6 Directeuren. vertellen over duurzaamheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "6 Directeuren. vertellen over duurzaamheid"

Transcriptie

1 range roya haskoning nieuwsbrief > speciae editie > najaar 2007 focus 2 Van Haderen stuurt op energiebesparing 5 Parkeren onder de grachten 6 Directeuren verteen over duurzaamheid 8 Beevingsonderzoek DSM Neoresins 11 Integraa pan voor Mainport Corridor Zuid focus op > duurzaamheid Duurzaamheid en Roya Haskoning Er wordt vee gesproken over duurzaamheid, maar wat betekent dat eigenijk? Voor iedereen iets anders, ijkt het soms, a zijn we het we eens over het beang: De ontwikkeing van de huidige generatie mag niet die van toekomstige generaties in de weg staan, vat bestuursvoorzitter Jan Bout samen. Roya Haskoning voegt de daad bij het woord. Duurzaamheid maakt dee uit van de bedrijfsvoering. Jan Bout: Vee medewerkers van Roya Haskoning voeen zich as professiona en as weredburger sterk betrokken As er vee verschiende benaderingen van het begrip duurzaamheid bestaan, kan het geen kwaad om die eens op te tekenen, om te beginnen in eigen huis. Voor deze speciae uitgave van Range vroegen we aan ae divisies wat duurzaamheid in de praktijk betekent. Jan Bout: Het is onze missie om opossingen te creëren voor vraagstukken die de duurzame interactie tussen de mens en zijn omgeving betreffen. De aandacht voor de probematiek is niet nieuw. De Cub van Rome wees a in de jaren zeventig op de eindigheid van onze grondstoffen en de gevogen van ongebreidede groei. Ruim dertig jaar ater komt het nog scherper op ons af, mede door de snee economische ontwikkeing in vee grote anden. Het werk en de missie van Roya Haskoning raken het hart van het begrip duurzaamheid, en we moeten ons voortdurend bezinnen op wat we nog meer kunnen doen. Begin bij jezef In ae geedingen van Roya Haskoning wordt nagedacht over duurzaamheid. De eigen gewoontes onder de oep nemen hoort daar vanzefsprekend bij. We denken na over manieren om uiteindeijk CO 2 -neutraa te kunnen opereren. Met de gemeente Nijmegen en een groep bedrijven wordt een convenant gesoten, en we zijn begonnen met een inventarisatie van ae kennis en ideeën over CO 2 -reductie die we in huis hebben. Onze nieuwe ISO certificering garandeert dat de basis in orde is. Verdere besparingen op energie en grondstoffen moeten mogeijk zijn, bijvoorbeed as we kritisch kijken naar ons autogebruik en de printgewoontes op kantoor. De mooiste kansen hebben we natuurijk in ons werk as ingenieurs en consutants. Onze opdrachtgevers staan meer en meer open voor duurzaamheid, zodat er ruimte ontstaat voor ideeën die groter zijn dan de opdracht. Er zijn egio mogeijkheden om duurzaamheid in te bakken in onze ontwerpen en adviezen. Vee medewerkers van Roya Haskoning voeen zich as professiona en as weredburger sterk betrokken bij het begrip duurzaamheid, en wien graag initiatieven ontwikkeen. In grote deen van de wered is nog een ange weg te gaan en wij kunnen expertise ter beschikking steen en technoogie breder toegankeijk maken. Die kansen om kennis en inspiratie te verspreiden, zuen we zeker grijpen. Toets biedt indicatoren voor kwantificering Je kunt de krant of een vakbad niet opensaan of je struiket over parapubegrippen as duurzaam, duurzame bedrijfsvoering en maatschappeijk verantwoord ondernemen. Vanuit de regegeving wordt bedrijven opgeegd deze aspecten in hun bedrijfsvoering op te nemen, maar ook vanuit het bedrijfsproces zef vervut duurzaamheid steeds meer een triggerfunctie. Bedrijven zoeken een uitgebaanceerde ontwikkeing voor de 3 p s (peope, panet, profit): financieeeconomische resutaten, sociaamaatschappeijke beangen en het miieu. Daarbij worsteen zij met vragen as: hoe presteer ik beter op miieugebied, zonder dat dat ten koste gaat van mijn bedrijfsvoering? Hoe duurzaam is mijn productieproces wérkeijk? De opossing igt in het kwantificeren, het in getaen omzetten van duurzaamheidaspecten, meent adviseur Luchtkwaiteit en Duurzaamheid Hugo Dekkers. De adviseurs Duurzame Procestechnoogie (DPT) binnen Roya Haskoning richten zich onder andere op duurzame processen en zijn bezig met het ontwikkeen van een technische duurzaamheidstoets voor industriëe productieprocessen. Die toets moet duideijkheid bieden wáár de kansen iggen om productieprocessen te verduurzamen. Daarbij wordt expiciet aangesoten bij management toos die er a iggen. Hugo Dekkers trekt dit project: Wij zijn aan het onderzoeken weke agemeen toepasbare basisindicatoren er zijn op het gebied van duurzaamheid voor productieprocessen en hoe je daar getasmatig mee omgaat. As wij as maatschappij naar een duurzame sameneving wien, wat is dan het aandee dat een bedrijf kan everen? Dat drukken wij in euro s uit. Een voorbeed: Hoevee zou het een bedrijf op termijn kosten om de nadeige gevogen van zijn aardgasgebruik ongedaan te maken? En hoevee minder wanneer het geen gas maar biobrandstof inzet? Op die manier kun je indicatoren gaan kwantificeren, kun je zefs een soort benchmarking introduceren aan de hand van de gevonden indicatoren en daar je eigen proces mee vergeijken. De duurzaamheidstoets wordt een praktisch, toegankeijk hupmidde waarmee bijvoorbeed maandeijks procesparameters kunnen worden ingevud om zichtbaar te maken hoe een bedrijf er voor staat. Hugo Dekkers +31 (0) NederLandBovenWater Gebiedsontwikkeing staat voor een wezenijk andere verhouding tussen overheden, marktpartijen, maatschappeijke organisaties, bewoners en ondernemers. Geredeneerd vanuit gebiedsurgenties en de ambities om te komen tot duurzame kwaiteit, zijn zij ondering meervoudig afhankeijk en aantrekkeijk. Kernbegrippen zijn meerwaardecreatie, geven en nemen van verantwoordeijkheden, coproductie, investeren en simutaan denken, durven en doen. Gebiedsontwikkeing is een nieuwe manier van werken, met as uiteindeijke focus een feiteijk duurzame ontwikkeing van gebieden. Vanuit de overtuiging dat gebiedsontwikkeing een succes kan worden door erend verder te werken en een krachtige ontwikkeing van nieuw vakmanschap, hebben Habiforum en Nirov het initiatief genomen voor het programma NederLandBovenWater Dit initiatief wordt ondersteund door in totaa 19 partijen, zowe pubieke as private, waaronder Roya Haskoning. De bijdrage aan het programma NederLandBovenWater is zowe financiee as inhoudeijk. De inhoudeijke bijdrage bestaat uit bijdragen aan praktische aanpakken en methodieken. Daarnaast het aanreiken van praktijkverhaen en portretten, deename aan debatten en het deen van eerervaringen Wij krijgen ook iets terug: toegang tot een breed netwerk van gebiedsontwikkeaars, actuee eerervaringen en nieuwe inspiratie voor onze werkzaamheden. En aan het eind van de rit natuurijk datgene waarom het begonnen is: een mooi en duurzaam ruimteijk ingericht Nederand! Bert Groffen +31 (0) Kijk voor uitgebreide ar tikeen uit deze Range op onze website w w w.royahaskoning.com

2 2 range focus > najaar 2007 Bestuursvoorzitter Van Haderen van Nuon: Wij wien samen met kanten bereiken dat er minder energie wordt verbruikt In vrijwe ae sectoren oopt het begrip duurzaamheid tegenwoordig as rode draad door de dienstverening. Zeker ook in de energiesector. Wat betekent dit nu voor een energieeverancier as Nuon? Hoe speet dit bedrijf in op de ontwikkeingen en waar is het vizier met name op gericht? We vroegen het Ludo van Haderen, voorzitter van de Raad van Bestuur van Nuon. A sinds het begin van de jaren 90 kijken wij voora naar de ange termijn, steekt Van Haderen van wa. De aatste jaren is er in onze sector vee draagvak gekomen voor innovatie. In onze visie kunnen comfort en duurzaamheid goede combinaties vormen en er aan bijdragen dat de consument zich geen zorgen hoeft te maken over de toekomstige energievoorziening. Bewustwording Van Haderen komt vervogens met een opmerkeijk statement. Het kinkt misschien gek uit de mond van iemand die een energieeverancier vertegenwoordigt, maar wij wien samen met onze kanten bewerksteigen dat er zo weinig mogeijk energie wordt gebruikt. Dat doen we door energiebesparende maatregeen aan te bieden, maar ook door kanten bewust te maken van het omgaan met energie. We hebben campagnes geanceerd die gericht zijn op zowe vowassenen as jeugd. We wien mensen bewust maken van keuzes en bieden daarbij hupmiddeen aan in de vorm van nieuwe technoogieën. Duurzame bronnen De bestuursvoorzitter van Nuon wijst hierbij onder meer op duurzame generaties CV-ketes waarmee ook eektriciteit kan worden gemaakt of waarmee op basis van brandstofceen meer rendement kan worden verkregen. Maar ook de ontwikkeing van een zonnefoie, een fexibee foie waarop specifiek materiaa wordt aangebracht waardoor het gaat functioneren as een verzameing zonneceen en bijvoorbeed nieuwe architectonische toepassingen mogeijk maakt. Ik ben ervan overtuigd dat we de groei van het energieverbruik van 2% waarmee de huishoudens in ons and jaarijks worden geconfronteerd, kunnen ombuigen naar het nuniveau of misschien we naar een ichte daing, zegt Van Haderen. Dan heb je uiteraard nog vee energie nodig. Wij vinden dat die energie zovee mogeijk duurzaam moet worden gewonnen uit hernieuwbare bronnen as biomassa, wind- en zonne-energie. Zo schoon mogeijk We ontkomen er niet aan, vervogt Van Haderen, dat we vooropig ook nog conventionee energiebronnen as gas en koen benutten. Dat moeten we dan we zo schoon mogeijk doen. Ludo van Haderen As Nuon wien we daar graag een bijdrage aan everen, bijvoorbeed door te kiezen voor koenvergassing, een technoogie waarbij je vee schadeijke emissies kunt vermijden en CO2 kunt afvangen. We bouwen in de Eemshaven een centrae waarmee we dit grootschaig wien doen. In de visie van Van Haderen kunnen adviesbureaus as Roya Haskoning een beangrijke ro vervuen in ontwikkeingen op energiegebied. Op dit terrein speen vee factoren mee, zowe maatschappeijk as markttechnisch en technoogisch. Wij zoeken continu partners met kennis en competenties die ons kunnen ondersteunen. Het pan voor de Ondergrondse Pomp Accumuatie Centrae (OPAC, zie eders in dit nummer) die wij met Roya Haskoning en andere partners ontwikkeen, is hier een mooi voorbeed van. Roya Haskoning is een bedrijf dat zich prima positioneert. Je komt ze overa tegen. Mijn indruk is dat dit bureau gedoseerd en verstandig in de markt opereert. Voor ze ergens inspringen, kijken ze goed of initiatieven we reaistisch zijn. Vijftien jaar geeden raakte duurzaam bouwen in zwang in Nederand. Inmiddes is de hee westerse wered er angzamerhand van doordrongen geraakt dat ook duurzaam investeren in bijvoorbeed water, ruimte of energie van het aerhoogste beang is. Investeren op de ange termijn is een hot item geworden. A igt dat poitiek gezien nog we eens astig, weet manager Beheer en Onderhoud Koen Schipper uit ervaring, want scoren op de korte termijn ijkt natuurijk vee aantrekkeijker. Schipper breekt echter graag een ans voor de innovatieve, duurzame en preventieve opossingen die Roya Haskoning met haar Tota Care Managementsysteem aan de man brengt om mens, miieu en economie meer met ekaar in baans te brengen. Tota Care Managementsysteem as maatwerkopossing In de jaren van de wederopbouw en daarna is er ontzettend vee gebouwd. Maar ieder bouwwerk, of het nu bijvoorbeed een sneweg of een brug betreft, heeft een bepaade evensduur. Die evensduur kan door onzorgvudig bouwen, gebruik en/of beheer aanzienijk worden verkort, maar is ook te verengen door duurzaam te investeren in onderhoud. Beheerders en eigenaren van de buitenruimte en infrastructuur reaiseerden zich destijds niet atijd de consequenties hiervan. Anno 2007 is het bijna vanzefsprekend dat de totae (ifecyce)kosten en de beschikbaarheid beangrijke aandachtspunten zijn. Door a in het voortraject goed na te denken over toekomstige beheer- en onderhoudskosten, kunnen enorme besparingen worden bereikt. Onze huidige kennis van zaken maakt het mogeijk om bij dergeijke grote projecten aanzienijk te besparen op zowe directe as indirecte onderhoudskosten. Fies die dageijks ontstaan doordat wegen of bruggen moeten worden hersted, of treinen die niet kunnen rijden omdat systemen uitvaen vanwege secht onderhoud of gebrek aan back-upsystemen, bezorgen menig beheerder of eigenaar grijze haren. Duurzaamheid begint daarom a op de tekentafe, weet Koen Schipper. Bovendien kan het onderhoud tijdig en consequent worden afgestemd op de informatie die door regematig uitgevoerde inspecties van de situatie opeveren. Met behup van het Tota Care Managementsysteem biedt Roya Haskoning haar opdrachtgevers met bijvoorbeed een uitgekiende dupex opossing maatwerk voor onder andere het beschermen van staaconstructies. Niet aeen door het vervuen van een adviserende ro, maar ook door de bestaande situatie terdege te anayseren en daarop te acteren. Zaken in de bestaande buitenruimte en infrastructuur met een interessante restevensduur, zoas bruggen, kunnen dankzij deze aanpak goed worden gemonitored en krijgen de op dat moment benodigde duurzame investering in hun onderhoud. Door terugkoppeing van praktijkervaringen naar onze ontwerpafdeingen wordt continu aan kwaiteitsverbetering gedaan. Dat kan uiteindeijk een besparing van vee mijoenen euro s opeveren bij grote projecten. Dankzij dit uitgekiende Tota Care Managementsysteem fungeert Roya Haskoning niet as brandjesbusser, maar as adviseur van integrae totaaopossingen voor ontwikkeing, beheer en onderhoud. De kracht zit in onze mutidiscipinaire aanpak, adus Koen Schipper. Daardoor zijn wij niet aeen hee effectief bij definitieve opossingen, maar profieren wij ons ook as troubeshooter in geva van een acuut probeem bij de opdrachtgever. Voor ek probeem hebben wij in no time een ervaren expertteam op de been om sne en adequaat een passende opossing te reaiseren. Koen Schipper +31 (0)

