Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa"

Transcriptie

1 Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa Spanje, Javea, Cap Sant Antoni december februari 2014 Door: Silvia Hellingman-Biocontrole Onderzoek en Advies en Jan van Eijle jr. Jardin Sostenible-Calpe Blz. 1

2 1. Inleiding De dennenprocessierups is de larve van een nachtvlinder, wetenschappelijke naam Thaumetopoea pityocampa. Deze vlinder komt veelvuldig voor in het zuiden van Europa waar dennen groeien. Vanaf het 3 de larvestadium hebben ze irriterend brandharen die gevaarlijk zijn voor mens en dieren. De vlinder vliegt (afhankelijk van het weer en omgeving) vanaf juni tot september. In deze periode wordt er gepaard en eitjes afgezet. Gemiddeld zet een dennenprocessievlinder 120 tot 300 eitjes af op de naalden van de waardplanten. De rupsen komen uit na ongeveer 30 tot 40 dagen. Ze overwinteren als jonge rupsen in de naaldbomen. Ze doorlopen 5 larve stadia. Afhankelijk van de omgeving zijn er al in september de eerste rupsen. Maar ook in oktober kunnen rupsen in het 1 ste larve stadium worden aangetroffen. De ontwikkeling hangt af van de temperatuur. De dennenprocessierupsen verdragen maximaal 30 graden boven nul. Later in het seizoen als de temperaturen stijgen, verlaten de meeste rupsen de dennenbomen en graven zich in om te verpoppen. Ze overleven wel min 10 C vorst. De ideale temperatuur voor hun ontwikkeling is 20 tot 25 C. Als ze uitgekomen zijn dan vormen ze al een licht spinsel waar ze overdag verblijven. s Nachts verlaten ze hun nestjes om zich te voeden. Later vanaf het 3 de larvestadium zijn de karakteristieke nesten in de dennenbomen te zien. De zijde die zij produceren is vrij taai en vormt een bescherming voor de kolonie. Als de temperaturen lager zijn zoeken ze de zonnige plekken in de naaldbomen op om hun nesten te maken. Als de temperaturen stijgen dan zoeken ze de schaduwplekken van de dennenbomen op om hun cyclus te voltooien voordat ze de dennen verlaten om te verpoppen. Waardplanten dennenprocessierups: Pinus nigra, Pinus canariensis, Pinus sylvestri, Pinus pinaster, Pinus halepensis en Pinus pinea. Schade: Bij een forse aantasting kunnen de rupsen een bos vernietigen. Blz. 2

3 2. Effect brandharen op mens en dier In vele delen van Europa ondervinden veel mensen en huisdieren jaarlijks last van blootstelling aan brandharen van de dennenprocessierups. Jaarlijks gaan hierdoor ook veel honden dood. Dit gebeurt wanneer de rupsen de bomen verlaten en in processie op zoek gaan naar plekken om zich in te graven en te verpoppen. Maar ook in de periode vlak voordat ze de nesten verlaten laten ze hun brandharen makkelijk los bij verstoring. Een rups van de dennenprocessievlinder heeft gemiddeld 1 miljoen brandhaartjes. Deze brandhaartjes kunnen eveneens door de wind worden verspreid. Nest Dennenprocessierupse 3. Beheersing-bestrijding dennenprocessierups Op dit moment wordt de dennenprocessierups op verschillende manieren bestreden, met insecticiden, bacteriën, knippen en verbranden van de nesten. Bestrijding is afhankelijk van het geldende lokale beleid. In bepaalde situaties wordt besloten niets te doen en het gebied af te sluiten. Daarnaast wordt ook gewerkt met feromoonvallen om de mannelijke vlinders te vangen. Blz. 3

4 4. Natuurlijke vijanden van de processierupsen In Spanje zijn diverse parasieten en predatoren van de dennenprocessierups, zoals sluipwespen, sluipvliegen, zweefvlieglarven, poppenrovers. Naast insecten zijn ook vogels die de dennenprocessierupsen opeten, zoals zwarte mezen en hop. 5. Proef biologische bestrijding dennenprocessierups met nematoden In het najaar en vroege winter zijn de rupsen nog jong en hebben nog geen brandharen. Het is dan de beste tijd om ze te bestrijden om te voorkomen dat zij zich verder ontwikkelen met alle gevaren van dien. Eerdere studie in Italië toonde aan dat de insect parasitaire nematode Steinernema feltiae in staat is om meer dan 50% van de overwinterende rupsen te parasiteren. Dit werd gedaan door middel van injecteren van de nesten. Het inzetten van insect parasitaire nematoden heeft grote voordelen. Nematoden leven buiten organismen niet lang na de toepassing. Hierdoor worden niet-doelwit organismen bespaard. Nematoden zijn onschadelijk voor mensen en andere dieren. Bestrijding met nematoden leidt ook niet tot resistentie. De proeven zijn uitgevoerd op nesten in het 2 de en 3 de larvestadium. Het was moeilijk ten tijde van de proef nesten te vinden in het 2 de larve stadium. In een zelfde gebied kunnen rupsen in diverse stadia worden aangetroffen. Dit vanwege de lange vlucht van de vlinders vanaf juni tot september. Blz. 4

