Februari Kempen Insight. De wind mee. Nieuwe dynamiek door schalietechniek. De uitdaging van het komen tot de juiste onroerendgoedmix

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Februari 2014. Kempen Insight. De wind mee. Nieuwe dynamiek door schalietechniek. De uitdaging van het komen tot de juiste onroerendgoedmix"

Transcriptie

1 Februari 2014 Kempen Insight De wind mee De uitdaging van het komen tot de juiste onroerendgoedmix 2 7 Nieuwe dynamiek door schalietechniek Kwartaalupdate waarderingen: risicopremies dalen, de rente stijgt 3 11

2 2 De wind mee De negatieve effecten van balansherstel in de westerse wereld nemen langzaam af. Consumenten, banken en overheden krijgen hun huis steeds meer op orde. Ook de druk van belastingverhogingen en bezuinigingen zal wegebben. Daarnaast zal de stijging van huizenprijzen een positief effect hebben. Vooral in de VS, Engeland en Ierland stijgt de waarde van het onderpand. In landen als Spanje en Nederland lijkt de huizenmarkt dichtbij het dieptepunt, terwijl in Duitsland huizenprijzen een aantal jaren geleden reeds begonnen aan een langdurige opmars. Terwijl de structurele tegenwind van de afgelopen vijf jaar langzaam aan kracht afneemt, zal de structurele rugwind in de wereldeconomie de komende jaren toenemen. De positieve impact van schaliegas, robotisering en inhaalinvesteringen is niet te onderschatten. Groei, inflatie en rente zullen mede hierdoor de komende jaren langzaam normaliseren. Concreet betekent dit dat de 10-jaars rente in Duitsland en de VS de komende 18 maanden zal oplopen naar 3,5% respectievelijk 4,5%. Deze veilige havens zijn de afgelopen jaren zo overbevolkt geraakt, dat het liggeld nog steeds veel te hoog is. Het tempo waarin deze prijzen normaliseren, hangt af van het beleid van de Fed en de ECB en daarmee vooral van de kracht van de Amerikaanse economie. Wij verwachten een flinke verdere groei in 2014, waarbij een groei boven de 3% waarschijnlijk is. Voor aandelenmarkten is de hamvraag hoeveel van dit herstel reeds verdisconteerd is in de koersen. Wall Street heeft in onze optiek al een flinke voorschot genomen. Europese beurzen en opkomende landen, daarentegen, hebben nog behoorlijk wat opwaarts potentieel. Wij verwachten dat aandelen ook in 2014 beter zullen presteren dan staatsobligaties maar met een kleinere marge en aanzienlijk meer volatiliteit dan vorig jaar. Door minder margin of safety in de waardering van Amerikaanse aandelen is er weinig ruimte voor tegenvallers in winsten en rente. Een dynamisch allocatiebeleid blijft dan ook zeer gewenst. Lars Dijkstra Chief Investment Officer Vragen?

3 3 Nieuwe dynamiek door schalietechniek De winning van olie en gas met behulp van schalietechniek betekent een revolutie voor de energiemarkt. De VS hebben zich in een paar jaar tijd tot de grootste gasproducent van de wereld ontwikkeld. Het toepassen van schalietechniek is een omstreden onderwerp. De komende 10 jaar is de schalierevolutie positief voor de internationale concurrentiepositie van de VS en dit succes zal moeilijk te evenaren zijn door andere landen. In dit artikel beperken we ons tot de econo mische betekenis van de schalierevolutie en wat dit betekent voor de rendementsvooruitzichten van de verschillende beleggingscategorieën. u Economische rugwind vanuit de VS De schalierevolutie zorgt via verschillende kanalen voor een positieve economische impuls. Allereerst dalen de energieprijzen significant door het snel stijgende aanbod. Dit levert een belangrijke kostenbesparing op voor Amerikaanse huishoudens; het effect voor de consument wordt berekend op een $ extra besteedbaar gezinsinkomen. 1 Lagere energiekosten hebben een positief effect op marges. Per saldo verwachten wij dat de economie in de VS de komende vijf jaar met 0,5% extra zal groeien als gevolg van de rugwind door schaliewinning. Deze groei is het gecombineerde resultaat van productiviteitswinst, nieuw gecreëerde banen door de 1 IHS America s new energy future: the unconventional oil and gas revolution and the US economy, Volume 3: a manufacturing Renaissance, September 2013, John W. Larson & Richard F. Fullenbaum.

4 4 ontwikkeling van een innovatieve industrie, een afnemend handelstekort en sterk stijgende belasting opbrengsten. De jaarlijkse toename van de belastingop brengsten voor de Amerikaanse overheid wordt berekend op $ 74 miljard. 1 Een ander positief effect is dat de VS door het teruglopende handelstekort minder afhankelijk wordt van buitenlands kapitaal. Daarnaast daalt de uitstoot van C0 2 hard door zowel het toenemende gebruik van gas als het sterk groeiend aanbod van duurzaam opgewekte energie. De keerzijde wordt gevonden bij de beleggingscategorie grondstoffen. De marktprijzen van diverse grondstoffen zijn nauw met elkaar verbonden. Dit betekent dat nieuw aanbod van grondstoffen het algemene prijsniveau van grondstoffen zal drukken. Deze dalende grondstofprijzen zijn van invloed op landen die veel grondstoffen exporteren. Door de lagere opbrengst zien deze landen hun handelsbalans verslechteren. Dat verhoogt het landenrisico, waardoor valuta s, obligaties en aandelen uit die landen onder druk komen te staan. Het gaat hier om een aantal opkomende landen. u De VS op voorsprong De effecten van de schalierevolutie verspreiden zich over de hele wereld. In het kielzog van de hogere economische groei in de VS verbeteren ook de groeivooruitzichten voor andere landen en deze realiseren, zij het in mindere mate, een kostenbesparing op hun energierekening met lagere inflatiedruk tot gevolg. Het extra energieaanbod door de schaliewinning zal de beweeglijkheid van energieprijzen verminderen. Een relatief stabielere tot dalende ontwikkeling van energieprijzen is positief voor het producenten- en consumentenvertrouwen. u Vooruitzichten beleggingscategorieën De kennis om olie en gas uit schaliegesteente te persen is sinds de jaren 30 van de vorige eeuw aanwezig. De kosten hiervan waren echter te hoog om het economisch aantrekkelijk te maken. Het duurde tot 1998 toen het George P. Mitchell lukte om gas en olie op een rendabele manier uit schalielagen te winnen door het creëren van kunstmatige scheuren in gesteente (fracking). Op dat moment hadden de VS al langer de wens energieonafhankelijk te worden, zoals ook verwoord door president Bush in december Toen stelde hij dat de grote energiebehoefte de VS afhankelijk De hogere economische groei vertaalt zich in betere vooruitzichten voor aandelen, vooral die van de VS. Energie is een belangrijk kostencomponent in de economie. Dit heeft een positief effect op de winstmarge van het Amerikaanse bedrijfsleven. Zoals reeds vermeld, zal door het ruime aanbod van schalie-energie de volatiliteit van energieprijzen dalen. De inflatie komt op een lager niveau en wordt maakt van instabiele buitenlandse regimes en dat het wenselijk is dat de VS hun afhankelijkheid van buitenlandse energieleveranciers verminderen om zowel de economische als nationale veiligheid te waarborgen. Energiezekerheid is voor de VS van levensbelang en ook economisch relevant. Zo is het Amerikaanse defensieapparaat met een dagelijkse consumptie van vaten olie de grootste energieconsument ter wereld. voorspelbaarder. Op de lange termijn is dat positief voor de waardering van obligaties, waar inflatie een van de belangrijkste risicofactoren is. Figuur 1 op de volgende pagina laat zien dat schaliegasproductie spectaculair is gegroeid. Figuur 2 laat zien dat lage gasprijzen in de VS de vraag naar kolen aanzienlijk drukt. Mede hierdoor is de C0 2 -uitstoot in de VS hard gedaald. 1 IHS America s new energy future: the unconventional oil and gas revolution and the US economy, Volume 3: a manufacturing Renaissance, September 2013, John W. Larson & Richard F. Fullenbaum. 2 President Bush- On the nomination of secretary Bodam 10 december 2004.

