose 2010-2025 Provincie: (Stads)regio gemeenten: Limburg Profiel gemeente: Maastricht Zuid-Limburg: Maastricht, Sittard-Geleen en Heerlen Regio: 35 Aanbod van leegstand Leegstand per stad: Huidige leegstand: aantal

Nadere informatie

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Datum: maart 2015 Afdeling: Samenlevingszaken In- en aanleiding Voor u ligt de startnotitie voor de aankomende beleidsnota van de gemeente

Nadere informatie

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Auteur(s) Datum MOVISIE Wendy Stubbe, Koos Berkelaar, Hanneke Mateman

Nadere informatie

Gemeenten kunnen lokaal kiezen waarom ze voor Sportdorp kiezen en wat ze hierin belangrijk vinden.

Gemeenten kunnen lokaal kiezen waarom ze voor Sportdorp kiezen en wat ze hierin belangrijk vinden. Sportdorpen Limburg Wat is Sportdorp? Sportdorp is een samenwerkingsverband van sportverenigingen en andere lokale partijen in een dorpskern om inwoners vanuit hun eigen behoefte meer en vaker te laten

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

inanciën Onderwijs Wonen Bestuurskracht Welzijn en Handreiking paragraaf demografische ontwikkeling elzijn en zorg Vrije tijd Mobiliteit Ruimte Werken

inanciën Onderwijs Wonen Bestuurskracht Welzijn en Handreiking paragraaf demografische ontwikkeling elzijn en zorg Vrije tijd Mobiliteit Ruimte Werken Handreiking paragraaf demografische ontwikkeling onen Bestuurskracht Welzijn en zorg Vrije tijd Mobiliteit Ruimte erken Financiën Onderwijs Wonen Bestuurskracht elzijn en zorg Vrije tijd Mobiliteit Ruimte

Nadere informatie

Nog steeds in. Helmond 77%

Nog steeds in. Helmond 77% De trends volgens de Helmonders Bijlage 4 Resultaten enquête Stadspanel Onderzoek en Statistiek Gooitske Marsman Augustus 2011 Inleiding Helmond heeft een start gemaakt met het project dat uiteindelijk

Nadere informatie

Startnotitie leefomgeving Goeree Overflakkee

Startnotitie leefomgeving Goeree Overflakkee Startnotitie leefomgeving Goeree Overflakkee 1. Aanleiding Tijdens gesprekken met raadsleden, bij auditcommissies en in beleidsdocumenten is de afgelopen jaren direct en indirect het thema krimp van de

Nadere informatie

Nr. 2012/193 28 november 2012 ISSN: 0920-069X HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nr. 2012/193 28 november 2012 ISSN: 0920-069X HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Provinciaal Blad Nr. 2012/193 28 november 2012 ISSN: 0920-069X HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Wijziging regels subsidieverstrekking Leefbaarheid en gemeenschapsvoorzieningen

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken 111

Het Nieuwe Werken 111 Het Nieuwe Werken 111 Inleiding Het Nieuwe Werken De laatste jaren heeft Het Nieuwe Werken zich sterk ontwikkeld en veel bekendheid gekregen. Maatschappelijke ontwikkelingen als files, de balans tussen

Nadere informatie

Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente

Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente In opdracht van: Versie: augustus 2008 Maatschappelijke Onderneming B+ Organisatie van bijzondere Buurtsuper locaties in Twente Inleiding Op 5 oktober

Nadere informatie

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245.

Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245. Stichting Present Sneek 06-49 63 20 59 info@stichtingpresent-sneek.nl www.stichtingpresent.nl/sneek Rabobank 15.02.60.245 Jaarplan 2014 INHOUD 1 KORTE BESCHRIJVING PRESENT 2 ALGEMENE DOELSTELLING 2 2

Nadere informatie

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/ 2 Wonen De gemeente telt zo n 36.000 inwoners, waarvan het overgrote deel in de twee kernen Hellendoorn en Nijverdal woont. De woningvoorraad telde in 2013 zo n 14.000 woningen (exclusief recreatiewoningen).

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 Probleemwijken Groot aandeel sociale huurwoningen Slechte kwaliteit woonomgeving Afname aantal voorzieningen Toename asociaal gedrag Sociale en etnische spanningen

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

Gezond meedoen in Stein. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Stein. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Stein Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk op gezondheid

Nadere informatie

Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen

Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen Op 24 september werden de koopstromen 2015 van Oost- Nederland gepresenteerd door het onderzoeksbureau

Nadere informatie

Zienn gaat verder. Jaarplan 2014

Zienn gaat verder. Jaarplan 2014 Zienn gaat verder Jaarplan 2014 Een verhaal heeft altijd meer kanten. Zeker de verhalen van de mensen voor wie Zienn er is. Wij kijken naar ál die kanten. Kijken verder. Vragen verder. Gaan verder. Zo

Nadere informatie

Thema maatschappelijke participatie

Thema maatschappelijke participatie Naam organisatie Jongerenvereniging KPJ Limburg 1. Activiteitnaam (en nummer) LimburgPaviljoen 2. Korte omschrijving Jongeren hebben verfrissende ideeën en weten hoe ze andere jongeren kunnen enthousiasmeren.

Nadere informatie

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s!