5 Het beste effect wordt bereikt als de rupsen worden bestreden als zij in processie zijn. Meestal na uur gaan ze aan de wandel op zoek naar voedsel. Rupsen in processie 3 de larve stadium laat in de avond Opzet proef: Voorafgaand aan de proef werden de nesten gemarkeerd en de bijbehorend eipakketjes meegenomen om het aantal eieren te tellen. De niet uitgekomen eitjes zijn vanzelfsprekend niet mee geteld. Het aantal opgenomen rupsen in de uitgangssituatie is een benadering. Het kan zijn dat na uitkomst ook enkele rupsen dood zijn gegaan. Blz. 5

6 Eipakketje dennenprocessierups - de uitgekomen eitjes zijn geteld. Van alle 11 nestjes zijn de bijbehorende eipakketjes gezocht. Alleen nestjes 12 en 13 waren hoog in de bomen en zijn de bijbehorende eipakketjes niet gevonden. Zonder de populatie te verstoren zijn de nestjes opengeknipt en de rupsen geteld. Hierna is een correctie op het aantal rupsen toegepast. In één van de nestjes waren er 21 rupsen minder geteld. Ook is aandacht besteed aan de aanwezigheid van natuurlijke vijanden zoals sluipwespen, sluipvliegen, zweefvliegen. De geselecteerde nesten vertoonden geen symptomen van parasitering ten tijde van de proef. Eerste behandeling 27 december 2013 De eerste behandeling vond plaats op 27 december Per nest wordt het aantal rupsen na correctie gehanteerd als de uitgangssituatie voor de meting van de resultaten. Nest Stadium Rupsen 1 L L L L L L L L L L L L3 13 L3 Nest 12 en 13: hoog in de bomen, larvestadium L3, niet geteld. Alleen visuele controle. Blz. 6

7 De proef vond eerder in de avond plaats. Een groot deel van de rupsen bevonden zich nog in hun nesten. De spuitomstandigheden waren goed 13 C en nauwelijks wind. Op 5 januari zijn waarnemingen gedaan om de resultaten te beoordelen. 1e behandeling Nest Stadium Rupsen in leven %-dood Rupsen in leven L L L L L L L L L L L Nest 1 en nest 3: (de rupsen waren verspreid over de bomen) hadden direct al een goed resultaat op de jonge larven. Binnen 1 week waren alle rupsen al dood. Andere nesten vertoonden nogal grote verschillen met betrekking tot de resultaten. Vooral nest 11: ten tijde van de behandeling waren alle rupsen nog in de nesten. Blz. 7

8 Op deze foto zijn levende en geparasiteerde rupsen te zien. 2 e behandeling 17 januari 2014 De overgebleven rupsen verkeerden in het 3 de larvestadium en slechts een klein deel in het 4 de larve stadium. Vooraf is er ook een globale telling gedaan. De nestjes werden voorzichtig opengemaakt om de rupsen zo min mogelijk te verstoren. Het aantal overgebleven rupsen is opgenomen in een staatje om later de effecten van de behandeling te kunnen meten. De spuitcondities waren goed, 14 C boven nul en het waaide niet hard. De behandeling is om circa uur uitgevoerd. Ook tijdens deze behandeling waren nog niet alle rupsen uit hun nesten. Wanneer de bomen integraal worden behandeld met nematoden als de rupsen aan het vreten zijn, dan is het aan te bevelen om de rupsen te behandelen vanaf uur s nachts totdat het licht wordt. Na de 2 de behandeling zijn 3 waarnemingen gedaan. De nestjes zijn voorzichtig geopend en de overgebleven rupsen geteld. Blz. 8

9 Bemonsteren behandelde nesten Het eindresultaat van de nematoden proeven geeft het volgend beeld: Nest Stadium 1e behandeling e behandeling Rupsen in leven %-dood Rupsen in leven %-dood %-dood %-dood Rupsen in leven L L L L L L L L L L L Totaal In % 100,00% 44,30% 10,66% Blz. 9

10 Openknippen van nesten om het aantal overgebleven rupsen te tellen. In hetzelfde perceel waren er nog 2 nesten hoog in de dennenbomen. Die hebben we niet geteld, maar genummerd als nest 12 en nest 13. Visuele controle geeft een beeld van halvering van de grootte van de nesten. Omdat het aantal rupsen van deze 2 nesten vooraf niet geteld is kan niet exact worden aangegeven hoeveel rupsen daadwerkelijk dood zijn gegaan. Over het gehele beeld zien we nauwelijks vraat van de overgebleven rupsen ten opzichte van rupsen uit onbehandelde bomen. 6. Conclusies: a. Het inzetten van insect parasitaire nematoden in een speciale formulering blijkt effectief te zijn. Het is een goed alternatief voor situaties waar men geen gebruik wenst te maken van bacteriepreparaten en/of insecticiden. b. Omdat de rupsen vroeg in het seizoen kunnen worden bestreden is er geen gevaar van blootstelling aan de brandharen. c. Bestrijden van de dennenprocessierupsen met nematoden is veilig en vormt geen gevaar van mens en dieren. Zowel de nematoden als de formulering werken niet irriterend voor de huid en ogen. d. De rupsen worden niet resistent tegen nematoden. Blz. 10

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben?

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben? Naam: VLINDERS Vlinders zijn niet weg te denken uit onze leefomgeving. In het voorjaar kunnen we haast niet wachten tot de eerste Kleine vosjes of Citroenvlinders zich laten zien. En dan in de zomer en

Nadere informatie

Informatieblad Hoe herken ik de eikenprocessierups?

