SERIE RESERRCHmEmORnHDR

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SERIE RESERRCHmEmORnHDR"

Transcriptie

1 SERIE RESERRCHmEmORnHDR KAPITALISTISCHE PRODUCENTEN EN KLEINE BOEREN De rol van de huurarbeid in de ontwikkeling van de landbouw in de Dominicaanse Republiek in de periode Jan P.de Groot Ruud Buitelaar Researchmemorandum maart 1985 I VRIJE UNIVERSITEIT EKONOMISCHE FAKULTEIT AMSTERDAM

2

3 1 Ter Verantwoording Het voorliggende verslag is het produkt van een kortlopend onderzoeksprojekt gefinancierd uit fondsen (de zgn. 'Eigen Onderzoeks Pool') van de ekonomische fakulteit aan de Vrije Universiteit. Het projekt begon op 1 december 1982 onder de titel 'Processen van klassendifferentiatie in de agrarische sektor in de Dominicaanse Republiek'. Aangezien de kwaliteit van het datamateriaal niet geheel overeenkwam met de verwachtigingen (de landbouwtellingen vielen in dit opzicht tegen, en de sektoranalyse viel mee), heeft het uiteindelijke resultaat een iets ander aksent dan oorspronkelijk de bedoeling was. De veranderingsprocessen tussen 1960 en 1980 zijn niet louter op basis van de landbouwtellingen bestudeerd, en dit gedeelte van het onderzoek (hoofdstuk 2) heeft een beschrijvend karakter gekregen. De nadruk van het onderzoek is komen te liggen op een struktuuranalyse van de agrarische sektor in het jaar 1975/76 (hoofdstuk 3) met behulp van de sektoranalyse, uitgevoerd door het noordamerikaanse bureau voor ontwikkelingssamenwerking (USAID) en het dominicaanse ministerie van landbouw (SEA). Van de vele personen die hebben bijgedragen aan de realisatie van dit projekt is Herman Hendriks in eerste instantie de belangrijkste geweest: hij heeft als student-assistent in het projekt gewerkt en de USAID/SEA datatape toegankelijk gemaakt. De ekonomische fakulteit financierde een korte studiereis van Ruud Buitelaar naar de Dominicaanse Republiek (aug./sept. 1983), met het doel om recent datamateriaal te verzamelen en de interpretatie van het USAID/SEA materiaal te bespreken met degenen die de sektoranalyse destijds uitvoerden. Daartoe werd een diskussiepaper geschreven onder de titel: 'Clasificación de fincas privadas en el sector arrocero en la Repüblica Dominicana'. Velen in de Dominicaanse Republiek hebben Buitelaar met grote bereidwilligheid hierbij geholpen. Vooral David Alvarado van het SEA en Ruben Nunez, beiden in 1975/76 bij de opzet van de sektoranalyse betrokken, zijn hierbij van groot nut geweest. Van de studiereis is apart verslag uitgebracht.

4 11 In een vergevorderd stadium van onderzoek zijn de resultaten aan diverse groepen van deskundigen voorgelegd en met de kritiek die deze besprekingen opleverde hebben de auteurs hun voordeel gedaan bij het schrijven van de definitieve versie van het verslag. De resultaten zijn gepresenteerd op de landelijke studiedag 'Landbouw in Peru en de Dominicaanse Republiek' op 2 februari 1984, georganiseerd door de werkgemeenschap van Latijns-Amerikanisten. Louk Box heeft bij die gelegenheid en ook later veel stimulerende aandacht aan dit onderzoek besteed en gefundeerde kritiek geleverd. Het VWF-onderzoeksprogramma 'Ontwikkelingsvraagstukken' heeft een intern seminar aan de resultaten van dit onderzoek gewijd. Jan-Willem Gunning heeft hierbij vanuit een theoretische invalshoek opmerkingen gemaakt die tot een herformulering van de tekst noopte. Het geheel is ons inziens hierdoor zeer verbeterd. De tekortkomingen die er ondanks alles nog aan dit werkstuk kleven komen geheel voor verantwoordelijkheid van de schrijvers. R.B. J.P. de G.

5 111 Inhoudsopgave blz. 0. Inleiding 1 1. Ontwikkeling van produktiekrachten en -verhoudingen 3 vóór vóór de opkomst van de kapitalistische produktiewijze kapitalistische akkumulatie en persoonlijke 55 verrijking: samenvatting Groei van de agrarische produktie en basis van de 27 produktietoename 2.1 globale groei van de agrarische produktie basis van de produktietoename semi-proletarische huurarbeid veranderingen in de grondbezitsverhoudingen ongelijke ontwikkeling van de produktieaktiviteiten samenvatting De struktuur van de agrarische sektor in 1975/ inleiding: het USAiD sektor survey de bedrijfstypologie de struktuur van de agrarische sektor globale kenmerken van de bedrijfstypen de bedrijfstypen en hun produktieaktiviteiten de bedrijfstypen en hun produktiemethoden de bedrijfstypen en de ongelijke ontwikkeling '" van de produktieaktiviteiten 4. Samenvatting 85 Noten 92 Literatuurlij st 93 JdG/RB/mt

6

7 iv Algemene gegevens Dominicaanse Republiek basis gegevens: arbeidskracht: Bevolking in 1980 Oppervlakte BVP per hoofd in 1980 gemiddelde jaarlijkse groei BNP p/c Alfabetisatiegraad onder volwassenen in 1977 Levensverwachting bij geboorte (1980). Bevolking tussen 15 en 64 jaar " werkzaam in landbouw " " " industrie diensten km US$ 3.4 % 67 % 61 j aar % 52% urbanisatie: Urbane bevolking als % van totale bevoking 30 jaarlijkse groei % % Bevolking in Santo Domingo als % van tot. urbane bevolking produkties truktuur: Bruto Nationaal Produkt, US$ 720 xio x 10 landbouw 27% 18% industrie diensten produktie- ( ) ( ) groei: Bruto Nationaal Produkt 4.5% 6.6% landbouw industrie diensten goederenhandel : exporten in 1980 importen in 1980 groeivoet exporten " importen 962 x io 6 US$ 1436 x 10 6 US$ ( ) ( ) -2.3% 4.6%