5 5 Schaliegasproductie (trillion cubic feet) groeit spectaculair Verleden Verwachtingen Schaliegas Aardgas uit zandgesteente Aardgas uit Alaska Aardgas uit de zee Aardgas als bijproduct van kolen Aardgas als bijproduct van olie Aardgas uit reguliere velden Figuur 1 Bron: EIA, Annual Energy Outlook 2013 Early release Figuur 2 Procentuele verandering verschillende indicatoren voor de VS (periode ) in 2011, een daling van maar liefst 78%. De gasprijs bedraagt nu een zesde van de gasprijs in Japan, waar de gasprijzen in dezelfde periode juist stegen. Dit is een ware impuls voor de economische groei gebleken, terwijl tegelijkertijd de C0 2 -uitstoot is gedaald. De sterke daling van de gasprijs sinds 2008 beperkt zich vooral tot de VS vanwege het regionale karakter van de gasmarkt. De lokale voorraden zijn de belangrijkste prijsbepaler (zie figuur 3). Het extra aanbod in de VS vindt zijn weg niet automatisch naar andere regio s door de hoge opslag- en vervoerskosten. De goedkoopste manier om gas te vervoeren is via pijpleidingen. Echter, pijpleidingen van de VS naar bijvoorbeeld Europa of Japan bestaan niet en zijn kostbaar om aan te leggen. Een andere mogelijkheid om gas te transporteren is door het eerst vloeibaar te maken en vervolgens te verschepen. Dit is op de huidige prijsniveaus voor gas echter economisch niet haalbaar. BNP* Totale energievraag CO 2 -uitstoot Gasvraag Gebruik gas energiecentrales Vraag kolen Gebruik kolen energiecentrales Duurzame energie * op basis van nominale wisselkoersen -15% -10% -5% 0% 5% 10% 15% 20% 25% Tussen heeft de VS de Co2-uitstoot met 7% kunnen terugbrengen door te veranderen van kolen naar gas, het efficiënter opwekken van energie en door de toename in duurzame energie. Bron: International Energy Agency, World Economic Outlook 2012 Het nieuwe energiebeleid van de VS was het startschot voor het aanboren van nieuwe energiebronnen, waarbij meer de nadruk kwam te liggen op duurzame energie en schaliewinning. De gevolgen waren groot. Zo steeg de productie van schaliegas in de VS van een paar procent in 2005 naar 35% van het gastotaal in Deze ontwikkeling was een belangrijke oorzaak van de daling van de gasprijs van $ 9 per Btu in 2008 naar $ 2 per Btu 3 Gasprijzen in de VS, Duitsland, Verenigd Koninkrijk en Japan Figuur Aardgasprijs VS Aardgasprijs Duitsland Aardgasprijs VK Aardgasprijs Japan Door de lage gasprijzen hebben de VS een significant economisch voordeel ten opzichte van andere landen. Energiekosten zijn immers een belangrijk onderdeel van de totale kostenstructuur van een economie. Ook indirect: strategische energiereserves om plotselinge marktver Bron: BP Statistical review of world energy Btu = British Thermal Units.