Informatieblad Hoe herken ik de eikenprocessierups? Informatieblad Hoe herken ik de eikenprocessierups? voor groenbeheerders, boomkwekers en particulieren Sinds 1987 vormt de eikenprocessierups een jaarlijks terugkerend probleem in een groot deel van Nederland.

Nadere informatie

BESTRIJDING EIKENPROCESSIERUPS MET INSECTPARASITAIRE NEMATODEN

BESTRIJDING EIKENPROCESSIERUPS MET INSECTPARASITAIRE NEMATODEN BESTRIJDING EIKENPROCESSIERUPS MET INSECTPARASITAIRE NEMATODEN Inhoud 1. INLEIDING... 1 2. GECONTROLEERDE PROEVEN MET NEMATODEN... 3 3. VOORBEREIDING VELDPROEVEN EN ONTWIKKELEN APPARATUUR... 7 4. SELECTEREN

Nadere informatie

Platform Openbaar Groen: Ziekten en plagen in openbaar groen

Platform Openbaar Groen: Ziekten en plagen in openbaar groen Platform Openbaar Groen: Ziekten en plagen in openbaar groen Van Remoortere Liesbet Waarschuwingssysteem Proefcentrum voor Sierteelt (PCS) Genk 28 juni 2011 Waarschuwingssysteem Waarnemings- en Waarschuwingssysteem

Nadere informatie

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels.

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Verslaglegging demoproject Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Gefinancierd door Productschap Tuinbouw In opdracht van de Nederlandse Fruitteelt Organisatie In het kader van het project

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was een mooie dag, meestal zonnig en soms bewolkt. Er stond wel een stevige wind, maar al met al was het een dag waarop

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkids 1

Lesbrief Vlinderkids 1 Vlinderkids 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 30 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Geïntegreerd bestrijdingsplan Eikenprocessierups 2015

Geïntegreerd bestrijdingsplan Eikenprocessierups 2015 Geïntegreerd bestrijdingsplan Eikenprocessierups 2015 Inhoud Problematiek... 1 Plan van aanpak bestrijding... 2 Enkel op belangrijke publieke plaatsen voor gezondheidsredenen... 2 Proactieve bestrijding

Nadere informatie

Vragen en antwoorden Oost-Aziatische boktor

Vragen en antwoorden Oost-Aziatische boktor Plantenziektenkundige Dienst Geertjesweg 15 6706 EA Wageningen Postbus 9102 6700 HC Wageningen www.minlnv.nl Vragen en antwoorden Oost-Aziatische boktor Contactpersoon LNV-loket T 0800-22 333 22 pd.info@minlnv.nl

Nadere informatie

Afwijkingen bestrijden

Afwijkingen bestrijden Afwijkingen bestrijden De ziekte- of schadeveroorzaker is al aanwezig en je bent tot de conclusie gekomen dat er bestreden moet worden. Welke methode ga je dan hanteren? Er zijn verschillende methoden

Nadere informatie

Fruit vliegen in Suriname

Fruit vliegen in Suriname Er wordt voor de Carambola fruit vlieg er aan gewerkt om een geschikte parasiet te kweken, zodat ook voor deze soort een milieuvriendelijke, natuurlijke bestrijding beschikbaar is. MINISTERIE VAN LANDBOUW,

Nadere informatie

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 ZIEKTEN EN PLAGEN / INSECTEN. www.dlvplant.nl TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 ZIEKTEN EN PLAGEN / INSECTEN. www.dlvplant.nl TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN KENNISBUNDEL Biologische aardappelen Mei 2013 TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN ZIEKTEN EN PLAGEN / VIRUSZIEKTEN ZIEKTEN EN PLAGEN / PHYTOPHTHORA INFESTANS ZIEKTEN EN PLAGEN / RHIZOCTONIA SOLANI DE SMAAK

Nadere informatie

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis)

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) Lepidoptera, fam. Crambidae Waardplanten Buxussoorten zoals Buxus microphylla, B. sempervirens en B. sinica. Geografische verspreiding

Nadere informatie

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw.

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Vlinders in de tuin Vooral op warme dagen kun je veel vlinders zien in allerlei

Nadere informatie

Fruit vliegen in Suriname

Fruit vliegen in Suriname In onderstaande tent kan fruit dat fruitvliegen en parasieten bevat, geplaatst worden; de fruitvliegen kunnen niet ontsnappen, de parasieten wel, doordat het gaas van de tent te fijn is voor de vlieg,

Nadere informatie

Toepassen insectparasitaire nematoden bij Eikenprocessierupsen beheer

Toepassen insectparasitaire nematoden bij Eikenprocessierupsen beheer Toepassen insectparasitaire nematoden bij Eikenprocessierupsen beheer Initiatiefnemers Biocontrole en Bedrijfsgegevens Beerseweg 50 5451 NR Mill Tel.: 0485-455 557 Contactpersoon: Henry Kuppen info@kuppen-bomen.nl

Nadere informatie

Bijenhoudersvereniging St Ambrosius Boxtel

Bijenhoudersvereniging St Ambrosius Boxtel januari In deze maand zijn de hommelkoninginnen nog in hun winterslaap. februari Op een warme dag komt een hommelkoningin uit haar schuilplaats en gaat op zoek naar voedsel. Als het kouder wordt moet ze

Nadere informatie

Minipret.nl Lente Werkboekje Groep 5-6

Minipret.nl Lente Werkboekje Groep 5-6 Minipret.nl Lente Werkboekje Groep 5-6 Naam: Groep: Woordzoeker Zoek de woorden en streep ze door! lente voorjaar kikkerdril bloemen vogels maart april mei vlinders groeien kikkers lammetjes rups wandelen

Nadere informatie

www.natuurindewijk.nl

www.natuurindewijk.nl OPHANG- EN PLAATSINGSINSTRUCTIE Gefeliciteerd met Uw nestkast verblijfkast bijenhotel! Fijn dat U mee wilt werken aan het project. In de stad zijn er voor gebouw bewonende dieren steeds minder mogelijkheden

Nadere informatie

De Patrijs, klant van berm en akkerrand.