3 najaar 2007 > range focus 3 De Waterkwekerij: baanbrekende vorm van duurzame gebiedsontwikkeing Wij Nederanders staan er om bekend dat wij beschikken over de moed om innovatieve ideeën uit te voeren. Of straks in Akmaar met De Waterkwekerij zo n gouden kans wordt gegrepen, hangt af van de investeringsbesissing die Rijk, gemeente Akmaar en Hoogheemraadschap Hoands Noorderkwartier nog moeten nemen. Wij Nederanders staan er om bekend dat wij beschikken over de moed om innovatieve ideeën uit te voeren. Of straks in Akmaar met De Waterkwekerij zo n gouden kans wordt gegrepen, hangt af van de investeringsbesissing die Rijk, gemeente Akmaar en Hoogheemraadschap Hoands Noorderkwartier nog moeten nemen. De tekenen zijn gunstig. Aes draait om een baanbrekende vorm van duurzame gebiedsontwikkeing op het terrein van een traditionee rioowaterzuivering midden in Akmaar én de toepassing van een nieuw fenomeen binnen de zuiveringstechnoogie: de compacte MembraanBioReactor (MBR). Roya Haskoning kreeg van VROM de opdracht om as strategisch adviseur de meerwaarde van het pan in beed te brengen en de financiëe en technische haabaarheid te toetsen. Daarop aansuitend vogde de opdracht van de twee initiatiefnemers zef, de gemeente en het hoogheemraadschap, om een integrae, bestuurijke eindrapportage van het project op te steen dat insteekt op techniek, maatschappij, burger en bestuurijke samenwerking. Doe van dit aes: sponsors en partners zoeken om dit innovatieve project te verwezenijken. Senior adviseur Patrick Voet: As die MBR er komt, bijft 7/8 van het terrein over voor het inrichten van een bijna zefvoorzienende wijk. Nergens in Nederand bestaat nog zoiets. Athans niet in deze combinatie van consequent doorvoeren van integraa duurzaam denken. In de nieuwe wijk komen aerei nieuwe technoogieën samen, zoas warmte/koudeopsag, zonneceen, hergebruik van de warmte uit het gezuiverde water, en het toepassen van dit gezuiverde, zeer schone water in de wijk zef en de grachten van Akmaar die daardoor ook schoner worden. As het concept van de waterkwekerij op vee meer ocaties zou worden toegepast, dan zou Nederand een stuk zuiniger met water, energie en grond kunnen omgaan. Patrick Voet: Wij zijn een beangrijke schake geweest in de diaoog met verschiende partijen. Mede daardoor is er een beter project ontstaan. As beoning daarvoor fungeren wij nu as eindredacteur van de bestuurijke rapportage die in november wordt aangeboden aan de minister van VROM. Patrick Voet +31 (0) De MembraamBioReactor geïntegreerd in een zefvoorzienende wijk Duurzamer energiegebruik in datacenters een vereiste Datacenters vreten energie. Het Amerikaanse Uptime Institute heeft onderzocht dat in 2005 in de VS ae computerservers samen dubbe zovee energie consumeerden as in Ook in Nederand speet deze toename van de energieconsumptie van de IT-sector. Grote computernetwerken van bijvoorbeed financiëe en wetenschappeijke insteingen of teeproviders nemen in het bedrijfseven steeds meer een cruciae paats in. As we niet uitkijken, kost het energieverbruik van een computer straks méér dan de aanschafprijs van de hee computer, concudeert adviseur Stijn de Kruijf van Roya Haskoning. Roya Haskoning adviseert datacenters bij het zo sim en ef ficiënt mogeijk koeen van de door hen gegenereerde hitte. De focus igt daarnaast steeds meer op het herbenutten van warmte. Hoewe het hier gaat om aagwaardige warmte (ca. 20ºC), is dit ideaa voor bijvoorbeed het verwarmen van kassen of woonwijken. Steeds meer bedrijven, waaronder Roya Haskoning, brengen hun computerkracht (servers, teefooncentraes) onder in een CO2 gaat ondergronds? De uitstoot van CO2 moet de komende jaren fink omaag. Nederand heeft zich daartoe verpicht door het ondertekenen van het Verdrag van Kyoto. In opdracht van een consortium hebben experts van Roya Haskoning onderzoek ingested naar de miieu-effecten en mogeijke risico s van ondergrondse opsag in ege gasveden. Onder voorwaarden ijkt dit een haabare opossing van het CO2-probeem. Het was een prachtig project. Ik heb er met vee pezier aan gewerkt, adus de heer Evert Hoeman, hoofd adviseurs Miieu van Roya Haskoning. Hij trad op as projecteider van de Agemene Miieu Effecten Studie (AMESCO) naar de beste aanpak van het CO2- vraagstuk. Een compex gehee, adus Hoeman. Er zijn diverse extern datacenter. Daar kan per vierkante meter geconditioneerde ruimte worden gehuurd voor het opsteen van computerapparatuur. Dit is vanwege schaavoordeen in de voorzieningen zeer kosteneffectief ten opzichte van de uitermate beangrijke beschikbaarheid van de bedrijfsprocessen. Daarnaast kunnen centrae datacenters makkeijker inspeen op duurzaamheid en de mogeijke afzet van warmte naar derden. De Kruijf is op verschiende paatsen in Nederand nauw betrokken bij het bouwen van datacenters van 0,5 tot 70 MW. Binnen deze projecten wordt gestreefd naar opossingen om het energiegebruik in de datacenters te reduceren. De Trias Energetica (een 3-stappenpan om kimaatneutraa te worden) vat de vogorde bij het zoeken naar duurzame opossingen as vogt samen: beperk de energieconsumptie, zet duurzame energie in en breng invashoeken mogeijk. In het onderzoek hebben we geen afweging gemaakt van de verschiende mogeijkheden om CO2 op te saan. We hebben ons beperkt tot de opsag in ondergrondse ege gasveden. Het onderzoek werd uitgevoerd door een consortium van vijf partijen. We zijn het erover eens dat ondergrondse opsag van CO2 onder bepaade voorwaarden een haabare opossing is. Het kent weinig risico s. Het meest kritische onderdee is de paats waar je CO2 injecteert. De afdichting van de put is in feite bepaend voor mogeijke risico s. Miieueffecten Centraa in het onderzoek stonden de mogeijke miieueffecten. Wat zijn de risico s nabij het maaived? En heeft ondergrondse opsag mogeijk invoed op de kwaiteit van het grondwater dat wij as drinkwater wien gebruiken? Techniek eidend bij steeds grotere datacenters de energie-efficiency omhoog. De grootste winst vat dus te haen bij de ontwikkeaars van de computerapparatuur: een computer die minder energie gebruikt geeft minder warmte af en gebruikt minder koeing, adus De Kruijf. Met as bonus dat de aarde minder wordt opgewarmd. Stijn de Kruijf + 31 (0) We zijn geen onaanvaardbare risico s tegengekomen. De uitgebreide verkenning heeft een document opgeeverd dat een dikke vodoende heeft gekregen van de MER-commissie voor miieueffecten rapportage. Het is een hee goed instrument om te gebruiken bij de diverse miieuprocedures, zegt een tevreden Hoeman. Er staat duideijk in beschreven wat beangrijk en minder beangrijk is. Op deze manier kan iedereen met dezefde achtergrond opereren, zowe ambtenaren as mensen uit het bedrijfseven. Evert Hoeman +31 (0) Promotie FSC-hout bij keinere kussen- en bouwbedrijven in Den Bosch Bij nieuwbouwprojecten schrijven vee gemeenten voor, dat er zo vee mogeijk gebruik gemaakt moet worden van FSC-hout. FSC staat voor Forest Stewardship Counci (Raad voor Goed Bosbeheer). Deze raad heeft as doe de bossen, met aes dat daarin eeft, te beschermen. FSC-hout is gecertificeerd en dus zéker egaa gekapt. Vee keinere kussen- en bouwbedrijven zijn nauweijks bezig met de vraag of zij FSC-hout zouden kunnen gebruiken. Een aanta organisaties heeft nu de koppen bij ekaar gestoken om het gebruik van FSC-hout te stimueren en intensief te begeeiden. Het gaat om een project dat aanvankeijk op keine schaa za paatsvinden - nameijk in en rond de gemeente Den Bosch - en dat primair gericht za zijn op keinere kussen- en bouwbedrijven. Roya Haskoning is samen met COS Oost Brabant initiatiefnemer van het project. Samenwerkingspartners zijn de VLOK (brancheorganisatie van de kussenbedrijven), SVE (voorheen Viba-Expo, kennispatform duurzaam bouwen) en het project wordt mede gedragen door de Provincie Noord-Brabant en de gemeente s Hertogenbosch. Ook FSC Nederand is hierbij betrokken voor het geven van informatie. De doesteing van het project is het vergroten van de kennis en het bewustzijn over FSC-hout middes een eertraject. Door goede kennis over het gebruik van FSC-hout nemen kussen- en bouwbedrijven FSC-hout standaard op in hun assortiment bij het bespreken van een kus met de kant. Met nieuwe kennis over duurzaam hout kan het bedrijf in de toekomst een breder assortiment bieden en zich onderscheiden van andere kusbedrijven. De mogeijkheden en knepunten bij het toepassen van FSC-hout, evenas de financiëe consequenties van het gebruik van FSC-hout, worden geïnventariseerd en samengevat in een eafet en op een DVD. Met de resutaten van dit proefproject kunnen we vervogens vee meer kussenbedrijven, aannemers en everanciers mogeijkheden te bieden om goed hout te gaan gebruiken. Maaike van Roij +31 (0)

4 4 range focus > najaar 2007 Zieke gebouwen worden beter Roya Haskoning heeft de aatste jaren vee ervaring opgedaan met het monitoren van gebouwinstaaties. Door simme anayses en doordachte aanpassingen kan er vee verbeterd worden. Zo gaan energiegebruik en de uitstoot van CO2 omaag, en ontstaat er tevens een beter zicht op de staat van onderhoud. Een gesprek met Gerard Jansen van de divisie Gebouwinstaaties van Roya Haskoning, die met zijn team aan het werk is in het hoofdkantoor van ING in Amsterdam. Verbeter de prestaties van een gebouw door naar twee dingen te kijken. Hoe is het bedoed? en Hoe werkt het?. Het ei van Coumbus? In feite we, ja. Het academisch ziekenhuis in Maastricht bespaart op jaarbasis 1 mijoen kwu, aeen maar omdat ze op ons advies de koemachines hebben vervangen. Op nationaa niveau kan er jaarijks moeiteoos 200 mijoen euro worden bespaard, aeen maar door toepassing van betere regetechniek, zegt Gerard Jansen. Behave bij ING Bank aan de Zuidas in Amsterdam, werken hij en zijn team ook in het kantoorgebouw ING Veuwezoon/RVS in Ede. Jansen: Daar wordt nu jaarijks dankzij het advies van Roya Haskoning m 3 minder gas gebruikt. Gekke grafieken Het begon voor Jansen aemaa een paar jaar geeden. We werkten in 2004 aan een gebouw waar vee kachten over waren. Met behup van het beheerssysteem van dat gebouw hebben we eerst zo vee mogeijk gegevens verzamed. Op zeker moment zagen we wat gekke grafieken ontstaan van de prestaties van koemachines en verwarmingsinstaatie. Daar zijn we op gaan inzoomen. Toen we de probemen inzichteijk hadden, konden we ze opossen door de regeing van instaaties gericht aan te passen. Het aanta kachten daade daarop direct van zo n honderd per week naar sechts een paar. Bovendien werkten koemachines en verwarming nu vee beter en namen energiegebruik en uitstoot van CO2 af. Ook kregen we beter zicht op de staat van het onderhoud. Symptoombestrijding De vraag is: hoe kan het eigenijk, dat bedrijven niet eerder op deze manier naar het functioneren van hun instaaties keken? In vee gevaen weet men niet waar men moet kijken, stet Jansen. Bovendien wordt het onderhoud, voora bij grote kantoorgebouwen, veea uitbesteed aan een externe partij. Zoang er geen kachten zijn, ijkt aes goed. Maar deze onderhoudsmensen kijken niet naar efficiëntie en een juiste afsteing van de instaaties. Zij richten zich op kachtenbeheersing en symptoombestrijding. En dat terwij je met een paar ingrepen hee vee kunt veranderen. Ander gedrag Gerard Jansen egt de fiosofie achter de nieuwe aanpak uit: Vee mensen denken, dat as een gebouw er eenmaa staat er niets meer verandert. Dat kopt niet. Onder invoed van zijn gebruikers gaat een gebouw ander gedrag vertonen. Anders gezegd: de hoeveeheid mensen in het gebouw en de manier waarop zij met het gebouw omgaan, maakt dat het gebouw anders gaat functioneren dan de ontwerper ooit heeft bedoed. As je dit eenmaa hebt geconstateerd, kun je de instaaties daarop aanpassen. De koeing hoeft bijvoorbeed niet automatisch om vier uur s middags te starten as iedereen toch om haf vijf uur naar huis gaat. Een wekome besparing in een tijdperk waarin mensen steeds bewuster wien omgaan met energie. Gerard Jansen +31 (0) Mijardenproject op stape in Zuid-Limburg Ondergrondse opsag uitkomst bij fuctuaties in energiebehoefte Onze eektriciteit za steeds meer uit duurzame bronnen worden gewonnen. Naast biomassa, zonneenergie en microwarmtekracht za dat voora uit windenergie zijn. Dat heeft ook nadeen. As de wind gaat iggen, hebben we andere bronnen nodig om in onze eektriciteitsbehoefte te bijven voorzien. Ook zuen er situaties van overcapaciteit zijn. Windmoens zijn dan voop in bedrijf, terwij er geen behoefte is aan een voedig aanbod. In de visie van Roya Haskoning, de energiebedrijven Essent en NUON en projectontwikkeaar Sogecom kan grootschaige opsag van duurzame energie via een Ondergrondse Pomp Accumuatie Centrae (OPAC) een beangrijke bijdrage everen aan het opvangen van fuctuaties in vraag en aanbod. De OPAC benut windenergie maximaa. Het inventieve systeem vangt de overcapaciteit die nu in het niets verdwijnt op en zet de opgesagen energie tijdens piekuren weer om in eektriciteit. De OPAC is binnen enkee minuten operationee en biedt atijd everingszekerheid. Het systeem heeft een vermogen van megawatt en kan anderhaf mijoen huishoudens van stroom voorzien. Normaa gesproken zijn hiervoor twee conventionee energiecentraes nodig. Hoogteverschien De werking van de OPAC is gebaseerd op waterkracht. Door bij overaanbod water omhoog te pompen en ater weer door een eektriciteitsgenerator omaag te aten stromen, kan een hoog rendement worden gereaiseerd. Om de OPAC te kunnen toepassen, moet er sprake zijn van hoogteverschien. Omdat ons and die niet echt kent, wien de initiatiefnemers in Zuid- Limburg op een diepte van meter een waterbassin aaneggen, dat in verbinding staat met een bovengronds meer van dertig hectare. Op deze diepte bevindt zich een steenaag die geschikt is voor het uithakken van machinehaen, gangen en hotes voor de wateropsag. Voor het onderzoek hiernaar heeft Roya Haskoning samengewerkt met Oostenrijkse en Duitse experts in tunnebouw en bouw in gesteenten. De initiatiefnemers zijn ervan overtuigd dat OPAC een stabiiserende factor is in de toekomstige Nederandse eektriciteitsbehoefte. Het brengt de inzet van duurzame energievoorziening op grote schaa aanzienijk dichterbij en eidt bovendien tot een forse reductie van de CO2-uitstoot. Berekeningen hebben aangetoond dat de OPAC tot anderhaf mijoen ton kan bijdragen aan de CO2-reductiedoesteing voor Emissierechten De bouwkosten worden geraamd op 1,6 mijard euro. Erik van Engeen, bij Essent verantwoordeijk voor innovaties, erkent dat dit een finke investering is voor een systeem dat op zichzef geen energie produceert. Om het financiëe paatje rond te krijgen, dringen we er bij het Rijk op aan dat de CO2-emissierechten die aan Energie wordt opgewekt doordat het water van het bovengrondse meer via de waterschacht en eektriciteitsgenerator in het ondergrondse reservoir vat. producenten van duurzame energie, zoas eigenaren van windmoens, worden toegerekend, straks ook gedeeteijk aan ons kunnen toevaen. Verder zou een garantieregeing, zoas gebruikeijk is bij sommige vormen van duurzame energieproductie, de haabaarheid van het project zeer ten goede komen, adus Van Engeen die vindt dat Roya Haskoning een zeer gedegen onderbouwing voor de pannen heeft gemaakt. Met dat stevige verhaa gaan we nu richting overheid om het project van de grond te tien. Vogens Leo Visser van Roya Haskoning zou over ruim een jaar de schop de grond in kunnen. We hoeven geen tijd te veriezen met het verkrijgen van vergunningen, zegt hij. De Opac is zowe miieutechnisch as wat ruimteijke ontwikkeing betreft gemakkeijk in te passen. Daarna vergt de bouw nog een jaar of vijf. Lood van Vesen +31 (0)