6 6 storingen te kunnen opvangen zorgen voor een groot kapitaalbeslag. Deze twee factoren zorgen er samen voor dat een verandering in het prijsniveau van energie direct doorwerkt in alle haarvaten van de economie. Een zichtbaar gevolg van de gunstigere concurrentiepositie van de VS is dat productiebedrijven hun activiteiten weer terughalen naar de VS (reshoring). Dit zal de komende tijd extra bijdragen aan de verbetering van de betalingsbalans van de VS. u Schaliesucces VS lastig te evenaren Zo snel als de schalierevolutie zich in de VS de afgelopen 10 jaar heeft verspreid, zo moeizaam zal dit in de rest van de wereld verlopen. Hier is een aantal redenen voor. Allereerst behoren in de VS de bodemschatten in de grond toe aan de (particuliere) eigenaar, terwijl dit in de meeste andere landen de overheid toekomt. Dit heeft als gevolg dat in de VS mensen die betrokken zijn bij schaliewinning zelf direct profiteren, terwijl in Europa dit directe verband ontbreekt. Daardoor profiteren in de schalievelden van Noord-Dakota niet alleen de gasbedrijven van de schalieboom maar ook lokale grondbezitters. De prikkel om dan naar schaliegas en -olie te boren is daardoor groot, terwijl in Europa de direct betrokkenen langer stil zullen staan bij de voor- en nadelen. Daarnaast speelt de infrastructuur een grote rol. Voor het zogenaamde fracken van de schalielagen is veel en zwaar materieel nodig, waaronder vrachtwagens die afrijden om water en zand te leveren. Hierdoor wordt er voor een lange tijd met een hoge intensiteit van het wegennet gebruikgemaakt. Dit vereist de beschikbaarheid van brede en goed onderhouden wegen, die niet te intensief door het overige verkeer worden gebruikt. In gebieden met een hoge bevolkingsdichtheid, zoals Europa is dit een uitdaging, terwijl in veel opkomende landen de infrastructuur in zijn geheel veelal ontbreekt. Een andere belangrijke eigenschap van de VS is de efficiënte werking van de financiële markten gecombineerd met ondernemerschap. De schalierevolutie is vooral ontstaan dankzij innovatieve, lokale bedrijven die zich volledig hebben toegelegd op schalietechnologie. Deze bedrijven zijn in de VS beter in staat om durfkapitaal aan te trekken. Hierdoor zijn er op dit moment meer dan bedrijven actief op het gebied van schaliewinning. De leercurve is daarmee steil en door de stevige concurrentie zullen alleen de meest efficiënte bedrijven overleven. Deze randvoorwaarden zijn uniek voor de VS en moeilijk te kopiëren voor andere landen. In Europa is de gasmarkt echter gefragmenteerd. Overheids-monopolies en een regionale focus maken het concurreren moeilijk, waardoor het prijsmechanisme suboptimaal werkt. Als gevolg hiervan is binnen Europa sprake van grote divergentie in gasprijzen. De drempel om te investeren in schaliewinning blijft hierdoor hoog. u Opmerkelijke bijwerking Het Amerikaanse succes met schaliewinning heeft een opmerkelijke bijwerking. Door de schaliewinning is de prijs van Amerikaanse steenkolen spectaculair gedaald omdat de energiecentrales in de VS massaal overstappen op het goedkopere schaliegas. Deze niet verkochte kolen worden nu voor een groot deel naar Europa geëxporteerd. Dat betekent dat, ondanks de traditionele gaswinning in Europa, een deel van de elektriciteitsproductie op gas wordt stilgezet en met Amerikaanse kolen wordt gestookt. Via onverwachte kanalen worden de economische voordelen van de schalierevolutie wereldwijd gevoeld. Hiermee maakt schalierevolutie de belofte van game changer waar. Florian Broekhuizen Investment Strategist Vragen?

7 7 De uitdaging van het komen tot de juiste onroerendgoedmix Het combineren van beursgenoteerd onroerend goed met niet-genoteerde onroerendgoedfondsen is niet nieuw voor Nederlandse pensioenfondsen en verzekeraars. De beste mix is niet eenvoudig te vinden. Er zijn ook geen twee institutionele onroerendgoedportefeuilles gelijk. Dit geldt eveneens voor de behaalde rendementen. Over de periode bedroeg het gemiddelde jaarrendement voor de 38 grootste Nederlandse pensioenfondsen en verzekeraars tussen 5,1% en 12,3%. 4 Vooral over de afweging voor beursgenoteerd onroerend goed en nietgenoteerd onroerend goed lopen de visies uiteen. Is een combinatie wel zinvol? Zonder enig historisch perspectief is het beantwoorden van deze vraag niet mogelijk. u Historische trends In 1980 belegden de Nederlandse pensioenfondsen 94% van hun totale vastgoedallocatie in onroerend goed dat door henzelf werd beheerd. In 2011 lag dit percentage nog maar op 12%. Rond de eeuwwisseling zetten veel pensioenfondsen het eigen beheer van onroerend goed op afstand. Het intensieve operationeel beheer werd uitbesteed en de pensioenfondsen concentreerden zich op 4 IVBN, Samenstelling en rendement van Nederlandse vastgoedportefeuilles, oktober 2013.

8 8 allocatie, strategie en beleggingsbeslissingen. De niet-genoteerde industrie stond in Europa nog in de kinderschoenen, en was voor veel (institutionele) beleggers een brug te ver. De namen van de managers waren onbekend, trackrecords ontbraken, de limited partnership agreements en de fiscale structuren te ingewikkeld, en er was een duidelijk gebrek aan kennis bij beleggers. Beursgenoteerd onroerend goed bood de oplossing. Implementatie was relatief eenvoudig gegeven de aanwezige liquiditeit, de beschikbaarheid van benchmarks en de transparantie van zowel de markt als de prijsvorming. Met de komst van onafhankelijke beheerorganisaties werd voor veel beleggers de deur naar (nationaal en internationaal) beursgenoteerd onroerend goed pas echt goed geopend. Daarvoor in de plaats kwam wel een afhankelijkheid van aanbieders van onroerendgoedportefeuilles en van fondsmanagers. Na het jaar 2000 veranderde de industrie. Mede geholpen door INREV (European Association for Investors in Real Estate Vehicles) groeiden de niet-genoteerde onroerendgoedfondsen snel in aantal en omvang, en werden deze toegankelijk voor veel institutionele beleggers. De koppeling van de waarderingen met de directe markt en de lage correlatie met de traditionele beleggingscategorieën vormden de basis voor deze groei. u Keuzes, keuzes en nog eens keuzes De basis voor onroerendgoedbeleggingen bij Nederlandse beleggers wordt nog altijd gevormd door de (relatief) stabiele rendementen, de intrinsieke koppeling met inflatie en de lage correlatie van de directe markt met andere beleggingscategorieën. Maar er zijn meer factoren die nadrukkelijk bekeken moeten worden om tot een juiste mix te komen. Zelf beheren of uitbesteden In de structuur van het huidige pensioenfonds past geen interne onroerendgoedbeheerder meer. Alleen de grootste (institutionele) beleggers hebben de omvang en de expertise om joint-ventures in direct onroerend goed aan te gaan. Niet-genoteerd onroerend goed biedt voor alle institutionele beleggers exposure naar de directe markt en is daarmee de standaard voor de onroerendgoedallocatie geworden. Actief of passief Waar de brede markt wél te koop is, is bij beursgenoteerd onroerend goed. Risico en rendement zullen binnen vastgestelde grenzen een benchmark volgen, als daar tenminste voor gekozen wordt. Dit kan zelfs door middel van passief beleggen. De relatieve inefficiëntie van deze markt ten opzichte van de bredere aandelenmarkt maakt ook actief beheer van dit deel van de beleggingsportefeuille aantrekkelijk. Het is wel nodig de juiste fondsen en managers te selecteren. Hoewel fondsen het specifieke objectrisico verkleinen, blijken fondsrendementen van nietgenoteerde onroerendgoedfondsen een flinke dispersie te vertonen. 5 Een goede managerselectie is dus essentieel. u Beursgenoteerd, een goede voorspeller Hoe zit het dan met de koppeling met de directe markt? Bekend is dat grote koersbewegingen in de beursgenoteerde onroerendgoedmarkt een goede voorspeller zijn voor bewegingen in de directe markt. Daarbij moet een vertraging van minimaal een halfjaar in ogenschouw genomen worden. Daarnaast zijn er inmiddels voldoende studies voorhanden die laten zien dat de rendementsontwikkeling van beursgenoteerd 5 INREV, Drivers of Fund Performance, November 2013.