8 V Samenstelling brandstoffen, mineralen, metalen sgoederen-.., overige ö primaire goederen export: * machines en transportmiddelen overige nijverheidprodukten % 3% Samenstelling goederenimport ; Betalingsbalans, buitenlandse schuld en schuldendienst: voedsel brandstoffen, mineralen, metalen overige primaire goederen machines en transportmiddelen overige nijverheidsprodukten saldo lopende rekening intrestbetalingen op buitenlandse schuld buitenlandse schuld als % van BNP schuldendienst als % van exporten 17% x 10 6 US$ 4 97 x 10 6 US$ % 17.5% 4.5% 21.5% bron: World Development Report 1982.

9 MONTECRISTI

10

11 1 Inleiding De overgrote meerderheid van de plattelandsbevolking in Latijns- Amerika verkeert in een situatie van aanhoudende armoede en slechte leefomstandigheden. Deze situatie is de keerzijde van de voorspoed van de meer bevoorrechten in Latijns-Amerika zelf en in de industrielanden. Hoe die samenhang is tussen armoede en welvaart, hoe dezelfde ontwikkelingsprocessen enerzijds ekonomische groei en anderzijds stagnatie veroorzaken moet juist worden onderzocht. Want dat inzicht is nodig om te kunnen komen tot ontwikkelingsprocessen waarin zulke onderschikking ontbreekt. In dit kader poogt de onderhavige studie een bijdrage te leveren aan een beter begrip van de krachten die de agrarische ontwikkeling in perifere gebieden in Latijns-Amerika bepalen. De logika van de ontwikkeling die leidt tot groei en voorspoed enerzijds en stagnatie en armoede anderzijds dient achterhaald te worden alvorens haar te kunnen doorbreken. De landbouwsektor in de Dominicaanse Republiek laat zich kenmerken door een aantal strukturele verschijnselen: scheve grondbezitsverhoudingen - geringe technifikatie van de produktie, hetgeen leidt tot een lage arbeidsproduktiviteit - de grote vraag naar arbeid, en de belangrijke plaats die goedkope huurarbeid, in de vorm van semiproletarische arbeid, inneemt. Deze strukturele verschijnselen hangen oorzakelijk met elkaar samen en versterken elkaar. Het zijn de geringe toegang tot grond en technologie en bijgevolg de geringe mogelijkheden voor een produktieve aanwending van arbeid die stagnatie en armoede bij een bepaalde klasse van producenten veroorzaken. Naast armoede en stagnatie is er echter ook een dynamische groei aanwijsbaar, een groei die zich voordoet in bepaalde landbouwbedrijven en in bepaalde produktieaktiviteiten.

12 2 De vraagstelling in deze studie betreft de logika van de hierboven kort aangeduide ongelijke ontwikkeling tussen bedrijven en tussen produktie-aktiviteiten, en de mechanismen die de strukturele kenmerken van de landbouwsektor in stand houden en versterken. Hoe valt het te verklaren dat de armoede op het platteland blijvend is, dat het land zich genoodzaakt ziet steeds meer voedsel te importeren terwijl er tegelijkertijd bedrijven en produkten te onderscheiden zijn die een snelle groei doormaken? Deze vraagstelling en de hiernavolgende uitwerking zijn deels ingegeven door de theoretische koncepten die A. de Janvry in het boek 'The Agrarian Question and Reformism in Latin-America' ontwikkeld heeft. De Janvry vat de strukturele kenmerken van de landbouwsektor samen in het begrip 'funktioneel dualisme'. Dit duidt op de samenhang tussen grootgrondbezit en dynamische kapitalistische ontwikkeling enerzijds en de stagnerende produktie op voor het levensonderhoud van de boeren te kleine bedrijven anderzijds. De logika van het funktionele dualisme is gelegen in het ruime aanbod van goedkope (huur)arbeid en goedkoop voedsel dat op deze wijze ontstaat. Het zijn dus de mechanismen die de aanwending van arbeid bepalen die een belangrijke faktor vormen tot de verklaring van de ongelijke ontwikkeling in de landbouwsektor. In deze studie wordt getracht de mechanismen die de Janvry in zijn theoretisch werk heeft aangegeven uit te werken voor de landbouwsektor in de Dominicaanse Republiek in de periode In hoofdstuk 1 wordt bij wijze van inleiding een samenvatting gegeven van de recente geschiedenis van de Dominicaanse Republiek. Daarna wordt in hoofdstuk 2 een globaal overzicht gegeven van de landbouwontwikkeling in de Dominicaanse Republiek van Hieruit zal de belangrijke rol van de semiproletarische huurarbeid, die samenhangt met de scheve grondbezitsverhoudingen en de geringe technifikatie, naar voren komen. Dit hoofdtuk besluit met een analyse van de ongelijke ontwikkeling tussen produktieaktiviteiten (gewassen en dierlijke produktie) in de loop van de tijd.

13 3 Het niveau waarop de ongelijke ontwikkeling echter in wezen verklaard moet worden is het niveau van de producenten, ofwel de bedrijven. Daartoe wordt in hoofdstuk 3 met behulp van het USAID/SEA sektor survey uit 1976 een bedrijfstypologie gekonstrueerd. De struktuur van de agrarische sektor in termen van deze typologie en de kenmerken van de bedrijfstypen (verschillen de bedrijven naar aktiviteiten en/of produktiemethode?) voert naar een verklaring van de ongelijke ontwikkeling en de aanhoudende armoede in de agrarische sektor in de Dominicaanse Republiek. 1. Ontwikkeling van produktiekrachten en -verhoudingen voor De behandeling van de ontwikkeling van de agrarische sektor in de Dominicaanse Republiek tussen 1960 en 1980, zoals in deze studie beoogd wordt, is niet goed mogelijk zonder eerst in grote lijnen te schetsen hoe de uitgangssituatie van 1960 ontstaan is. De voor dit onderzoek relevante voorgeschiedenis spitst zich toe op de ontwikkeling van de produktiefaktoren grond, kapitaal en arbeid, waarbij gezocht wordt naar de historische achtergronden van het ontstaan van de faktormarkten en de distorties daarvan. Tevens zal enige aandacht besteed worden aan de historische ontwikkeling van de produktieaktiviteiten. Tenslotte wordt getracht de geschiedenis van de produktieverhoudingen te traceren, teneinde het dualisme in de dominicaanse samenleving historisch te plaatsen. Dit hoofdstuk is gebaseerd op enkele bekende geschiedschrijvingen; het heeft niet de pretentie iets toe te voegen aan de bestaande kennis omtrent de geschiedenis van de Dominicaanse Republiek, doch slechts deze op bepaalde wijze te ordenen. 1.1 V6or_X870 Het begin van de kapitalistische ontwikkeling in de landbouwsektor in de Dominicaanse Republiek wordt dikwijls geplaatst in het begin van de 70-er jaren van de vorige eeuw, toen moderne suikerplantages werden aangelegd met cubaans en later noordamerikaans kapitaal.

14 4 Voor die tijd had de Dominicaanse Republiek een lange periode van ekonomische en sociaal verval gekend, zodanig dat het land in het midden van de vorige eeuw gekarakteriseerd werd als onderbevolkt en met een extreme overvloed aan landbouwgrond, hetgeen leidde tot chaotische situaties ten aanzien van grondbezitsverhoudingen (Hoetink, 1982 p. 5). De Republiek telde slechts 100 a inwoners, de waarde van het landbezit was zeer laag en kapitaal werd vrijwel niet gebruikt in de agrarische produktie - zo was de ploeg onbekend, waren er weinig ijzeren instrumenten en gebruikte men de 'slash and burn' methode -. Het niveau van ontwikkeling van de produktiekrachten was derhalve zeer laag. Voor 1870 vormde de kleinschalige, op zelfvoorziening gerichte landbouw voor het overgrote deel van de bevolking de bestaansbasis. De belangrijkste ekonomische aktiviteiten naast deze kleinschalige landbouw waren relatief grootschalige extensieve veeteelt (op in gemeenschappelijk bezit zijnde weidegronden), de traditionele kleinschalige verbouw van suikerriet en tabak, en de houtkap. (Cassa,1983, p ). Deze aktiviteiten waren alle gericht op de export, die overigens omschreven wordt als doorgaans gering van omvang en vaak sterk fluktuerend. In feite leidde de rurale bevolking een haast autarkisch bestaan. Het beschrijven van de sociale struktuur voor 1870 is een hachelijke zaak. Hoetink meent dat 'elke poging tot een stratifikatie die méér dan een ruwe schets wil zijn vastloopt op een gebrek aan data en de sterke regionaliteit in de samenleving' (Hoetink, 1982, p. 175). De schets die hij mogelijk acht is de volgende:- - de armsten, zij die geen toegang hebben tot de grond en bereid zijn zich van anderen afhankelijk te maken en te werken voor voedsel, staan het laagst op de sociale ladder. Vervolgens: de arbeiders op veeteeltbedrijven (peones en monteros) onafhankelijke kleine producenten (rancheros en conuqueros) - opzichters in de grote bedrijven eigenaars van plantages en (grote) veeteeltbedrijven(hatos).

15 5 Gassa voegt aan deze opsomming nog toe de handelaars, de ondernemers in de houtkap, en de burokraten uit het (embryonale) staatsapparaat, die tot de hoogste kringen gerekend moeten worden. Wil men deze stratifikatieschets verder uitwerken dan zal in de eerste plaats aandacht besteed dienen te worden aan de sterke regionale verschillen. Het lage niveau van de produktiekrachten en de geringe geprononceerdheid van de sociale verhoudingen vóór*1870 zijn voldoende reden om geen aandacht te besteden in het onderhavige onderzoek aan de historische ontwikkelingen van ouder datum, aangezien het hier slechts gaat om het beschrijven van die processen die van belang zijn voor de interpretatie van de periode ê_2E^25 H_YSS_ÉS_^S i Sli i^!lê_ee2éh^ iëhiisê I 70-J_930 De reeds gememoreerde verandering in de 70-er jaren van de vorige eeuw betrof de opkomst van de grootschalige suikerriet-verbouw. Dit betekende het begin van een proces van fundamentele veranderingen in de dominicaanse ekonomie. Het uitbreken van de Cubaanse onafhankelijkheidsoorlog in 1868 had tot gevolg dat een aantal Cubaanse ondernemers naar de Dominicaanse Republiek uitweken. Zij brachten vaak een startkapitaal en technologische kennis van de suikerproduktie mee. Door een van hen werd in 1870 de eerste stoommachine in de rietverwerking geïntroduceerd. De eerste grootschalige, moderne suikerfabriek werd in 1875 geopend. Hoewel vanaf dat moment de verbouw van suikerriet aan een snelle opmars begon, wordt de eerste periode gekenmerkt door vele mislukkingen en faillissementen, onder ander veroorzaakt door externe faktoren, zoals de prijsdaling op de wereldmarkt in Al spoedig is een proces van koncentratie waarneembaar waarbij de relatief vele en kleine ondernemers uit de beginperiode langzamerhand overvleugeld en weggekonkurreerd werden door kapitaalkrachtige buitenlandse investeerders, voornamelijk uit