De Patrijs, klant van berm en akkerrand. De Patrijs, klant van berm en akkerrand. Lesbrief met kleurwedstrijd voor de groepen 5, 6 en/of 7 van de basisscholen van de gemeente Heeze-Leende. Je vult de antwoorden op de vragen in op de achterzijde

Nadere informatie

Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli

Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli KB8 Tijdsinvestering: 45 minuten 1/2 3/4 5/6 7/8 lente zomer herfst winter Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli 1. Inleiding Vlinders in alle kleuren en maten spreken de mensen

Nadere informatie

Integrated Pest Management 8 Basisprincipes

Integrated Pest Management 8 Basisprincipes Integrated Pest Management 8 Basisprincipes Van Haecke Dominique Agriflanders (Sanac) 10/01/2013 Wat is IPM? IPM = Integrated Pest Management = Geïntegreerde bestrijding Geïntegreerde plaagcontrole Het

Nadere informatie

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen.

De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. De patrijs, klant van de akkerrand. Achtergrondinformatie bij de lesbrief voor kinderen. Tekeningen Ciel Broeckx, juni 2010. 1 De Europese Unie heeft in 2002 afgesproken om het verlies aan biodiversiteit

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Handelende in overeenstemming met de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Handelende in overeenstemming met de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 15391 4 juni 2014 Besluit van de Staatssecretaris van Economische Zaken, van 21 mei 2014, nr. 14087404, houdende tijdelijke

Nadere informatie

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Aftekenlijst 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Werkblad 1 Schematisch

Nadere informatie

Steward tegen bladrollers, wintervlinder, voorjaarsuil en fruitmot

Steward tegen bladrollers, wintervlinder, voorjaarsuil en fruitmot T E C H N I S C H D O S S I E R Steward tegen bladrollers, wintervlinder, Inleiding Unieke werking Figuur 1 Bio-activering van indoxacarb indoxacarb weinig giftig Steward is een gebruiksvriendelijke spuitkorrel.

Nadere informatie

Nieuwsbrief nr. 7: juli en augustus 2014. Zomerspecial

Nieuwsbrief nr. 7: juli en augustus 2014. Zomerspecial Nieuwsbrief nr. 7: juli en augustus 2014 Zomerspecial Geachte relatie, Het is inmiddels al weer dagen, koud en vochtig weer. Het lijkt wel ofdat de herfstvakantie is begonnen in plaats van de zomervakantie

Nadere informatie

Vrijheid in exporteren van appels en peren. Nieuw: Affirm

Vrijheid in exporteren van appels en peren. Nieuw: Affirm Vrijheid in exporteren van appels en peren. Nieuw: Affirm TM Met Affirm gaat fruit de hele wereld rond Want Affirm is dé nieuwe rupsenbestrijder in appels en peren. Onmisbaar vanwege zijn effectiviteit

Nadere informatie

Voedingswaarde van planten Gewichtstoename van rupsen

Voedingswaarde van planten Gewichtstoename van rupsen Inleiding De voedingswaarde van eten staat in het algemeen vermeld op een label op de produkten. De voedingswaarde van een produkt wordt bepaald door alles wat er in zit aan voedingstoffen. Mensen hebben

Nadere informatie

Plaagbestrijding als teamsport

Plaagbestrijding als teamsport Plaagbestrijding als teamsport Een inleiding over Natuurlijke Vijanden Jerre de Blok Oktober 2007 Werken met natuurlijke vijanden Natuurlijke vijanden: dieren of micro-organismen die van nature plagen

Nadere informatie

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische Het verlies van eigenschappen is een belangrijk proces dat bijdraagt aan evolutionaire veranderingen van organismen. Desondanks heeft onderzoek op dit gebied relatief weinig aandacht gekregen en wordt

Nadere informatie

Dinsdag 26 november 2013

Dinsdag 26 november 2013 Dinsdag 26 november 2013 Al geruime tijd was er, wat mij betreft, enige onduidelijkheid over de juiste benaming van de naast De Wiershoeck gelegen tuinen. Ik wist niet beter dan dat het de Schoolwerktuin

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

INSECTEN. werkboekje

INSECTEN. werkboekje INSECTEN werkboekje 20 maart 2009 Dag lieve kleine vlinder Waar vlieg je toch naartoe? Breng jij misschien de eitjes weg, ben jij nu al moe? Jouw eitjes worden rupsjes. die groeien heel erg vlug. ook krijgen

Nadere informatie

Vul het schema in. Gebruik hierbij: + (voordeel), (nadeel), 0 (geen voor- en geen nadeel).