9 9 onroerend goed op langere termijn tendeert naar dat van direct onroerend goed. Een goede zaak, want dat maakt de keuze tussen beursgenoteerd en niet-genoteerd iets eenvoudiger. Daarbij moet wel gezegd worden dat bij de keuze voor beursgenoteerd onroerend goed de (institutionele) belegger de tussentijdse volatiliteit wel voor lief moet nemen. Vooral bij tussentijdse aan- of verkopen is dat van belang. Maar die volatiliteit biedt, mits goed ingezet, ook voordelen. u De korte termijn Top-down beleggingsbeslissingen en resultaten van ALM-studies bepalen voor het overgrote deel de gewenste, zo niet de vereiste risico-rendementsverhouding van de beleggingsportefeuille. De samenstelling van de onroerendgoedportefeuille is veelal gebaseerd op langetermijnreeksen. De vraag is of de uitkomst van die beslissingen wel het geprognosticeerde rendement volgt. Om tot een antwoord te komen is het van belang de ontwikkelingen op korte termijn goed in de gaten te houden. Immers, waar het directe rendement van onroerend goed relatief stabiel (3%-5%) is, laat het totale rendement historisch een veel grotere spreiding zien. Op lange termijn ligt het totale rendement tussen de 7% en 10%. Dit impliceert dat het indirecte rendement - de waardeverandering op de korte termijn - minstens zo belangrijk is als het directe rendement. Dat betekent dat het in- of uitstapmoment of de in- of uitstapperiode wel degelijk van belang is voor het uiteindelijke risico en rendement van een onroerendgoedportefeuille. Dit geldt niet alleen voor niet-genoteerd onroerend goed, maar ook voor beursgenoteerd onroerend goed. Behalve prijsschommelingen door het aandelenkarakter treden ook waarderingsverschillen ten opzichte van het onderliggende onroerend goed op. Als beleggers die signalen oppikken, en geloof hebben in het optreden van cycli, kan daar gebruik van worden gemaakt. Het is dus zaak ook oog te hebben voor de ontwikkelingen op korte termijn. u Bijsturen van de portefeuille Moeten grote beleggers daarmee de langetermijnhorizon loslaten en zich enkel op de korte termijn richten? Nee. We hebben het hier over het nemen van actieve beslissingen voor de lange termijn. De meeste institutionele beleggers kennen een strategisch gewicht van circa 10% toe aan onroerend goed, maar onder- en overwegen hun posities jaarlijks met enkele procenten. Dit inspelen op kortetermijnontwikkelingen pleit voor het gebruik van beursgenoteerd onroerend goed in een portefeuille. Door de beperkte liquiditeit van nietgenoteerd onroerend goed is het nagenoeg onmogelijk een actief beleid te hanteren. Met alle gevolgen van dien. Ook bij het opbouwen van een onroerendgoedportefeuille is het raadzaam de kortetermijnontwikkelingen goed in de gaten te houden. Het goed invullen van het nietgenoteerde deel van de portefeuille kan best een tot drie jaar duren, terwijl bij pensioenfondsen en verzekeraars vanuit de asset liability gedachte direct exposure naar onroerend goed vereist is. Daarbij komt dat gedurende de opbouwperiode het aanhouden van een kasbuffer of commitment doorgaans een veel lager rendement oplevert. De kortetermijnontwikkelingen dienen ook in de gaten te houden bij het afbouwen van een onroerendgoedportefeuille. Het hebben van een eenzijdig ingerichte onroerendgoedportefeuille vergroot ook in deze situatie het risico.

10 10 In beide gevallen kan het aanhouden van een tijdelijke belegging in beursgenoteerd onroerend goed een overweging zijn. Het tijdelijk afbouwen van beursgenoteerd om de allocatie te verkleinen vervult de omgekeerde sturingsfunctie. u Hoe werkt het in de praktijk? In het voorgaande is een aantal mogelijkheden besproken waarbij niet-genoteerd onroerend goed en beursgenoteerd onroerend goed een aanvullende functie vervullen in een (institutionele) onroerendgoedportefeuille. Een recent voorbeeld uit onze adviespraktijk geeft een interessante inkijk. Het betreffende pensioenfonds kende een constante netto-instroom van gelden uit pensioenpremies. De allocatie naar onroerend goed was bepaald op 10% van het totaalvermogen, in te vullen met niet-genoteerd onroerend goed. Het pensioenfonds wilde dit percentage constant houden, en de onroerendgoed-beleggingen mee laten groeien met de netto-instroom aan gelden. Het gevolg was dat elke maand de binnengekomen premies belegd moesten worden in niet-genoteerd onroerend goed. De praktijk leert dat dit bij niet-genoteerd onroerend goed niet altijd kan. Maandelijks bijstorten in een niet-genoteerd onroerendgoedfonds is vaak niet mogelijk. Elke maand een ander niet-genoteerd fonds selecteren is niet opportuun, aangezien de fondsselectie in het algemeen langer dan een maand in beslag neemt. Uiteindelijk is geadviseerd de instroom van nieuwe gelden maandelijks in beursgenoteerd onroerend goed te beleggen, en dit om te zetten in een niet-genoteerde belegging zodra het volume toereikend is en een juiste belegging is geselecteerd. beursgenoteerd óf niet-genoteerd. De realiteit van langere investeringsperioden, actieve wegingen, liquiditeitseisen, of beschikbaarheid van bepaalde sectoren en strategieën, maakt het interessant om toch een combinatie van beide te overwegen. Een goede, gedetailleerde analyse van die economische realiteit, de structuur van het beleggingsfonds en de uitgangspunten van het beleggingsbeleid vormen hierbij het startpunt. Robert-Jan Tel Director Non-Listed Real Estate Solutions u Tot slot Institutionele beleggers maken doorgaans een keuze voor de inrichting van hun onroerendgoedportefeuille: óf Vragen?