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! ACTIEF VOOR Sportorganisaties Maatschappelijke organisaties Onderwijs Overheden Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! De drie D s Drie transities in het sociale domein:

Nadere informatie

Welzijn en (gezondheids)zorg

Welzijn en (gezondheids)zorg Hoofdstuk 14 Welzijn en (gezondheids)zorg 14.1 Inleiding Een belangrijke doelgroep voor het welzijns- en zorgbeleid zijn de ouderen. Dit hoofdstuk begint daarom met het in kaart brengen van deze groep

Nadere informatie

Op Pad! Reflexen doorbreken om in te kunnen spelen op de demografische veranderingen in Zeeland

Op Pad! Reflexen doorbreken om in te kunnen spelen op de demografische veranderingen in Zeeland Op Pad! Reflexen doorbreken om in te kunnen spelen op de demografische veranderingen in Zeeland Presentatie voor Vereniging van Kleine Kernen in Noord-Brabant, 11 en 18 november Zeeland: Krimp en bewustwording

Nadere informatie

Ondernemersplan 3NE. 3NE onderweg naar langer wonen in welvaart en welzijn. 1. Wat wil 3NE betekenen a. Missie b. Visie c. Waarden en ambities

Ondernemersplan 3NE. 3NE onderweg naar langer wonen in welvaart en welzijn. 1. Wat wil 3NE betekenen a. Missie b. Visie c. Waarden en ambities Ondernemersplan 3NE 3NE onderweg naar langer wonen in welvaart en welzijn 1. Wat wil 3NE betekenen a. Missie b. Visie c. Waarden en ambities 2. De wereld waarin 3NE werkt a. Ontwikkelingen in de samenleving

Nadere informatie

Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar!

Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar! Wmo prestatieveld 4? Goed voor Elkaar! Waarom Goed voor Elkaar? In de Wmo (Wet Maatschappelijke Ontwikkeling) is in prestatieveld 4 vastgelegd dat u als gemeente verantwoordelijk bent voor de ondersteuning

Nadere informatie

Startdia met foto Ruimte. De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector

Startdia met foto Ruimte. De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector Startdia met foto Ruimte De toekomst van Amersfoort centrum & de rol van de vastgoedsector Wie ben ik? Stefan van Aarle: Adviseur Retail & Centrummanagement Coördinator Platform Binnenstadsmanagement Organisatie

Nadere informatie

Verhuisplannen en woonvoorkeuren

Verhuisplannen en woonvoorkeuren Verhuisplannen en woonvoorkeuren Burgerpeiling Woon- en Leefbaarheidsmonitor Eemsdelta 2015 Bevolkingsdaling ontstaat niet alleen door demografische ontwikkelingen, zoals ontgroening en vergrijzing of

Nadere informatie

Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities.

Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities. N e e r, 2 6 m e i 2 0 1 0 Visie & Beleid Beste lezer, Wij vinden het erg fijn dat u geïnteresseerd bent in onze visie en ambities. Indien u opmerkingen, suggesties of vragen heeft, laat ons dit weten.

Nadere informatie

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden.

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden. Limburg heeft een uniek en veelzijdig cultuuraanbod. Dit komt tot uitdrukking in een enorme verscheidenheid met talloze monumenten, cultureel erfgoed, musea, culturele organisaties, evenementen en een

Nadere informatie

12 Sportbeleidsstukken

12 Sportbeleidsstukken DC 12 Sportbeleidsstukken 1 Inleiding In dit thema bespreken we het overheidsbeleid ten aanzien van sport. We besteden aandacht aan de sportnota Tijd voor Sport. Het ministerie van VWS heeft in 2011 een

Nadere informatie

Samenwerken met sport als maatschappelijke spil in uw dorp!

Samenwerken met sport als maatschappelijke spil in uw dorp! Samenwerken met sport als maatschappelijke spil in uw dorp! Agenda Voorstellen Vragen initiatiefnemers Kader sportverenigingen Trends & ontwikkelingen Aansprekende voorbeelden Evaluatie Voorstellen 3 ICSadviseurs

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2011

Visiedocument en Activiteitenplan 2011 Visiedocument en Activiteitenplan 2011 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Musselkanaal Projectenagenda 2014-2015

Musselkanaal Projectenagenda 2014-2015 Musselkanaal Projectenagenda 2014-2015 Programma Projectenagenda Musselkanaal Dit stuk beschrijft het programma en de projectenagenda van Musselkanaal. Het programma vloeit voort uit de dorpsvisie van

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

Menselijke maat in het landelijk gebied

Menselijke maat in het landelijk gebied Menselijke maat in het landelijk gebied Menselijke maat in het landelijk gebied Mensen maken het landelijk gebied. Het zijn juist de trotse en betrokken bewoners die zorgen voor een landelijk gebied dat

Nadere informatie

Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten; woondroom voor betrokken burgers

Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten; woondroom voor betrokken burgers Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten; woondroom voor betrokken burgers Providentia als nieuw dorp: Burgerschap voor cliënten woondroom voor betrokke Op Providentia in Sterksel wonen mensen

Nadere informatie

Reacties op bevolkingsdaling

Reacties op bevolkingsdaling Reacties op bevolkingsdaling Wim Derks Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, Universiteit Maastricht en Etil www.bevolkingsdaling.nl w.derks@beoz.unimaas.nl 1 Inhoud 1996-2006 Structurele bevolkingsdaling

Nadere informatie