Vul het schema in. Gebruik hierbij: + (voordeel), (nadeel), 0 (geen voor- en geen nadeel). 1. Samenleven Afb. 1 Ossenpikker op de kop van een buffel. In de basisstoffen heb je geleerd dat de verschillende populaties in een ecosysteem op veel manieren met elkaar te maken hebben. Ze leven immers

Nadere informatie

Vraag en antwoord Eikenprocessierups met betrekking tot:

Vraag en antwoord Eikenprocessierups met betrekking tot: Vraag en antwoord Eikenprocessierups met betrekking tot: 1. Biologie, ecologie 2. Verspreiding 3. Gezondheidsaspecten 4. Behandeling van klachten 5. Hoe klachten te voorkomen 6. Gedragsadviezen 7. Risico

Nadere informatie

Operatie «Chlorophylle» - Tweede verslag (maart 2008)

Operatie «Chlorophylle» - Tweede verslag (maart 2008) Operatie «Chlorophylle» - Tweede verslag (maart 2008) Samenvatting Operatie «Chlorophylle» werd opgestart in 2006 door de MOB. Het gaat om het peterschap van houten nestkasten die een schuiloord bieden

Nadere informatie

22/06/2015. Praktijknetwerk engerlingen. Activiteiten Praktijknetwerk. Gewone meikever & Rozenkever. Engerlingen en pop

22/06/2015. Praktijknetwerk engerlingen. Activiteiten Praktijknetwerk. Gewone meikever & Rozenkever. Engerlingen en pop Praktijknetwerk engerlingen Activiteiten Praktijknetwerk Slotbijeenkomst deelnemende telers Kennis delen en verbeteren Biologie: aanpak op soortniveau Klaas van Rozen 9 juni 2015 Stichting Veldleeuwerik

Nadere informatie

Vraag en antwoord Eikenprocessierups

Vraag en antwoord Eikenprocessierups Vraag en antwoord Eikenprocessierups update maart 2015 Onderwerp 1 Biologie, ecologie... 2 2 Verspreiding... 4 3 Gezondheidsaspecten... 5 4 Behandeling van klachten... 7 5 Hoe klachten te verminderen...

Nadere informatie

Vraag en antwoord Eikenprocessierups

Vraag en antwoord Eikenprocessierups Vraag en antwoord Eikenprocessierups Inhoud 1. Biologie, ecologie 2. Verspreiding 3. Gezondheidsaspecten 4. Behandeling van klachten 5. Hoe klachten te voorkomen 6. Gedragsadviezen 7. Risico s voor dieren

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

TRACER. Een nieuwe aanpak bij de bestrijding van trips in prei

TRACER. Een nieuwe aanpak bij de bestrijding van trips in prei Een nieuwe aanpak bij de bestrijding van trips in prei TRIPSSCHADE DETAIL VOLWASSEN TRIPS een biologisch geproduceerd insecticide met een unieke werkingswijze doodt de schadelijke insecten snel en zeker

Nadere informatie

Beste natuurliefhebber/- ster,

Beste natuurliefhebber/- ster, Beste natuurliefhebber/- ster, In verband met voorbereidende werkzaamheden voor een paar nogal ingrijpende klussen in ons huis waren Monica en ik de vorige dinsdag aan huis gekluisterd. Dus maakte ik geen

Nadere informatie

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat?

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Je valt in een diepe slaap en wordt in maart pas weer

Nadere informatie

De steenuil Een bijzonder tuingast die angstvallig wordt beschermd.

De steenuil Een bijzonder tuingast die angstvallig wordt beschermd. De steenuil Een bijzonder tuingast die angstvallig wordt beschermd. 1. Paspoort Athena noctua vidalii (Godin van de nacht) Vanuit de Griekse mythologie verwijzend naar Athene (de godin van de wijsheid).

Nadere informatie

4. Hoeveel rupsjes verdwijnen per dag in het opengesperde bekje van een jong koolmeesje?

4. Hoeveel rupsjes verdwijnen per dag in het opengesperde bekje van een jong koolmeesje? Bos- en natuurquiz 1. Hoeveel procent van de oppervlakte van Vlaanderen is bos? a. 10% b. 30% c. 50% d. 80% 2. Er bestaan verschillende soorten spechten: de zwarte specht, de groene specht, de grote bonte

Nadere informatie

Hoofdluisinformatie voor werkgroep ouders op school.

Hoofdluisinformatie voor werkgroep ouders op school. Hoofdluisinformatie voor werkgroep ouders op school. Vragen en fabels. Hoe ontdek je hoofdluis bij iemand? Hoofdluis begint vaak met jeuk, maar niet altijd. Als u controleert kijk dan goed tussen de haren,

Nadere informatie

Wat zou u tegen vlooien en teken doen als u een hond was?

Wat zou u tegen vlooien en teken doen als u een hond was? Wat zou u tegen vlooien en teken doen als u een hond was? In deze brochure vindt u informatie over vlooien- en tekenbestrijding bij de hond Belangrijke tips voor een goede bescherming binnen- en buitenshuis!

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

Vraag en antwoord Eikenprocessierups: 1. Biologie, ecologie

Vraag en antwoord Eikenprocessierups: 1. Biologie, ecologie Vraag en antwoord Eikenprocessierups: 1. Biologie, ecologie 2. Verspreiding 3. Gezondheidsaspecten 4. Behandeling van klachten 5. Hoe klachten te voorkomen 6. Gedragsadviezen 7. Risico s voor dieren 8.

Nadere informatie

Winterslaap. groep 5/6

Winterslaap. groep 5/6 Winterslaap groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers 8 Werkblad winterslaap 15 Schrijf je eigen e-boek 16

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Biologische bestrijding in bloembolgewassen

Biologische bestrijding in bloembolgewassen Praktijkonderzoek Plant & Omgeving Bollen, Bomen & Fruit Biologische bestrijding in bloembolgewassen Cor Conijn Onderzoeker insecten en aaltjes Bloembollen Biologische bestrijding in bloembolgewassen Detectie,

Nadere informatie

Small Hive Beetle (Aethina tumida) Kleine bijenkastkever. Jeroen Donders

Small Hive Beetle (Aethina tumida) Kleine bijenkastkever. Jeroen Donders Small Hive Beetle (Aethina tumida) Kleine bijenkastkever Jeroen Donders Kleine bijenkastkever / Small Hive Beetle Vaak afgekort tot KBK/SHB Oorsprong in Zuidelijk Afrika Wordt daar niet als plaag gezien

Nadere informatie

Kasspintbestrijding in roos

Kasspintbestrijding in roos Kasspintbestrijding in roos De ontwikkeling van spinteieren is afhankelijk van de temperatuur, de relatieve luchtvochtigheid en de waardplant. Met de zonnige dagen, soms gecombineerd met een lage luchtvochtigheid,

Nadere informatie

Grote vos Nymphalis polychloros

Grote vos Nymphalis polychloros Nymphalis polychloros Jan Goedbloed Soortbeschrijving De is een grote bruinrode vlinder, behorend tot de familie van de schoenlappers Nymphalidae waar ook, Atalanta, Dagpauwoog, Gehakkelde aurelia en Distelvlinder

Nadere informatie

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder Nachtvlinders Wist je dat er 2 groepen vlinders zijn? De ene groep noemen we dagvlinders, de andere groep noemen we nachtvlinders. Het verschil tussen dag- en nachtvlinders lijkt heel simpel: dagvlinders

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-11-2-b Jakobskruiskruid - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 5 en beantwoord dan vraag 38

Nadere informatie

' Educatieve dienst 2010 'Een bos vol leven' EEN BOS VOL LEVEN

' Educatieve dienst 2010 'Een bos vol leven' EEN BOS VOL LEVEN EEN BOS VOL LEVEN Doelstellingen en eindtermen : bij deze activiteit komen vooral volgende eindtermen aan bod: wereldoriëntatie ET 1.3, ET 1.5, ICT ET 6 cognitief - herkennen en benoemen van twaalf organismen

Nadere informatie

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE BIDSPRINKHAAN

Nadere informatie

Leidraad beheersing eikenprocessierups. Update 2013

Leidraad beheersing eikenprocessierups. Update 2013 Leidraad beheersing eikenprocessierups Update 2013 Leidraad beheersing eikenprocessierups Update 2013 Over deze leidraad De beheersing van de eikenprocessierups is geen eenvoudige opgave. Om gezondheidsklachten

Nadere informatie

05/06/2015. Enkele soorten bladsprietkevers. Praktijknetwerk engerlingen. Aanzet tot praktijknetwerk. Meikever & Rozekever.

05/06/2015. Enkele soorten bladsprietkevers. Praktijknetwerk engerlingen. Aanzet tot praktijknetwerk. Meikever & Rozekever. Praktijknetwerk engerlingen Aanzet tot praktijknetwerk Stand van zaken Klaas van Rozen 6 november 2013 Aanhoudende geluiden over engerlingen... Grasschade Primair / secundair Kale plekken veronkruiden:

Nadere informatie

opdracht 1 opdracht 2 opdracht 3 opdracht 4 Beweging en voeding Leven en waarnemen Welke woorden horen bij elkaar?

opdracht 1 opdracht 2 opdracht 3 opdracht 4 Beweging en voeding Leven en waarnemen Welke woorden horen bij elkaar? opdracht 1 opdracht 2 Leven en waarnemen Welke woorden horen bij elkaar? Oor proeven Oog voelen Tong luchttrillingen Huid ruiken Neus lens Beweging en voeding Welk woord past bij de zin? Kies uit: vitamines

Nadere informatie

Profielwerkstuk Biologie. Door: Amanda Hoogenboom Klas: 6V1 Datum: 29-11-2009 Begeleider: BiA

Profielwerkstuk Biologie. Door: Amanda Hoogenboom Klas: 6V1 Datum: 29-11-2009 Begeleider: BiA Profielwerkstuk Biologie Door: Amanda Hoogenboom Klas: 6V1 Datum: 29-11-2009 Begeleider: BiA Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstukken Onderzoeksvraag.. blz. 3 Hypothese blz. 3 Het groot koolwitje.. blz. 4

Nadere informatie

Compex biologie havo 2006-I

Compex biologie havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden twee punten toegekend. Vlinders 1 A 2 voorbeeld van een juist voedselweb: Grote pimpernel (rups van het) Pimpernelblauwtje (rups

Nadere informatie

De oplossing voor uw bedwantsenprobleem

De oplossing voor uw bedwantsenprobleem De oplossing voor uw bedwantsenprobleem Entotherm Entotherm 2 Bedwantsen, een groeiend probleem Steeds meer Nederlandse hotels worden geconfronteerd met bedwantsen. Bedwantsen reizen via de koffers van

Nadere informatie

Rode bosmier SOORTEN MIEREN

Rode bosmier SOORTEN MIEREN Rode bosmier De rode bosmier ontdek je soms al snel. Als je bijvoorbeeld in het bos loopt en dan ergens gaat zitten. Opeens zitten ze overal. In je broekspijpen, op je arm, tot in je sokken aan toe! En

Nadere informatie

Bosuilen 34 jaar geteld in Noord-Kennemerland

Bosuilen 34 jaar geteld in Noord-Kennemerland Bosuilen 34 jaar geteld in Noord-Kennemerland Overdag rusten de bosuilen meestal goed verscholen op een tak, in een boomholte, nestkast of een ruimte waar geen mensen komen. Na zonsondergang worden ze

Nadere informatie

Liefhebbers van open zand

Liefhebbers van open zand Liefhebbers van open zand Graafwespen en verwanten op de Meinweg J.Hermans Inhoud presentatie Wat zijn vliesvleugeligen? Algemene kenmerken vliesvleugeligen Liefhebbers van zandgronden Kenmerkende soortgroepen

Nadere informatie

Meerjarencontract dierplaagbeheersing Een slimme oplossing voor agrariёrs

Meerjarencontract dierplaagbeheersing Een slimme oplossing voor agrariёrs Meerjarencontract dierplaagbeheersing Een slimme oplossing voor agrariёrs Ecologische rattenbestrijding Wespenbestrijding Monitoring en bestrijding knaagdieren In de agrarische sector zijn er veel bedrijven

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Groepjes of zelfstandig Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie

2. Biotoop ( habitat = de natuurlijke woonomgeving ) is ideaal met de volgende kenmerken:

2. Biotoop ( habitat = de natuurlijke woonomgeving ) is ideaal met de volgende kenmerken: De steenuil. 1. Paspoort: Athena noctua vidalii ( Godin van de nacht ) Vanuit de Griekse mythologie verwijzend naar Athene ( de godin van de wijsheid ). Hier komt een ondersoort van de Athena noctua noctua

Nadere informatie

Beschrijving, functies & belang van habitat elementen van de HUISMUS

Beschrijving, functies & belang van habitat elementen van de HUISMUS Beschrijving, functies & belang van habitat elementen van de HUISMUS Het habitat van een populatie huismussen is, voor zover nu bekend, opgebouwd uit in ieder geval 10 elementen. Brits zender-onderzoek

Nadere informatie

K-37371/31501 - THE NETHERLANDS. Coragen INSECTICIDE

K-37371/31501 - THE NETHERLANDS. Coragen INSECTICIDE 011516 K-37371 (8 pages).qxp 20/01/15 08:47 Page1 K-37371/31501 - THE NETHERLANDS - (COVER) PAGE 1 Waarschuwing Deze verpakking is bedrijfsafval, mits deze is schoongespoeld, zoals wettelijk is voorgeschreven.

Nadere informatie

Vlooien. levenscyclus van de vlo

Vlooien. levenscyclus van de vlo Vlooien Vlooien zijn de meest voorkomende parasieten bij hond en kat. Ze komen gedurende het hele jaar voor. Ze voeden zich met het bloed van hun gastheer en veroorzaken huidirritatie door injectie van

Nadere informatie

BEHEERSPLAN EIKENPROCESSIERUPS MIDDEN-DRENTHE 2012

BEHEERSPLAN EIKENPROCESSIERUPS MIDDEN-DRENTHE 2012 BEHEERSPLAN EIKENPROCESSIERUPS MIDDEN-DRENTHE 2012 INHOUD INLEIDING... 3 1 ALGEMEEN... 4 1.1 Eikenprocessierups in het kort?... 4 1.2 Verspreidingsgebied... 4 1.3 Waar bestaat de overlast uit... 4 2 BESTRIJDING...

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Gewone houtwormkever. GEWONE HOUTWORMKEVER (Anobium punctatum Degeer)

Gewone houtwormkever. GEWONE HOUTWORMKEVER (Anobium punctatum Degeer) Postbus 106 5830 AC Boxmeer Bezoekadres: Raamstraat 2C 5831 AT Boxmeer (Netherlands) Tel: + 31 (0)485-571186 Fax: +31 (0)485-573868 E-mail: info@veldhuijzen.nl Website: www.veldhuijzen.nl GEWONE HOUTWORMKEVER

Nadere informatie

Verslag geïntegreerde bestrijding in de teelt van anjer.

Verslag geïntegreerde bestrijding in de teelt van anjer. Verslag geïntegreerde bestrijding in de teelt van anjer. Onderzoeksperiode 2009 Inhoud Inleiding... 2 Werkwijze... 2 Resultaten... 4 Discussie en conclusie... 8 1 Inleiding De anjerteelt heeft het onderzoeksproject

Nadere informatie

Als u een hond was, hoe zou u vlooien en teken aanpakken?

Als u een hond was, hoe zou u vlooien en teken aanpakken? Als u een hond was, hoe zou u vlooien en teken aanpakken? Vlooien - en tekenb esmettingen kunnen effectief w orden aangepakt. Vlooien Alleen van het woord al krijgt u misschien direct jeuk. Maar hoe zou

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 september 2015. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 september 2015. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 september 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was opnieuw een heel aardige dag. Er stond vrij veel wind, dat was jammer / lastig, maar het bleef langer droog

Nadere informatie

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6 Naam:_ KIKKERS _ De kikker is een amfibie. Er zijn veel soorten kikkers op de wereld. In Nederland zie je de bruine en de groene kikker het meest. De groene kikkers zijn graag veel in het water, de bruine

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

SPEURTOCHT THEMA BUSH. voor groep 8 / brugklas VO

SPEURTOCHT THEMA BUSH. voor groep 8 / brugklas VO SPEURTOCHT THEMA BUSH voor groep 8 / brugklas VO Deze Bush-speurtocht bevat open en meerkeuze vragen. Bij de meerkeuze vragen is steeds één antwoord goed. Denk er ook aan, dat je de paden niet mag verlaten.