11 11 Kwartaalupdate waarderingen: risicopremies dalen, de rente stijgt Het was een goed jaar voor veel risicodragende beleggingen. Verschillende aandelenmarkten bereikten in 2013 recordniveaus gedreven door de aantrekkende economie in de westerse wereld en de monetaire verruiming door de grootste centrale banken. Met name in Japan vond er een opmerkelijke ommezwaai plaats mede dankzij Abenomics. Ook bedrijfsobligaties hebben een goed rendement gerealiseerd, doordat de extra rentevergoeding ten opzichte van staatsobligaties, de rentespread, gedurende het jaar sterk daalde. Vanaf het tweede kwartaal hadden staatsobligaties last van stijgende rentes. Ook aandelen en obligaties van opkomende landen hadden hier last van en stonden onder druk door de sterker wordende Amerikaanse dollar. In deze kwartaalupdate staan wij stil bij de rendementsverwachtingen voor de belangrijkste beleggingscategorieën. Aandelen blijven de meest aantrekkelijke beleggingscategorie en staatsobligaties zijn nog altijd overgewaardeerd.

12 12 Sinds mei 2013 verkeerden beleggers in onzekerheid over het moment en tempo waarop de Amerikaanse centrale bank (Fed) haar monetaire stimulus zou afbouwen. Halverwege december kwam hier duidelijkheid over. Toen aantrekkelijke waardering nog voldoende compensatie voor het nemen van risico. u Renteniveaus normaliseren verder kondigde de Fed aan het obligatieopkoopprogramma met $10 miljard per maand af te willen bouwen. Tegelijk met deze aankondiging werd de forward guidance sterker aangezet. De Fed gaf aan dat de werkloosheid ruim onder het niveau van 6,5% moet liggen, voordat zij de rente (de Federal Funds rate) kan verhogen. Aandelenmarkten wisten deze duidelijkheid te waarderen, evenals de positieve kijk van de Fed op de economische groei. De lange rente steeg de laatste weken van 2013 op dit bericht waardoor de rente op Amerikaanse staatsobligaties weer boven de 3% ligt. u Aandelen Europa en opkomende markten meest aantrekkelijk Wanneer de Fed de monetaire stimulus met $10 miljard per maand gaat afbouwen, komt er eind 2014 een einde aan deze stimulus. Hoewel de korte rente nog langere tijd laag blijft, verwachten wij dat de kapitaalmarktrentes verder zullen stijgen. Voor de relatief veilige eurolanden ligt de kapitaalmarktrente momenteel rond de 2%. Dat is nog ruim onder het evenwichtsniveau van 3,5%. Ook in de VS is de lange rente nog niet terug op het niveau van het langetermijngemiddelde. Als gevolg hiervan blijven staatsobligaties onaantrekkelijk. De rentespreads van bedrijfsobligaties zijn het afgelopen jaar teruggelopen. De spread van de Europese investment De combinatie van stijgende rentes en sterk oplopende beurskoersen zorgen voor dalende risicopremies op aandelenmarkten. Toch worden beleggers nog altijd voldoende gecompenseerd voor het nemen van risico. Met een risicopremie van respectievelijk 5% en 7% zijn aandelen uit Europa en de opkomende markten nog altijd relatief aantrekkelijk gewaardeerd. Ten opzichte van historische gemiddelden bewegen de beurskoersen van Europese aandelen op neutrale koerswinstverhoudingen en ook de netto winstmarges liggen op een neutraal niveau. Voor Amerikaanse aandelen ligt dat anders. Hier is de gemiddelde koerswinstverhouding hoog, terwijl de winstmarges ook op een historisch hoog niveau liggen. De conclusie is dat Amerikaanse aandelen duur zijn. grade bedrijfsobligatie-index stond begin 2013 nog op 140 basispunten. Deze is ultimo 2013 gedaald naar 110 basispunten. Met een verwacht rendement van 2% zijn Europese bedrijfsobligaties niet langer aantrekkelijk gewaardeerd. Obligaties van opkomende landen zijn momenteel aantrekkelijker gewaardeerd. Echter, zowel de schuld als de valuta s van opkomende landen zijn gevoelig voor een stijging van de Amerikaanse kapitaalmarktrente en de sterker wordende Amerikaanse dollar. Door de hogere rente op Amerikaanse staatsobligaties zijn de VS relatief aantrekkelijker geworden ten opzichte van opkomende markten. Tevens maakt de hogere rente het voor een aantal opkomende economieën lastiger om tekorten op de handelsbalans te financieren. Op korte termijn is de kans op hogere volatiliteit voor Aandelen van opkomende markten laten een korting zien ten opzichte van de langetermijngemiddelden. Hoewel wij voorzichtiger zijn geworden ten aanzien van de langetermijnwinstgroei voor opkomende markten, biedt de staatsobligaties van opkomende landen behoorlijk groot. Dat maakt ons tactisch gezien nog terughoudend. In tabel 1 op de volgende pagina zijn de rendementsverwachtingen voor de meest belangrijke

13 13 Tabel 1 Rendementsverwachtingen (per 31 december 2013) Overgewaardeerd Ondergewaardeerd Verwacht nominaal rendement 10-jaars horizon Vastrentende waarden EU kernlanden 2,0% EMU 2,0% investment grade Bedrijfsobligaties 2,0% Vastrentende waarden Wereldwijd high yield 3,0% Opkomende landen in US-dollar 6,0% high yield Opkomende landen in lokale valuta 7,0% Aandelen Europa 6,5% Verenigde Staten 3,5% Japan 3,0% Azië exclusief Japan 10,5% Opkomende markten 10,0% Beursgenoteerd Europees onroerend goed 5,5% Alternatieven Ned. niet-beursgenoteerd onroerend goed 4,5% Grondstoffen 2,5% Hedgefondsen 5,0% Bron: Kempen Capital Management beleggingscategorieën weergegeven. Samengevat zijn aandelen uit Europa en opkomende markten de meest aantrekkelijke beleggingen. Japanse aandelen zijn neutraal gewaardeerd. Ook Europees beursgenoteerd onroerend goed scoort neutraal met een risicopremie van 4%. Staatsobligaties zijn onaantrekkelijk, waarbij wij wel de voorkeur geven aan Europese staatsobligaties. In de totale vermogensverdeling hebben wij medio januari de tactisch fors overwogen positie in aandelen gehalveerd. De beperkte margin of safety op Amerikaanse aandelen, de problemen in opkomende markten en de sterke rally in het afgelopen jaar maken ons tijdelijk enigszins voorzichtiger. Roelof Salomons Chief Strategist Vragen?