5 najaar 2007 > range focus 5 Afvamanagement van de 21e eeuw Onze woon-werkgebieden van de toekomst Roya Haskoning denkt graag mee over maatschappeijke probemen en dus ook over het hergebruik van afva. Stortpaatsgoeroe Wiem van Vossen ging op zoek naar creatieve opossingen voor zefvoorzienende duurzame bedrijventerreinen op het gebied van afva, warmte, energie en water. Zijn opzienbarende opossing voor het afvamanagement in de 21e eeuw is in feite een aaneenschakeing van bekende technoogieën. Ook bij het andeijk InnovatieNetwerk heeft hij inmiddes draagvak gevonden voor zijn ideeën over meervoudig ruimtegebruik en duurzaam ondernemen. Zijn aanpak komt er in het kort op neer, dat je afva en energie aan ekaar kunt koppeen etterijk onder een bedrijventerrein. Ek bedrijf krijgt bij wijze van spreken zijn eigen stortkoker naar een ondergrondse verwerkingsfabriek die aes kan recycen op de manier zoas de Ladder van Lansink dat voorstet. De energie (biogas) die vrijkomt bij de verwerking van organisch materiaa kan worden gebruikt voor de energievoorziening van de bedrijven die er bovenop staan. De ogistieke voordeen van dit duurzaam ketenbeheer van deze schaaverkeining zijn evident. Bovengronds minder (gescheiden) transportbewegingen van divers afva naar en van het bedrijvenpark, met reductie van CO2 en fies en dus betere eefbaarheid as positief gevog. Ook warmte/koudeopsag voor verwarming of koeing van bedrijven en groene energie opwekken met zonnepaneen behoort tot de mogeijkheden. Zo n zefvoorzienend bedrijventerrein kan natuurijk niet zonder de buitenwered, benadrukt Wiem van Vossen. Grond- en reststoffen en eindproducten moeten natuurijk we worden aan- en afgevoerd. Bovendien kan een dergeijk compact bedrijventerrein niet sec op zijn eigen afva draaien. Ook het omiggende stedeijk gebied zou er haar (keinchemisch) afva moeten aaneveren om de fabriek rendabe te maken. Dat versterkt ook de maatschappeijke betrokkenheid van de omgeving. Roya Haskoning hoopt op financiee support van het InnovatieNetwerk om de haabaarheid van deze duurzame pannen nader te onderzoeken. Wiem van Vossen +31 (0) Roya Haskoning hept bij opzetten van duurzaamheidsbeeid Voautomatische autostaingen onder Amsterdamse grachten Een vrije parkeerpaats vinden in het centrum van Amsterdam is vaak ondoenijk. Om een einde te maken aan het rondjesrijden van zoekende automobiisten, maar ook om de wijk schoner en eefbaarder te maken, maakt Roya Haskoning voor het Amsterdams Parkeer Fonds (APF) een voorontwerp om de haabaarheid te tonen voor een voautomatische autostaing. Deze parkeergarage moet paats gaan bieden aan 400 auto s en het unieke eraan is, dat hij za worden gereaiseerd onder de gracht in de Boerenwetering, tussen de Hobbemakade en de Ruysdaekade. Dankzij ons aandee in de Noord- Zuidijn hebben wij vee ervaring opgedaan hoe je een dergeijk project goed oppakt in een drukke, monumentae binnenstad, benadrukt projecteider Caros Genders. Om de garage te kunnen bouwen, wordt een gedeete van de gracht drooggeegd, zodat er met staen steingen het parkeersysteem in kan worden gebouwd. In keine huisjes op de kade rijd je straks je auto op een speciaa pateau. De auto wordt vervogens voautomatisch opgemeten en computergestuurd naar beneden vervoerd en gestad. Bij terugkomst kun je met een pasje, een specifieke code of een smsje je auto weer naar boven aten komen. Maar een dergeijke autostaing biedt extra mogeijkheden, adus Genders. Zo kun je er ook huurauto s of GreenWhees deeauto s staen. Maarten de Boer (Amsterdams ParkeerFonds): Het APF is een particuier initiatief en wij hebben gekozen voor het reaiseren van dit project in bouwteamverband. Daarbij seecteren wij niet op de goedkoopste offerte, maar op de beste kwaiteit. Ons pan is innovatief en ambitieus, maar we erg noodzakeijk voor Amsterdam. Het vernieuwende ontwerp van Roya Haskoning en hun manier van werken bevestigen het vertrouwen dat wij a hadden opgebouwd tijdens onze samenwerking rond de Noord-Zuidijn. Het uiteindeijke doe van het APF is de reaisatie van tientaen voautomatische autostaingen in de binnenstad van Amsterdam, waarmee een grote bijdrage wordt geeverd aan de verbetering van uchtkwaiteit en eefbaarheid op straat. Caros Genders +31 (0) Hart voor Peope, Panet en Profit Van oiemaatschappij, gemeente tot internationae schoo, vee organisaties wien werk maken van hun duurzaamheidsbeeid. Roya Haskoning biedt hen begeeiding op maat bij het ontwikkeen en impementeren van beeidspannen. In een mutidiscipinair team werken inhoudeijk deskundigen samen met proces- en communicatiebegeeiders. Zo geven zij vorm aan duurzaam ondernemen voor andere bedrijven, maar ook voor Roya Haskoning zef. Anna Corrio, consutant miieu en duurzaamheid bij Roya Haskoning, icht toe. Onze aanpak is mutidiscipinair en op maat. Met een integrae bik beichten we ek vraagstuk. We bakenen de vraagsteing af en proberen in gesprekken de gewenste eindresutaten scherp te krijgen. Soms zetten we instrumenten in, zoas een duurzaamheidsscan, om de beangen van stakehoders in kaart te brengen. Duurzaamheid: een breed begrip Roya Haskoning werkt momentee aan een dergeijk project voor oiemaatschappij Tota E&P Nederand BV. Corrio: Eerst moet je heder krijgen wat duurzaamheid voor de kant kan betekenen. Dit kan uiteenopen van kimaatverandering, biodiversiteit, oieekkages in zee en arbeidsomstandigheden tot veiigheid, uchtkwaiteit en watermanagement. We denken ook na over de interne gevogen hiervan voor marketing, personee, kanten, continuïteit en efficiency. Roya Haskoning heeft een speciaa anayse-instrument ontwikked, die wordt ingezet bij het opsteen van een basisdocument voor duurzaamheidsbeeid. Tota E&P Nederand BV krijgt hiermee een anayse en interpretatie van de huidige stand van zaken en een overzicht van aanbeveingen en opossingsrichtingen. In het vervogtraject hepen we Tota E&P Nederand BV bij het ontwikkeen en impementeren van hun beeid en toekomstige pannen. Wij kunnen daarin ver gaan, bijvoorbeed met het voeren van discussies met beanghebbende partijen, het houden van presentaties en het organiseren van seminars over het onderwerp. Opvoedkundige taak Vee mensen steen duurzaamheid geijk aan miieu. Dit is vogens Corrio een beperking van het brede begrip. Onze kant, de American Schoo in Parijs, startte eveneens vanuit deze voorondersteing. Wij hebben hen duideijk gemaakt dat duurzaamheid ook te maken heeft met sociae en cuturee aspecten. We hebben deze internationae schoo gewezen op hun onderwijs- en opvoedkundige ro en mogeijkheden. As zij jongeren enig besef bijbrengen over duurzaamheid, dan egt dit een basis voor toekomstige generaties. De kant was aangenaam verrast dat wij hen ook hierover adviseerden. Kimaatverandering Roya Haskoning zef houdt zich ook bezig met maatschappeijk verantwoord ondernemen en duurzaamheid. Procesbegeeider Frank Duenk werkt aan de profiering van het ingenieursbureau as een van de voortrekkers binnen de kimaatsdiscussie. We zijn actief bezig met tientaen projecten waarin het omgaan met of tegengaan van de effecten van kimaatverandering centraa staan. Daarbij zijn we voortdurend op zoek naar innovatie en nieuwe technieken die bijvoorbeed de opwarming van de aarde tegengaan. Roya Haskoning richt zich daarbij niet aeen op de technische opossing van bijvoorbeed de ondergrondse opsag van CO2 in oude aardgasveden in Groningen of de energiewinning uit methaan. Dit komt vrij bij het ontdooien van de permafrost rond de Noordpoo en zorgt voor een extra versneing van het opwarmingsproces. Duenk: Wij denken ook verder. Hoe kunnen de impementatie en expoitatie van technische opossingen vorm krijgen? Op weke wijze is een maatschappeijk draagvak te creëren? Door antwoorden op dergeijke vragen te geven, verhogen we de kans om innovatieve ideeën ook daadwerkeijk te reaiseren. Daar zetten we echt onze tanden in. Contactpersonen Anna Corrio +31 (0) Frank Duenk +31 (0)

6 6 range focus > najaar 2007 Maatschappeijk Verantwoord Ondernemen Roya Haskoning is zich terdege bewust van haar verantwoordeijkheden ten opzichte van de sameneving en het miieu. Met onze projecten staan wij midden in de sameneving. Dat inspireert ons enorm, maar het betekent ook dat we een bijzondere verantwoordeijkheid hebben. Niet aeen naar onze opdrachtgevers, onze medewerkers en zakeijke partners, maar ook naar de maatschappij waarin we werken en even. Met onze thema s voor de 21ste eeuw, onderstrepen we onze maatschappeijke verantwoordeijkheid (MVO) en onze aandacht voor de effecten van menseijk ingrijpen op eefbaarheid en wezijn. In onze adviezen streven we voortdurend naar duurzame opossingen; voor onze kanten, voor de kanten van onze kanten en voor onze sameneving. Waar reevant en opportuun vergroten we de toegevoegde waarde van onze adviezen door kanten op pro-actieve wijze te attenderen op de consequenties van bepaade keuzes op het miieu. Baans Er zijn vee definities van MVO in omoop, maar vogens ons is de essentie: een manier van ondernemen gericht op het vinden van een duurzame baans tussen Mens, Miieu en winstgevendheid, meesta aangeduid as de 3P-baance (Peope, Panet, Profit). Maatschappeijk Verantwoord Ondernemen krijgt bij Roya Haskoning vorm en inhoud in vier dimensies: Kernwaarden en beeid Producten en dienstverening Bedrijfsvoering Maatschappeijke betrokkenheid Door midde van onze gebouwen, activiteiten, werknemers en ons gebruik van materiaen en nutsvoorzieningen hebben wij een directe impact op onze omgeving en het miieu as gehee. In dat kader zijn we bezig met het invoeren van een miieumanagementsysteem conform de ISO richtijn. Jaarijks bepaen wij een miieu- footprint, hiermee wordt de omvang van onze jaarijkse miieubeasting aangegeven. Onze ange termijn doesteing is jaarijks in onze projecten aantoonbaar meer miieuwinst reaiseren dan de omvang van onze eigen miieu footprint. Beangrijke miieu-doesteingen in de bedrijfsvoering van Roya Haskoning zijn minder afva en een efficiënter energie-gebruik. In onze bedrijfsvoering houden wij eveneens rekening met onze maatschappeijke verantwoordeijkheid door: Een groepsbreed fietsenpan. Dit pan stimueert medewerkers met de fiets naar het werk te komen; Ook stimueren wij onze medewerkers zovee mogeijk gebruik van het openbaar vervoer te maken, ondermeer door het beschikbaar steen van bedrijfs OV-jaarkaarten en NS-businesscards voor dienstreizen; Ae nieuwe easeauto s worden conform A, B, C abes aangekocht zodat het wagenpark uit de minst miieubeastende auto s bestaat. Een dee van de projectgereateerde autokiometers wordt gecompenseerd. Tevens wordt de medewerkers daarbij een cursus het nieuwe rijden aangeboden; Papierreductie door de aanschaf van mutifunctionas met scan mogeijkheden, standaard dubbezijdig printen en door digitaisering van archief en werkdocumenten; Locatie van kantoren op met het openbaar vervoer goed bereikbare paatsen; Gescheiden afvainzameing. Papier, GFT, Gas en pastic bekers worden apart ingezamed; Lege toner-cartridges worden ter recycing aangeboden; Doorvoeren van energiebesparingsmaatregeen (zoas ichtsensoren e.d.); Verkoop dan we schenking van oud kantoormeubiair aan recycingwinkes of goede doeen. Maatschappeijke betrokkenheid De maatschappeijke betrokkenheid van Roya Haskoning krijgt niet aeen vorm in projecten voor onze opdrachtgevers. Wij dragen ook graag ons steentje bij aan diverse maatschappeijke initiatieven. In het kader van het 125-jarig jubieum van Roya Haskoning extra aandacht aan de directe omgeving van onze kantoren besteed. Onder de noemer Sociae Projecten hebben onze medewerkers tijd en kennis beschikbaar gested voor maatschappeijk reevante projecten. Deze mogeijkheid voor medewerkers om Sociae Projecten in hun omgeving uit te voeren za voortaan jaarijks terugkeren. Marce Grashof +31 (0) Henk Hermans, divisie Architectuur & Bouw: Dicht bij de business case bijven Wij zoeken naar ontwerpopossingen voor de probematiek van de kant, zegt Henk Hermans, directeur van de divisie Architectuur & Bouw. We proberen daarbij atijd verder te kijken en te denken dan de direct vooriggende vraag. Bij het uitdiepen van vraagstukken speet duurzaamheid een beangrijke ro. De architecten en consutants van de divisie bekijken de ontwerpvraag op een brede manier, vanuit verschiende gezichtspunten, om tot creatieve en innovatieve opossingen te komen. Hermans: Waar zitten de pijnpunten, wat is de gedachte achter de vraag? Daarbij is het we van beang om dicht bij de organisatie en de business case van de opdrachtgever te bijven. Om duurzaamheid in een ontwerp te verankeren, zijn vaak verschiende opossingsrichtingen mogeijk, maar voor sommige daarvan moeten dan ook bedrijfsstrategieën worden omgebogen. Architectuur & Bouw werkt vee samen met andere divisies en zonodig ook met externe consutants om ae benodigde kennis en expertise bijeen te brengen. Kanten differentiëren gewoonijk niet naar kwaiteit, maar we sagen er goed in om de meerwaarde van deze krachtenbundeing en een compeet dienstenpakket aan te bieden, ook waar het gaat om de uitwerking van duurzame uitgangspunten. Bij de nieuwbouw van Gere ziekenhuizen in Zutphen hebben ae stakehoders een duideijke eigen inbreng. Ook zit het hee ontwerpteam fysiek bij ekaar, waardoor een sneheid mogeijk wordt die anders hee astig te reaiseren zou zijn. Henry Rowe, divisie Maritiem: Maatschappeijke en miieueffecten minimaiseren Over de hee wered werken we aan projecten waar de gemeenschap as gehee baat bij heeft, zegt directeur Henry Rowe van de divisie Maritiem. We zijn vaak in staat dit te bereiken door minimaisering van de maatschappeijke en miieueffecten van een bepaad project. Duurzaam ontwerpen is een beangrijke voorwaarde voor de ontwikkeing van succesvoe ange termijnopossingen, die de zakeijke activiteiten van kanten ondersteunen en kostenvoordeen in bouw en onderhoud opeveren. Rowe: Materiaaseectie uit duurzame bronnen en recycen verminderen nadeige effecten. Wij kiezen voor bepaade soorten hardhout, gerecycede pastic stootkussens en aggregaten, en voor beton- en staaconstructies die vodoen aan de minimum specificaties voor agressieve mariene miieus. In het proces van havenontwikkeing hanteert de divisie Maritiem een standaard aanpak om ae reevante vraagstukken te bestrijken. Vroege besissingen kunnen beangrijke bijdragen aan duurzaamheid everen. Vaak op gang gebracht door wetgeving, brengt dit een vroege en praktische identificatie van ae miieukwesties in onze ontwikkeingsstrategieën, en maakt het uiteindeijk de vergunningsprocedures aanzienijk eenvoudiger. Wij proberen atijd de kant te betrekken bij het onderwerp duurzaamheid. Op die manier kunnen we nadeige effecten beperken en verbeteringen reaiseren, Dat kunnen bijvoorbeed nieuwe habitats bij baggerwerken zijn, of de mogeijkheid om windmoens op gofbrekers te paatsen. Peter Luscuere, divisie Gebouwinstaaties: Duurzaamheid is wat ons bindt De jaarijkse kennismarkt die onangs in Amersfoort werd gehouden, iustreert vogens Peter Luscuere goed waartoe Roya Haskoning in staat is. Kennisoverdracht staat centraa en het vat steeds weer op hoe sterk het thema duurzaam ontwerpen eeft. Duurzaamheid is wat ons bindt en waar we ekaar in vinden. Sommige opdrachtgevers koesteren hoge ambities as het gaat om duurzaamheid, maar deinzen terug voor de financiëe consequenties. Soms gaat het ook om de pr-waarde van duurzaamheid, zegt Luscuere. In ek project is het van beang om vanaf het begin een goede baans te vinden tussen de ambities en de mogeijkheden. Wij brengen daarom ae opties in kaart. In Nederand zijn de principes van duurzaam ontwerpen a ingeburgerd. Zo worden vanaf de eerste projectfase de kimatoogische gevogen meegenomen. Dat gebeurt nog ang niet overa, en in onder meer Chinese projecten dragen we daarom ook kennis op dit gebied over. Om duurzaam te ontwerpen, moet je eerst integraa eren ontwerpen. De divisie gebouwinstaaties werkt verder met een Chinese partner ook aan energiebesparingen in bestaande gebouwen. Uit onderzoek beek dat in Beijing een groep gebouwen, samen nog geen vier procent van het totaa, we 25 procent van ae energie gebruikt. Wij hebben de technoogie om fouten in het ontwerp of de bedrijfsvoering op te sporen en te anayseren, en vervogens met inteigente opossingen echte besparingen te reaiseren. We staan aemaa te popeen om hiermee verder te gaan. Piet van Putten, divisie Infrastructuur & Transport: Integrae aanpak steeds beangrijker De term duurzaamheid duikt tegenwoordig zo vaak op dat we moeten oppassen het begrip niet uit te hoen, vindt Piet van Putten, directeur van de divisie Infrastructuur & Transport. De drie P s, van Panet, Peope en Profit, geven voor Van Putten goed de essentie weer van duurzaam ondernemen en aes wat daarbij hoort. De bescherming van het miieu, de veiigheid en gezondheid van de mens, maar ook winstgevendheid betekent voor mij duurzaam ondernemen. In ons werk spreekt het vanzef dat we streven naar een zo duurzaam mogeijke infrastructuur. Dat doen we bijvoorbeed met Life Cyce Management, waarbij in het ontwerp a rekening wordt gehouden met ae fasen in de totae evensduur, dus incusief beheer en onderhoud, en tot en met de soop. In ae grote infrastructuree projecten worden duurzaamheidsaspecten onderdee van de integrae aanpak die van Roya Haskoning een sterke projectpartner maakt. Er is een sterke marktontwikkeing in de richting van integraa en duurzaam ontwerpen. Daarbij komt hee wat kijken, van materiaakeuzes tot andschappeijke inpassing, en van de waterhuishouding tot maatschappeijk draagvak. Een goed voorbeed is de opossing voor de A2 in Maastricht, in combinatie met stedeijke ontwikkeing, waarvoor we momentee een aannemerscombinatie ondersteunen. We gebruiken hiervoor expertise uit de voe breedte van onze organisatie.

7 najaar 2007 > range focus 7 Martien Vink, divisie Bouwmanagement & Advies: Aandacht voor duurzaamheid spreekt vanzef In ae projecten van Bouwmanagement & Advies krijgt duurzaamheid vanzefsprekend de aandacht die het verdient, zegt divisiedirecteur Martien Vink. Omdat onze kanten ernaar vragen, maar ook omdat je er gewoon niet omheen kunt. In ae grote bouwprojecten, en dus ook in de Programma s van Eisen waar de divisie dageijks aan werkt, is duurzaamheid een beangrijke onderigger geworden. De miieucomponent kreeg twaaf tot vijftien jaar geeden meer gewicht en is sindsdien vertaad naar een groot aanta eidraden, standaarden, voorschriften en richtijnen, vertet Vink. Daardoor is duurzaamheid, hoewe wij zef geen speciaisten zijn op dit gebied, een vast aandachtspunt in ons werk geworden. Life Cyce-denken wordt gemeengoed. Recenteijk nog hebben we met coega s van Gebouwinstaaties en een aanta externe adviseurs gebrainstormd over de nieuwe mogeijkheden die de stijgende energieprijzen bieden. A Gore en de weredwijde media-aandacht voor duurzaamheid hebben merkbaar effect. Gemeenten, provincies en andere overheden, maar bijvoorbeed ook de grote banken, besteden vee meer aandacht aan duurzaamheid en energiebesparing. A vóór de ontwerpfase moet het ambitieniveau heder zijn: wien we aan de minimum eisen vodoen of wien we echt gaan voor state of the art opossingen. De mogeijkheid voor koude-/warmteopsag wordt tegenwoordig bijna standaard onderzocht. Amsterdam stet zefs as voorwaarde voor de vergunningverening dat zo n onderzoek is uitgevoerd. In waterwingebieden mag het niet, en uiteindeijk moet een dergeijk systeem natuurijk ook economisch verantwoord zijn. Herman Kein Entink, divisie Miieu: Het gaat om de ange termijn Wij verzorgen miieudienstverening voor marktpartijen, en ondersteunen hen waar mogeijk in de ontwikkeing van een duurzaamheidfiosofie, zegt Herman Kein Entink, directeur van de divisie Miieu. Het gaat steeds meer om de ange termijn. Duurzaamheid is een breed begrip dat vee vragen oproept. Bedrijven vinden de versterkte aandacht een goede zaak, maar wien zichzef natuurijk niet uit de markt prijzen, zegt Kein Entink. Onze kantbijeenkomsten en workshops rond het thema hebben door het onderinge contact een hee positieve uitwerking: het wordt duideijk dat iedereen met het onderwerp bezig is, en dat je niet roomser bent dan de paus as je het serieus wit aanpakken. De bijeenkomsten geven inhoud aan duurzaamheid: hoe je er aan kunt bijdragen, wat het kost, maar ook wat het opevert. Kein Entink ziet een fundamentee verschuiving in het denken over duurzaam ondernemen. Ging het vroeger in de eerste paats om een icense to operate, nu gaat het om een icense to exist. De overtuiging begint steeds meer post te vatten dat duurzaamheid tegeijkertijd overeven op angere termijn betekent, ook voor bedrijven en organisaties. Persoonijke overtuigingen van eiders in organisaties zijn daarbij vaak nog maatgevend. Henk Hermans, divisie Roya Haskoning Asia: Mutinationas hebben een voorbeedfunctie Het is de hoogste tijd om duurzaamheid weredwijd op de kaart te zetten, voora ook in het dichtbevokte Azië. Nu zijn het meesta nog westerse mutinationas die het goede voorbeed geven, vertet directeur Henk Hermans van Roya Haskoning Asia. In Azië is het niet anders dan in Europa: de aandacht voor duurzaamheid verschit sterk per and. Hermans: In sommige anden, waaronder China, begint het nu te even. Ze zien daar natuurijk ook we in dat de schaa van het grondstoffengebruik en sommige productiemethodes tot grote probemen gaan eiden. De diaoog wordt bemoeiijkt door het feit dat de westerse anden zich hebben kunnen ontwikkeen zonder vee aandacht voor duurzaamheid. In vee Aziatische anden igt de nadruk nog gewoon op economische ontwikkeing. Aziaten hebben vogens Hermans vee meer met persoonijke vertrouwensreaties dan met cijfers en techniek. Roya Haskoning Asia za daar rekening mee moeten houden as het een bijdrage wi everen aan vergroting van het duurzaamheidbesef. Overheden zijn niet zo met dit thema bezig, en de wetshandhaving op okaa niveau aat noga eens te wensen over. Wij werken vee aan projecten voor mutinationas. Zij zorgen er we voor dat hun ocaties en processen groen zijn, en vervuen zo een beangrijke voorbeedfunctie. Erik Oostwege, divisie Industriëe Instaaties: Veiigheid is het beangrijkst Minder druk op het miieu en energieverbruik binnen de economische en technische evensduur van industriëe instaaties. Dat is waar divisiedirecteur Erik Oostwege eerst aan denkt as het woord duurzaamheid vat. Uiteraard wien wij een zo goed mogeijk ontwerp maken. Veiigheid komt daarbij atijd op de eerste paats, en duurzaamheid komt daarna. Geukkig gaat het vaak samen. De opdrachtgevers van de divisie Industriëe Instaaties wien in de eerste paats een betrouwbaaren veiig productieproces tegen zo aag mogeijke kosten. Daarop is de divisie dus ook gericht, en dan bijft er nog voop ruimte voor duurzaam ontwerpen. Oostwege: Onze kanten zijn natuurijk ook gecharmeerd van agere operationee kosten, bijvoorbeed door energiebesparingen. Vaak hoort daar dan we een hogere initiëe investering bij, en gaat het uiteindeijk om de terugverdientijd. We zijn nu voor vee opdrachtgevers bezig met hergebruik van restwarmte, wat aanzienijke voordeen kan opeveren. Met duurzaamheid as uitgangspunt is op vee terreinen winst te boeken, maar feiteijk is er niets nieuws onder de zon, zegt Oostwege. De hernieuwde aandacht voor duurzaamheid is een goede zaak, maar wij zijn daar atijd a mee bezig, door toepassing van de steeds strenger wordende miieunormen, en het identificeren en aanbeveen van besparingsmogeijkheden (op energie, materiaa of ruimte) in de industrie. René Noppeney, divisie Water: Zonder water geen even Vogens René Noppeney, directeur van de divisie Water, denken vee Nederanders dat er meer dan genoeg water beschikbaar is in dit natte and. Zonder water geen even, maar we staan er niet bij sti hoe schaars bruikbaar water is geworden. In vergeijking met vee andere beangrijke hupbronnen en grondstoffen is water ook nog bijzonder omdat het gebruik de waarde ervan verandert. Dageijks worden grote hoeveeheden schoon water omgezet in afvawater. Noppeney: Daarnaast hebben we steeds meer te maken met de gevogen van verdroging, en is het nog onduideijk wat kimaatverandering gaat betekenen voor onze watervoorziening. De divisie werkt aan simme technische opossingen om de duurzaamheid van het watergebruik te vergroten, met de hee waterketen as uitgangspunt. Ook in aerei productieprocessen vat nog vee te winnen, met name in de evensmiddeenindustrie en de oie- en gassector. Samen met de divisies Gebouwinstaaties en Industriëe Instaaties, maar bijvoorbeed ook met Maritiem, kunnen we vee expertise aanbieden en technoogie verder ontwikkeen. Door hergebruik van water everen we een beangrijke bijdrage aan de business case van onze kanten, en tegeijk aan duurzaamheid in de breedste zin. Het bewustzijn groeit dat we grote maatschappeijke winst kunnen behaen door in ae projecten duurzaamheid voorop te steen. Steve Magenis, divisie Kust & Rivieren: Aanpassen aan kimaatverandering Duurzaamheid staat centraa as je werkt aan de beheersing van overstromingsrisico s. De divisie Kust & Rivieren ontwerpt verdedigingswerken die kunnen worden gebouwd op een adaptieve manier, zegt Steve Magenis. Dat betekent genoeg investeren voor de zekerheden van de komende 50 jaar, terwij je rekening houdt met veranderingen en verbeteringen voor ernstiger effecten daarna. Ook a is de totae uitwerking van kimaatverandering op dit moment nog erg onzeker, we hebben we een behoorijk goed idee van wat er tot 2050 gaat gebeuren. Voor de periode daarna hangt het af van de vraag of we we of niet zijn overgeschaked op een ow-carbon economie, zegt Magenis. In Groot Brittannië zou de verwachte gemiddede temperatuurstijging van twee graden eiden tot minder neersag in meer intense buien. Dit resuteert waarschijnijk in nog ergere overstromingen dan we recenteijk hebben meegemaakt. Kust & Rivieren werkt aan meerdere onderzoeken naar de mogeijkheden van aanpassing aan kimaatverandering. We brengen ook de paatseijke effecten in noordoost Engeand tot 2050 in kaart, en eggen de resutaten voor in workshops van beanghebbenden. Voor de Environment Agency betrekken we een brede groep stakehoders in het proces van kimaatborging van de Cheviot His. En met experts van andere divisies verzameen we kennis van over de hee wered om de haabaarheid en kosten van het project Thames Estuary 2100 in te schatten. Tom Smit, divisie Ruimteijke Ontwikkeing: Kostenbesparingen door duurzaam ontwerpen Wij zitten atijd heemaa aan het begin van de ange keten die uiteindeijk eidt tot nieuwbouw, of het nu gaat om een gebouw, een compex, een wijk of een hee stad, zegt Tom Smit, directeur van de divisie Ruimteijke Ontwikkeing. In het panning- en ontwerpproces komt een groot aanta architectonische, panoogische, ecoogische en miieutechnische aspecten aan de orde. Daarom werkt Ruimteijke Ontwikkeing vaak samen met andere divisies. We vormen mutidiscipinaire teams met speciaisten van Miieu, Architectuur & Bouw en, afhankeijk van het project, Infrastructuur & Transport of Kust & Rivieren. As je op deze manier werkt aan de eefomgeving van de toekomst, neem je natuurijk in ogenschouw wat de pannen vanuit het perspectief van duurzaamheid betekenen. Vogens Smit heeft het crade to crade-principe ook in ruimteijke ontwikkeing sne ingang gevonden. As ae materiaen zonder grote miieubeasting hergebruikt moeten kunnen worden, eidt dat tot fundamentee andere ontwerpen dan we tot nu toe gewend zijn. Naast de materiaen gaat het bijvoorbeed ook om de energiebehoefte en situering van gebouwen. Een bedrijvenpark moet over een ange periode gezien taoze bedrijfsfuncties kunnen vervuen. Onze opdrachtgevers zijn echt geïnteresseerd in duurzaam ontwerpen. De grotere investeringen kunnen enorme kostenbesparingen op beheer en onderhoud opeveren.

8 8 range focus > najaar 2007 Kosmos past Systems Engineering toe bij onderhoud van kunstwerken van Rijkswaterstaat De hoofdinfrastructuur in Nederand is toe aan een grootschaige onderhoudsbeurt. As toppunt van duurzaamheid heeft Rijkswaterstaat daarom op zeer marktgerichte wijze het project Kosmos in het even geroepen: Kunstwerken Onderhoud Samen met de Markt Onder Duurzaam ondernemen uitgangspunt voor reatie met omgeving DSM NeoResins heeft imago in beed na beevingsonderzoek omwonenden Systeemgerichte contractbeheersing. Kosmos richt zich op de uitvoering van onderhoud aan bestaande kunstwerken (bruggen, suizen, viaducten) van Rijkswaterstaat. Door deze gerichte aanpak wordt de evensduur van de betreffende kunstwerken met minstens zeven jaar duurzaam verengd en kan herbouw of nieuwbouw anger worden uitgested. De geegenheidscombinatie GMB- Hoandia heeft inmiddes opdracht om functionee onderhoud te pegen op honderdvijftig objecten (circa 30 grote en keine bruggen en viaducten en 120 por taen) in de provincie Utrecht. Het gaat daarbij om onderhoud aan beton, asfat, voegen, brugeuningen, suizen en staaconstructies van de portaen over de weg. Roya Haskoning heeft binnen de combinatie een interne directievoerende ro en verzorgt de begeeiding bij de Systems Engineering systematiek. De manier van aanbesteding, ontwerpen en uitvoering van dit project is niet traditionee, maar in de vorm van een zogenaamde Design en Construct-aanbesteding, egt projecteider Daan Asem uit. Iets wat tot voor kort uitsuitend in nieuwbouwprojecten werd gedaan. Het functionee onderhoud dat Rijkswaterstaat eist wordt uitgevoerd as een Systems Engineering-project. Systems Engineering is een innovatieve, systematische manier van ontwerpen op basis van functionee eisen. De opdrachtgever behoudt hiermee steeds inzicht in de werkzaamheden van de aannemerscombinatie, waarbij de aannemerscombinatie tijdens de engineering en de uitvoering (Design & Construct) de eisen continu moet toetsen en rapportages bijhoudt van de voortgang. Er wordt gewerkt aan de hand van een functionee pan met daarin voorafgestede Frank Stroeken adviseert overheden op ae niveaus en ontwikkeaars over geschikte ocaties voor paatsing van windturbines. Geen gemakkeijke taak, want de kachten van omwonenden zijn tarijk. Op dit moment zijn er in Nederand windturbines op het and. Daarnaast is voor de kust bij Egmond begin dit jaar een windpark verrezen van She en Nuon. Stroeken: We werken met een hee team aan de keuze van ocaties. Van tevoren moet er vee gereged worden. Je krijgt te maken met juridische en panoogische compicaties, en met omwonenden die de turbines vaak niet mooi vinden. Dit heeft te maken met persoonijke voorkeuren, maar ook met de pek waar ze komen te staan. De turbineopsteing angs de dijk bij Leystad vindt bijna iedereen mooi. Reëe aternatief Gezien de probemen van de paatsing op and, ijkt de aaneg van windparken op zee een reëe aternatief. Dit is weiswaar duurder dan bouwen op and, maar met het verder stijgen van Aeen a in regio Utrecht worden diverse werkzaamheden verricht (minimum)eisen. Met een bonus voor meer duurzame opossingen bij het vaststeen van de aanbestedingssom wordt de aannemer gemotiveerd om duurzaam te werken, minimae verkeershinder te veroorzaken en de (vaar)weggebruiker goed voor te ichten. Daan Asem: Deze werkwijze is maximaa duurzaam, omdat er niet meer onderhoudswerkzaamheden worden uitgevoerd dan nodig is en de overast voor de (vaar)weggebruiker minimaa za zijn. Contactpersonen Ard Verweij +31 (0) Daan Asem +31 (02) Schone energie komt aanwaaien In een and as Nederand, waar het zo vaak waait, moet windenergie een succes kunnen worden. Dat is het nu nog niet. Frank Stroeken en Eric Arends van Roya Haskoning bekijken in opdracht van overheden en het bedrijfseven de mogeijkheden.. de energieprijzen zuen de windparken op zee uiteindeijk rendabe worden. Eric Arends werkt as projecteider aan de voorbereidingen voor het aaneggen van verschiende windparken op de Noordzee. Opdrachtgever is het Ierse bedrijf Airtricity. Een van projecten betreft de aaneg van een enorm windpark van 200 km 2 voor de kust van Den Heder. Vanaf het and za het niet te zien zijn. Het is een project voor de ange termijn, verwacht Arends. Er is nog vee onderzoek nodig en dan voora naar de miieuaspecten. Ook moeten de procedures rond aanvragen worden gestroomijnd. Toch ben ik er zeker van dat de windparken op zee er komen. Contactpersonen Frank Stroeken +31 (0) Eric Arends +31 (0) In samenwerking met de Fontys Hogeschoen heeft Roya Haskoning bij DSM NeoResins in Waawijk een beevingsonderzoek uitgevoerd om in kaart te krijgen hoe omwonenden over dit chemiebedrijf denken. Daarmee heeft deze onderneming een beed gekregen van haar imago en kan ze kijken of dat overeenkomt met haar gewenste identiteit. Bijzonder aan dit project was dat het onderzoek is uitgevoerd met het concept van duurzaam ondernemen as uitgangspunt, zegt Maaike van Roij van Roya Haskoning. Bedrijven worden steeds vaker geconfronteerd met het begrip duurzaamheid. Niet aeen door de overheid, maar ook door de maatschappij en de markt. De reatie met de omgeving neemt hierbij een beangrijke paats in. Omdat DSM NeoResins vee waarde hecht aan openheid zoas dat eigenijk in de hee chemische sector steeds meer het geva is was de centrae vraag in het onderzoek of externe communicatie de transparantie naar de omgeving zou kunnen vergroten. Daarvoor is onder meer onderzocht weke psychische, sociae en communicatieve factoren van invoed zijn op de beeving van omwonenden. Onbekendheid Uit het onderzoek is gebeken dat er voor DSM NeoResins nog vee winst vat te behaen as er meer en directer met de omgeving wordt gecommuniceerd. Vee omwonenden weten weinig van het bedrijf. De onbekendheid heeft onder meer betrekking op de naamsbekendheid (het bedrijf is de aatste jaren vaak van eigenaar en naam veranderd), het ontbreken van een beed van producten en toepassingen en de inspanningen van het bedrijf op het terrein van miieuvriendeijkheid en innovatie. De omwonenden zeggen geen hinder te ondervinden van de aanwezigheid van een chemiebedrijf en de mensen die de onderneming wat beter kennen spreken van een grote en goede werkgever en een miieuvriendeijk, innovatief en veiig bedrijf. Panmatige communicatie Beangrijkste aanbeveing van de onderzoekers is dat DSM NeoResins meer werk maak t van een struc turee en panmatige communicatie om duurzaamheid goed neer te zetten. Dat gaat gebeuren. Het bedrijf wi omwonenden, maar ook de eigen medewerkers en de overheid beter informeren waar het mee bezig is. Ook gaat ze haar maatschappeijke activiteiten as sponsoring en samenwerking met schoen gerichter uitvoeren. Het onderzoek bij DSM NeoResins is verricht binnen het subsidieprogramma Naar een duurzaam Brabant waarmee de provincie Noord-Brabant duurzaam ondernemen stimueert. Het project dient in de chemiesector as voorbeed voor andere bedrijven die graag transparant wien zijn naar hun omgeving. SAST Een tweede project dat in het kader van Naar een duurzaam Brabant is opgezet, betreft de ontwikkeing van een instrument waarmee het niveau van duurzaamheid binnen een bedrijf kan worden vastgested door midde van zefdiagnose. Hiervoor is de SAST (Sef Assessment Sustainabiity Too) ontwikked in samenwerking met Organon. De SAST kan managers in de chemie inzicht geven in wat het concept van duurzaam ondernemen concreet voor hun bedrijf kan betekenen. Voor beeidsmakers kan het een aantrekkeijk instrument zijn bij oriënterend onderzoek. De SAST kan geïntegreerd worden binnen bestaande managementsystemen en is gratis te verkrijgen via Roya Haskoning. Contactpersonen Maaike van Roij +31 (0) Cindy van Lieshout +31 (0)

9 najaar 2007 > range focus 9 Derde even voor Pier van Scheveningen De Pier van Scheveningen is niet meer de jongste. Roya Haskoning bedacht een evensverengende operatie voor dit markante bouwwerk. De Pier van Scheveningen is begonnen aan een derde even. Het begon aemaa rond 1900 met de aaneg van een wandehoofd van bijna 400 meter ang. In de Tweede Weredoorog soopten de Duitse bezetters de Pier door de betonnen paen af te zagen. De Pier werd herbouwd en in 1961 opnieuw in gebruik genomen. Onderzoek wees uit dat het zoute zeewater sindsdien de betonnen fundering heeft aangetast. Dirk Jan Peters, constructieadviseur van Roya Haskoning vertet hoe het probeem werd opgeost. We hebben de betonnen paen ingepakt in een schi van kunststof. Daardoor zijn ze afgeschermd van miieu-invoeden, adus Peters. Het is voor het eerst dat dit procédé in Nederand is toegepast. De constructie van de Pier kan hierdoor tientaen jaren anger mee dan aanvankeijk was voorzien. Dirk Jan Peters +31 (0) Foto: Rijkswaterstaat ProRai zet miieumanagementsysteem op de rais De afgeopen tweeëneenhaf jaar werkte Roya Haskoning aan de impementatie van een Miieumanagementsysteem (MMS) bij ProRai. Een compexe operatie, adus Pau Heimpaetzer en Emiie Theunissen van Roya Haskoning. Heimpaetzer: Onze kanten gebruiken het systeem as hupmidde om te kunnen vodoen aan de steeds veranderende miieueisen. Bij ProRai hebben we ervoor gekozen MMS te koppeen aan een compementair Veiigheidsmanagementsysteem (VMS). Het doe: de veiigheid- en miieurisico s proactief beheersen en de prestaties continu te verbeteren. Cruciaa, binnen de kernactiviteit van ProRai, nameijk het beheren van de Nederandse spoorweginfrastructuur en daarbij zorgen voor vodoende capaciteit, betrouwbaarheid en veiigheid. Prioriteitenhandeiding Theunissen, adviseur Miieu en Veiigheid van Roya Haskoning, vut aan: De systemen zijn risicogebaseerd. We zijn dan ook begonnen met het inventariseren van ae denkbare risico s op het gebied van miieu en veiigheid en we hebben gekeken naar hoe men in de bedrijfsprocessen daarmee omgaat. De in kaart gebrachte risico s hebben we vervogens ingedeed in categorieën: van onacceptabe tot aanvaardbaar. In feite vormt deze inventarisatie een soort prioriteitenhandeiding voor ProRai, waarmee men beter de regie op zich kan nemen. Gimachend: Het miieumanagement zit zogezegd meteen op het goede spoor. Betere structuur De veiigheid- en miieuaspecten van de bedrijfsvoering van ProRai zijn zeer divers, zowe in grootte as in impact. Nu was het managen van deze aspecten op zich niets nieuws voor de organisatie. Het werken met dit soort omvangrijke managementsystemen was dat we. Het duurt dus even voor men zich deze werkwijze heeft eigen gemaakt. Bovendien moesten we ervoor zorgen dat het systeem zichzef door de jaren heen in stand kan houden én verbeteren. We hebben dat bereik t door het insteen van de zogenaamde verbetercycus, waarbij de hee organisatie is betrokken. Op deze manier worden risico s niet aeen goed gemanaged, maar treedt er ook integraa een kwaiteitsverbetering op. Contactpersonen Pau Heimpaetzer +31 (0) com Emiie Theunissen +31 (0) Revitaisering De Driehoekjes in de binnenstad van Den Haag In jui 2003 werd middenin het historische hart van Den Haag het compeet gerenoveerde gebouw De Driehoekjes opgeeverd. Het compex van acht verdiepingen omvat een parkeergarage, 12 winkes en 60 uxe appartementen. Bijna dertig jaar na dato vodeed het oude gebouw qua architectuur en functionaiteit niet meer aan de eisen van deze tijd. Na de nodige studie werd besoten het gebouw te demonteren tot op de tweede verdieping en de keder en de twee onderste bouwagen te handhaven. De eerste kantoorverdieping werd in de nieuwe opzet veranderd in parkeerverdieping. Vervogens is in, op en om het bestaande prefab betonskeet een compeet nieuw gebouw gepaatst. Door het hergebruik van een fink dee van de bestaande constructie werd de hoeveeheid soopafva aanzienijk beperkt en werd fink bespaard op nieuwe materiaen en is daarmee een goed voorbeed van miieuvriendeijk, duurzaam bouwen. Bovendien werd de bestaande keder gehandhaafd waardoor de risico s van het maken van een nieuwe keder in een oude binnenstad voorkomen werden. Het vergde echter we inventiviteit van ae betrokkenen. Met behoud van de betonnen draagstructuur bij de demontage was het team van Corsmit Raadgevend Ingenieursbureau nog niet kaar. Na diverse berekeningen werd de bestaande constructie verzwaard en Bierbrouwerij angs meetat In de oop der jaren heeft Roya Haskoning in Nederand en buitenand vee ervaring opgebouwd bij het ondersteunen van bedrijven op het terrein van duurzaamheidsbeeid. De vraagstukken die we daarbij tackeen variëren van: hoe duurzaam zijn schoogebouwen en hoe verduurzamen wij een nieuwe wijk, tot: hoe eggen we verantwoord een kunstrif aan in Dubai? Zo heeft Roya Haskoning bijvoorbeed ook bierbrouwer Heineken NV angs de duurzaamheidsmeetat geegd. Duurzaam ondernemenspeciaiste Paua van Meenen: Wij hebben voor het jaarijkse duurzaamheidsrapport van Heineken de data van a hun 140 brouwerijen over de hee wered gevaideerd. Behave naar de compeetheid van de gegevens en of ze reëe waren, keken wij ook naar trends as: hoe groot is je wateren energieverbruik of je CO2-uitstoot? Hoevee draag je bij aan de verwarming van de aarde? Per brouwerij keken wij hoe dat over de jaren is toe- of afgenomen per gebrouwde hectoiter bier. Aeen a door respectvo te communiceren over het hoe en waarom van die data, creëerden wij bewustwording. Vaak heeft men okaa geen idee in hoeverre men bijdraagt aan de totae cijfers van Heineken. Met onze eindconcusies kon Heineken vervogens een verbeteringssag maken. Deze expertise van Roya Haskoning was aaneiding voor de Zuid-Afrikaanse bierbrouwer SABMier (nummer twee in de wered), om bij ons aan te koppen voor advies. SABMier wi ten oosten van Moskou een nieuwe brouwerij bouwen, maar duurzaamheid staat in Rusand nog in de kinderschoenen. zijn nieuwe eementen, zoas nieuwe iftputten, in de constructie verwerkt in het ontwerp van de architect. Corsmit Raadgevend Ingenieursbureau had dertig jaar geeden het oude gebouw a hepen neerzetten, hierdoor konden vee gegevens van de bestaande constructie nog eenvoudig achterhaad worden. Ook met de moderne inzichten en rekenmethoden kan Corsmit nog steeds achter de destijds gemaakte berekeningen en uitgangspunten staan. Het resutaat mag er, na diverse praktisch hindernissen, zeker zijn. De architect heeft goed rekening gehouden met de omiggende gebouwen. Ook het gebruik van architectonisch prefab op vee paatsen, met name rond de binnentuin, zorgt voor een markant gebouw dat hee goed past in de 18e eeuwse binnenstad. Het uitzicht over Den Haag vanuit de penthouses op de bovenste verdiepingen is magnifiek. Het centrum is weer een mooi gebouw rijker. Jan Font Freide +31 (0) Een eerste verkennende workshop die wij ter pekke voor ae betrokken partijen hieden, heeft a een bewustwordingsproces in gang gezet. Zo kan er bijvoorbeed sne winst worden geboekt op het terrein van gasverbruik, afvaverwerking en isoatie van gebouwen. Maar ook ons advies om personee te binden door hen bijvoorbeed goede voorichting, ziektekostenverzekeringen en goede huisvesting aan te bieden bood stof tot nadenken. Over enkee maanden komen ae partijen weer bij ekaar om vogende stappen te bespreken. Paua van Meenen +31 (010)

10 10 range focus > najaar 2007 Ontwikkeing van duurzame energie zaak voor iedereen De mutidiscipinaire groep PD3 van Roya Haskoning heeft onderzoek gedaan naar de ontwikkeing van duurzame energie. Een hot item, waar Steven Sjenitzer, een van de eden van het expertteam, vee van af weet. Zijn concusie is duideijk: wie wi werken aan ontwikkeing van duurzame energie, moet kiezen voor een integrae aanpak. Voor Roya Haskoning is maatschappeijk verantwoord ondernemen atijd a vanzefsprekend geweest. Daarom moeten we goed op de hoogte zijn van de vee mogeijkheden op het gebied van duurzaamheid. Dat vat niet mee in een sameneving die versaafd is aan vervuiende fossiee brandstoffen. Sjenitzer, adviseur bij de divisie Infrastructuur en Transport van Roya Haskoning, heeft met vijf coega s de situatie geïnventariseerd op het gebied van duurzame energie. Bekeken werd wat hieraan gedaan wordt binnen Roya Haskoning, en tevens hoe de markt van duurzame energie eruitziet. De coega s kwamen uit diverse afdeingen van ons bedrijf, vertet Sjenitzer. Op deze manier kregen we de kans om eens buiten het eigen vakgebied te kijken. We hebben geanayseerd wat de mogeijkheden van Roya Haskoning zijn op het gebied van advisering over duurzame energie. Daarvoor zijn we bij diverse partijen angsgegaan om te zien waar zij mee bezig zijn. We hebben gesproken met de gemeenten Den Haag en Groningen en ook met een aanta bedrijven zoas Nuon en Cean Resources (windmoenprojecten). Verder hebben we contact gehad met de Vereniging van Nederandse Gemeenten. Quick scan Intern hebben we een quick scan uitgevoerd om te weten te komen wat we aemaa in huis hebben. Het onderzoek heeft uitgewezen dat wij weiswaar vee kunnen, maar dat niet iedereen binnen onze organisatie dat weet. Dat moet verbeteren. Tijdens gesprekken met externe partijen werd deze bevinding bevestigd. Men weet we dat wij vee kunnen, maar niet precies wat. De concusie is duideijk: we moeten meer naar buiten treden. Op het gebied van communicatie en marktbenadering kunnen we verbeteren, adus Sjenitzer. Hij vervogt: Werken aan duurzaamheid gebeurt bij ons binnen verschiende divisies. We wien die activiteiten meer op een ijn brengen en streven naar een integrae aanpak. Daarvoor moeten we ons intern anders gaan organiseren. Diverse discipines op het gebied van duurzame energie moeten beter op ekaar aansuiten en ook het overeg tussen de divisies dienen we te verbeteren. Dit wordt gereaiseerd door een taskforce waarin de kennis van de verschiende experts binnen Roya Haskoning wordt gebunded. Daardoor zijn we in staat integraa te adviseren over het hee spectrum van duurzame energie. Poitiek en markt Twee signaen kwamen duideijk naar voren in het onderzoek, adus Sjenitzer. Zo beek dat de poitieke situatie binnen een gemeente grote invoed heeft op de panvorming over duurzame energie. Daarnaast zijn marktpartijen over het agemeen op zoek naar duurzame reaties. Het onderzoek is inmiddes afgerond. De eerste stappen voor een betere interne organisatie en communicatie zijn gezet. Daarnaast starten de eerste projecten bij de gemeente Groningen. Groningen is een van de grote steden die erg actief is op dit gebied, vertet Sjenitzer. We bekijken hoe we ze het beste kunnen hepen met de uitvoering van hun pannen. Steven Sjenitzer +31 (0) Nijmegen gaat CO2-uitstoot fors verminderen Hoge ambities waarmaken Twee procent minder CO2-uitstoot per jaar? Voor de gemeente Nijmegen is die andeijke norm niet ambitieus genoeg. Zij gaat voor minimaa drie procent. Samen met Roya Haskoning werkt Jan van der Meer, wethouder Miieu en Mobiiteit, aan een campagne om de CO2-emissie van Nijmeegse huishoudens en bedrijven drastisch te beperken. Door de economische groei neemt de hoeveeheid CO2 in de ucht enorm toe. Het terugdringen van die uitstoot is de grootste opgave sinds mensenheugenis. Want we ijden aan energieversaving. En daarvan afkicken za niet eenvoudig zijn. Het is duideijk: wethouder Van der Meer is zich bewust van de omvang van de taak waar we voor staan. De andeijke norm van twee procent per jaar per gemeente vindt hij niet toereikend. Ik wi dat Nijmegen zeker voor drie procent reductie gaat en bij voorkeur voor nog meer as bij meting bijkt dat de ambities hoger kunnen. Praktische tips Van der Meer wi in 2008 Nijmegen mobiiseren om de CO2-uitstoot terug te dringen. Hij begint met meten: Eerst gaat de gemeente vaststeen hoevee eke wijk verbruikt. As we die gegevens eenmaa hebben, geven we via de campagne praktische tips aan burgers. As huiseigenaren wien, kan hun woning gekeurd worden. Bekeken wordt dan waar besparing mogeijk is, bijvoorbeed door het aaneggen van geve- of voerisoatie. Ter pekke krijgen ze informatie over weke aannemers dat voor weke prijs doen. Vervogens krijgt iedereen aan het einde van het jaar een brief. Daar staat in of een wijk vodoende heeft bespaard. Of niet natuurijk. Het moet een competitie tussen wijken worden. Dat competitieeement past in de praktische sfeer van de campagne. Jan van der Meer: We moeten afkicken van onze energieversaving Van der Meer vat op dat in miieupannen de mijpaen vaak ver in de toekomst iggen. We moeten het niet doen zoas in de jaren negentig. Men had het toen vaak over verre doeen die bovendien niet te haen waren. Dat is gemakkeijk, want dan zijn we er vanaf en kunnen we weer over tot de orde van de dag. Ik wi het over dichtbijgeegen doeen hebben. De gemeente moet de inspanningen opvoeren en per jaar aten zien wat mensen hebben bespaard. Eredivisie Behave huishoudens betrekt Van der Meer ook Nijmeegse organisaties bij zijn ambities. Een twintigta aansprekende bedrijven en insteingen gaat een kopgroep vormen onder de noemer NEC: het Nijmeegs Energie Convenant. De deenemers eggen in dit convenant vast dat ze de komende jaren een stap extra zuen zetten. En net as bij de huishoudens heeft de campagne ook hier een competitief eement. Ik wi onder die bedrijvengroep een soort eredivisie creëren. As een bedrijf goed presteert gaat het naar de eredivisie, doet het bedrijf het weer sechter dan de rest dan degradeert het weer. Roya Haskoning is medeinitiatiefnemer en dus ook een van de deenemers aan het convenant. Daarnaast biedt het bureau inhoudeijke ondersteuning bij het opsteen hiervan en staat het andere deenemers met raad en daad bij. We moeten in het convenant voor verschiende organisaties geijksoortige spereges opsteen. Ook adviseren Roya Haskoning en gemeente de bedrijven over weke innovaties en kennisuitwisseing effect kunnen hebben. Van der Meer is te spreken over de inbreng van het bureau. Voor Roya Haskoning is Nijmegen de voor- en achtertuin. Ze zijn hier geworted en dat merk je. Ze doen graag iets extra s voor Nijmegen. Voorbeed voor zuinig pendeen Een duurzamere aanpak van het zakeijk verkeer kan een gunstig effect hebben op de uitstoot van CO2. In de UK heeft Roya Haskoning een initiatief geanceerd om de schadeijke miieueffecten as gevog van dienstreizen en ander werkgereateerd verkeer van eigen medewerkers, te verminderen. Eind 2005 anceerden we ons Reispan, dat in eerste instantie op Peterborough gericht was, waar de meeste van onze UK medewerkers gevestigd zijn, egt Doug Watterson, de Reispancoördinator, uit. Het Reispan is breed van opzet, met o.a. een autodateregeing (regeing voor gedeed autogebruik), een nieuwe fietsenstaing, douches, omkeedgeegenheid, renteoze eningen voor de aanschaf van een fiets en een fietscursus voor vowassenen, voorzieningen die medewerkers ertoe moeten bewegen vaker met de fiets gaan. Nu gaan we ook pannen voor de meeste andere kantoren van Roya Haskoning in de UK uitroen. Naast het ontwikkeen van een duurzamere aanpak van werkgebonden reizen voor de eigen medewerkers, kan Roya Haskoning ook hetzefde voor onze opdrachtgevers reaiseren. Bij deze vorm van dienstverening wordt gebruik gemaakt van de gezamenijke deskundigheid van Roya Haskoning en onze coega s bij Denis Wison, het adviesbureau dat in vervoerspanning is gespeciaiseerd. Het opsteen van een degeijk Reispan vormt nu een wezenijk dee van de documentatie in de UK voor panningstoepassingen ten behoeve van een reeks nieuwe ontwikkeingen, zegt Pau Hanafin, directeur van Denis Wison in Birmingham. We weten wat er vereist wordt en, nog beangrijker, wat echt werkt. Deze kennis stet ons in staat reaistische doeen en initiatieven na te streven as het gaat om het terugdringen van het reizen per auto met sechts één inzittende, het gebruik van aternatieven voor de privé-auto en andere duurzame opossingen. Doug Watterson +44 (0)

11 najaar 2007 > range focus 11 Anticiperen op de toekomst bij het ontwerpen van onderwijsgebouwen Het Nederandse onderwijsstese is constant in beweging. In de oop der jaren is onze regering overgestapt van kassikaa onderwijs naar competentiegericht, individuee onderwijs. Ook zijn schoen meer projectmatig gaan werken met gebruik van open eercentra. Dat aes vraagt een integrae benadering vanuit zowe de architectuur as de constructie-/instaatietechniek bij de (fexibee) inrichting van een onderwijsgebouw. En dat gedt behave voor het basis- en middebaar Roya Haskoning is a ang betrokken bij de bouw van vee grote onderwijsgebouwen overa in Nederand, adus hoofd Constructief Ontwerpen Jan Janssen. Vanuit onze expertise weten wij, dat opdrachtgever, constructieadviseur, instaatieadviseur en architect samen integraa moeten kijken hoe zij (binnen de technische mogeijkheden) een zo fexibe mogeijk gebouw onderwijs nog sterker voor hbo en universiteit. kunnen maken voor de gebruiker. Een gebouw is óók duurzaam as de gebruiker zich er goed in voet. As het zich schikt naar wisseend gebruik in de toekomst en een kwaitatief hoogstaand gebouw is. Gebruikers van schoogebouwen bouwen vaak maar één maa. Dikwijs krijgt een gebruiker pas tijdens de ontwerpfase inzicht in wat het we of niet wi met zijn gebouw. Met fusies van schoen speet dat nóg sterker: directeuren denken vaak eerst vanuit hun eigen organisatie en dan pas vanuit het gehee. Maar ook veranderingen van eeringenaantaen van richtingen binnen één schoosoort vragen fexibiiteit van de indeing. Daarom ontwerpen wij open gebouwen, waarin je eenvoudig een wisseende indeing kunt reaiseren, adus Jan Janssen. En waarbij bij de constructie a anticipeert op toekomstige aanpassingen of uitbreidingen. Architect, constructeur en instaatieadviseur moeten as het ware het vakgebied van hun teamgenoten begrijpen voor een goed, duurzaam samenspe in het ontwerp. Roya Haskoning heeft daarbij een voordee, omdat wij vanuit ons mutidiscipinair werken atijd a integraa naar een gebouw kijken. Jan Janssen +31 (0) Roya Haskoning heeft ervaring met onderwijsgebouwen, zoas bij het ontwerp voor ROC van Twente Deta Greenway anceert integraa pan voor Mainportcorridor Zuid Deta Greenway (een geegenheidsconsortium van AM, BAM, Roya Haskoning en Siemens) heeft net as zes andere partijen een opossing aangedragen voor het Project Mainportcorridor Zuid (PMZ). Het pubiek-private samenwerkingsverband van Deta Greenway is opgericht om Rijkswaterstaat een voorste aan te bieden over de verbetering van bereikbaarheid en eefbaarheid in de corridor tussen Antwerpen en Rotterdam. Binnen het consortium kijkt Roya Haskoning onder meer naar de miieueffecten en de technische en ruimteijke invuing van het pan. In november 2007 zuen de pannen van ae zeven partijen tijdens een conferentie worden gepresenteerd in het bijzijn van minister Eurings van Verkeer en Waterstaat en pubieke partijen as gemeenten en provincies. Uniek aan het pan van Deta Greenway is dat het consortium in de deta niet aeen de mobiiteit, maar ook de natuurwaarden van het door infrastructuur doorsneden gebied aanzienijk wien verbeteren. De natuur krijgt in hun pan een positieve impus, doordat honderden hectaren natuur opnieuw worden ingericht dankzij het verbinden van a het versnipperde groen. Zo spreekt uit het pan de voorkeur voor enkee grotere, praktisch ontworpen en goed ontsoten bedrijventerreinen op cruciae pekken, in paats van rommeige, keinere terreintjes her en der in het andschap. In dit hee mobiiteitsmanagement wien wij hee nadrukkeijk samenwerken met Begië, adus Piet Kunst, waar Rijkswaterstaat overigens a een goed samenwerkingsverband mee onderhoudt. In het pan is ook de kennis en ervaring van het Franse bedrijf Vinci as beheerder van Franse towegen van waarde bij het aaneggen en inrichten van de A4 en A16 as toweg. Door variërende toprijzen krijgen vracht- en persoonsverkeer vodoende bewegingsruimte. Onze mobiiteitsmaatregeen bieden de geegenheid om het groen en de gebiedsinrichting beter aan te pakken en zaken door ekaar te aten financieren. Op die manier kunnen wij verschiende aspecten integraa aanpakken. Piet Kunst +31 (0) Natuur neemt een beangrijke paats in het project Deta Greenway in Roya Haskoning hept duurzame doesteingen verwezenijken Umicore stap verder in waarmaken ambities Metaaproducent Umicore heeft as motto Materias for a better ife. Om zijn duurzame ambities in de praktijk uit te voeren, schakede de mutinationa Roya Haskoning in. Umicore is een internationae producent van hoogwaardige metaen voor diverse toepassingen, zoas coatings voor cd s, medische instrumenten en dak- en gevebedekking. Het bedrijf heeft a jaren een ambitieus motto Materias for a better ife. Daaraan gekopped heeft het bedrijf zich een aanta maatschappeijk verantwoorde doesteingen gested. Zo wi het bedrijf zijn afvastromen en energieen waterverbruik terugdringen. Ook wi het zijn medewerkers aanmoedigen en faciiteren om duurzaam te werk te gaan bij het ontwerp en de productie van ae Umicore-producten. Om deze ambitieuze doesteingen naar de praktijk te vertaen, schakede Umicore haverwege 2006 Roya Haskoning in. Zef impementeren Na een intensief en inspirerend samenwerkingstraject van circa een jaar kwam Roya Haskoning met twee documenten. Het ene is een beeidsdocument op strategisch niveau, het andere een handreiking voor de uitvoering. Projecteider Myriam de Jong verduideijkt: In het beeidsdocument hebben we aangegeven wat er op strategisch niveau moet gebeuren om duurzaam te ondernemen. Het komt neer op een andere manier van denken en eidinggeven, en aanpassing van processen en procedures. Maar ook is goede communicatie naar en bijschoing van medewerkers nodig. Het tweede document is hee praktisch, en daarmee voora bestemd voor de werkvoer. Eke medewerker moet immers zijn steentje bijdragen om de doesteingen en het motto Materias for a better ife waar te maken. Vogens De Jong was haar opdrachtgever voora te spreken over de praktische vertaasag. Aanvankeijk hadden we aeen de opdracht een strategisch document op te steen. Door de vee gesprekken over de vertaing van de ambities in uitvoerbaar beeid, kwamen we vanzef tot de praktische handreiking. Daarmee kan Umicore nu op weg om zef zijn duurzame ambities te impementeren. Myriam de Jong +31 (0)

12 12 range focus > najaar 2007 Toekomstbestendige generieke werkpekconcepten Organisaties veranderen voortdurend en de werkomgeving moet deze verandering (meteen) kunnen accommoderen. Gebouwen zijn nog atijd statisch en zefs met verpaatsbare tussenwanden niet onmiddeijk te veranderen. Bovendien wien medewerkers niet steeds de rompsomp van interne verhuizingen. Begeeiding bij externe veiigheid Bescherming van burgers, groei voor bedrijfseven Na de rampen in Enschede en Voendam heeft de overheid versned maatregeen genomen met wetteijke richtijnen Een opossing voor de steeds weer veranderende organisatie is het generieke werkpekconcept met mutifunctionee ruimten (bouwstenen). Een dynamisch gebruiksconcept draagt substantiee bij aan het duurzaam accommoderen van een veranderende organisatie. Door voor de gehee organisatie eenzefde inrichtingsconcept te hanteren, kunnen afdeingen groeien of krimpen zonder aanpassingen aan het gebouw. Daarbij behoort we een juiste mix van open en gesoten en van grotere en keinere ruimten, die past bij de werkprocessen en doesteingen van een organisatie. Omdat eigenheid van afdeingen kan worden uitgedrukt in andere zaken dan de voerindeingen, staat standaardisatie van het werkpekconcept niet synoniem voor een saaie omgeving. Aanvuende fexibiiteit wordt verkregen as de verschiende ruimten mutifunctionee worden gebruikt. Organisaties hebben een sterke focus op kostenefficiency. De match tussen de huisvestingsbehoefte van een organisatie en het vastgoed met dienstenpakket dient daarom zo efficiënt mogeijk gereaiseerd en gemanaged worden. Ook Life cyce cost verdient daarbij vee Range is een uitgave van Roya Haskoning, verschijnt vijf maa per jaar in een opage van Het bad is bedoed voor reaties en andere geïnteresseerden. Redactie: Roya Haskoning, PR & Communicatie Katinka Erkens-Janssen Postbus AD Nijmegen Teefoon (024) e-mai: Tekstschrijvers: Com-dt HDtt Communicatieadvies Intotum Pers en productiebureau A4 Roya Haskoning Westra Redactionee Producties Lay-out: Chares Whaey Advertising Limited UK Drukwerk: Verenigde Offset-bedrijven bv Vragen en/of opmerkingen naar aaneiding van Range? Laat het ons weten: stuur een e-mai naar Wit u zich abonneren op Range, een adreswijziging doorgeven of stet u geen prijs meer op het ontvangen van Range? Ook hier vostaat een e-mai naar de redactie. Meer informatie over de activiteiten van Roya Haskoning vindt u op onze website: aandacht. Huisvesting die steeds weer veranderd moet worden draagt daar niet aan bij. Om te overeven in hun business hebben bedrijven het juiste human capita nodig. Een aantrekkeijke werkomgeving voor hun medewerkers (met de juiste ICT-voorzieningen, comfort en een goede uitstraing), vormt dan een beangrijk bindingseement. Huisvestingsadviseur Eis ten Dam: De afgeopen jaren hebben we steeds meer generieke concepten toegepast bij profit- en non-profitorganisaties. Ook de rijksoverheid maakt nu een omsag: binnenkort wordt het eerste generieke rijkskantoor geopend. De ervaring eert dat veranderingen van organisaties eenvoudiger en vee sneer kunnen worden geaccommodeerd, zonder aanpassingen van het fysieke kantoor. Het verengen van de evensduur en het efficiënte gebruik van vierkante meters en diensten, maakt generieke werkpekconcepten duurzamer. Eis ten Dam +31 (0) Lees verder onine Evenwicht tussen boven- en ondergronds Voor duurzaam omgaan met de bodem kijk je verder dan aeen naar de mate van verontreiniging. Uitgangspunt is dat aes wat bovengronds gebeurt zijn weersag heeft op de ondergrond. Bodemadviseur Mieke de Jong egt dit onine uit. Resutaten cientmeeting over kimaatverandering As het Europese bedrijfseven met het oog op de gevogen van kimaatverandering wordt verpicht om reducties tot 20% op emissies door te voeren voor 2020, ten opzichte van het verbruik in 1990, dan biedt dat enorme kansen. Lees onine meer over mogeijke opossingen. Afdekken stortpaatsen ineffectief Onderzoek van Roya Haskoning wees onangs uit dat het afdekken van stortpaatsen ineffectief is. Vuistortspeciaist Wiem van Vossen peit voor aanpassing van de wetgeving. Van Wod naar Weerribben Lees onine meer over de Robuuste Ecoogische Verbindingszone tussen de twee nationae parken Het Drents-Friese Wod en De Wieden- Weerribben in Overijsse. voor de externe veiigheid. Corneis Offereins, adviseur miieu en veiigheid bij Roya Haskoning, begeeidt bedrijven en overheden bij de impementatie van deze richtijnen. Veiigheid van burgers zonder de economie te Rampen zoas in Enschede hebben de urgentie van minimae veiigheidsgaranties voor burgers nog eens versterkt. Sinds enkee jaren beschikt Nederand over het Besuit Externe Veiigheid Inrichtingen (BEVI), waarin de overheid concreet heeft vastgeegd aan weke eisen de externe veiigheid moet vodoen. Offereins adviseert hier onder meer vee tankopsagbedrijven over: Deze richtijn moet de risico s van opsag en gebruik van toxische en brandbare stoffen beheersbaar houden. Hiermee is het minimae beschermingsniveau voor burgers in ons dichtbevokte and uitgedrukt in normen. Berekening van risico s Deze risico s worden bepaad door de kans op een ongeva af te zetten tegen de mogeijke schadeijke Herste van andschapsvormende processen Natuurijke kimaatbuffers as antwoord op kimaatverandering De sneheid waarmee de kimaatverandering zich votrekt, vraagt naast technische maatregeen ook om duurzame ruimteijke maatregeen. Vijf natuurorganisaties (Vereniging Natuurmonumenten, Vogebescherming Nederand, Staatsbosbeheer, ARK Natuurontwikkeing en de Waddenvereniging) hebben daarom samen met het bureau Stroming het concept natuurijke kimaatbuffers ontwikked. Dit innovatieve concept biedt vogens de initiatiefnemers een prima opossing voor een aanta voora watergereateerde probemen en kan een beangrijke bijdrage everen aan het kimaatbestendig maken van ons and. Kimaatbuffers bieden tegeijkertijd vee ruimte aan andere gebruiksfuncties. De natuurorganisaties hebben hun visie eind vorig jaar aangeboden aan de poitiek. De Tweede Kamer was dermate enthousiast dat ze meteen om een nadere uitwerking van het concept heeft gevraagd. De natuurorganisaties hebben hierop Roya Haskoning benaderd voor het uitvoeren van een definitiestudie. De studie is begin deze maand afgerond. Fundamenten Met natuurijke kimaatbuffers kan ons and de gevogen van kimaatverandering, zoas droogte, wateroverast, overstromingen en stormen op efficiënte wijze opvangen, egt Rob Speets van Roya Haskoning uit. Er wordt ruimte gegeven aan herste en revitaisering van natuurijke andschapsvormende processen die ons and sinds mensenheugenis bescherming hebben geboden en die wij in de oop van de jaren eigenijk zef schaden, is een vorm van duurzaamheid. gevogen. Offereins icht toe: De kans op een kein ongeva met beperkte omvang is doorgaans groter dan de kans op een ongeva met enorme gevogen. De risico s hier van zijn te berekenen met een Kwantitatieve Risico Anayse (QRA). De overheid heeft hiervoor het computermode Safeti-NL beschikbaar gested. Uit de berekeningen met dit nieuwe mode bijkt dat met name voor tankopsagbedrijven het berekende risico groter is in vergeijking met andere modeen. Dit kan eiden tot knepunten in bestaande situaties of gevogen hebben voor bedrijven die wien uitbreiden. Veiig groeien Roya Haskoning ondersteunt zowe bedrijven as overheden met het berekenen van de veiigheidsrisico s. voor een beangrijk dee aan banden hebben geegd. Landaangroei door opsibbing, veengroei, duinvorming en aanzanding vormden eeuwenang de fundamenten onder ons and. Herste van deze processen bevordert de biodiversiteit in ons and en egt een duurzame basis voor ecoogisch vitae andschappen met bijbehorende functies as wonen, werken en recreëren. In de studie geeft Roya Haskoning aan dat de inrichting en omvang van de natuurijke kimaatbuffers per regio verschit en afhankeijk is van okae omstandigheden. Ze onderscheidt zes hoofdandschapstypen: rivierandschappen, estuariumandschappen, duinandschappen, aagveenandschappen, zandgrondandschappen en heuveandschappen. In het rivierenand worden nieuwe eementen toegevoegd aan het We kunnen meedenken over miieuvergunningen, maar ook over de praktische inrichting van een bedrijf. Daarnaast zijn we actief betrokken bij de indeing van (nieuwe) bedrijventerreinen. Voor Offereins is het een uitdaging om zowe de veiigheid van burgers as de groei van het bedrijfseven te waarborgen. Aeen dan kunnen we in Nederand duurzaam ontwikkeen, zonder de economie in gevaar te brengen. Corneis Offereins +31 (0) bestaande project Ruimte voor de Rivier, zoas stevige dijkterugegging of nieuwe rivieropen in combinatie met rivierfronten. Piotprojecten Op basis van de criteria die Roya Haskoning heeft aangereikt, werken de betrokken natuurorganisaties inmiddes hard aan de voorbereiding van enkee piotprojecten. Hiermee kan kennis en ervaring worden opgedaan voor een optimae praktische toepassing van het principe van natuurijke kimaatbuffers. Rob Speets +31 (0) Onze vestigingen in Nederand: Onze vestigingen in Europa: Onze vestigingen weredwijd: amsterdam > capee a/d ijsse > dordrecht > eindhoven > enschede > goes > groningen > s-hertogenbosch > hoofddorp > maastricht > nijmegen > oirschot > rotterdam > Rijswijk > Steenwijk > veendam > zwoe boedapest > boekarest > dubin > edinburgh > exeter > haywards heath > iverpoo > onden > newcaste > peterborough > rochdae > katowice > ie > mecheen > namen bahrain > bangadesh > cambodja > china > egypte > fiippijnen > gabon > ghana > india > indonesië > kameroen > ibië > maeisië > nigeria > russische federatie > thaiand > trinidad & tobago > usa > verenigde arabische emiraten > vietnam

Marketingplan Verkoopleider. BROCHURE Workshop Marketingplan Verkoopleider. Sales Force Consulting. toekomstvisie. analyse factoren.

Marketingplan Verkoopleider. BROCHURE Workshop Marketingplan Verkoopleider. Sales Force Consulting. toekomstvisie. analyse factoren. BROCHURE Workshop Marketingpan Verkoopeider toekomstvisie anayse factoren verkoopstrategie marktbewerking organisatieontwikkeing Marketingpan Verkoopeider Saes Force Consuting ineiding Een goed functionerende

Nadere informatie

BROCHURE Cursus Klantgericht Werken. rendabel. tevreden. trouw. klantgericht. Klantgericht Werken. Sales Force Consulting

BROCHURE Cursus Klantgericht Werken. rendabel. tevreden. trouw. klantgericht. Klantgericht Werken. Sales Force Consulting BROCHURE Cursus Kantgericht Werken rendabe kantgericht tevreden trouw Kantgericht Werken Saes Force Consuting Ineiding De Cursus Kantgericht Werken gaat in eerste instantie over kantgerichtheid. Kort gezegd

Nadere informatie

Cursus Bedrijfsplan MKB

Cursus Bedrijfsplan MKB BROCHURE Cursus Bedrijfspan MKB visie anayse strategieën actiepannen Cursus Bedrijfspan MKB Saes Force Consuting ineiding Hoe groot of kein je onderneming ook is, je zut je regematig de vraag moeten steen

Nadere informatie

Sales Force Boost. een Strategisch Verkoopplan maken. Sales Force Consulting. Sales Force Consulting Brochure Sales Force Boost

Sales Force Boost. een Strategisch Verkoopplan maken. Sales Force Consulting. Sales Force Consulting Brochure Sales Force Boost Saes Force Boost een Strategisch Verkooppan maken Saes Force Consuting ineiding Saes Force Boost Saes Force Boost is een cursus voor commerciëe managers en verkoopeiders. De cursus is beschikbaar in 2

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Retai ondernemingen Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor Retai organisaties Het Nieuwe Winkeen, de Nieuwe Consument,

Nadere informatie

Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde. Strategisch meerjaren beleidsplan 2011 2014

Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde. Strategisch meerjaren beleidsplan 2011 2014 Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde Strategisch meerjaren beeidspan 2011 2014 Introductie Nieuw Unicum is onomkeerbaar veranderd Dit strategisch meerjaren beeidspan 2011 2014 bouwt in ae opzichten

Nadere informatie

Partner Network it starts here

Partner Network it starts here Previder Partner Network it starts here Partner Network It starts here IT bevindt zich in een nieuw tijdperk. Steeds meer organisaties houden ae zorgen van IT etterijk buiten de deur, door gebruik te maken

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... (Zakeijke) Dienstverening Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor (zakeijke) dienstvereners In de (zakeijke) dienstverening

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Handes- en ogistieke ondernemingen Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor Handes- en ogistieke ondernemingen Sharepoint

Nadere informatie

U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraal Beheer Achmea

U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraal Beheer Achmea U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraa Beheer Achmea 1 Inhoud Een goede basis voor uw auto. 3 Een goede basis voor uw bromfiets. Daarom kiest u voor onze

Nadere informatie

DUURZAME VIERDAAGSEFEESTEN. by Cradle to Cradle

DUURZAME VIERDAAGSEFEESTEN. by Cradle to Cradle DUURZAME VIERDAAGSEFEESTEN by Crade to Crade Inhoud 1. Ineiding 4 2. Geïnspireerd op het Crade to Crade -concept 6 3. Workshop 10 4. Vierdaagsefeesten Duurzaamheidprincipes 14 5. Duurzame kansen en activiteiten

Nadere informatie

OPQ Manager Plus Rapport

OPQ Manager Plus Rapport OPQ Profie OPQ Manager Pus Rapport Naam Dhr. Sampe Candidate Datum 25 september 2013 www.ceb.sh.com INTRODUCTIE Dit rapport is bestemd voor gebruik door ijnmanagers en HR professionas. Het bevat aerei

Nadere informatie

Inhoud. voorwoord 3. individuele coaching 4. teamtrainingen 7. workshops / intervisie 8. coachings thema s 9. profiel en persoonlijke kleur 10

Inhoud. voorwoord 3. individuele coaching 4. teamtrainingen 7. workshops / intervisie 8. coachings thema s 9. profiel en persoonlijke kleur 10 voorwoord 3 individuee coaching 4 teamtrainingen 7 workshops / intervisie 8 coachings thema s 9 profie en persoonijke keur 10 partners 11 contact 12 Inhoud 2 Voorwoord Persoonijke groei en effectiviteit

Nadere informatie

Cloud Hosting Checklist it starts here

Cloud Hosting Checklist it starts here Previder Coud Hosting Checkist it starts here Coud Hosting Checkist pagina 2 De 10 punten waar u over na moet denken As u gebruik wit gaan maken van coud hosting zijn een aanta punten van groot beang.

Nadere informatie

IVERA 2.10: Feilloze communicatie tussen centrales en verkeersregelingen

IVERA 2.10: Feilloze communicatie tussen centrales en verkeersregelingen IVERA 2.10: Feioze communicatie tussen centraes en verkeersregeingen IVERA 2.10: feioze functionaiteit Verkeersregeingen en verkeers - centraes die gebruikmaken van het IVERA-protoco kunnen naadoos met

Nadere informatie

Een korte kennismaking met t Verlaet

Een korte kennismaking met t Verlaet Een korte kennismaking met t Veraet t Veraet is een woonzorgcentrum in Westdorpe. Het maakt onderdee uit van SOKA, ofwe Stichting Ouderenzorg Kanaazone. t Veraet biedt vee diensten: wooncomfort, zorg,

Nadere informatie

Gespannen of overspannen? Sterk in ieders belang

Gespannen of overspannen? Sterk in ieders belang Gespannen of overspannen? Sterk in ieders beang Gespannen of overspannen? De boog kan niet atijd gespannen zijn. De kruik gaat net zo ang te water tot hij barst. Deze bekende gezegden geven aan dat er

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Contractors & Engineering Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor de Contractors & Engineering sector Het voeren van

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Branche- en beangenoranisaties Pyades evert software die werkt! Voor u, uw medewerkers en eden. Pyades dé speciaist voor branche- en beangenorganisaties Ook in uw organisatie

Nadere informatie

Ontdek de voordelen van integratie tussen Dynamics AX, Dynamics CRM en SharePoint!

Ontdek de voordelen van integratie tussen Dynamics AX, Dynamics CRM en SharePoint! Ontdek de voordeen van integratie tussen Dynamics AX, Dynamics CRM en SharePoint! Pyades gaat verder waar de standaard van Microsoft stopt. Pyades evert opossingen die werken! Voor toekomstige en bestaande

Nadere informatie

Bureau- en bezoekersstoelen quarterback

Bureau- en bezoekersstoelen quarterback Bureau- en bezoekersstoeen quarterback Royae arounder Royaa en eegant: met de Sedus quarterback doet een bureaustoe zijn intrede weke vee ruimte toekent aan productief wezijn. Met zijn hoge rugeuning verschaft

Nadere informatie

evenementenlocatie P2 Euroborg

evenementenlocatie P2 Euroborg evenementenocatie P2 Euroborg Evenementen in de stad Groningen Groningen is een bruisende en eefbare stad met een ruim en gevarieerd aanbod aan evenementen. Dit aanbod is zowe binnen, in de vee theaters,

Nadere informatie

Een nieuwe dimensie in beveiliging. Galaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE

Een nieuwe dimensie in beveiliging. Galaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE Gaaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE OPLOSSING MET DE FLEXIBILITEIT die vodoet AAN AL UW ZAKELIJKE BEHOEFTEN Een nieuwe dimensie in beveiiging Gaaxy

Nadere informatie

Previder Cloud Hosting it starts here

Previder Cloud Hosting it starts here Whitepaper Previder Coud Hosting it starts here Whitepaper Previder Coud Hosting Inhoudsopgave 1. Managementsamenvatting... 3 2. Ineiding Coud Hosting... 4 2.1. Typen Couds... 4 2.2. Coudservicemodeen...

Nadere informatie

Zonder zorgen blijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraal Beheer Achmea

Zonder zorgen blijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraal Beheer Achmea Zonder zorgen bijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraa Beheer Achmea 1 Inhoud Een goede basis voor uw auto. 3 Een goede basis voor uw auto. Daarom kiest u voor onze Autoverzekering! 4 U kiest

Nadere informatie

E-health Gedeelde regie voor zorg en gezondheid. De Zorgspecials van Cure4

E-health Gedeelde regie voor zorg en gezondheid. De Zorgspecials van Cure4 E-heath Gedeede regie voor zorg en gezondheid De Zorgspecias van Cure4 E-heath heeft de toekomst Een radicae omwenteing in de zorg is onafwendbaar. De toekomst en tevens uitdaging van de zorgsector igt

Nadere informatie

BROCHURE Training Klantgericht Verkopen. Klantgerichte Verkooptraining. Sales Force Consulting

BROCHURE Training Klantgericht Verkopen. Klantgerichte Verkooptraining. Sales Force Consulting BROCHURE Training Kantgericht Verkopen Kantgerichte Verkooptraining Saes Force Consuting ineiding Kanten vormen de beangrijkste inkomstenbron van je onderneming. Je wit dan ook optimaa rekening houden

Nadere informatie

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN Schoo/insteing/vestiging: Montessori Lyceum Herman Jordan Afdeing: vwo Paats: Zeist BRIN-nummer:

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Importeurs & distributeurs van materiee en voertuigen Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor importeurs & distributeurs

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen gereged? In dit Pensioen 1-2-3 eest u wat u we en niet krijgt in onze pensioenregeing. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonijke informatie over uw pensioen. Die vindt u we op www.mijnpensioenoverzicht.n

Nadere informatie

Gemeentelijk Rioleringsplan Amsterdam R P A 2016-2021

Gemeentelijk Rioleringsplan Amsterdam R P A 2016-2021 Gemeenteijk Rioeringspan Amsterdam 6 6 G 6 R P A 2016-2021 1 2 GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN AMSTERDAM 2016-2021 STEDELIJK AFVALWATER, AFVLOEIEND HEMELWATER EN GRONDWATER IN AMSTERDAM Waternet is de gemeenschappeijke

Nadere informatie

Natuurlijke brandpreventie natuurlijk met OxyReduct!

Natuurlijke brandpreventie natuurlijk met OxyReduct! Natuurijke brandpreventie natuurijk met OxyReduct! Brand voorkomen OxyReduct dé innovatie op het gebied van brandpreventie maximae preventie maximae veiigheid Brand: een ondernemersrisico Beschermd met

Nadere informatie

J J. September 2015 I ~I= =1= = 1

J J. September 2015 I ~I= =1= = 1 j September 2015 ~= =1= = 1 ~ ~ " neiding De voetbavereniging Vathermond bestaat nu 85 jaar en is niet aeen een begrip in het dorp Vathermond maar ook in de wijde omgeving. Veen uit het dorp beeven zef

Nadere informatie

Woningen met het Slimmer Kopen label hebben een lagere aankoopprijs. Het voordeel kan wel oplopen tot 25 procent!

Woningen met het Slimmer Kopen label hebben een lagere aankoopprijs. Het voordeel kan wel oplopen tot 25 procent! feiten & spereges Woningen met het Simmer Kopen abe hebben een agere aankoopprijs. Het voordee kan we opopen tot 25 procent! As koper van een Simmer Kopen woning bent u voor de voe honderd procent eigenaar.

Nadere informatie

VOORBEELD. Supplement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60

VOORBEELD. Supplement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60 VOORBEELD Suppement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60 Reaties zijn gemakkeijk vandaag. We stappen er sne in en zetten er ook sne een punt achter. Wat we durven te vergeten, is dat eke duurzame nieuwe

Nadere informatie

Aanvragen zelf beleggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zelf Beleggen (Zakelijk)

Aanvragen zelf beleggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zelf Beleggen (Zakelijk) Aanvragen zef beeggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zef Beeggen (Zakeijk) Aeen voedig ingevude formuieren nemen we in behandeing. I Mijn gegevens A Gegevens bedrijf Rechtsnaam Postcode en vestigingspaats

Nadere informatie

Handboek Kosten-batenanalyse (KBA) Fietsbeleid

Handboek Kosten-batenanalyse (KBA) Fietsbeleid Handboek Kosten-batenanayse (KBA) Fietsbeeid Datum 20 juni 2000 Kenmerk ZZ08.003 MuConsu/t B. V. Postbus 2054 3800 CB Amersfoort Teefoon 033-465 50 54 Fax 033-461 40 21 E-mai Internet INFO@MUCONSULT.NL

Nadere informatie

informair 25 Monumentaal klooster getransformeerd tot duurzame jeugdkliniek Kwaliteitsproduct mede dankzij kwaliteitsventilatoren Productnieuws

informair 25 Monumentaal klooster getransformeerd tot duurzame jeugdkliniek Kwaliteitsproduct mede dankzij kwaliteitsventilatoren Productnieuws informair 25 Is een uitgave van Rucon Systemair - 12e jaargang februari 2014 Monumentaa kooster getransformeerd tot duurzame jeugdkiniek Kwaiteitsproduct mede dankzij kwaiteitsventiatoren Productnieuws

Nadere informatie

ASBESTFEIT. In elk gebouw, huis of stal, daterend van vóór 1994, kan asbest zitten. Nederland ziet zich gesteld voor de uitdaging

ASBESTFEIT. In elk gebouw, huis of stal, daterend van vóór 1994, kan asbest zitten. Nederland ziet zich gesteld voor de uitdaging INLEIDING PERSPECTIEF OP DE ONTWIKKELINGEN IN DE ASBESTMARKT De asbestmarkt is nog steeds voop in beweging sinds in september 2009 de eerste druk van Asbestfeiten; peidooi voor een hernieuwde samenwerking

Nadere informatie

havo/vwo profielkeuze opdrachten via internet

havo/vwo profielkeuze opdrachten via internet euzedossier havo/vwo profiekeuze opdrachten via internet Op drieëntwintig badzijden in het werkboek is het gebruik van het digitaa portfoio uitdrukkeijk noodzakeijk of gewenst. Wanneer de werkboeken op

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1431/Autogri - Host Marriott Services I. MELDING 1.

Nadere informatie

n-- J Bij elk ander verwarmingssysteem is dit niet het geval, de temperatuur tegen het '-.!:> plafond is altijd hoger dan bij de vloer.

n-- J Bij elk ander verwarmingssysteem is dit niet het geval, de temperatuur tegen het '-.!:> plafond is altijd hoger dan bij de vloer. Nummer 19 Onderwerp: Voerverwarming neiding Het systeem van voerverwarming is op de Nederandse markt nooit een gewedig sukses geworden. Was het jaren geeden een mooi systeem voor woningen weke in de koopsfeer

Nadere informatie

Leernetwerk Zeggenschap en Inclusie voor mensen met een Ernstig Meervoudige Beperking (EMB) Gebundelde resultaten Leernetwerk

Leernetwerk Zeggenschap en Inclusie voor mensen met een Ernstig Meervoudige Beperking (EMB) Gebundelde resultaten Leernetwerk Leernetwerk Zeggenschap en Incusie voor mensen met een Ernstig Meervoudige Beperking (EMB) Gebundede resutaten Leernetwerk www.kennispeingehandicaptensector.n vormgeving: Studio Tween Inhoudsopgave Ineiding

Nadere informatie

Beredeneer waarom de marginale productcurve de gemiddelde productcurve in het maximum snijdt.

Beredeneer waarom de marginale productcurve de gemiddelde productcurve in het maximum snijdt. Opgaven hoofdstuk 9 Opgave 1 Beredeneer waarom de marginae productcurve de gemiddede productcurve in het maximum snijdt. Opgave Vu de vogende tabe verder in en teken de bijbehorende curven voor het totae,

Nadere informatie

Vlees- en gevogelte industrie

Vlees- en gevogelte industrie Markeer-, codeer- en systeemopossingen Vees- en gevogete industrie Wij kennen de specifieke uitdagingen van uw productieijnen. Van het beheren van verschiende verpakkingsmateriaen en -vormen tot ijnen

Nadere informatie

JAARVERSLAG RUIMTE VOOR MOBILITEIT

JAARVERSLAG RUIMTE VOOR MOBILITEIT NETWERK > MOBILITEIT > KENNISDELING > Wij hechten vee beang aan uw mening as het gaat om de beoordeing van onze dienstverening. Het invuen van de enquête kost u sechts enkee minuten. Wij verzoeken u onderstaande

Nadere informatie

Slachthuisstraat 39. 2033 HC Haarlem 145 500,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Slachthuisstraat 39. 2033 HC Haarlem 145 500,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Sachthuisstraat 39 2033 HC Haarem 145 500,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Sachthuisstraat 39, 2033 HC Haarem

Nadere informatie

Insula. Centraal. e d. u d. o C a. u s. Insula College

Insula. Centraal. e d. u d. o C a. u s. Insula College christeijke schoengemeenschap voor mavo, havo, atheneum en gymnasium Insua Coege Insua Centraa Insua Coege e g e o C a u s In! k j i e d i u d s Da ocatie Koningstraat, mavo pag. 2-6 ocatie Hamaheirapein,

Nadere informatie

ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg

ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg euzedossier ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg Op vijf badzijden in het werkboek wordt de medewerking van de ouders of verzorgers van de eeringen gevraagd. Wanneer

Nadere informatie

Lexmark Print Management

Lexmark Print Management Lexmark Print Management Optimaiseer afdrukken via het netwerk en verzeker u van een onderscheidende voorsprong met een efficiënte Print Management-opossing die u op ocatie of via de coud kunt inzetten.