Nadere informatie

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten Liedbijlage Insecten L I EDBIJLAGE Samenstelling Chrystal Cochius Illustraties Elsbeth Cochius, grafisch kunstenaar en winnares van de HeArtpool grafiekprijs Overijssel 2005 I N SECTEN Zonder insecten

Nadere informatie

Notitie flora en fauna

Notitie flora en fauna Notitie flora en fauna Titel/locatie Projectnummer: 6306 Datum: 11-6-2013 Opgesteld: Rosalie Heins Gemeente Baarn is voornemens om op de locatie van de huidige gemeentewerf een nieuwe brede school ontwikkelen.

Nadere informatie

Taxuskever of gegroefde lapsnuitkever (Otiorynchus sulcatus)

Taxuskever of gegroefde lapsnuitkever (Otiorynchus sulcatus) Taxuskever of gegroefde lapsnuitkever (Otiorynchus sulcatus) Taxonomisch Coleoptera (orde van de kevers) 350 000 soorten wereldwijd dekschilden en bijtende monddelen larven met duidelijke kop en 3 paar

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 18446 19 november 2010 Regeling van de Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 18 november 2010,

Nadere informatie

Met vogels op trektocht

Met vogels op trektocht Met vogels op trektocht Leerdagboek van:... Een (on)bekend geluid Wat voor geluid hoor je? Waar komt het geluid vandaan? Dit wil ik opschrijven over de vogel: Denk aan vragen als: Hoe ziet de vogel eruit?

Nadere informatie

Lente. groep 3, 4 en 5

Lente. groep 3, 4 en 5 Lente groep 3, 4 en 5 Inhoud Lente 3 1. Langer licht 4 2. Bollen 5 3. Wakker worden 6 4. Frisse blaadjes 7 5. Kikkerdril 8 6. Op reis 9 7. In de wei 10 8. Er op uit! 11 9. Filmpjes 12 Werkblad lente 14

Nadere informatie

Bestrijding muskusrat nodig voor veiligheid van de dijken

Bestrijding muskusrat nodig voor veiligheid van de dijken De muskusrat Bestrijding muskusrat nodig voor veiligheid van de dijken Muskusratten komen sinds de jaren veertig van de vorige eeuw voor in Nederland. Het zijn echte gravers. Ze maken gangen en holen langs

Nadere informatie

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1 Slakkenevolutiespel 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 15 minuten Klassikaal Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het begrijpen waarom slakken verschillende kleuren hebben

Nadere informatie

TOTALE BESCHERMING TEGEN INSECTEN

TOTALE BESCHERMING TEGEN INSECTEN TOTALE BESCHERMING TEGEN INSECTEN INSECTENVRIJ SLAPEN, GOED SLAPEN Niemand wil zijn bed delen met een ongewenste gast, laat staan een vraatzuchtige en uiterst vruchtbare parasiet zoals een bedwants. Eens

Nadere informatie

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Doelgroep: Groep 6,7 en 8 Leerstofgebied: Natuur en techniek Werkvorm: Buiten in groepjes van 3 leerlingen Duur: 45 minuten buiten + 30 minuten nabespreken in

Nadere informatie

Buiten vlinders kijken. met de derde graad

Buiten vlinders kijken. met de derde graad Buiten vlinders kijken met de derde graad Buiten vlinders kijken met de derde graad In dit lespakket vind je achtergrondinformatie en lessuggesties voor kinderen van de derde graad waarmee je buiten aan

Nadere informatie

Hierboven: inspectie van het fort. Hiernaast: munitiebos met rood omcirkeld de onderzochte plofhuisjes

Hierboven: inspectie van het fort. Hiernaast: munitiebos met rood omcirkeld de onderzochte plofhuisjes 1 2 Aanleiding In verband met mogelijke ontwikkelingen in Fort Benoorden Spaarndam en het aangrenzende Munitiebos heeft het Recreatieschap Spaarnwoude op 18 juni 2007 aan het Ecologisch Adviesbureau B.Kruijsen

Nadere informatie

Samenvatting van de Productkenmerken. Racumin foam

Samenvatting van de Productkenmerken. Racumin foam HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN BIJLAGE I bij het besluit d.d. 4 september 2015 tot wijziging van de toelating van het middel Racumin Foam, toelatingnummer NL-0008307-0000

Nadere informatie

GANZEN IN NEDERLAND OVERZOMERENDE GANZEN

GANZEN IN NEDERLAND OVERZOMERENDE GANZEN GANZEN IN NEDERLAND Nederland is met zijn laaggelegen graslanden, veel water en zachte winters een ideaal gebied voor vele ganzensoorten. Veel ganzen die Nederland aandoen zijn afkomstig uit het hoge noorden;

Nadere informatie

Bomen en overlast. 8 december 2015

Bomen en overlast. 8 december 2015 Bomen en overlast 8 december 2015 Bomen en overlast 2 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding... 3 2. Wat te doen bij overlast van bomen van de gemeente?... 4 2.1. Schaduw... 4 2.2. Invloed op de productiviteit van

Nadere informatie