14 Contact u Redactieadres Kempen Capital Management t.a.v. Secretariaat KCM Postbus AR Amsterdam Telefoon u Auteurs Lars Dijkstra Florian Broekhuizen Robert-Jan Tel Roelof Salomons Kempen Capital Management N.V. (KCM) is een beleggingsonderneming en heeft in die hoedanigheid een vergunning. KCM staat onder toezicht van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Deze informatie mag niet worden opgevat als een aanbod en biedt onvoldoende basis voor een beleggingsbeslissing.

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Arthur van der Wal Nieuwegein, 28 september 2006 Agenda < Huidig Mandaat bij ING IM < Performance, Beleid en Vooruitzichten < Financieel Toetsingskader

Nadere informatie

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 3. Tweede kwartaal 2012

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 3. Tweede kwartaal 2012 ABN AMRO verzekeringen Profielfonds 3 Tweede kwartaal 2012 Marktontwikkelingen & vooruitzichten Volgens recente signalen vertoont de mondiale economie tekenen van verzwakking. Tegelijkertijd nemen de risico

Nadere informatie

NN First Class Balanced Return Fund

NN First Class Balanced Return Fund NN First Class Balanced Return Fund Alle Fonds onder de loep cijfers zijn per 31/03/015 Het NN First Class Balanced Return Fonds won in het eerste kwartaal 8,9% Zeer sterke performances van aandelen en

Nadere informatie

Bericht 3 e kwartaal September 2014

Bericht 3 e kwartaal September 2014 Bericht 3 e kwartaal September 2014 Providence Capital NV is geregistreerd als beleggingsonderneming bij de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en legt zich onder meer toe op het verrichten van vermogensbeheer

Nadere informatie

NN First Class Return Fund

NN First Class Return Fund NN First Class Return Fund Fonds onder de loep Alle cijfers zijn per 30/09/015 Het NN First Class Return Fund verloor in het derde kwartaal 9,6% Het kwartaal werd gekenmerkt door winstnemingen na een positieve

Nadere informatie

NN First Class Return Fund

NN First Class Return Fund NN First Class Return Fund Fonds onder de loep Alle cijfers zijn per 30/06/015 Het NN First Class Return Fund leverde in het tweede kwartaal 1,7% in De wereldeconomie vertraagde sterk, aandelen begonnen

Nadere informatie

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer Op zoek naar rendement? Zoek niet langer High-yield en opkomende markten Juni 2014 Uitsluitend voor professionele beleggers De rente op staatsobligaties blijft nog lang laag. In het nauw gedreven door

Nadere informatie

Maandbericht Beleggen Maart 2015

Maandbericht Beleggen Maart 2015 ING Investment Office Publicatiedatum: 25 maart 2015 Maandbericht Beleggen Maart 2015 februari maart + Assetallocatie Aandelen Vastgoed Grondstoffen Alternatieve beleggingen Obligaties Regioallocatie Ongewijzigde

Nadere informatie

Update april 2015 Beleggen

Update april 2015 Beleggen Update april 2015 Beleggen Laag, lager, laagst In mijn vorige column schreef ik over de actie van de ECB, die 22 januari jongstleden werd aangekondigd, om maandelijks 60 miljard Euro aan obligaties op

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012

Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012 Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012 De obligatiemarkten werden in het derde kwartaal vooral beïnvloed door de ingrepen van de Europese Centrale Bank (ECB). Aan het begin van het kwartaal bleven aanvankelijk

Nadere informatie

Maandbericht Beleggen April 2015

Maandbericht Beleggen April 2015 ING Investment Office Publicatiedatum: 22 april 2015 Maandbericht Beleggen April 2015 maart april + Assetallocatie Aandelen Vastgoed Grondstoffen Alternatieve beleggingen Obligaties Regioallocatie Noord-Amerika

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

Obligatie. helpdesk SANDRA CROWL OLAF VAN DEN HEUVEL LARS DIJKSTRA SANDOR STEVERINK TRENDS

Obligatie. helpdesk SANDRA CROWL OLAF VAN DEN HEUVEL LARS DIJKSTRA SANDOR STEVERINK TRENDS Obligatie helpdesk Ze zijn de hoeksteen van vrijwel iedere beleggingsportefeuille: obligaties. Terecht, want vastrentende beleggingen hebben een fantastische bullmarkt beleefd. Maar wat gebeurt er met

Nadere informatie

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd Risico pariteit Risico pariteit is een techniek die wordt ingezet om de risico s in een beleggingsportefeuille te reduceren. Sinds 2008 heeft risico pariteit om drie redenen veel aandacht gekregen: 1.

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Gedurende het slotkwartaal van 2013 heeft de ECB ervoor gekozen om het monetaire beleid verder te verruimen. De reden hiervoor was onder meer een verrassend lage

Nadere informatie

Bericht 3 e kwartaal 2015 Oktober 2015

Bericht 3 e kwartaal 2015 Oktober 2015 Bericht 3 e kwartaal 2015 Oktober 2015 Providence Capital NV is geregistreerd als beleggingsonderneming bij de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en legt zich onder meer toe op het verrichten van vermogensbeheer

Nadere informatie

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 1. Derde kwartaal 2012

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 1. Derde kwartaal 2012 ABN AMRO verzekeringen Profielfonds 1 Derde kwartaal 2012 Marktontwikkelingen & vooruitzichten De plannen van de ECB hebben hun uitwerking op de financiële markten niet gemist. De rente op de obligatiemarkten

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015.

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. Kwartaalbericht 2015 Samenvatting De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. De reële dekkingsgraad ultimo tweede kwartaal was

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

Beleggen in 2013. Maar hoe moet de gemiddelde belegger daar nou mee omgaan?