Nadere informatie

Anders kijken naar werk. CNV-voorzitter Van Boggelen Werken voor geld of geluk? Dienend leiderschap

Anders kijken naar werk. CNV-voorzitter Van Boggelen Werken voor geld of geluk? Dienend leiderschap Magazine voor bestuurders, toezichthouders en managers in het kathoiek onderwijs JAARGANG 30 I FEBRUARI 2010 I NUMMER 1 Anders kijken naar werk CNV-voorzitter Van Boggeen Werken voor ged of geuk? Dienend

Nadere informatie

Gewoon is soms niet speciaal genoeg. AmbulAnte begeleiding (V)SO de PirAmide

Gewoon is soms niet speciaal genoeg. AmbulAnte begeleiding (V)SO de PirAmide AmbuAnte begeeiding (V)SO de PirAmide Gewoon is soms niet speciaa genoeg deskundige begeeiding en PrAKtiSCHe OnderSteuning VOOr OnderWiJS AAn eeringen met een Angdurige ZieKte OF ichameijke beperking.

Nadere informatie

De praktijk: het project dorp op school HOOFDSTUK

De praktijk: het project dorp op school HOOFDSTUK De praktijk: het project dorp op schoo HOOFDSTUK 3 Dorp Op Schoo 1 is een project waarin kinderen uitgedaagd worden om een dorp of een site in miniatuur te bouwen. In de maquette moeten zo vee mogeijk

Nadere informatie

BROCHURE Cursus Klantgericht Verkopen. Klantgericht Verkopen. Sales Force Consulting

BROCHURE Cursus Klantgericht Verkopen. Klantgericht Verkopen. Sales Force Consulting BROCHURE Cursus Kantgericht Verkopen Kantgericht Verkopen Saes Force Consuting ineiding Kanten vormen de beangrijkste inkomstenbron van je onderneming. Je wit dan ook optimaa rekening houden met de wensen

Nadere informatie

Armoede bij mensen met beperkingen

Armoede bij mensen met beperkingen Resutaten van onderzoek naar oorzaken, gevogen voor incusie, preventie en benodigde ondersteuning Armoede bij mensen met beperkingen Martin Schuurman, Hans Kröber, Manon Verdonschot Coofon Armoede bij

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1264/Woningstichting 's-gravenhage - Woningstichting

Nadere informatie

Bijzondere vondst in Molenpark

Bijzondere vondst in Molenpark Stadswerken IBUzine is een magazine voor medewerkers en reaties van IBU-Stadsingenieurs en verschijnt enkee maen per jaar in een opage van 450 stuks IBUzine Forten Nieuwe Hoandse Waterinie 2 Fexibe opstebare

Nadere informatie

Krachtige elektrolyse-installaties www.prominent.nl

Krachtige elektrolyse-installaties www.prominent.nl Veiige en effectieve desinfectie met keukenzout Krachtige eektroyse-instaaties www.prominent.n Miieuvriendeijke desinfectie van water Eektroyse is vanuit kostenoogpunt een nuttig en technisch geavanceerd

Nadere informatie

Perfecte functionaliteit voor elke functie.

Perfecte functionaliteit voor elke functie. match up A ruim 130 jaar staat Sedus voor innovatieve kantoormeubes die het werken aan en rond het bureau zo goed mogeijk ondersteunen en productiever maken. Net zoas Sedus match up. Een draaistoeprogramma

Nadere informatie

Gemaakt door: Marinka Bruining en Marianne Fokkema Klas: 4E en 5C

Gemaakt door: Marinka Bruining en Marianne Fokkema Klas: 4E en 5C Gemaakt door: Kas: Marinka Bruining en Marianne Fokkema 4E en 5C Inhoudsopgave Samenvatting Voorwoord Ineiding Deevragen - Wat is geuk? - Hoe kun je beoordeen of je geukkig bent? - Hoe gaan we de inkomensgroepen

Nadere informatie

Werkboek Verantwoordingsplicht Groepsrisico

Werkboek Verantwoordingsplicht Groepsrisico Werkboek Verantwoordingspicht Groepsrisico Voorwoord Externe veiigheid is een onderwerp met vee facetten. Besuiten over de vestiging of uitbreiding van risicobedrijven of het aanwijzen van een route gevaarijke

Nadere informatie

CAGO GAS. Installatie - en gebruiks handleiding. Infrarood kachel IRV PETITE 63. Artikel nummer: 801206 CE 0051

CAGO GAS. Installatie - en gebruiks handleiding. Infrarood kachel IRV PETITE 63. Artikel nummer: 801206 CE 0051 CAGO GAS Instaatie - en gebruiks handeiding Infrarood kache IRV PETITE 63 Artike nummer: 801206 CE 0051 Maximae votooiing: 2800W - 200 g/h LPG Voor gebruik van dit toeste a.u.b. zorgvudig de instaatie

Nadere informatie

CONGRES De APEXRESECTIE

CONGRES De APEXRESECTIE CONGRES De APEXRESECTIE Michie de Ceen Thomas von Arx Marga Ree Vrijdag 27 mei 2011 De Fint Amersfoort Vrijdag 27 mei 2011 Congresprogramma Periapicae chirurgie of herbehandeing? Nieuwe inzichten & moderne

Nadere informatie

CoperfinFash Uitgave nr. 5 - Jui 2002 Coperfin op bezoek... een campagne zoas nooit tevoren! Met deze speciae uitgave van CoperfinFash wien we het enthousiasme en het engagement van onze okae communicatoren

Nadere informatie

Handreiking. Balans in Beeld. E.J.W. Rot. Jongeren met een licht verstandelijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen

Handreiking. Balans in Beeld. E.J.W. Rot. Jongeren met een licht verstandelijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen Handreiking Baans in Beed Jongeren met een icht verstandeijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen E.J.W. Rot www.kennispeingehandicaptensector.n/baansinbeed www.kennispeingehandicaptensector.n

Nadere informatie

Seksuele intimidatie. in desport Beleid voeren. bij een sportvereniging

Seksuele intimidatie. in desport Beleid voeren. bij een sportvereniging Seksuee intimidatie in desport Beeid voeren bij een sportvereniging Inhoudsopgave Ineiding 3 1. Over seksuee intimidatie in de sport 4 2. Op zoek naar de risicofactoren binnen uw vereniging/discussiesteingen

Nadere informatie

CAGO GAS. IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo. Artikel nummer: 810007 CE 0051

CAGO GAS. IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo. Artikel nummer: 810007 CE 0051 CAGO GAS Instaatie - en gebruiks handeiding Infrarood kache IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo Artike nummer: 810007 CE 0051 Maximae votooiing: 4200W - 305 g/h LPG Voor gebruik van dit toeste a.u.b.

Nadere informatie

Seksualiteit en Preventie Seksueel Misbruik. Gebundelde resultaten Leernetwerk. www.kennispleingehandicaptensector.nl. Programma Kennismarkt 2012 1

Seksualiteit en Preventie Seksueel Misbruik. Gebundelde resultaten Leernetwerk. www.kennispleingehandicaptensector.nl. Programma Kennismarkt 2012 1 Seksuaiteit en Preventie Seksuee Misbruik Gebundede resutaten Leernetwerk www.kennispeingehandicaptensector.n Programma Kennismarkt 2012 1 Inhoudsopgave Ineiding 3 Taant / De Swaai 4 Stichting Zuidwester

Nadere informatie

Een evenementenvergunning

Een evenementenvergunning Een evenementenvergunning aanvragen 2 Een evenementenvergunning aanvragen In onze gemeente worden jaarijks vee activiteiten georganiseerd. Dat is euk. Maar soms kan een evenement ook voor irritatie en

Nadere informatie

makelaars haarlem.hiermakelaars.nl

makelaars haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Nagtzaamstraat 68 2032 TH Haarem 224 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Nagtzaamstraat 68, 2032 TH Haarem

Nadere informatie

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?!

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?! Aan de sag met (F)ACT voor LVB?! Handreiking voor de impementatie van (F)ACT voor ciënten met een icht verstandeijke beperking en compexe probematiek Laura Neijmeijer - apri 2014 1 Handreiking voor de

Nadere informatie

l r k bas i s s c h ool

l r k bas i s s c h ool r k bas i s s c h oo SCHOOLGIDS 2015-2019 ALGEMENE GEGEVENS Basisschoo de V Hertstraat 4 5408 XL Voke Teefoon: 0413-335363 E-mai: info@devvoke.n Website: www.devvoke.n Dependance De V Reestraat 47 5408

Nadere informatie

Veiligheid bij Evenementen

Veiligheid bij Evenementen Congres + verdiepende mastercasses 21 en 22 maart 2013 GereDome Arnhem Wegens groot succes herhaad! Vorige editie gemidded beoordeed met een 8! Veiigheid bij Evenementen Neem uw verantwoordeijkheid en

Nadere informatie

Bestevaerstraat 6. 1971 BT IJmuiden 178 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Bestevaerstraat 6. 1971 BT IJmuiden 178 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Bestevaerstraat 6 1971 BT IJmuiden 178 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen makeaars Woning Ligging: aan rustige

Nadere informatie

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?!

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?! Aan de sag met (F)ACT voor LVB?! 3. De operationee fase Laura Neijmeijer - apri 2014 1 Handreiking voor de impementatie van (F)ACT Coofon Financier Antonia Wihemina Fonds Initiatiefnemers Amarant Groep,

Nadere informatie

2 De elektrische huisinstallatie

2 De elektrische huisinstallatie Newton vwo dee a itwerkingen Hoofdstuk De eektrische huisinstaatie 6 De eektrische huisinstaatie. neiding Eektrische schakeingen Toeichting: hieronder vogen mogeijke ontwerpen. ndere ontwerpen die aan

Nadere informatie

NLP 4 YOU. NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies?

NLP 4 YOU. NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies? NLP informatiewebpagina pagina 1 van 10 NLP 4 YOU NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies? Om kort te omschrijven wat NLP (neuroinguïstisch programmeren) precies is vat niet mee. NLP is in iedergeva geen

Nadere informatie

1. OVER HET RODE KRUIS

1. OVER HET RODE KRUIS 1. OVER HET RODE KRUIS Het Rode Kruis houdt zich in meer dan 186 anden bezig met hup aan de meest kwetsbare mensen. De Nederandse vereniging omvat het hee Nederandse Koninkrijk (Nederand, Nederandse Antien

Nadere informatie

verzekerd ondernemen in het buitengebied

verzekerd ondernemen in het buitengebied verzekerd ondernemen in het buitengebied FINBULLETIN Reprimande voor stuntende autoverzekeraars uitgave: apri 2011 De Nederandse Bank heeft de afgeopen tijd een aanta verzekeraars op de vingers getikt

Nadere informatie

esdégé reigersdaal Afspraken over agressie

esdégé reigersdaal Afspraken over agressie esdégé reigersdaa Afspraken over agressie 1 Afspraken over agressie Voorwoord De afgeopen jaren zijn er op het terrein van omgaan met agressie/ongewenst gedrag zowe centraa as okaa binnen de organisatie

Nadere informatie

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?!

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?! Aan de sag met (F)ACT voor LVB?! 2. De voorbereiding Laura Neijmeijer - apri 2014 1 Handreiking voor de impementatie van (F)ACT Coofon Financier Antonia Wihemina Fonds Initiatiefnemers Amarant Groep, Ivo

Nadere informatie

Bureau- en bezoekersstoelen netwin

Bureau- en bezoekersstoelen netwin Bureau- en bezoekersstoeen netwin Voor uw wezijn: Sedus netwin. Zijn naam dankt de netwin aan het dubbee membraan in de rugeuning, dat het gehee een ichte uitstraing geeft en tevens voor indrukwekkend

Nadere informatie

De materialen die worden gebruikt voor het voorbereiden van de vloer moeten worden gebruikt in overeenstemming met de instructies van de fabrikant.

De materialen die worden gebruikt voor het voorbereiden van de vloer moeten worden gebruikt in overeenstemming met de instructies van de fabrikant. Design foors cick 1 2 Instaatieinstructies Agemene voorwaarden Een goede voorbereiding is essentiee voor een probeemoze instaatie. De designvoer kan worden geegd op betonnen, houten, stenen en vee andere

Nadere informatie

Informatiepunt Venlo Binnenstad

Informatiepunt Venlo Binnenstad VENLO-BINNENSTAD WIJKKRANT Jaargang 4, nr. 2, juni 2001 INHOUDSOPGAVE: Informatiepunt Veno Binnenstad 1 Honden en het Juianapark 2 Informatiepunt Veno Binnenstad Nachtvergunningen/ontheffingen suitingsuur

Nadere informatie

n 1 een unieke opleiding iets voor jou? wat doe jij volgend jaar? Op kot of op trot? Geen evidente keuze!

n 1 een unieke opleiding iets voor jou? wat doe jij volgend jaar? Op kot of op trot? Geen evidente keuze! De hubrusse gidst je door je studiekeuze driemaandeijks magazine 2013 n 1 een unieke opeiding iets voor jou? Test! wat doe jij vogend jaar? Op kot of op trot? Geen evidente keuze! 1 van de 5 boeken Op

Nadere informatie

llllllllllllllllllll llïlfëil`š éïlllä* kopie. """`l* ' Betreft: Aandacht voor armoede- en schuldenproblematiek in de begroting voor 2015

llllllllllllllllllll llïlfëil`š éïlllä* kopie. `l* ' Betreft: Aandacht voor armoede- en schuldenproblematiek in de begroting voor 2015 M ï Z140055349888 Scan nummer 1 van 1 Scanpagina 1 van 5 4...... 1 _s,. ïfëi`š éïä* kopie. """`* '?*~$ ***"*" ~' ~W~W~ ^«»«««~ ~«Z140 055349 88 8 Aan: Gemeenteraden van de se Gemeenten 29 augustus 2014

Nadere informatie

Ouder wordende cliënt. Projectresultaten en inspiratie. www.kennispleingehandicaptensector.nl

Ouder wordende cliënt. Projectresultaten en inspiratie. www.kennispleingehandicaptensector.nl Ouder wordende ciënt Projectresutaten en inspiratie www.kennispeingehandicaptensector.n 2 Project Ouder wordende ciënt Inhoudsopgave Ineiding 2... Verhaen van ciënten 3... Jos Anna Heeen en Ad Vera Interviews

Nadere informatie

adressen en gebouwen

adressen en gebouwen &cual 1YAsS Herinspectierapportage Wet basisregistraties adressen en gebouwen Deze rapportage vormt de weersag van de in opdracht van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Heeren bij hun gemeente

Nadere informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Leiderschap Basis met algemene informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Leiderschap Basis met algemene informatie Rapportages Basis Beknopt Persoonijkheidsprofie Persoonijkheidsprofie Leiderschap Basis met agemene informatie persoog Nederand Voorbeedrapporten werk Simon Sampe 17 januari 201 Rapportage voor Simon Sampe

Nadere informatie

KeCo-opgaven elektricitietsleer VWO4

KeCo-opgaven elektricitietsleer VWO4 KeCo-opgaven eektricitietseer VWO4 1 KeCo-opgaven eektricitietseer VWO4 E.1. a. Wat is een eektrische stroom? b. Vu in: Een eektrische stroomkring moet atijd.. zijn. c. Een negatief geaden voorwerp heeft

Nadere informatie

Esschilderstraat 7. 2012 BB Haarlem 279 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Esschilderstraat 7. 2012 BB Haarlem 279 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Esschiderstraat 7 2012 BB Haarem 279 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Esschiderstraat 7, 2012 BB Haarem

Nadere informatie

Zelf klussen in uw huurwoning

Zelf klussen in uw huurwoning Zef kussen in uw huurwoning U wit iets aan uw huurwoning veranderen zodat deze beter bij u past. Een nieuwe keuken, een andere badkamer of misschien we een dakkape. Wij geven u graag de geegenheid om zef

Nadere informatie

Engelandlaan 580. 2034 HA Haarlem 139 750,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars.

Engelandlaan 580. 2034 HA Haarlem 139 750,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars. makeaars Engeandaan 580 2034 HA Haarem 139 750,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Engeandaan 580, 2034 HA Haarem makeaars

Nadere informatie

Beleid & Ondersteuning Brandweerzorg

Beleid & Ondersteuning Brandweerzorg HupvereningsDienst Ken nemer/and Beeid & Ondersteuning Brandweerzorg Reouradres Postbus 554 2 GM Haarem Gezondheidszorg Aan de raden van de gemeenten Bennebroek, Beverwijk, Boemendaa, Ram P bestr 'i din

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaak nr: 1324 / HAL - Mercurius Nummer: 1324/11 I. MELDING 1.

Nadere informatie

Avonturijn, vol van avontuur!

Avonturijn, vol van avontuur! Jaarversag 2013 Kinderopvang Avonturijn Gepersonaiseerde uitgave, kijk sne op pagina 3 g Avonturijn, vo van avontuur! 2013 was een bewogen jaar. De branche kinderopvang stond onder enorme druk. Dit betekende

Nadere informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Basis met algemene informatie. Persolog voorbeeld 5

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Basis met algemene informatie. Persolog voorbeeld 5 Rapportages Basis Beknopt Persoonijkheidsprofie Persoonijkheidsprofie Basis met agemene informatie Persoog voorbeed 5 Aexander voorbeed 16 december 13 Rapportage voor Aexander voorbeed - 16 december 13

Nadere informatie

Mobiele compressoren MOBILAIR M52/M64 Met het wereldwijd erkende SIGMA PROFIEL Debiet: 5,2 / 6,4 m³/min. www.kaeser.com

Mobiele compressoren MOBILAIR M52/M64 Met het wereldwijd erkende SIGMA PROFIEL Debiet: 5,2 / 6,4 m³/min. www.kaeser.com Mobiee compressoren MOBILAIR M52/M64 Met het weredwijd erkende SIGMA PROFIEL Debiet: / 6,4 m³/min www.kaeser.com Made in Germany Op de ocatie Coburg/Noord-Beieren worden vakbij de hoofdfabriek van KAESER

Nadere informatie