16 6 de Verenigde Staten. Het was uiteindelijk de bezetting van de Dominicaanse Republiek door het noordamerikaanse leger in 1916 die dit proces bezegelde. Toen ook deed de South Porto Rico Company haar intrede en stichtte de fabriek "La Romana", die lange tijd de grootste suikerfabriek ter wereld heette te zijn. Later werd de South Porto Rico opgekocht door Gulf & Western, momenteel de belangrijkste multinationale onderneming op het eiland. De #xtreem hoge suikerprijzen op de wereldmarkt tussen 1914 en 1920 maakten suiker tot het fundament van de dominicaanse ekonomie, doordat dit produkt een zeer hoog percentage van de exporten ging uitmaken, (zie tabel I-.l) Niet alleen in de verbouw van suikerriet traden veranderingen in de produktiewijze op. Ook bij de tabaksproduktie vond een proces van kapitaalakkumulatie plaats, waarbij handelaren investeringen deden in opslag- verwerkings- en transportkapaciteit. In de cacao- en koffieverbouw deed enige grootschalige produktie haar intrede, vooral in korte periodes van hoge wereldmarktprijzen. Overigens bleef de verbouw in de laatstgenoemde drie produkten voor een belangrijk deel in handen van kleine producenten. Voor deze kleine producenten bleef de kleinschalige verbouw van zelfvoorzieningsgewassen, waarin geen technologische veranderingen gemeld worden, de basis van het bestaan. Verband houdend met bovenbeschreven veranderingen in de dominicaanse ekonomie kan een snelle ontwikkeling van de produktiekrachten beschreven worden. de faktor grond De grond had voor 1870 vrijwel geen waarde. De ondernemers die zich wilden toeleggen op de verbouw van suikerriet zetten een proces van verdeling van de grond in werking, waarbij de grond langzamerhand haar prijs kreeg. De toeëigening van het grondbezit ging vaak gepaard met brute gewelddaden en fraudes. Het kommunale grondbezit kwam onder druk te staan en werd tijdens de amerikaanse bezetting formeel afgeschaft. De fraudes en gewelddaden waar in dit verband op gedoeld wordt houden in het

17 7 0) 0 ON o CO o CN sj- VO CO co sr <r O <r t~~ CO vo CN CN CM VO CT\ vo co vo sr r-^ Os m CJ T CO o m ON o r- m VD <r vo vo o a\ CO m CO 1^. sr sr CN r~. O H CU ON CS CO ON ON as CTl. O m CO CN 1 m r-- ^* sr CM CN CM o> co a\» 1 o * sr CN - m r- m m vo sr sr sr in k M f «i CN CO CN o ft o. 53 o. ft 5 H 3 I-I e~s O 00 ON o co m <r o <r r~- r~ <r l~» <r CN 00 CN 00 vo CO m CO 00 co sr 00 vo ^ o r~. sr as co o r-i O ca ca r- CN vo O sr 00 CN LO o co vo vo r~- vo VO fx. r-. m r» i^ o <r 00 sr m m co CM co co ^~ > > ACC M en o ca H T3 CN CO O 00 ON vo 00 o VO m m CN O CN CM CN i i oo o o sr m i~«sr o O o O O co ca en o CM O CN <r O m as o co CN m O O CO r~. co ^^ vo vo m cr> vo vo i~- O CTi m o o sr r-i CN 00 as 00 CN CO 00 r». r» r-«cn Ov CN CO r- <r m co r-- CM T-- CN O st as 00 sr r~> 00 o r^ 03 CU B s m vo as CM CN CTi CO m as co vo P~. 00 m o vo as r~ VO m CM as O sr vo CN r-. sr m CT\ 1 ^ sr co CN CN CN o o 4-1 4J ~ CU 0 i-i 00 m!"-- LO - 00 CO o vo 00 m as CO r~. o m - r~- O r~ O CN m as co 00 CO vo r-~ sr r~ 00 LO CO u u o m o SO <r i r-» CN o <r i~~ r-» co vo O r~ CN o m o o * «o o 00 m 00 vo 00 co 1-1 CU VO u-1 ON 00 i-- as o - 00 <r 00 o o m VO «vo sr CN VO CTi CO CM 00 CO r*. vo m r^ r- 00 CM k. u CN CN r CN CN ^ - i CN CN CN CN co CN ~- ~~ i i ^ CN CM» «1 1 ft ft O <3 CJ 0) u e-s < 3 o «< vo r~ o\ CO <r m CO -* 00 o r~«vo m CN CN CN m o o m <r O 00 CO VO 00 r^ Os O vo Os CJ i-i 1-1 ^. ca CN ca sr i^ vo i^ \D m <r CT\ vo CN f^. r- O i i o m as o <r m sr sr VO sr co ON co co sr CO o CO > > co CO sr co CN co CO CO CO CO CN CN * ' CN OCOA co u ca r^ vo m 00 o as 00 co i <r co co m as 00 O <r m i CN CN sr CO I «CN i VO i «O O CN CN vo T3 O m r~ CN CO m CN CO r- <r CN r ~- CO i e^ r^ 00 CO sr i > CN o o «vo o O sr m i et) u-l * o\ co r <f r~ CN O r-«00 <r co m as 00 sr o m co CO r~- VO CO Os as co VO co B O 4-1 i-i CU CU co sr o O VO s > w o CTi o O _ co 00 CM co vo 00 CT\ co CO o VO as _ O in r^ Os CN ON B O 4J CN CN CN CN CSJ CN CN CN CM CN CM CN CN CN CN CM CN CM F w <U o 1-1 r» 00 CN CO CN as r^ VO O CT\ VO O VO as r» <r sr 00 CN m r~~ 00 CN co r^ CO O O m CO CN VO - ü u O LO <r as as as m O m 00 m CO C^ <r 00 o vo r-~ vo vo m 00 r~ o co ON O O vo O H cu vo vo vo sr \o <r CT\ m >* 00 oo CO O CO CM CO m m O co CM r-~ sr as sr O m r~ 1 1 m co " ' * *~* vo CN CN r - m * * CM CN <r sr CM CN CO co sr <r sr sr sr CM CM CN ft U ft 'S CU k 6* u 3 0 i-i 1 1 cd CN ca ca 00 co co i t CN CO <r CN co CO i CN CM i o sr CN sr r^ m r^ 00 CJN o OFFE > > en (Tl sr CN m r~ as co vo m CO O in O <r <r m CN o vo <^ 00 vo vo sr CO O CM m sr as o CO 1 ^ Os CN 00 CO ON o ca r-~ i~» LO co CN m m C^ as CN 00 CN 00 VO as CO VO CN 00 co vo r-» sr CM 00 r*. O O O I-. CO 13 r-~ CN CO ON o r-> <r m vt co VO CO o» < CO vo as co VO O e^ sr o sr o o o o i m ca ON CO in CN 1~. O 00 CN 00 o <r t^ CN CN VO as CO CO CM vo CO o o m m CT\ o sr ON, m CTi m O en B O u i-h _* CN CN CN ^. _ CN _ CN CN CN CM CM <r sr sr m sr m CU vo _ as I~- sr B O 4-1 o co vo 00 o l~- CO 00 CO 1 ^ m 00 C^ in co VO VO m CO co m CO m vo sr CO as o sr CN l <» C > ü Ü 00 CN m sr > < m <r m VO 00 CN 00 <Tv r-~ m m CO o 00 co vo o sr VO vo o a\ r^ CN 0 1 -,-4 CU vo <f co sr sr t i m VO ~.T <r r^ as CTi CN CO o r^ m Oï m <r m m CO CN CN I «1 CN t i i i CN a CM *""" u ft 53 * ' /"-s o <u M 8^? D 3 O r~ vo sr o CN CO <r CN Os r-~ o as vo VO co t VO sr as vo r-~ O m m vo sr IS] 1 1 i-i " Oï 1 ^ CO CO CN ON ON <J ca ca r^ vo m CO CO CO CO r- <t VO e^ m o> CO CN r-«ct\ o ^* ^* r~- as co 00 CO 00 * > CN r-. CO CN sr > > ~* CO CN CO <r m ^r <r CO <r <r m m in m i^- VO vo r~- r~- m m m m m m m vo sr vo VO VO m AR/ co u P ca en 13 as < m m ON -,-r o m Oï as CN * as CO CN <r r~ «^* as vo CO VO 00 o O O O vo ON ca co CN ~- CN r^ i^. <r CN o -* as CO CM o sr CN» O m Ol O O O o i i O CO CN as p>- r>. 00 <r co VO <t CO o co vo m m vo -, vo CO o as O CO o o o O o co co CU B S 00 VO vo o m as r~. co 00 _ CN CN _ o CN 00 CTi -_ c^ o ^~ r-- m CM m m o O o [^ o sr <f m m t^ 00 <f r^ o O CN co CN vo m 00 r^ vo CN O CN co CO CM co CN co sr CO o CO CO CO m sr O O m co 4-1 in m (0 CU 4J i vo! CM CN i-l en i-i 4-1 4J CT\ co CN as i i m as 00 r^ 00 O CN <r r- O CO!-* co sr VO 1 ^ as r~ m CO m VO VO CM CO 00 CN m CO sr 00 CM o 3 co vo i^ ca <i- o <r o m CTl CTN m o VO m CN CN r * - m sr vo > co co c^ sr vo CM r^ sr D ca u O 1 CO m Os co i 00 as CO <r m CN m <r CO VO r~«vo CN o CN 1~X oo ^ r^ i^ m o m CTv m i i ft > 0 4J ca ft en 4-i en vo VO 1^. ON 00 CN o o o o m CN CN Oi 00 O m vo o VO sr co CO 00 co ~- CT\ CN in 00 m O.-1 x 1 u ca u cu CN CN CN CO m CN -~ CM co CN CN CO CN CM ~~ i * 1 ca cu o O r-4 0 B 4-> i-i ft O CB CU!* -r4 o m ~~ 4-1 O > T3 o) u u m VO P~ 00 a\ o CN co <r m VO r^ CO CTi O CN CO sr m vo r~ 00 as o CM co sr m VO c~ca CN CN CN CN o o o o o CN CN CM CM CN CN co CU '1 CO CO CO CO co CO co

18 Table I- 1 : the development of exports cuadro I- 1 : el desarrollo de las exportaciones year aïïo total value tons of exports valor tota! de las exportaliones SUGAR/AZUCAR COFFEE/CAFE COCOA/CACAO value price tons value price tons value toneladas valor precio toneladas valor precio toneladas valor % % % , ' 38.7 ; i Source/fuente : L. Gomez, Relaciones de producción dominantes 1) value as percentage of total export value/ valor como porcentaje de valor total de las exportaciones.

19 9 verbranden van archieven, het vervaardigen van gefingeerde eigendomstitels en het gewelddadig verdrijven van boeren van hun land. Zeer grote stukken land kwamen op deze manier tegen geringe kosten en met gebruik van extra-ekonomische middelen in handen van een relatief klein aantal partikulieren. Dit proces deed zich het sterkst voor in het Zuid-Oostelijk deel van het land, waar vrijwel alle landbouwgrond op deze manier verdeeld werd. De produktie van suiker koncentreerde zich in de beginperiode in deze streek, die dan ook het zwaartepunt van de nationale ekonomiewerd. In de overige gebieden, waarvan vooral de Cibao (het noord-westen) belangrijk is, ging de grondverdeling minder snel, en tot op heden heeft een grote groep kleine boeren er de toegang tot de grond behouden. (Baud, 1982). Tijdens de bezetting door de noordamerikanen ( ) werd een begin gemaakt met een verbeterde registratie van het landbezit. Twee instrumenten waren hierbij vooral van belang: De registratie van het bezit werd in de wet geregeld (Systeem Torrens), en de belasting op grondbezit werd ingevoerd (hervorming van de oude belastingsystemen). Vooral in het Zuidoosten betekende de koncentratie van landbezit in de voornamelijk door buitenlands kapitaal gedomineerde suikerondernemingen dat het land grotendeels onbewerkt bleef. In 1925 besteedden de grote suikerplantages 29% van hun land aan de verbouw van suikerriet, 18% aan extensieve veeteelt en 53% bleef ongebruikt (Cassa, 1983, p. 137). Deze cijfers worden als representatief beschouwd voor de bedijfsvoering in de plantages. De konklusie moet luiden dat van een markt voor de produktiefaktor grond nauwelijks gesproken kan worden. Vanaf het moment dat de produktiefaktor grond schaars werd in ekonomische zin (een prijs kreeg) bepaalden voornamelijk extra-ekonomische faktoren de verdeling ervan. Minstens zo stormachtig als de ontwikkelingen m.b.t. de faktor grond is het groeiproces dat de produktiefaktor arbeid onderging in de periode

20 10 De grootschalige suikerrietverbouw had een grote behoefte aan arbeidskracht, een produktiefaktor die zeker in de beginperiode schaars was. De lonen lagen derhalve in de periode rond 1880 relatief hoog (Cassa* 1983, p. 137). De nationale arbeidsmarkt breidde zich dientengevolge sterk uit. Ook de tijdens het Heureux-regime ondernomen infrastrukturele werken betekenden een relatief grote vraag naar arbeidskrachten. Reeds in deze tijd doet zich het verschijnsel voor van kleine boeren met toegang tot grond die een deel van het jaar als loonarbeider werkzaam zijn, al was deze vroege vorm van semiproletarisering ontstaan door de hoge lonen en niet, zoals later gebeuren zou, afgedwongen door gebrek aan bestaansmogelijkheden op het eigen bedrijfje. Na 1884 trachtten de suikerondernemers, onder druk van de lage prijzen op de wereldmarkt, de produktiekosten te drukken. De lonen stagneerden en de kleine boeren prefereerden het werk op het.eigen land. De grote suikerplantages haalden arbeiders van de omringende (engelse) eilanden, en sedert de militaire bezetting door de noordamerikanen bestaat ook het verschijnsel van de haïtaanse trekarbeiders. De bevolking groeide in de onderhavige periode zeer snel, vooral tengevolge van immigratie (zie tabel 1-2). De konklusie dat de arbeidsmarkt, die vanaf 1880 ontstaat, blijkbaar soepel funktioneert, is niet geheel gerechtvaardigd. In feite is de arbeidsvraag door suikerplantages een geïsoleerd segment van de arbeidsmarkt geworden, waar de lage lonen door middel van dwangmechanismen in stand gehouden worden. De infrastrukturele werken uit de Heureux-tijd en later uit de bezettingsperiode vormden een andere belangrijke bron van vraag naar arbeid. De fluktuaties in de loonhoogte die de historici beschrijven duiden weliswaar op een zeker funktioneren van het prijsmechanisme op de arbeidsmarkt, maar wel op een arbeidsmarkt die per seizoen en per regio verschillend is en bovendien in de suikersektor een "groot en losstaand segment kent. Bovendien is het grootste deel van de aangewende arbeid nog familie-arbeid.

21 11 table 1-2 estimates of population size in various years cuadro 1-2 estimaciones del tamano de la poblacion en varios anos year size source ano tamano fuente > various sources cited in Hoetink (1982, p. 19) diferentes fuentes citados en Hoetink Garcia Bonelly Population censusses Censos de poblacion /

22 12 De ontwikkeling van de produktiefaktor kapitaal is minder éénduidig te beschrijven. Belangrijk zijn uiteraard de investeringen gedaan in het opzetten van de suikerfabrieken. Daarmee samenhangend is er in de fysieke infrastruktuur van het land veel geïnvesteerd: spoorwegverbindingen werden aangelegd, een modern kommunikatie-netwerk werd ontwikkeld, haveninstallaties werden gebouwd. Pas in 1920/22 komt een landelijk wegennet tot stand, dat verschillende regios van het land onderling verbindt. Hoewel hieruit blijkt dat de ontwikkeling van de produktiekrachten in een stroomversnelling is geraakt, is het evenzeer duidelijk dat deze ontwikkeling eenzijdig gericht was op de agrarische exportgroei. Het bestaan van een nationale kapitaalmarkt kan uit bovenstaande investeringen niet afgeleid worden. De partikuliere investeringen werden voornamelijk gedaan door buitenlandse ondernemers met buitenlands kapitaal en de overheidsinvesteringen in publieke werken' werden gefinancierd met behulp van buitenlandse leningen, terug te betalen uit de opbrengsten van de exportbelasting. De douane-inkomsten van de havens van Puerto Plata en Santo Domingo, de grootste inkomstenbron van de overheid, speelden dus een kruciale rol in dit ontwikkelingsmodel. In 1888 kwam de kontrole op deze douane-inkomsten in handen van het Nederlandse bankiershuis Westendorp, als onderpand voor een omvangrijke lening. Westendorp werd al snel uitgekocht door de San Domingo Improvement Company of New York. Van 1905 tot 1940 staan de douane-inkomsten onder direkte kontrole van de amerikaanse overheid. Regel bij deze kontrakten was dat de helft van de douane-inkomsten gebruikt werd om de buitenlandse schulden af te lossen, een fraktie werd gebruikt om de administratieve kosten te dekken, en iets minder dan de helft ging naar het dominicaanse overheidsbudget. Sedert het eind van de 70-er jaren van de vorige eeuw zijn er pogingen ondernomen om kommerciële.banken op te zetten. Sedert het begin van deze eeuw zijn er amerikaanse en canadese banken aktief, die belangrijke banden hebben met (al weer) de ontvangsten van de douane-gelden.

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering

Kanttekeningen bij de Begroting 2015. Paragraaf 4 Financiering Kanttekeningen bij de Begroting 2015 Paragraaf 4 Financiering Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Financieringsbehoefte = Schuldgroei... 4 3 Oorzaak van Schuldgroei : Investeringen en Exploitatietekort... 5 4 Hoe

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

ir. H. Hoeve door 1980-133 Abw april

ir. H. Hoeve door 1980-133 Abw april DE ONTWIKKELINGEN IN DE OPPERVLAKTE LANDBOUW- GROND VAN NEDERLAND MET EN ZONDER MARKERWAARD Notitie ten behoeve van K.B.A.-nota Markerwaard van 3 D.G.'s door ir. H. Hoeve 1980-133 Abw april 1. INLEIDING,

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) De economie van India is snel gegroeid sinds aan het begin van de jaren 90 verregaande hervormingen werden doorgevoerd in o.a. het handels- en industriebeleid. Groei van

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE. Nick Deschacht

INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE. Nick Deschacht INLEIDING TOT DE MARXISTISCHE ECONOMIE Nick Deschacht Inleiding Prof. dr. Ernest Mandel (1923-1995) Overzicht van de cursus 28/3: Basisbegrippen van de marxistische economie 18/4: De ontwikkeling van de

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

De begrippen calculeren, begroten en ramen en de toepassingsgebieden

De begrippen calculeren, begroten en ramen en de toepassingsgebieden De begrippen calculeren, begroten en G1020 1 De begrippen calculeren, begroten en ramen en de toepassingsgebieden 1. Inleiding G1020 3 2. Calculeren G1020 3 3. Begroten G1020 3 4. Ramen G1020 4 5. Toepassingsgebieden

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen 1 Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen Peter van der Meer Samenvatting In dit onderzoek is geprobeerd antwoord te geven op de vraag in hoeverre het mogelijk is verschillen

Nadere informatie

BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED 1988-2014

BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED 1988-2014 ONTWIKKELINGEN BEVOLKING & DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN IN HET NEDERLANDSE WADDENGEBIED - Dit document is een vertaling van: Population and population developments The Dutch Wadden Area - VERSIE 20150414

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie De Global Entrepreneurship Monitor (GEM) is een jaarlijks onderzoek dat een beeld geeft van de ondernemingsgraad van een land. GEM

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.1 De Industriële Revolutie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.1 De Industriële Revolutie Onderzoeksvraag: Hoe droegen veranderingen in de productiemethoden bij aan het ontstaan van een industriële en verstedelijkte samenleving? Kenmerkend aspect: De Industriële Revolutie die in de westerse

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE

OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE OPDRACHTEN BIJ DE TENTOONSTELLING TEGEN-STRIJD: DE GROOTE OORLOG IN HET LAND VAN DENDERMONDE INLEIDING Op 17 augustus opende de tentoonstelling Tegen-Strijd, de beleving van de Groote Oorlog in het land

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Eerste kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Is er nog hoop voor de natuur? Lancering Athena 10 april 2015

Is er nog hoop voor de natuur? Lancering Athena 10 april 2015 Is er nog hoop voor de natuur? Lancering Athena 10 april 2015 Jan Luiten van Zanden Universiteit Utrecht Historische kennis van de natuur Dramatische afname biodiversiteit Globio-model: Nl in 2000: 0,63

Nadere informatie

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet.

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. AANVULLENDE SPECIFIEKE TIPS ECONOMIE VWO 2007 1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. : Leg uit dat loonmatiging in een open economie kan leiden tot

Nadere informatie

Handout bezoek minister Plasterk aan Bonaire

Handout bezoek minister Plasterk aan Bonaire Pagina 1 Aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Postbus 20011 2500 EA Den Haag Handout bezoek minister Plasterk aan Bonaire Met deze handout wil consumentenbond Unkobon u feitelijke

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research Sectorupdate Export bloemen en planten Economisch Bureau, Sector & Commodity Research 25 juni 2012 Exportgroei ondanks crisis in de eurozone Rusland vierde exportbestemming door sterke toename van de export

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I

Eindexamen geschiedenis vwo 2007-I Van kind tot burger: Volksopvoeding via het onderwijs in Nederland (1780-1920) Patriotten gaven aan het begrip burger een nieuwe betekenis. 2p 1 Noem deze nieuwe betekenis en geef aan tot welke visie op

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe?

Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe? Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe? Korte inhoud van het tv-programma In het vijfde programma brengen we een bezoek aan de Filippijnen. Ongeveer de helft van

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 689.865

Behoort bij schrijven no. 689.865 Behoort bij schrijven no. 689.865 Ex. no.,2-c VERKIEZING TWEEDE KAMER 1963 - PSP Bij de ruim 70,000, door de PSP in maart 1962 gewonnen t.o.v. 1959» voegden zich op 15 mei jl. die van nog bijna 8.000 kiezers.

Nadere informatie

Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia

Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia Handelsbalans Vlaanderen - Colombia Onze handel met Colombia is steevast in een handelstekort geëindigd. Dat tekort was op zijn hoogst in 2008: zowat een half miljard

Nadere informatie

10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS. Connecties maken. (historische lessen voor de toekomst van Curaçao?

10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS. Connecties maken. (historische lessen voor de toekomst van Curaçao? 10e Guardian Group Fatum Pensioen- en Bedrijven dag FUTURE READINESS Connecties maken (historische lessen voor de toekomst van Curaçao? S.M. de Sola 5 juni, 2015 Santa Barbara Resort Curaçao We can almost

Nadere informatie

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Persbericht PB14 037 02 06 2014 16.00 uur CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Koopkracht van werknemers in gezondheids- en welzijnszorg steeg in 2008-2012 elk jaar Zelfstandigen en pensioenontvangers

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1992-1993 22 800 XI Vaststelling van de begroting van de uitgaven en van de ontvangsten van hoofdstuk XI (Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening

Nadere informatie

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN Integrale versie 2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN In vergelijking met de vorig jaar gepubliceerde reeksen 2 over de kapitaalgoederenvoorraad (KGV) en de afschrijvingen zijn er drie methodologische aanpassingen

Nadere informatie

CIJFERS EN INFORMATIE

CIJFERS EN INFORMATIE BVBO vzw Beroepsvereniging van Bewakingsondernemingen Jan Bogemansstraat 249 B - 178 Wemmel T (+32) 2 462 7 73 F (+32) 2 46 14 31 secretariat@i-b-s.be www.apeg-bvbo.be 2 VOORWOORD De Beroepsvereniging

Nadere informatie

EMANCIPATIE, ARBEID EN KAPITALISME. Interuniversitaire Cursus Caraïbistiek Michiel Baud CEDLA (www.cedla.uva.nl)

EMANCIPATIE, ARBEID EN KAPITALISME. Interuniversitaire Cursus Caraïbistiek Michiel Baud CEDLA (www.cedla.uva.nl) EMANCIPATIE, ARBEID EN KAPITALISME Interuniversitaire Cursus Caraïbistiek Michiel Baud CEDLA (www.cedla.uva.nl) De Caraïbische samenleving 1870-1930 - Groei wereldmarkt - Vrijmaking van arbeid => afschaffing

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Monitoring Rapport: Januari 2012 Jan van Nispen Inleiding Sinds 2008 zijn woorden zoals crisis, financieringsproblemen, waarborgen en bailouts niet meer uit de

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1974-1975 13 100 Rijksbegroting voor het dienstjaar 1975 Hoofdstuk IV Kabinet voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken Nr. 14 Brief van de Minister voor

Nadere informatie

Marx, Engels en de Industriële Revolutie

Marx, Engels en de Industriële Revolutie Marx, Engels en de Industriële Revolutie Docent: Jelle de Bont F. de Kloe 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 3 13 maart 2008 Blok BA CW 1D, opdracht 6A Aantal woorden 2122 De Industriële Revolutie bracht

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Tot 1978 was China ondanks zijn grootte een geïsoleerd land. Daar kwam verandering in toen partijleider Mao Zedong werd opgevolgd door Deng Xiaoping en China haar economie

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie

Hoofdstuk 24 Financiële situatie Hoofdstuk 24 Financiële situatie Samenvatting De gemeente voert diverse inkomensondersteunende maatregelen uit die bedoeld zijn voor huishoudens met een lager inkomen. Zes op de tien Leidenaren zijn bekend

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.2 Hofstelsel en horigen. (500 100)

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.2 Hofstelsel en horigen. (500 100) Gevolgen ineenstorting van het West Romeinse rijk in West Europa: 1. de eenheid van bestuur verdwijnt 2. de geldeconomie verdwijnt grotendeels. 3. steden raken in verval en verschrompelen tot kleine nederzettingen

Nadere informatie

OPEN VRAGEN 1. Welke ondernemingsvorm komt het meest voor in Nederland en wat zouden daarvoor de belangrijkste redenen kunnen zijn?

OPEN VRAGEN 1. Welke ondernemingsvorm komt het meest voor in Nederland en wat zouden daarvoor de belangrijkste redenen kunnen zijn? Vragen hoofdstuk 3: De onderneming nader bekeken OPEN VRAGEN 1. Welke ondernemingsvorm komt het meest voor in Nederland en wat zouden daarvoor de belangrijkste redenen kunnen zijn? 2. Noem minimaal drie

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Huwelijksvermogensrecht journaal. September 2015

Huwelijksvermogensrecht journaal. September 2015 Huwelijksvermogensrecht journaal September 2015 Items Vinger aan de pols: Voorstel van wet 33 987, Literatuur en wetgevingsproces Ongehuwde samenlevers en vermogensregime Ongehuwden en alimentatie Pensioen

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Onderwerp: GC022 tussenbeoordeling klacht; gelegenheid toelichting en overlegging stuken

Onderwerp: GC022 tussenbeoordeling klacht; gelegenheid toelichting en overlegging stuken Per e- mail verzonden aan, op 9 januari 2014 Onderwerp: GC022 tussenbeoordeling klacht; gelegenheid toelichting en overlegging stuken Geachte De Geschillencommissie ( GC ) heeft uw klacht nader beoordeeld

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba De financiële crisis vanuit de Caribische invalshoek 4 november 2010 0 Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba Structuur van de presentatie Effecten financiële crisis voor het Caribisch

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1987-1988 20509 Experiment opkoop commerciële schuld voor ontwikkelingsdoeleinden Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR ONTWIKKELINGSSAMEN- WERKING Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Bijlage III Het risico op financiële armoede

Bijlage III Het risico op financiële armoede Bijlage III Het risico op financiële armoede Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 is armoede een veelzijdig begrip. Armoede heeft behalve met inkomen te maken met maatschappelijke participatie, onderwijs, gezondheid,

Nadere informatie

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR PERSBERICHT ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR Inlichtingen bij Dr. P.H. van Mulligen persdienst@cbs.nl T 070 3374444 Dr. J.C. Vrooman c. vrooman@scp.nl T 070 3407846 of Dr. S.J.M. Hoff

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard.

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard. Gouden Johannis Voor betalingen van grote bedragen werd met name de in Brazilië geslagen Portugese gouden Johannis gebruikt, vernoemd naar koning Johan V (1706-1750) van Portugal, die het goudstuk in 1722

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

De handel tussen België en de Verenigde Staten: enkele cijfers. http://economie.fgov.be

De handel tussen België en de Verenigde Staten: enkele cijfers. http://economie.fgov.be De handel tussen België en de Verenigde Staten: enkele cijfers De goederenuitvoer naar de VS in 2014 De Belgische goederenuitvoer naar de VS bedroeg 19,18 miljard euro, een toename in lopende prijzen met

Nadere informatie

Verkoop door woningcorporaties

Verkoop door woningcorporaties 2 14 Ruim 22.000 corporatiewoningen verkocht Vanaf 199 tot en met de eerste helft van 14 hebben de woningcorporaties ruim 22.000 bestaande woningen verkocht aan particulieren. Het aantal verkopen kwam

Nadere informatie