Beleggen in 2013. Maar hoe moet de gemiddelde belegger daar nou mee omgaan? Beleggen in 2013 1. Op 18 december publiceerden wij een gedachtewisseling over beleggen in 2013. Op basis hiervan hebben wij in ons team onze visie op beleggen voor het nieuwe jaar opgesteld. De Andreas

Nadere informatie

Alles wat je moet weten over de rentestijging

Alles wat je moet weten over de rentestijging ARTIKEL 17 december 2015 Alles wat je moet weten over de rentestijging In eerste de maanden na een rentestijging neemt bij aandelen de volatiliteit vaak toe De impact van de renteverhoging op obligaties

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 5. Derde kwartaal 2012

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 5. Derde kwartaal 2012 ABN AMRO verzekeringen Profielfonds 5 Derde kwartaal 2012 Marktontwikkelingen & vooruitzichten De plannen van de ECB hebben hun uitwerking op de financiële markten niet gemist. De rente op de obligatiemarkten

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF INDEX CAPITAL IN DEZE UITGAVE

NIEUWSBRIEF INDEX CAPITAL IN DEZE UITGAVE jaargang 2 tweede kwartaal 2013 NIEUWSBRIEF INDEX CAPITAL IN DEZE UITGAVE 1. BELEGGINGSFONDSEN: DRAMA S 2. RENDEMENTEN INDEX CAPITAL 2013 3. INDEX CAPITAL IN DE MEDIA 4. OP WEG NAAR VIJF STERREN! 5. MACRO-ECONOMISCHE

Nadere informatie

De gegevens van Hewitt Associates zijn: Hewitt Associates Outsourcing B.V. Beukenlaan 143 Postbus 80040 5600 JP Eindhoven

De gegevens van Hewitt Associates zijn: Hewitt Associates Outsourcing B.V. Beukenlaan 143 Postbus 80040 5600 JP Eindhoven Philips Pensioenfonds heeft de uitvoering van het Philips flex pensioen uitbesteed aan Hewitt Associates Outsourcing B.V. U kunt bij Hewitt Associates terecht met al uw pensioenvragen. De gegevens van

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 April 2011 ING Investment Management / ICS Inleiding Jaarlijks stelt het Bestuur van de Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg (Huntsman)

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen

Achmea life cycle beleggingen Achmea life cycle beleggingen Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Interpolis. Glashelder Achmea life cycle beleggingen Als pensioenverzekeraar beleggen

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Op de financiële markten keerde de rust enigszins terug in het vierde kwartaal. In de VS hield de zogenoemde fiscal cliff de beleggers nog wel geruime tijd in haar

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk april 2016 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk april 2016 Welkom! Wij heten u van harte welkom 2 Programma 19.00 uur - Ontvangst 19.30 uur - Opening 19.40 uur - Impact lage olieprijs 20.00 uur - Pauze 20.10

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

Hoe beschermt u uw vermogen?

Hoe beschermt u uw vermogen? Hoe beschermt u uw vermogen? Vastgoedinvesteringen 22 oktober 2011 Niet-beursgenoteerde investeringsopportuniteiten in vastgoed Beperkte risico s Aantrekkelijk rendement Inflatiegebonden rendement Historisch

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

Beleggingsvisie. Specials. Pagina 2: Fondsselectie Pagina 3: Fonds onder de aandacht

Beleggingsvisie. Specials. Pagina 2: Fondsselectie Pagina 3: Fonds onder de aandacht Beleggingsvisie Specials Pagina 2: Fondsselectie Pagina 3: Fonds onder de aandacht - Totaaloplossing voor de dynamische wereld van vandaag Economische omgeving Na gedenkwaardig kwartaal blijft klimaat

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Economie en financiële markten

Economie en financiële markten Economie en financiële markten Bob Homan ING Investment Office Den Haag, 11 oktober 2013 Vraag 1: Begraafplaats Margraten gesloten vanwege. 1. Bezuinigen bij de Nederlandse overheid 2. Op last van Europese

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office

Vastgoed. Sectorcommentaar. ING Investment Office. Publicatiedatum: 5 juni. Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 5 juni Sectorcommentaar Vastgoed Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor beursgenoteerd vastgoed zijn volgens ons voor zowel

Nadere informatie

Kwartaalbericht Q2 2016. The beat goes on (1967), Sonny & Cher

Kwartaalbericht Q2 2016. The beat goes on (1967), Sonny & Cher The beat goes on (1967), Sonny & Cher Inleiding Zorgen over de houdbaarheid van de economische groei dicteerden de financiële markten in het eerste kwartaal van 2016. Wederom kwamen centrale banken met

Nadere informatie

Oerend hard. 16 juni 2015

Oerend hard. 16 juni 2015 16 juni 2015 Oerend hard De laatste weken is de obligatierente in Europa en de VS hard op weg naar normaal. De lage rentegevoeligheid van de portefeuilles heeft de verliezen van obligaties beperkt gehouden

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Arthur van der Wal Matthijs Claessens 30 september 2010 www.ingim.com Agenda Huidig mandaat bij ING IM Performance, beleid en vooruitzichten

Nadere informatie

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U?

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

KWARTAALBERICHT Vierde kwartaal 2013

KWARTAALBERICHT Vierde kwartaal 2013 KWARTAALBERICHT Vierde kwartaal 2013 Korte terugblik 2013 Ben Bernanke, de voorzitter van het Amerikaanse stelsel van Centrale Banken (de Fed ), was in 2013 voor het tweede jaar op rij één van de blikvangers

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

Maandbericht Beleggen Januari 2016

Maandbericht Beleggen Januari 2016 ING Investment Office Publicatiedatum: 24 december 2015 Maandbericht Beleggen Januari 2016 Assetallocatie Aandelen Vastgoed Grondstoffen Alternatieve beleggingen Obligaties Regioallocatie Noord-Amerika

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Beleggingrisico s. Rendement en risico

Beleggingrisico s. Rendement en risico Beleggingsrisico s Beleggingrisico s Onderstaand tref je de omschrijving aan van de belangrijkste beleggingsrisico s die samenhangen met jouw keuze voor een portefeuilleprofiel. Je neemt een belangrijke

Nadere informatie

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode

De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode De toekomstbestendigheid van de vastgoedallocatie in de portefeuille IVBN / VBA / IPD vastgoedcongres, 1 oktober 2013, Nyenrode Drs. ing. Norbert Bol Drs. Tjeerd Tromp Agenda 2 Introductie onderzoek Norbert

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Visie Van Lanschot 2012. BeterBusiness. Haarlem, 19 april 2012

Visie Van Lanschot 2012. BeterBusiness. Haarlem, 19 april 2012 Visie Van Lanschot 2012 BeterBusiness Haarlem, 19 april 2012 Welkom Frank Olde Agterhuis Directeur Van Lanschot Bankiers Haarlem Programma 16.40 tot 17.30 uur Visie Van Lanschot 2012 Slechte economie,

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Jaarbericht ABC 2013

Jaarbericht ABC 2013 Jaarbericht ABC 2013 Terugblik De wereldeconomie maakte zich in 2013 op voor de tweede fase van groeiherstel na de crisis van 2008-2010. De groei van de wereldeconomie bedroeg over 2013 circa 3%, vergelijkbaar

Nadere informatie

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153%

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153% Kwartaalbericht 2e kwartaal 2008 Dekkingsgraad op 143% Rendement 0,2% in tweede kwartaal Belegd vermogen 86,3 miljard Klein positief resultaat in moeilijke markt In het tweede kwartaal is een totaalrendement

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Samenvatting: dalende euro en dalende rente door monetair beleid De beleidsdekkingsgraad is gedaald

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juni 2012 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Arthur van der Wal Anna Timmermans 27 september 2007 www.ingim.com Agenda Huidig Mandaat bij ING IM Performance, Beleid en Vooruitzichten 2 Huidig

Nadere informatie

Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds

Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds Worksheet A Factsheets Fondsen Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds Datum: ultimo juni 2009 In het kader van het Flexibel Spaarpensioen zijn door uw pensioenfonds 8 fondsen geselecteerd, waarin

Nadere informatie

Maandbericht Beleggen Maart 2016

Maandbericht Beleggen Maart 2016 ING Investment Office Publicatiedatum: 17 februari 2016 Maandbericht Beleggen Maart 2016 Februari Maart + Assetallocatie Aandelen Vastgoed Grondstoffen Alternatieve beleggingen Obligaties Regioallocatie

Nadere informatie

Strategy Background Papers

Strategy Background Papers november 2013 Beleggen in vastgoed Huurder of eigenaar, iedereen krijgt in het dagelijkse leven te maken met vastgoed. De meeste eigenaars van een huis zien hun woning meer als een vorm van comfort dan

Nadere informatie

Go with the flow. 2 April 2015

Go with the flow. 2 April 2015 2 April 2015 Go with the flow De financiële markten hebben een bewogen 1 e kwartaal achter de rug. Met name Centrale Bank acties hebben grote geldstromen ( flows ) op gang gebracht die tot sterke marktbewegingen

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Met het kompas op 2015

Met het kompas op 2015 17 December 2014 Met het kompas op 2015 Begin december hebben we het risico in de portefeuilles verder verlaagd. We zien toegenomen onzekerheid omdat er geen einde lijkt te komen aan de daling van de olieprijs.

Nadere informatie

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report 27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report Door Wim-Hein Pals, Head Robeco Emerging Markets Equities Vanwege hogere economische groei en sterkere financiële balansen, zijn de opkomende markten aantrekkelijker

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Overzicht van de fondsen tak 23 in Voorzorg

Overzicht van de fondsen tak 23 in Voorzorg Capital Life Overzicht van de fondsen tak 23 in Voorzorg Situatie op 31/10/2014 Capital Balanced Benchmark obligaties: EuroMTS Global Index Datum Performance (%) Sterren NIW Info oprichting 1 maand 3 maanden

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Zet herstel bankensector door?

Zet herstel bankensector door? ING Investment Office Publicatiedatum: 29 mei 2015 Sectorcommentaar financiële waarden Zet herstel bankensector door? Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor de

Nadere informatie

Aanwezig: - Wilgenhaege Fondsen Management B.V. vertegenwoordigd door de heer R.G.A. Steenvoorden en de heer R.L. Voskamp.

Aanwezig: - Wilgenhaege Fondsen Management B.V. vertegenwoordigd door de heer R.G.A. Steenvoorden en de heer R.L. Voskamp. NOTULEN van de jaarlijkse algemene vergadering van Participanten van Steady Growth Fund, gevestigd en kantoorhoudende te Polarisavenue 97, 2132 JH Hoofddorp (de vennootschap) gehouden te Hoofddorp op 28

Nadere informatie

Update Rentevisie. Door Simon Wiersma, Investment Manager van het ING Investment Office

Update Rentevisie. Door Simon Wiersma, Investment Manager van het ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 14 april 2015 Update Rentevisie Door Simon Wiersma, Investment Manager van het ING Investment Office Na een voor obligatiebeleggers heel goed 2014 zijn de eerste

Nadere informatie

Maandbericht Beleggen September 2015

Maandbericht Beleggen September 2015 ING Investment Office Publicatiedatum: 26 augustus 2015 Maandbericht Beleggen September 2015 Assetallocatie Aandelen Vastgoed Grondstoffen Alternatieve beleggingen Obligaties Regioallocatie Noord-Amerika

Nadere informatie

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs.

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs. BEHEERSVERSLAG 31/3/2015 Macro & Markten, strategie Na de forse klim van de aandelenmarkten in 2014 zetten vooral de Zuidoost Aziatische en Europese aandelenmarkten deze trend in 2015 verder. Meer en meer

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Bouw uw eigen beleggingsportefeuille

Bouw uw eigen beleggingsportefeuille Bouw uw eigen beleggingsportefeuille Joost van Leenders, oktober 2013 Bouw uw eigen beleggigsportefeuille I oktober 2013 I 2 Agenda Strategisch versus tactisch beleggingsbeleid Spreiding, waarom ook alweer?

Nadere informatie

Maandbericht Beleggen December 2015

Maandbericht Beleggen December 2015 ING Investment Office Publicatiedatum: 25 november 2015 Maandbericht Beleggen December 2015 Assetallocatie Aandelen Vastgoed Grondstoffen Alternatieve beleggingen Obligaties Regioallocatie Noord-Amerika

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten.

Verder zien. Meer weten. Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

10 dingen over rente die beleggers moeten weten

10 dingen over rente die beleggers moeten weten Online Seminar Beleggen 10 dingen over rente die beleggers moeten weten Simon Wiersma Investment Manager ING Investment Office Bart-Jan Blom van Assendelft Manager ING Beleggen Amsterdam, 13 augustus 2013

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gedaald van 115,4% naar 103,7%. Dit

Nadere informatie

ING Maandbericht Beleggen April 2014

ING Maandbericht Beleggen April 2014 ING Investment Office Publicatiedatum: 23 april 2014 ING Maandbericht Beleggen April 2014 Maart April + Assetallocatie Aandelen Vastgoed Grondstoffen Alternatieve beleggingen Obligaties Regioallocatie

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 Beleggingsdoelstelling Het BIF Active Multi Allocation Fund streeft naar een rendement gelijk aan of hoger dan zijn benchmark. Het investeringsproces

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie