LEUVENSE UNIVERSITAIRE TANDHEELKUNDIGE VERENIGING TANDHEELKUNDIGE TIJDINGEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "LEUVENSE UNIVERSITAIRE TANDHEELKUNDIGE VERENIGING TANDHEELKUNDIGE TIJDINGEN"

Transcriptie

1 LEUVENSE UNIVERSITAIRE TANDHEELKUNDIGE VERENIGING LEUVENSE UNIVERSITAIRE TANDHEELKUNDIGE VERENIGING TANDHEELKUNDIGE TIJDINGEN JAARGANG 37 (3) Herfstnummer 2009

2 DentalMaster via MyProcera NOBELPROCERA ACTIE SPAARKAART H E M O S TAT I C A F R O M S E P T O D O N T Spaar mee voor dit ultieme hulpmiddel voor patiënteninformatie! HEMOCOLLAGENE GÉLOPACK GÉLOPACK BLISTER RESORCELL 24 hemostatische sponsjes in blister 30 gelatine sponsjes 3x10 gelatine sponsjes in blister Geoxideerde cellulose Steriel Resorbeerbaar Varkensoorsprong Steriel Resorbeerbaar Eenmalig gebruik Runderoorsprong Steriel Resorbeerbaar Varkensoorsprong 50 hemostatische bolletjes Steriel & resorbeerbaar Plantaardige oorsprong Surf naar voor meer informatie of contacteer ons via het nummer 02/ of via DentalMaster SEPTODONT NV-SA Grondwetlaan 87 B-1083 Brussel Tel. +32 (0) Fax +32 (0) _TT37-3_COVER.indd 2 The world leader in pain control Het Dental Master pakket anno 2009 is vandaag de beste manier om uw patiënten te informeren. U krijgt niet alleen een uitgebreide databank van 280 korte hoogwaardige 3D animaties die volledig aanpasbaar zijn volgens uw wensen, maar ook een tweede module met een 3D grafisch behandelingsplan en een derde module om de verschillende behandelingsmogelijkheden voor te stellen op RX of andere digitale afbeelding van de patiënt :11:54

3 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) Voorzitter Prof. A. De Laat (Keerbergen) INHOUD Erevoorzitter Prof. G. Vanherle (Leuven) WOORD VAN DE REDACTIE 130 Ondervoorzitter Dhr. J. Lambrechts (Diest) Dhr. G. Bosselaers (Mechelen) Dhr. J. Vandersanden (Bilzen) Schatbewaarder Prof. E. Wierinck (Sint-Truiden) Adj. Schatbewaarder Mevr. B. Lenaerts (Antwerpen) Alumniafgevaardigde Prof. T. Yudhira (Heverlee) OORSPRONKELIJKE BIJDRAGEN Bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose van de kaak 131 Excerpta: Parodontologie 154 DOCTORATEN Development of in vitro models to study the periodontal ecosystem and bacterial colonization 161 Periodontal and microbial implications of orthodontic treatment with fixed appliances D and 3-D imaging modalities for assessment of neurovascularisation in the jaw bone 164 Accuracy of CBCT versus panoramic imaging for localization of impacted maxillary canines and detection of root resorptions on maxillary lateral incisors 166 Wetenschappelijk raadgever Lieven Barbier (Brugge) LUTV-jongeren Mevr. C. Francx (Lebbeke) Mevr. M. Tytgat (Balen) Dhr. S. Van Dijck (Grobbendonk) Hoofdredacteur Prof. G. Vanherle Redactie Prof. A. De Laat Mevr. R. Alaerts Mevr. Y. Gullentops Dhr. E. Mortelmans Redactieraad Prof. I. Naert Prof. M. Quirynen Prof. B. Van Meerbeek Prof. G. Willems Prof. T. Yudhira PERSONALIA Familiaal nieuws 168 In memoriam Paul Fossion 27 mei Interview met professor Carine Carels in Nijmegen en een gesprek over genetica in de Platolaan 171 AGENDA Wat nog komen moet Najaarsvergadering 177 Apolloniabanket 177 Eerste congres van de Belgische vereniging voor orale implantologie 178 Problems in endodontics 178 L.U.T.V.vzw Kapucijnenvoer 7, 3000 Leuven Tel.: 016/ (elke voormiddag behalve vrijdag) Fax: 016/ Lidgeld: 65 Eerstejaars oud-studenten: 32 Rekeningnummer lidgeld L.U.T.V.vzw: Tandheelkundige Tijdingen Driemaandelijks tijdschrift Herfstnummer v.u. Guido Vanherle, Kapucijnenvoer 7, 3000 Leuven P PB2/613 Afgiftekantoor 3000 Leuven Mail 129

4 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) WOORD VAN DE REDACTIE Beste collegae, We hebben kunnen genieten van een aangename, oud-vlaamse zomer, en waarschijnlijk heeft iedereen zijn vitamientjes opgedaan om er weer een jaar flink in te vliegen Dit nummer komt al wat vroeger in uw bus, omdat de Redactie wil trachten een lichte achterstand in het tijdschema op te halen en zo de ganse jaargang van onze Tandheelkundige Tijdingen rond de jaarwisseling af te ronden. Bij de oorspronkelijke bijdragen richten we ons ditmaal op een recent maar in ernst toenemend probleem; de mogelijke intra-orale gevolgen van het gebruik van bisfosfonaten, medicatie die zowel bij osteoporose als bij gemetastaseerde tumorpatiënten zijn nut bewezen heeft, maar bij sommige patiënten gevaarlijke en moeilijk behandelbare osteonecrose kan induceren. Nu gebleken is dat ook de perorale inname niet volledig vrij is van risico, en er daarnaast onderzocht wordt in welke mate de medicatie ook zijn goede effecten zou kunnen hebben bij parodontale problemen en osseointegratie, dienen we de nodige voorzichtigheid aan de dag te leggen. Deze bijdrage die berust op één van de eindwerken die bekroond werden met de prijs Prof. De Bondt, legt u op overzichtelijke wijze de achtergrond, de preventieve maatregelen en de implicaties bij noodzakelijk tandheelkundig handelen uit. Een tweede bijdrage, vanuit de redactie, vat voor u de besluiten samen van de consensusmeetings die de European Federation of Periodontology recent publiceerde en vertaalt ze naar wat u in de algemene praktijk aanbelangt. Een samenvatting van 4 recent verdedigde doctoraten in onze school rondt het wetenschappelijk gedeelte af. De hoge aantallen doctoraatsthesissen van de laatste jaren zijn een weerspiegeling van de intensiteit en het internatonaal niveau waarop onze laboratoria meespelen. Excerpta Parodontologie Doctoraten Bij de Personalia vindt u een interview met Prof. Carels die vorig academiejaar een sabbatical mocht genieten aan de Radboud universiteit van Nijmegen: wat dreef haar naar deze nieuwe uitdaging en studie en hoe is het meegevallen? De LUTV-najaarsvergadering komt er al weer aan, en ook over enkele andere congressen vindt u de nodige informatie. Eerder deze maand ontving u ook de folder met de resterende PAV-activiteiten van dit kalenderjaar. Op tijd inschrijven is de boodschap! Vanuit de Redactie wensen we aan allen (collegae, studenten, assistenten, stafleden ) een goede start toe van het nieuwe werkjaar. Toon De Laat 130

5 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen Bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose van de kaak Bosmans Ann*, Schoenaers Joseph** * Winnaar van de Zilveren Penning Prof. J. De Bondt 2008 ** Professor en diensthoofd, Mond-, Kaak- en Aangezichtschirurgie K.U. en U.Z. Leuven De redactie dankt Prof. Em. Dr. Johan Wildiers, oncoloog en Prof. Dr. J. Schoenaers voor hun bereidwillige medewerking aan de eindredactie van dit artikel. 1. Inleiding Bisfosfonaten zijn synthetische medicamenten die de osteoclastische functie inhiberen. Ze hebben een hoge affiniteit voor calcium. Zij worden opgenomen door de osteoclasten. Er vindt in het lichaam voortdurend een ombouw plaats van het bot. Cellen met de naam osteoclasten breken het bot af, de osteoblasten bouwen het bot op. Bij de ombouw van het bot, hebben de osteoblasten calcium nodig. Dit calcium wordt uit het bloed gehaald, langs de Haverse kanalen. Bij osteo porose ligt het evenwicht te ver naar de osteoclasten. Zoals eerder reeds aangehaald inhiberen de bisfosfonaten de osteoclastische resorptie ter hoogte van het bot en ze verlagen het calciumgehalte in het bloed en de weefsels. Om die reden worden ze gebruikt bij pathologiën die gepaard gaan met een verhoogde botdestructie en/of bij een hypercalcemie. Een grote patiëntenpopulatie, voornamelijk vrouwen maar ook mannen en kinderen, krijgen deze bisfosfonaten toegediend, via orale of via intraveneuze weg. Er is een verband tussen het gebruik van bisfosfonaten en het ontstaan van osteonecrose ter hoogte van de kaakbeenderen. Bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose van de kaak (BRONJ) is een ernstige complicatie met letsels die kunnen gaan van intraoraal blootliggend kaaksbot tot pathologische kaakfracturen. De tandarts, de behandelende arts en de mond-, kaak- en aangezichtschirurg spelen een sleutelrol in de diagnose, preventie en behandeling van BRONJ. Ook de patiënt kan maatregelen ondernemen ter preventie van deze aandoening. Een goede voorlichting van zowel de professionele behandelaars als de patiënt is onontbeerlijk. De tandarts moet weten wat te doen en wat te vermijden wanneer hij een patiënt behandelt die bisfosfonaten neemt. Daarenboven moet hij/zij vertrouwd zijn met het ziektebeeld zodat hij/zij tijdig de nodige maatregelen kan treffen wanneer een patiënt zich presenteert op de consultatie met dergelijke symptomen. Tabel 1. Gebruikte afkortingen BRONJ : biphosphonate induced osteonecrosis of the jaw: bisfosfonaat geïnduceerde osteonecrose van de kaak ONJ : osteonecrosis of the jaw ATP : adenosine triphosfaat IV : intraveneus CTX : c-terminaal telopeptide test CT : computed tomogaphy MRI : magnetic reasonance imaging PET : positron emission tomography FDG : 2-[^sup 18^F]-fluoro-2-deoxy-Dglucose MDP : methylene-diphosphonaat Tc : technetium PCP : phosphate-carbon-phosphate 131

6 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) Tabel 2. In België geregistreerde bisfosfonaten Soortnaam Merknaam Toedieningsvorm Firma Alendronaat Alendronate EG Oraal Eurogenerics Alendronaat Fosamax Oraal Merck & Co Etidronaat Osteodidronel Oraal Procter & Gamble Risedronaat Actonel Oraal Procter & Gamble Tiludronaat Skelid Oraal Sanofi-Aventis Clodronaat Bonefos Oraal of IV Bayer Ibandronaat Bondronat Oraal of IV Roche Ibandronaat Bonviva Oraal of Injectie Roche Pamidronaat Aredia IV Novartis Pharma Pamidronaat Pamidronate EG IV Eurogenerics Zoledronaat Aclasta IV Novartis-Pharma Zoledronaat Zometa IV Novartis-Pharma 2. Bisfosfonaten 2.1. Definitie Bisfosfonaten zijn synthetische medicamenten die een hoge affiniteit hebben voor calcium. Er zijn heden veel bisfosfonaten op de markt. Zij worden onderverdeeld in 2 groepen: De stikstofbevattende en de stikstofvrije bisfosfonaten. Etidronaat en clodronaat zijn stikstofvrije bisfosfonaten. Zoledronaat, pamidronaat, alendronaat, ibandronaat, residronaat en tiludronaat zijn bisfosfonaten met een stikstofgroep. In de literatuur worden de stikstofbevattende bisfosfonaten zoledronaat, pamidronaat en alendronaat besproken en onderzocht. Zoledronaat en pamidronaat worden intraveneus toegediend en alendronaat is een oraal bisfosfonaat Structuur en farmacologie De structuur van de bisfosfonaten bevat een PCPgroep, een R1 groep en een R2 groep. Figuur 1: Structuur van een bisfosfonaat De R1 groep is meestal een hydroxylgroep. De hydroxylgroep zorgt voor een affiniteit voor calcium, zowel in bot als in de circulatie. IV bisfosfonaten veroorzaken een significante hypocalcemie snel na toediening. 1 De R2 zijketen bepaalt de biologische activiteit en het anti-resorptieëffect van de bisfosfonaten. Bisfosfonaten inhiberen de botresorptie door osteoclasten. Ze worden selectief opgenomen door osteoclasten. Ze verhinderen enerzijds de vorming van osteoclasten en anderzijds induceren ze apoptosis van deze cellen. De R2 zijketen deelt de bisfosfonaten in 2 groepen: de simpele bisfosfonaten zonder een stikstofgroep in hun structuur, zoals etidronaat en clodronaat, en de stikstofbevattende bisfosfonaten. Een stikstofatoom in de R2 keten verhoogt het anti-resorptieëffect keer. Wanneer de stikstofgroep zich in een heterocyclische ring bevindt zoals bij zoledronaat is de potentie zelfs tot keer groter in vergelijking met etidronaat. De manier waarop het effect op de osteoclasten bewerkstelligd wordt, is voor de 2 groepen verschillend. De bisfosfonaten die geen stikstof bevatten, zetten ATP om tot niet hydrolyseerbare analogen van ATP. De intracellulaire accumulatie van deze metabolieten inhibeert de osteoclastcelfunctie en kan zelfs leiden tot celdood. De stikstofbevattende interfereren met de mevalonaatcyclus, die onder andere verantwoordelijk is voor de productie van cholesterol. Ze beïnvloeden de osteoclastcelfunctie en zorgen voor apoptosis van deze cellen. 1 In vitro werd aangetoond dat bisfosfonaten de angiogenesis kunnen inhiberen. In vivo is hier weinig bewijs voor. Bij kankerpatiënten die behandeld werden met zoledronaat voor botmetastasen is een vermindering van de circulerende vasculaire endotheliale groeifactor vastgesteld. Deze daling kan gelinkt worden aan de daling in skeletale complicaties ten gevolge 132

7 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen van maligne aandoeningen. 2 In sommige studies op honden werd vastgesteld dat de bisfosfonaten microfracturen ter hoogte van het bot veroorzaken. Dit werd bij mensen nog niet eenduidig bevestigd. 2 Er wordt gesuggereerd dat bisfosfonaten een lange halfwaardetijd hebben. Alendronaat zou zelfs een halfwaardetijd van 10,9 jaar hebben Indicaties De eerste indicaties voor het gebruik van etidronaat was fibrodysplasia ossificans progressiva en na totale heupoperatie. Ook bij het maken van een botscan werden de simpele bisfosfonaten gebruikt omwille van hun hoge affiniteit voor bot en de mogelijkheid ze te markeren met een technetium isotoop. Later werden de bisfosfonaten de voorkeursbehandeling bij ziekten met verhoogde osteoclastactiviteit zoals de ziekte van Paget, metastatische en osteolytische botziektes, tumorgeïnduceerde hypercalcemie, osteopenie en osteoporosis. De bisfosfonaten reduceren de pijnen en het aantal skeletale complicaties zoals pathologische fracturen. Ze verhogen de levenskwaliteit bij mensen met multipele myeloma, gemetastaseerde borst-, prostaat-, long-, renaalcelcarcinomen en andere solitaire tumoren. Bisfosfonaten reduceren het botverlies bij glucocorticoidgeïnduceerde osteoporose. 1 Indicaties voor een behandeling met bisfosfonaten bij kinderen zijn onder andere steroidgeïnduceerde osteoporose, osteogenesis imperfecta, fibreuze dysplasie en de ziekte van Paget. Heel opvallend is dat er geen geval van bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose van de kaak is opgetreden in deze jonge populatiegroep, zelfs niet na invasieve dentale therapie. De kinderen kregen een dosis bisfosfonaten equivalent aan die van een volwassene. 3,4 Tabel 3. Indicaties voor het gebruik van bisfosfonaten Orale toediening Osteoporose Ziekte van Paget Osteogenesis imperfecta Intraveneuze toediening Kanker met aantasting van het bot bij: Ziekte van Kahler Borst-, prostaat- en longkanker met botmetastasen Beschrijving van de aandoening is het gevolg van een afname van de bot-massa en verstoring van de bot-matrix. Dit leidt tot een afname van de botsterkte en een verhoogd risico op botbreuken. Osteoporose kan ontstaan ten gevolge van: oudere leeftijd; postmenopauzaal; gebruik van steroïden; chronische darmontstekingen; primaire biliaire cirrhose. Chronische botaandoening welke lokaal een verhoogde botaanmaak of verhoogde botafbraak veroorzaakt waardoor verdikkingen van het bot ontstaan. Ook bekend onder de naam Osteïtis deformans. is een zeldzame autosomaal dominant overgeërfde botziekte gekenmerkt door zeer broze botten. Daarnaast is ook het bindweefsel aangetast waarbij gewrichten, tanden en huid kunnen aangetast zijn. Beschrijving van de aandoening De IV toediening zal de kanker aandoening niet kunnen verhelpen maar zorgt wel voor een aanzienlijk verbetering van de levenskwaliteit bij patiënten die een botaantasting kennen. Er is duidelijk minder pijn en minder kans op fracturen. Is een hematologische kanker met overwoekering van kwaadaardige plasmacellen. Door een stimulering van de botafbraak (kenmerkend voor deze ziekte) ontstaat én hypercalcemie én osteoporose met gevaar voor botfracturen. De hypercalcemie geeft aanleiding tot misselijkheid, verminderde eetlust, neurologische verschijnselen en obstipatie. De osteoporose geeft aanleiding tot pijnen en eventueel ook fracturen. Door de metastasen ontstaan hypercalcemie en osteoporose, met gevaar voor botfracturen. 133

8 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) Bisfosfonaten worden ook gebruikt als anti-tandsteen bestanddeel in tandpasta. In de toekomst zullen de indicaties voor het gebruik van bisfosfonaten nog uitgebreid worden, bijvoorbeeld botafbraak bij parodontale aandoeningen of het bekleden van implantaten met bisfosfonaten voor een betere ingroei. Bisfosfonaten worden momenteel hoofdzakelijk toegediend aan twee groepen van patiënten. Vooreerst patiënten met kanker en botaantasting, zij ontvangen de intraveneuze toediening. Daarnaast een grote groep van patiënten met tekenen van osteoporose, zij ontvangen meestal bisfosfonaten onder de orale vorm. 3. Bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose 3.1. Definitie De definitie van bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose van de kaaksbeenderen (BRONJ) volgens The American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons Task Force is als volgt: De aanwezigheid van niet helend blootliggend bot ter hoogte van de maxilla of mandibula gedurende meer dan 8 weken bij een patiënt die systemische bisfosfonaten krijgt maar geen lokale radiotherapie Pathogenese De juiste pathogenese van de bisfosfonaten is nog niet achterhaald, wel zijn een aantal feiten gekend. Bisfosfonaten remmen de botafbraak, vertragen de progressie van osteolytische haarden en voorkomen pathologische fracturen. Door hun specifieke farmacologische eigenschappen verdwijnen zij snel uit de bloedbaan en binden zich vervolgens selectief door chemische adsorptie aan hydroxyapatietkristallen aan het oppervlak van het bot. Zij verdwijnen hieruit slechts zeer langzaam in een proces van vele jaren. Niet aan bot gebonden bisfosfonaten verlaten via de urine onveranderd het lichaam. Aan het bot gebonden bisfosfonaten worden opgenomen in de osteoclasten. Hierdoor worden de osteoclasten geremd in hun functie. Tevens kan de opname van bisfosfonaten in de osteoclasten leiden tot celdood. 6 Er zijn hypothesen opgesteld die het mechanisme van deze complicatie trachten te verklaren. Ten eerste is de normale botombouw een gecoördineerd proces waarbij de botaanmaak door de osteoblasten in evenwicht is met de botafbraak door de osteoclasten. Een stoornis in dit evenwicht resulteert in botabnormaliteiten. De expositie van het bot is een direct resultaat van de actie van deze bisfosfonaten op de botombouw, al is het exacte mechanisme dat leidt tot BRONJ niet gekend. Osteoblasten en osteocyten leven gedurende 150 dagen. Als tijdens hun dood de minerale matrix niet geabsorbeerd wordt door de osteoclasten, die signalen sturen naar de stamcellen om nieuwe osteoblasten aan te maken, wordt het bot acellulair en sterft het af. 7,8 Verder heeft in vitro onderzoek aangetoond dat bisfosfonaten, vooral zoledronaat en pamidronaat, de doorbloeding van het bot verminderen. Verder inhiberen bisfosfonaten de endotheliale celfunctie, verminderen zij de formatie van capillairen en bezitten zij anti-angiogene eigenschappen. 7 Deze verschijnselen zouden leiden tot een avasculaire necrose en deze zouden de ischemische veranderingen in de aangetaste kaaksbeenderen verklaren. Verschillende schrijvers vermoeden dat bisfosfonaten een direct en indirect inhiberend effect kunnen hebben op maligniteiten door de angiogenese te remmen. 9,10,11 De incidenteel beschreven ulceratie van het slijmvlies van de mond en de slokdarm bij oraal gebruik van het bisfosfonaat alendronaat wordt mede toegeschreven aan een directe prikkeling van het slijmvlies. 12,13 In het geval van de intraveneuze bisfosfonaten is er een grotere accumulatie ter hoogte van bisfosfonaten in het bot. Hierdoor zijn de osteonecrotische verschijnselen ernstiger, therapieresistenter en irreversibeler. In het geval van de orale bisfosfonaten is de opname minder belangrijk en zijn er meestal reversibele osteonecrotische verschijnselen. Deze verwikkeling is eerder zelden bij het gebruik van de orale bisfosfonaten. 5 Een causaal verband tussen bisfosfonaten en osteonecrose van de kaak kan men niet meer negeren, maar gecontroleerde gerandomiseerde studies klinische studies die deze corelatie moeten vast leggen, ontbreken voorlopig nog. 14 Voor de toekomstgerichte toepassingen van bisfosfonaten werden twee gerandomiseerde klinische studies uitgevoerd (A en B) om de veiligheid van orale bisfosfonaten op het alveolaire bot te onderzoeken. 15 Ten eerste onderzochten deze onderzoekers het effect van 70 mg alendronaat per week op de alveolaire bothoogte en de veiligheid bij patiënten met matige tot zware parodontale ziekte. Ten tweede onderzochten zij het implantaatsucces en de veiligheid bij patiënten onder orale bisfosfonaten. In beide gevallen was het gebruik van alendronaat niet geassocieerd met BRONJ. Wel moet vermeld worden dat studie A, 2 jaar duurde en studie B, 3 jaar duurde hetgeen te kort is om een causaal verband tussen het medicament 134

9 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen en bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose vast te stellen. Bij de orale bisfosfonaten ziet men pas vanaf minstens 3 jaar klinische tekens. Verder weerhouden we nog dat, in gevallen waar het botdebridement bij bisfosfonaatgeïnduceerde botnecrose microbiologisch wordt onderzocht, steeds actinomyces werden aangetroffen. 7, De problematiek van de kaakbeennecrose De orale caviteit is een unieke omgeving. In aanwezigheid van normale mondflora helen open botwonden snel en zonder complicaties. Wanneer het genezingsproces of de bloedtoevoer naar het bot gecompromitteerd is, kunnen kleine traumata of ziekten leiden tot osteonecrose en secundaire osteomyelitis. De mate van botombouw in gelijk welk bot bepaalt zijn kwetsbaarheid ten opzichte van bisfosfonaten. De kaken hebben een grote bloedvoorziening en grote botombouw door de aanwezigheid van tanden. Ter hoogte van de mandibula ligt deze ombouw 10 keer hoger dan in de lange beenderen zoals de tibia. Maar ook binnen het kaakbeen bestaan er verschillen. Ter hoogte van de alveolaire kam is de ombouw 2 keer hoger in vergelijking met de regio rond het mandibulaire kanaal en 3 tot 5 keer hoger dan ter hoogte van de onderste rand van de mandibula. De molaarregio is dan weer het meest frequent aangetast omdat occlusale of prothetische druk de botombouw verhogen. De verhoogde botombouw gecombineerd met een dunne overliggende mucosa, de aanwezigheid van chronische dentale pathologiën (zoals pathologische pockets en peri-apicale ontstekingen) en invasieve behandelingen zorgen voor de verhoogde kwetsbaarheid van de kaaksbeenderen. 7, Incidentie volgens product en toedieningswijze De potentie voor het ontwikkelen van een BRONJ verschilt binnen de groep van de bisfosfonaten. Er bestaat een potentiële rangorde volgens de soortnaam, gaande van hoog tot laag: zoledronaat> parmidronaat>alendronaat> clodronaat> residronaat> ibandronaat. 7,16,17 Bij patiënten die IV bisfosfonaten krijgen ligt de cumulatieve incidentie van BRONJ tussen 0,8% en 12%. De incidentie van BRONJ neemt toe na een tandextractie en voornamelijk bij patiënten die andere botaandoeningen vertonen. Deze incidentie zal in de toekomst wellicht nog toenemen omdat het ziektebeeld beter gekend is en daardoor meer zal gerapporteerd worden. Bij de intraveneuze bisfosfonaten was er reeds na 9,3 maanden voor zometa (zolendronaat) en 14,1 maanden voor pamidronaat blootliggend bot zichtbaar. Corso en medewerkers 18 deden een retrospectieve studie over het feit dat een gereduceerd toedieningsschema van bisfosfonaten invloed had op de incidentie van BRONJ. Ze vergeleken de incidentie van BRONJ bij multipel myeloma-patiënten die behandeld werden met zometa en/of pamidronaat volgens een standaardschema (maandelijkse infusies), en volgens een gereduceerd schema (maandelijkse infusies gedurende het eerste jaar, daarna 3-maandelijks). De studie toont aan dat het risico op BRONJ 8 maal lager ligt bij het gereduceerd schema in vergelijking met het standaardschema. Het probleem van een gecombineerde medicatie mag niet vergeten worden. Patiënten die bisfosfonaten nodig hebben, nemen vaak nog andere medicatie die een comorbiditeit vormen voor osteonecrose. De meest bekende zijn dexamethasone, chemotherapie en oestrogeentherapie. Patiënten met multipele myeloma worden vaak behandeld met anti-angiogene medicatie zoals glucocorticoïden en thalidomide. 15 Diel en medewerkers 19 menen dat accessoire behandelingen waaronder thalidomide en corticosteroïden het risico op BRONJ niet verhogen. De comorbiditeit van andere geneesmiddelen dan bisfosfonaten in het kader van bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose moet daarom verder onderzocht worden. Voor de patiënten die orale bisfosfonaten nemen ligt deze frequentie van BRONJ duidelijk veel lager. Sommige auteurs beschrijven deze incidentie als bijzonder laag. 6 Een verklaring hiervoor is dat orale bisfosfonaten slechter geabsorbeerd worden door de darmen dan bij de intraveneuze toegediende producten. 20 Ongeveer 190 miljoen voorschriften werden wereldwijd voor orale bisfosfonaten uitgereikt. In deze patiëntengroep (met orale bisfosfonaten) werd een rapportering van BRONJ vastgesteld van 0,01% tot 0,04%. Wel ziet men dat deze frequentie sterk stijgt wanneer een tandextractie plaatsgrijpt. BRONJ stijgt dan tot 0,09% tot 0,34%. Verder is het duidelijk dat symptomen van BRONJ pas opduiken na een orale inname gedurende minstens 3 jaar. Maar deze tijdsduur wordt ingekort wanneer de inname gebeurde bij patiënten die ook corticoïden gebruiken. Alle patiënten die osteonecrose onder orale bisfosfonaten ontwikkelden, namen deze medicatie gedurende 135

10 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) minstens 3 jaar. Meer bepaald, volgens Marx en zijn medewerkers 20 ontwikkelden de meeste patiënten na 5 jaar BRONJ. De incidentie en de grootte van de laesies stegen lineair na een expositie van meer dan 3 jaar. Dit verschil tussen de orale en intraveneuze bisfosfonaten is ten eerste toe te schrijven aan de bypass van de enterale route bij de intraveneuze bisfosfonaten. Ten tweede zal de snelle en hoge dosisaccumulatie van deze laatste in de kaaksbeenderen niet alleen zorgen voor apoptosis van de osteoclasten maar ook voor een uitputting van de osteoclastprecursoren. De orale bisfosfonaten worden door de slechte enterale absorptie slechts geleidelijk geaccumuleerd in het bot waardoor het beenmerg in staat is om de verloren osteoclasten aan te vullen. Dit verklaart de late start, lagere ernst en herstel na stopzetting van de orale medicatie. 20 Gezien het zeer hoge aantal patiënten dat behandeld wordt met orale bisfosfonaten, zal de tandarts wel eens in contact komen met een geval van bisfosfaatgeïnduceerde osteonecrose van de kaak in zijn carrière. De incidentie zal stijgen door betere herkenning van de ziekte, stijgende blootstellingduur, langere follow-up en in aanwezigheid van onderstaande risicofactoren Plaats Figuur 2: Grootte van de osteonecrotische laesies stijgt naarmate men langer wordt blootgesteld aan bisfosfonaten vanaf 3 jaar blootstelling. De mandibula wordt het meest frequent aangetast (66%), gevolgd door de maxilla (25%) en de simultane aantasting van beide kaaksbeenderen (± 10%). 6 In een prospectieve studie tonen Marx en medewerkers 7 aan dat bij patiënten onder orale bisfosfonaten in 97% van de gevallen de mandibula is aangetast in vergelijking met 75% bij patiënten onder IV bisfosfonaten. Meestal ontstaan de laesies unilateraal. Multifocale of bilaterale betrokkenheid komt iets meer voor ter hoogte van de maxilla. 7,16,21 Ter hoogte van onder- en bovenkaak is de posterior zone meer aangetast dan de anterieure. In 97% van de gevallen onder orale bisfosfonaten bevindt de osteonecrose zich ter hoogte van de posterior regio in vergelijking met 41% bij IV toediening Risicofactoren 4.1. Demografische factoren Onder de demografische factoren zijn vooral de leeftijd, het geslacht en het ras van belang. De gemiddelde leeftijd van de patiënten met osteonecrose van de kaaksbeenderen is ouder dan 60 jaar. 7,16,20 Vrouwen krijgen meer te maken met BRONJ dan mannen wanneer ze bisfosfonaten nemen. Deze voorkeur voor geslacht is niet onverwacht bij orale bisfosfonaten. De 2 meest voorkomende indicaties ostepenie en osteoporose treffen vooral vrouwen. Zelfs steroïdgeïnduceerde osteoporose komt vaker voor bij vrouwen omdat de twee meest voorkomende auto-immuunziekten, rheumatoïde artritis en systemische lupus erythematosus vooral bij vrouwen voorkomen. Deze voorkeur voor het vrouwelijk geslacht wordt ook gezien bij de intraveneuze bisfosfonaten, ondanks er een mannelijk overwicht bestaat voor de toediening van IV bisfosfonaten ten gevolge van het meer voorkomen voor botmeta s door multipele myeloma, longkanker en uiteraard prostaatkanker. 20 In een literatuuroverzicht wordt gesuggereerd dat het Caucasisch ras meer vatbaar zou zijn voor bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose Medicatiegerelateerde risicofactoren Patiënten die intraveneuse bisfosfonaten krijgen, hebben meer kans om BRONJ te ontwikkelen in vergelijking met de orale bisfosfonaten en de letsels zijn dan ook meestal ernstiger (zie ook punt 3.4) Medische comorbiditeiten De belangrijkste medische risicofactor bij patiënten die behandeld worden met intraveneuze bisfosfonaten, is een maligne aandoening. In deze aandoeningen bestaat een rangorde met de volgende schikking: multiple myeloma > borstkanker > prostaatkanker > anderen

11 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen Tabel 4. Risico factoren die het ontstaan van BRONJ begunstigen Risicofactoren Groep 1. Medicatie gerelateerd Groep 2. Locale risicofactoren Groep 3. Bestaande mondziekten Groep 4. Demografische en systemische factoren Voorwaarden IV toediening van bisfosfonaten; soortnaam: Zoledronaat (zie hoger); duur van de behandeling. Dentoalveolaire ingrepen: Extracties; plaatsen van implantaten; periapicale heelkunde; parodontale heelkunde. Locale anatomie: Mandibula: linguale tori en crista mylohyoidea; maxilla: palatale tori. Parodontale abcessen; dentale abcessen. Ouderdom; ras: Caucasisch ras; kankeraandoening; osteoporosis. Voor osteonecrose van kaakbeenderen door orale bisfosfonaten zijn osteoporose en osteopenie de 2 belangrijkste risicofactoren. 16,17,20 Diabetes mellitus is een risicofactor en deze patiënten zouden zorgvuldig moeten opgevolgd worden. 5 De volgende medische comorbiditeiten verdienen extra aandacht: malnutritie, verworven of geïnduceerde immunosuppressie, anemie, thalassemie, coagulopathiën en vasculaire aandoeningen, hyperlipidemie, bindweefselziektes, ziekte van Gaucher, systemische lupus erythematosus en hypothyroïdie Lokale risicofactoren Dentoalveolaire comorbiditeiten zijn klinische en radiologische parodontitis, cariës, abcessen en mislukte wortelkanaalvullingen. Vooral de aandoeningen met infectieuze verwikkelingen verhogen de kans op Figuur 3: Blootliggend osteonecrotisch bot aan de linguale zijde van 47. Patiënt vertoont geen pijn, maar wel sterke foetor ex ore en een vreemd gevoel. Ziekte van Kahler en reeds negen jaar behandeling met bisfosfonaten. Figuur 4: 1996 borst carcinoom botmetastase waarvoor IV BF. In 2002 extractie 24 (stond volledig los) gehecht met gesteelde flap, niettemin ontwikkeling van BRONJ met in 2004 vorming van een buccosinusale fistel. Hevige uitstralende pijn in de orbitaregio en functiestoornis (na drinken vloeistofevacuatie langs de neus). 137

12 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) Figuur 5: Ziekte van Kahler waarvoor behandeling met IV BF. Patiënt consulteert met de vermelding dat hij zeer onlangs in de OK een doffe knak gehoord en gevoeld heeft. Verder geen speciale klachten van pijn of abnormale beweeglijkheid. Er is een fistulisatie onder de kin. Af en toe vloeit pus, bloed en vocht af. Foetor ex ore en orale letsels van BRONJ in het voorste deel van de OK.. De resterende elementen zijn parodontologisch zwaar aangetast met bifurcatie problemen. Diagnose van mandibulafractuur zonder beweging van de beenstukken. BRONJ 7 maal. 5 Chirurgische uitlokkers van BRONJ zijn extracties, het plaatsen van implantaten, parodontale chirurgie en apexresecties. Zulke ingrepen verhogen de kans op BRONJ tot 7 maal bij IV toediening. 5 Trauma ter hoogte van de kaaksbeenderen kan ook een risicofactor zijn, alsook slecht passende prothesen. Een verwaarloosde mondhygiëne is eveneens een voorbeschikkende factor. Anatomische loci die een risico vormen zijn de palatale en linguale tori, de benige exostosen en de linea mylohyoidea. Een voorgeschiedenis van osteonecrose of osteomyeliitis is een voorbeschikking tot BRONJ. Alcoholen tabakabuses zijn belangrijke risicofactoren voor 17,19,20, 23,24 BRONJ. Verschillende onderzoekers ondervinden in hun retrospectieve studie dat de meest therapieresistente bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose plaatsvindt bij 138

13 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen zware rokers. Bij een enkele roker leidde de ziekte zelfs tot een pathologische fractuur ter hoogte van de kaak Kliniek 5.1. Voorkomen Osteonecrose ter hoogte van het kaakbot uit zich door niet helend blootliggend bot ter hoogte van de maxilla, mandibula of beide. Osteonecrose van de kaaksbeenderen kan asymptomatisch zijn gedurende weken, maanden of jaren. De laesies ontstaan spontaan of ter hoogte van risicoplaatsen. Niet vitaal bot is per definitie gedeïnnerveerd en dus niet pijnlijk. Vaak echter is BRONJ geassocieerd met pijn of kan pijn het eerste symptoom zijn. De pijn komt door secundaire infecties die een ontstekingsreactie uitlokken. Andere symptomen kunnen zijn: foetor ex ore, mobiele tanden, mucosale zwelling en ulceraties. Grotere complicaties zijn fistels naar de huid en maxillaire sinus. In zeer ernstige gevallen is er expositie van het mandibulair bot doorheen de huid en kan BRONJ soms leiden tot pathologische fracturen van de mandibula of maxilla. Ter hoogte van het canalis mandibularis kan osteonecrosis leiden tot anesthesiën en dysesthesiën ter hoogte van de kaak. Patiënten klagen dan vaak van het gevoel van een zware kaak. 7,17,19, Klinische Stadia Stadium 1: vrijliggend necrotisch bot dat asymptomatisch is en zonder tekens van infectie. medullair compartiment van de kaak voordat de cortex bloot komt te liggen en osteonecrose zichtbaar wordt. Hoe sneller een pathologie wordt opgespoord, des te beter kan ze worden gestopt of genezen Risicobepaling en diagnose door middel van serum CTX Marx en medewerkers 20 stellen dat via de CTX-test, (c-terminaal telopeptide) s morgens in nuchtere toestand, het risico op osteonecrose van de kaak door orale bisfosfonaten bepaald kan worden. De CTX-test meet een crosslink peptide, een afbraakproduct van type I collageen, in het serum of in de urine. Type I collageen vertegenwoordigt 98% van het totale proteïne in het bot. Het telopeptidefragment wordt van collageen type I afgesplitst tijdens osteoclastenresorptie. De serumwaarden komen overeen met de hoeveelheid osteoclastische botresorptie op het moment van de bloedafname. Bij patiënten die geen bisfosfonaten nemen, liggen de normale waardes van CTX tussen 400 pg/ml en 550 pg/ml. In de groep van patiënten die orale bisfosfonaten nemen, dalen de CTX-waarden tot < 150 pg/ml, dag tot dag variabiliteit van 25% en individuele patiëntvariabiliteit in rekening gebracht. Deze lagere waarden correleren met een suppressie van de normale botombouw. Hierbij een schema dat het gevaar voor BRONJ aangeeft: CTX-waarden < 100 pg/ml komen overeen met een hoog risico op BRONJ; waarden tussen pg/ml correleren met een matig risico; waarden > 150 pg/ml met een minimaal risico. Stadium 2: vrijliggend necrotisch bot dat geïnfecteerd is met lokale pijn en erythema van weke weefsels, met of zonder drainage van pus. Stadium 3: expositie van necrotisch bot dat pijnlijk is, met een weke weefselinfectie die moeilijk onder controle gebracht kan worden met antibiotica. Vaak gaat dit ziektestadium gepaard met extraorale cutane fistels of zelfs pathologische botfracturen door uitgebreide necrose. 5 Volgens Mc Mahon en medewerkers 25 dient een goede klinische stadiumherkenning te gebeuren in zowel vroegtijdige, als midtijdige en late verschijnselen, gebaseerd op klinische, radiografische en microscopische bevindingen. De botpathologie begint in het Figuur 6: CTX waarde stijgt lineair met de duur van de medicatiestop. De relatie tussen CTX stijging en stop van de orale bisfosfonaten is lineair en bedraagt 25,9 pg/ml- 139

14 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) Figuur 7: BRONJ ontwikkeld na IV BF onder totale prothese. Uitgesproken foetor ex ore! Botfragment in 2de kwadrant is beweeglijk. 26,4 pg/ml per maand. Deze stijging correleert met een herstel in botheling of kan als richtlijn dienen om te bepalen wanneer orale chirurgie uitgevoerd kan worden, met laag risico op BRONJ. Wanneer de CTX waarden na een medicatiestop stijgen tot >150 pg/ml komt dit overeen met spontane botheling of heling na debridement. Uit onderzoek door Marx en medewerkers 20 blijkt dat in het geval orale bisfosfonaten gecombineerd worden met prednisone en/of methrotrexate de botombouw nog verder onderdrukt wordt en dat het herstel na medicatiestop vertraagd maar niet teniet gedaan wordt. Bij patiënten, die intraveneuze bisfosfonaten nemen, komen de CTX waarden eerder overeen met 140

15 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen botmetas tasen en kan het risico op bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose niet voorspeld worden. Deze resultaten versterken de hypothese dat de intraveneuse bifos fonaataccumulatie in bot groter is en dat de osteoclastenaanmaak in het gedrang komt door uitputting van de osteoclastprecursoren. In het geval van multipele myeloma (ziekte van Kahler) wordt deze osteoclast uitputting nog eens versterkt door het feit dat het beenmerg overwoekerd wordt door maligne cellen. BRONJ door IV bisfosfonaten bij patiënten met multipele myeloma is altijd ernstiger, met een grotere hoeveelheid vrijliggend bot en een grotere therapieresistentie. De waarden van de CTX-test in verband met de chirurgische houding tegenover BRONJ staan ter discussie. De bloedwaarden zouden te variabel zijn voor gebruik. Verder onderzoek is hieromtrent noodzakelijk Diagnosemiddelen Conventionele radiografie Het beginstadium van osteonecrose is radiologisch moeilijk diagnosticeerbaar. Bovendien zijn de radiologische beelden niet specifiek. Volgens het onderzoek van Yarom en medewerkers 24 zijn panoramische en periapicale radiografiën voldoende voor diagnose en follow-up. CT wordt overwogen om de betrokken regio verder te evalueren. De radiologische tekens variëren van een normale benige structuur tot grote laesies met zowel radiolucente als radio-opake elementen zoals gezien word bij chronische osteomyelitis. Botverlies tussen de wortels van molaren is vaak een eerste teken van osteonecrose van de kaak. 20 Volgens het onderzoek van Wass (2008) 26 tonen CT beelden van een osteonecrotische regio osteolytische en slerotische regio s met of zonder periostale botproliferatie Scintigrafie Een biopsie wordt best vermeden want die kan leiden tot nog meer beschadiging van het bot. In sommige gevallen is een biopsie noodzakelijk voor een differentiële diagnose met neoplastische osteolyse. Uit het onderzoek van Catalano en medewerkers 27 blijkt dat door de combinatie van een tumorspecifieke Tc99msestamibi scan en een niet-tumorspecifieke FDG-PET scan de differentiële diagnose tussen neoplasie en bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose gesteld kan worden. Wanneer de sestamibi scan negatief is en de FDG-PET scan positief kan men er vanuit gaan dat er geen neoplastische laesies ter hoogte van de kaak Figuur 8: Patiënt kreeg IV BF voor botmetastasen op prostaatcarcinoma. Ontwikkelde BRONJ na extractie van de 44 met huidreactie t.h.v. de kin rechts. Twee jaar later diende een chirurgische ingreep te gebeuren wegens sequestratie. Sequest werd verwijderd en de genezing was volledig. 141

16 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) Figuur 9: Patiënt met ziekte van Kahler (met R/ IV BF) komt consulteren o.w.v. persisterende infectie t.h.v. 2e kwadrant door druknecrose. In afwachting van een chirurgische behandeling was er al een spontane evacuatie van het botsequester, in combinatie met pus, het defect is nu opgevuld door granulomateus weefsel. Patiënt bracht het sequester met zich mee op de raadpleging. Heden spontane pusevacuatie naar oraal. Patiënt vermeldt steeds een gevoel te hebben van slijmen in de neus die hij niet kan opsnuiten. Op RX OPG bestaat een cystische opklaring en een cortexdoorbraak naar intraoraal. OPG toont ook duidelijke beelden van botaantasting op beide opstijgende takken van de OK. aanwezig zijn. De FDG-PET scan toont focale opname ter hoogte van de osteonecrotische regio s. Het is belangrijk dat BRONJ in een vroeg stadium gedetecteerd wordt. Met CT en MRI kan men de grootte van de osteonecrotische regio s beoordelen maar een vroege diagnose kan moeilijk gesteld worden. Een 3-fasige-(99m)Tc-MDP scan is volgens Zanglis en medewerkers 28 het meest sensitieve radiologisch toestel om BRONJ in het beginstadium te detecteren en zou voor alle symptomatische en asymptomatische patiënten die reeds langdurig bisfosfonaten nemen, geïndiceerd zijn Histologisch en microbiologisch onderzoek Een biopsie kan leiden tot een nog grotere beschadiging van het kaakbot en wordt indien mogelijk best vermeden. Ter hoogte van een bisfosfonaataangetaste kaak wordt in de meerderheid van de gevallen actinomyces teruggevonden (zie hoger). Actinomyces is een chronische ziekte veroorzaakt door anaërobe gram-positieve bacteriën. Het is een polymicrobiële infectie maar Actinomyces Israëli wordt het meest frequent terugge vonden. Actinomyces tast de weke weefsels aan met de vorming 142

17 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen Figuur 10: Patiënt vertoont een pathologische mandibulafractuur t.h.v. de linker kaakhoek t.g.v. het gebruik van bisfosfonaten oraal (voor osteoporose) en later met IV BF (o.w.v. de ziekte van Kahler). Een normale heling op botniveau is niet meer mogelijk o.w.v. de BRONJ. Momenteel is er een open wonde intra- en extraoraal met chronisch pusvorming. Een chirurgische behandeling is noodzakelijk maar een klassieke osteosynthese kan hier niet helend werken gezien het bot necrotisch is (BRONJ). Deze behandeling bestaat uit het verwijderen van het sequester en een debridement/ resectie met vrij brede marges om een blijvende gezonde botrand te behouden voor de reconstructie. 143

18 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) van abcessen en fistels. Actinomyces ter hoogte van de kaken is zeldzaam tenzij in combinatie met bisfosfonaatgeïnduceerde oseonecrose en geïnfecteerde osteoradionecrose. Actinomyces wordt frequent gevonden in dentale pockets en doorbraak van de mucosale barrière leidt tot kolonisatie van het beschadigde weefsel. Door een tand te extraheren kan deze barrière doorbroken worden zoals vaak gezien wordt bij BRONJ. Andere oorzaken kunnen een endodontische of parodontale infectie zijn. 29 Hansen en medewerkers 29 onderzochten ook de patho logische bijzonderheden van actinomyces van de kaak bij patiënten die anti-kanker therapie ondergingen, bij geïnfecteerde osteoradionecrose en bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose. Deze patiënten vertonen gelijkaardige histologische tekens: 1. Er is een directe correlatie tussen actinomyces en bot. 2. Er bevinden zich rond het beenmerg inflammatoire cellen gemengd met osteoclasten. 3. Bij de meerderheid van de patiënten vinden ze pseudo-epitheliomateuze hyperplasie. Pseudoepitheliomateuze hyperplasie wordt gewoonlijk niet gezien bij chronische osteomyelitis en is sterk geassocieerd met de vorming van fistels. Het is mogelijk te differentiëren tussen osteoradionecrose en BRONJ. De wand van de bloedvaten bij osteoradionecrose is gehyaliniseerd en bevat weinig levende cellen, terwijl bij BRONJ de talrijke Spindle cellen kenmerkend zijn. In de meerderheid van de onderzochte stalen zijn deze typische vasculaire kenmerken afwezig. Een ander differentiatiekenmerk is het patroon van de osteonecrose. Bij BRONJ wordt er een vlekvormige osteonecrose gezien terwijl bij osteoradionecrose het bot volledig necrotisch is. 6. Preventie en behandeling 6.1. Voor de start van de bisfosfonaatbehandeling Hoofddoel is het risico op bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose te minimaliseren. De meeste patiënten ontwikkelen deze osteonecrose na kleine dentoalveolaire chirurgie, slechts een klein gedeelte spontaan. Het is dus zeer belangrijk om de dentoalveolaire gezondheid op punt te stellen vooraleer de bisfosfonaatbehandeling wordt opgestart. Een mondonderzoek wordt uitgevoerd zowel klinisch als radiografisch met een panoramische opname en peri-apikale radiografiën, indien geïndiceerd. De tandheelkundige behandeling in dit stadium is erop gericht om invasieve procedures tijdens de bisfosfonaatbehandeling te voorkomen. Er wordt een individueel risicoprofiel opgemaakt. Er wordt nagegaan welk bisfosfonaat er wordt opgestart en voor welke indicatie. Tijdens de algemene anamnese moet men aandachtig zijn voor een voorgeschiedenis van radiotherapie ter hoogte van hoofden halsgebied, systemische chemo- en immuuntherapie. Er wordt gekeken naar de aanwezigheid van lokale, systemische en demografische risicofactoren en orale infecties. 19 Non-invasieve tandheelkunde behoeft geen antibioticaprofylaxe. Conservatieve restauratieve en prothetische behandelingen worden uitgevoerd indien nodig. Lokale risicofactoren worden geëlimineerd. Mucosale drukplaatsen, vooral die ter hoogte van de linguale zijde, veroorzaakt door volledige of partiële prothesen, worden opgespoord en de prothesen worden aangepast. Scherpe randen van kronen of slechte restauraties worden bijgewerkt. Endodontische behandelingen worden uitgevoerd. Parodontaal aangetaste tanden worden adequaat behandeld en tanden met een mobiliteitsgraad 1 of 2 worden gespalkt. 17 Invasieve tandheelkundige ingrepen worden best voor de start van de bisfosfonaatbehandeling uitgevoerd. Tanden die verloren zijn, een slechte prognose hebben of geïmpacteerde elementen met een orale communicatie worden best geëxtraheerd. Bij kinderen worden mobiele melktanden verwijderd. Grote multilobulaire mandibulaire of midpalatinale tori met een dunne overliggende mucosa worden chirurgisch verwijderd. De bisfosfonaattherapie wordt best 4-6 weken uitgesteld om volledige botheling na invasieve ingrepen te bekomen. Deze beslissing moet, in samenspraak met de behandelende arts genomen worden. Patiënten bij wie IV bisfosfonaten gestart gaan worden, zijn geen kandidaten voor implantaten omwille van het feit dat deze geen creviculaire epitheliale aanhechting hebben en daardoor voorbeschikken tot BRONJ. 7,16,17,30 In het geval van orale bisfosfonaten kan men tijdens de eerste 3 jaar implantaten plaatsen. Wel wordt aangeraden een informed consent aan te gaan met de patiënt in verband met het verhoogde risico op implantaatfalen en door osteonecrose na overschrijding van de 3 jaren. 20 Patiënten moeten worden ingelicht over het bestaan van deze complicatie en over symptomen en tekens van BRONJ. Ze moeten ervan bewust zijn 144

19 Tandheelkundige Tijdingen 37(3) oorspronkelijke bijdragen dat chirurgische procedures ter hoogte van het bot vermeden moeten worden tijdens de bisfosfonaatbehandeling en tot 5 jaar erna. Ook de behandelende arts moet op de hoogte zijn van de symptomen en complicaties van BRONJ en bij iedere controle bedacht zijn op symptomen, de orale caviteit visueel inspecteren en indien nodig doorverwijzen naar de tandarts of mond-, kaak- en aangezichtschirurg. Verder is het belangrijk dat patiënten een goede mondhygiëne nastreven. De patiënten moeten gemotiveerd en geïnstrueerd worden om hun mondhygiëne te optimaliseren. Lokale applicatie met chloorhexidine 0,12% en fluoriden applicaties zijn zeer belangrijk. Verder moeten ze regelmatig op controle komen bij de tandarts. De frequentie van de follow-up wordt bepaald door het aantal aanwezige risicofactoren en de algemene mondgezondheid. 17 Indien er sprake is van een groot risico op BRONJ kan er overwogen worden om clodronaat te starten omdat er een verlaagd risico op BRONJ is versus de klinische effectiviteit in het verlagen van skeletale complicaties van de onderliggende aandoening en botpijn. 19 Corso en medewerkers hebben in een retrospectieve studie van multipele myelomapatiënten aangetoond dat het risico op bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose bij patiënten die volgens een schema met gereduceerde dosissen zoledronaat behandeld worden, lager is in vergelijking met een standaardschema. In deze studie was het risico op BRONJ ook significant lager bij patiënten die behandeld werden met een combinatietherapie van pamidronaat en zoledronaat of pamidronaat alleen. 31 Het gebruik van andere medicatie of alternatieve toedieningsschema moet nog verder onderzocht worden Patiënten behandeld met bisfosfonaten maar zonder tekens van BRONJ De eerste drie jaren na de start van orale bisfosfonaten De eerste drie jaren na de start van orale bisfosfonaten is het risico op BRONJ zeer klein en heeft de tandarts de tijd om de orale gezondheid te optimaliseren. In de algemene anamnese moet specifiek naar de duur, dosis en indicatie van het bisfosfonaat gevraagd worden en ook het gebruik van steroïden of andere medicatie, die de botheling beïnvloeden, moet specifiek nagegaan worden. Conserverende zorgen behoeven geen speciale maatregelen. Voor de planning van invasieve orale chirurgie wordt best nagegaan hoelang de patiënt reeds orale bisfosfonaten neemt. Bedraagt deze periode minder dan 3 jaar gebeurt de botheling meestal ongecompliceerd en worden bovenstaande regels van voor de start van de bisfosfonaatbehandeling gevolgd Patiënten onder IV bisfosfonaten Patiënten die meer dan 3 jaar orale bisfosfonaten nemen Patiënten die orale bisfosfonaten nemen minder dan 3 jaar, maar samen met corticosteroïden of chemotherapie Patiënten zoals vermeld onder n worden best door de tandarts of een maxillo-faciale chirurg gezien voor een klinische en radiologische orale check-up en voor het vastleggen van een opvolgingsschema. Het is in dit stadium belangrijk om bisfosfonaat geïnduceede osteonecrose van de kaak in een vroeg stadium te herkennen. Men moet de voorgeschiedenis van de patiënt kennen en de patiënt om de 3-4 maanden klinisch opvolgen en steeds bedacht zijn op tekens en symptomen die verdacht zijn voor osteonecrose. Iedere 6 maanden gebeurt er best een radiologische controle die aangevuld wordt met een CT bij verdachte tekens. Scintigrafisch onderzoek is aangewezen ter evaluatie van vroegtijdige botaantasting. Bij deze patiënten moet een optimale mondgezondheid bekomen en behouden worden door zowel de patiënt als de tandarts. 17 Conserverende zorgen behoeven geen antibioticaprofylaxe maar lokale anesthesie met vasoconstrictor moet vermeden worden, stamverdoving mag wel. Lokale risicofactoren worden zoveel mogelijk geëlimineerd. Prothesen die drukplaatsen veroorzaken ter hoogte van de mucosa moeten worden aangepast. Zowel patiënten als behandelende artsen moeten grondig ingelicht worden over de aandoening en zijn complicaties. 17 Electieve chirurgische ingrepen worden ten zeerste afgeraden. Tandextracties worden best vermeden indien mogelijk. Tanden met een mobiliteitsgraad 1 en 2 worden bij voorkeur gespalkt. Bij tanden die restauratief verloren geacht worden, wordt bij voorkeur de kroon verwijderd en de overblijvende wortels endodontisch behandeld. Uit dieronderzoek is gebleken dat bisfosfonaten de tandbeweging inhiberen en door een verhoogde osteoclastische activiteit het risico op BRONJ verhogen. Bij 145

20 oorspronkelijke bijdragen Tandheelkundige Tijdingen 37(3) de mens is dit nog niet aangetoond. In het geval van de intraveneuze bisfosfonaten wordt orthodontische behandeling afgeraden. De orale bisfos fonaten hebben een lagere osteoclastische inhibitie. In dit geval moeten de patiënten ingelicht worden en moet het orthodontisch behandelingsplan aangepast worden na bepaling van de individuele risicofactoren of zelfs worden afgeraden indien nodig. Extracties worden best vermeden, tandverplaatsing en druk op de weke weefsel moet zo minimaal mogelijk gehouden worden. De periodische oproepfrequentie wordt best verhoogd Stopzetten van de bisfosfonaten voor invasieve ingrepen? In het geval van de 2 patiëntengroepen, die meer dan 3 jaar orale bisfosfonaten nemen of minder dan 3 jaar maar gecombineerd met chemo of corticosteroïden, kan een risicobepaling op basis van CTX-waarden gedaan worden. Zijn deze CTX-waarden groter dan 150 pg/ml kunnen orale invasieve ingrepen uitgevoerd worden met een minimaal risico op osteonecrose. Indien de CTX-waarden kleiner zijn dan 150 pg/ml dan wordt de behandelende arts best gecontacteerd in verband met een tijdelijke medicatiestop met of zonder vervangingsbehandeling voor osteoporose. Meestal is een stop van 6-9 maanden voldoende om de grens van 150 pg/ml te bereiken. Wanneer in zeldzame situaties de behandelende arts niet akkoord gaat met het stopzetten van de orale bisfosfonaten moet het risico op osteonecrose met de patiënt overlegd worden en hebben non-invasieve behandelingen de voorkeur. Indien er urgente behandelingen genoodzaakt zijn, moet de patiënt op de hoogte zijn van het verhoogde risico en akkoord gaan met de behandeling. 20 De waarden van de CTX-test in verband met de chirurgische houding tegenover BRONJ staan ter discussie. De bloedwaarden zouden te variabel zijn voor gebruik. Verder onderzoek is hieromtrent noodzakelijk. In het geval van intraveneuze bisfosfonaten wordt een stopzetting van 1-3 maanden aangeraden, dit in overleg met de behandelende internist. Heden is er echter nog geen bewijs voor de positieve inslag van deze stopzetting maar de verwijdering van de anti-angiogene effecten van de bisfosfonaten op de weke weefsels bevordert de vascularisatie en versnelt de genezing na chirurgie. Tanden met een mobiliteitsgraad 3 of geassocieerd met een abces of fistel worden verwijderd onder dekking van breedspectrum antibiotica (5 dagen voor tot 20 dagen na tandextractie) en gecombineerd met een locale applicatie van chloorhexidine. Penicilline is het aangewezen antibioticum. 17 Low-level laser therapy (LLLT) tijdens de chirurgische ingreep tot 1 week erna, verbetert de weefselregeneratie en vermindert de bacteriële kolonisatie ter hoogte van de chirurgische streek. 5 locale applicaties van 1 minuut en 3 periodieke controles zijn noodzakelijk Behandeling van patiënten met bisfosfonaatgeïnduceerde osteonecrose Algemeenheden Het behandelingsdoel is de pijn te minimaliseren, infectie te controleren en de progressie van de letsels tegen te gaan. Deze patiënten kunnen leven met blootliggend bot. Er kunnen stents van kunsthars of op maat gemaakte plaatjes gemaakt worden om de blootliggende regio s te bedekken en te beschermen. Deze patiënten krijgen best een uitgebreid mondonderzoek en een evaluatie van de ernst en de grootte van de BRONJ laesies. Ze moeten regelmatig om de 1-2 maanden opgevolgd worden met om 4-6 maanden een radiografische controle en om de 6 maanden een CT. De patiënten moeten over een optimale mondgezondheid beschikken. Dit impliceert dat de patiënt een optimale mondhygiëne nastreeft samen met een mondspoeling met chloorhexidine 0,12% 3 maal per dag, ondersteund door de tandarts. Lokale fluoridenapplicatie wordt aangeraden. Conservatieve restauratieve en prothetische behandelingen worden uitgevoerd indien nodig. Er mag geen lokale anesthesie met vasoconstrictor gebruikt worden, wel stamverdovingen. Endodontische behandelingen worden uitgevoerd. Parodontaal aangetaste tanden worden adequaat behandeld en tanden met een mobiliteitsgraad 1 of 2 worden gespalkt. 17 Lokale risicofactoren worden geëlimineerd. Volledige of partiële prothesen die mucosale drukplaatsen veroorzaken, vooral ter hoogte van de linea mylohyoidea, palatale en linguale tori en benige exostosen, worden aangepast. Scherpe randen van kronen of slechte restauraties worden bijgewerkt. 17 Verder worden de patiënten ingelicht over deze conditie en afgeraden om tijdens de bisfosfonaattherapie tot 5 jaar na stopzetting geen elective chirurgische ingrepen te laten doen ter hoogte van de kaaksbeenderen. Indien er extracties moeten gebeuren wordt profylactisch antibiotica gegeven, topische applicatie van chloorhexidine en zo atraumatisch mogelijk gewerkt. In geval van behandeling met orale 146

Is Parodontitis een risicofactor voor bisfosfonaat gerelateerde necrose van de kaak?

Is Parodontitis een risicofactor voor bisfosfonaat gerelateerde necrose van de kaak? Paro-info juli 2014 Geachte lezer, Vanaf medio juli a.s. zal Conroy Faber, MSc student parodontologie ACTA, stage lopen bij de Parodontologische Kliniek Den Haag. Hij zal onder begeleiding van Ilara Zerbo

Nadere informatie

Annex I Wetenschappelijke conclusies en redenen voor wijziging van de voorwaarden verbonden aan de vergunningen voor het in de handel brengen

Annex I Wetenschappelijke conclusies en redenen voor wijziging van de voorwaarden verbonden aan de vergunningen voor het in de handel brengen Annex I Wetenschappelijke conclusies en redenen voor wijziging van de voorwaarden verbonden aan de vergunningen voor het in de handel brengen Wetenschappelijke conclusies Rekening houdend met het beoordelingsrapport

Nadere informatie

Osteonecrose van de kaak als complicatie van een behandeling met bisfosfonaten

Osteonecrose van de kaak als complicatie van een behandeling met bisfosfonaten Academiejaar 2009-2010 Osteonecrose van de kaak als complicatie van een behandeling met bisfosfonaten Eva LAKIERE Promotor: Prof. dr. Mortier Masterproef voorgedragen in de Tweede Master in het kader van

Nadere informatie

Bisfosfonaten en osteonecrose

Bisfosfonaten en osteonecrose parodontologie - door Anne Marie ten Heggeler en Fridus van der Weijden, Paro Praktijk Utrecht Bisfosfonaten en osteonecrose Het Engelse bisphosphonate kent in Nederlandstalige naslagwerken, artikelen

Nadere informatie

J. Mamma aandoeningen. Inhoudsopgave 01 J 02 J 03 J 04 J 05 J 06 J 07 J 08 J 09 J 10 J 11 J 12 J 13 J 14 J 15 J 16 J 17 J 18 J 19 J

J. Mamma aandoeningen. Inhoudsopgave 01 J 02 J 03 J 04 J 05 J 06 J 07 J 08 J 09 J 10 J 11 J 12 J 13 J 14 J 15 J 16 J 17 J 18 J 19 J J. Mamma aandoeningen nhoudsopgave 1 J 2 J 3 J 4 J 5 J 6 J 7 J 8 J 9 J 1 J 11 J 12 J 13 J 14 J 15 J 16 J 17 J 18 J 19 J Screening: vrouwen jonger dan 4 jaar zonder genetisch risico... 1 Screening: vrouwen

Nadere informatie

orale bisfosfonaten Bonviva 10.000 Fosamax 135.000 Actonel 55.000 gipdatabank.nl Denosumab (20.000) : geen bisfosfonaat; antiresorptief normale botomb

orale bisfosfonaten Bonviva 10.000 Fosamax 135.000 Actonel 55.000 gipdatabank.nl Denosumab (20.000) : geen bisfosfonaat; antiresorptief normale botomb Bisfosfonaten: botweg negeren? Steven Zijderveld VERGRIJZING VAN DE BEVOLKING (TSUNAMIE) 850.000 iedere 6 minuten # 250.000 1 orale bisfosfonaten Bonviva 10.000 Fosamax 135.000 Actonel 55.000 gipdatabank.nl

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32551 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Krol, Charlotte Georgette Title: Pitfalls in the diagnosis and management of skeletal

Nadere informatie

Informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker. botcomplicaties.nl

Informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker. botcomplicaties.nl Informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker botcomplicaties.nl Inleiding Deze brochure geeft u informatie over botuitzaaiingen en botcomplicaties bij longkanker. Wat zijn botuitzaaiingen

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

Geschreven door Martijn Raaijmaakers woensdag, 04 november 2009 22:05 - Laatst aangepast maandag, 19 augustus 2013 07:51

Geschreven door Martijn Raaijmaakers woensdag, 04 november 2009 22:05 - Laatst aangepast maandag, 19 augustus 2013 07:51 Heupartrose (coxartrose) Een gezond heupgewricht heeft gladde kraakbeenoppervlakten die vrij over elkaar glijden en een soepele en pijnvrije beweeglijkheid van de heup toe laten. Slijtage van gewrichtskraakbeen

Nadere informatie

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot * Samenvatting Reumatoïde artritis: biologicals en bot Samenvatting In deel I van dit proefschrift worden resultaten gepresenteerd van onderzoek naar gegeneraliseerd botverlies (osteoporose) in patiënten

Nadere informatie

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker

Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Behandeling met Bisfosfonaat bij kanker Inleiding Samen met uw arts heeft u besloten dat u wordt behandeld met een Bisfosfonaat per infuus of tablet. Een Bisfosfonaat wordt voorgeschreven om de botten

Nadere informatie

Behandelprotocollen bij de behandeling van osteonecrose van de kaakbeenderen t.g.v. bisfosfonaten therapie

Behandelprotocollen bij de behandeling van osteonecrose van de kaakbeenderen t.g.v. bisfosfonaten therapie Academiejaar 2010-2011 Behandelprotocollen bij de behandeling van osteonecrose van de kaakbeenderen t.g.v. bisfosfonaten therapie Frederik Suykerbuyk Promotor: Prof. dr.johan Aps Masterproef voorgedragen

Nadere informatie

Sterk bot voor een mooi en gezond gebit Patiënteninformatie I Botherstel met Geistlich Bio-Oss en Geistlich Bio-Gide. www.kunstbot.

Sterk bot voor een mooi en gezond gebit Patiënteninformatie I Botherstel met Geistlich Bio-Oss en Geistlich Bio-Gide. www.kunstbot. Sterk bot voor een mooi en gezond gebit Patiënteninformatie I Botherstel met Geistlich Bio-Oss en Geistlich Bio-Gide www.kunstbot.nl Inhoud Lachen is de beste manier om je tanden te laten zien Lachen is

Nadere informatie

SAMENVATTING 149 Samenvatting In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven omtrent biomateriaal-gerelateerde infecties in de Orthopedie. Als doelstelling van dit proefschrift wordt geformuleerd

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van botmetastasen. Aafke Meerveld-Eggink, Internist-oncoloog i.o.

Medicamenteuze behandeling van botmetastasen. Aafke Meerveld-Eggink, Internist-oncoloog i.o. Medicamenteuze behandeling van botmetastasen Aafke Meerveld-Eggink, Internist-oncoloog i.o. Normale bothuishouding poc = voorloper osteoclast OC = osteoclast pob = voorloper osteoblast OB = osteoblast

Nadere informatie

Paro-info. mei 2011. vaststellen risicoprofiel

Paro-info. mei 2011. vaststellen risicoprofiel Paro-info mei 2011 vaststellen risicoprofiel Na zorg komt nazorg Voor de behandeling van mensen met parodontitis werken wij in Nederland volgens het Paro-protocol. De DPSI bepaalt daarbij tot welke behandelcategorie

Nadere informatie

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage

Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Workshop 2 Pijn & Pijnbestrijding en de rol van de verpleegkundige Antoine Engelen, Paul Cornelissen & Sylvia Verhage Kasteel Maurick 2-10-2012 Pijn bij kanker Pijn bij kanker + algemeen voorkomend symptoom

Nadere informatie

AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40

AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Deurne Florent Pauwelslei 1 2100 Deurne T 03 320 50 00 F 03 320 56 00 Borstchirurgie: segmentectomie

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Osteoporose en een chronische longziekte (COPD)

Osteoporose en een chronische longziekte (COPD) COPD en Osteoporose Wat is osteoporose? Osteoporose is ook bekend onder de naam botontkalking. Het is een aandoening waarbij de botafbraak sneller gaat dan de botaanmaak. Hierbij verdwijnt er kalk uit

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE DE PATIËNT. Ostac 520, filmomhulde tabletten 520 mg dinatriumclodronaat

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE DE PATIËNT. Ostac 520, filmomhulde tabletten 520 mg dinatriumclodronaat BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE DE PATIËNT Ostac 520, filmomhulde tabletten 520 mg dinatriumclodronaat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C C. Wervelkolom nhoudsopgave 1 C 2 C 3 C 4 C 5 C 6 C 7 C 8 C 9 C Congenitale aandoeningen... 1 Myelopathie (excl. trauma s van de wervelkolom)... 1 Mogelijke atlanto-axiale subluxatie... 1 Nekpijn... 1

Nadere informatie

Elke tablet bevat 70 mg alendroninezuur (onder vorm van natrium alendronaat trihydraat).

Elke tablet bevat 70 mg alendroninezuur (onder vorm van natrium alendronaat trihydraat). NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Alendronate Sandoz 70 mg tabletten Wekelijks KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Elke tablet bevat 70 mg alendroninezuur (onder vorm van natrium alendronaat trihydraat).

Nadere informatie

E3 Rehabilitatie met brugwerk op implantaten

E3 Rehabilitatie met brugwerk op implantaten E3 Rehabilitatie met brugwerk op implantaten Trefwoorden: Parodontitis Vaste voorziening Verkorte tandboog Abrasie Frederik Ardenois 1 Reden bezoek en wens patiënt Een vrouwelijke patiënt van 53 jaar consulteerde

Nadere informatie

Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige

Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige Osteoporose Botontkalking Hou je je broze botten heel? Vakgroep Reumatologie P. van Oijen, reumatoloog J. van der Donk, osteoporoseverpleegkundige Wat is botontkalking? Definitie osteoporose Een systemische

Nadere informatie

samenvatting Peri-implantaire infecties vormen een risico voor de overleving en het succes op lange termijn van tandheelkundige implantaten. Infectie beperkt tot de peri-implantaire mucosa wordt peri-implantaire

Nadere informatie

Inleiding CBCT voor tandartsen en tandarts specialisten. Hero Breuning

Inleiding CBCT voor tandartsen en tandarts specialisten. Hero Breuning Inleiding CBCT voor tandartsen en tandarts specialisten Hero Breuning CBCT Relatief nieuw, in 2000 was de eerste CBCT scanner commercieel verkrijgbaar De apparaten die beschikbaar zijn variëren allemaal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 101 Chapter 7 SAMENVATTING Maligne tumoren van de larynx en hypopharynx ( keelkanker ) zijn de zesde meest voorkomende type kankers van het hele lichaam, en de meest voorkomende

Nadere informatie

KOPZORGEN... Stomatitis Parodontitis. Kopzorgen. Definitie: reversibele plaque geïnduceerde ontsteking van de gingiva

KOPZORGEN... Stomatitis Parodontitis. Kopzorgen. Definitie: reversibele plaque geïnduceerde ontsteking van de gingiva KOPZORGEN... Gingivitis Stomatitis Parodontitis Frans Knaake, tandheelkundig dierenarts Veterinair Specialistisch Centrum De Wagenrenk Gingivitis Definitie: reversibele plaque geïnduceerde ontsteking van

Nadere informatie

Inleiding. Reumatische ziekten

Inleiding. Reumatische ziekten De reumatoloog Inleiding Ieder jaar bezoekt een groot aantal mensen de huisarts met klachten van het bewegingsapparaat (gewrichten, spieren, pezen en botten). Vaak is de huisarts in staat de diagnose

Nadere informatie

Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte

Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte Kinderpneumologie Dr. Marleen Moens 53 6 Een veilig gevoel op school met een chronische longziekte: mucoviscidose. 6.1. Inleiding 6.1.1. Definitie

Nadere informatie

B. Hals (weke delen) Voor cervicale wervelkolom, zie rubrieken C en K. Inhoudsopgave 01 B 02 B 03 B 04 B 05 B 06 B 07 B 08 B 09 B 10 B 11 B 12 B 13 B

B. Hals (weke delen) Voor cervicale wervelkolom, zie rubrieken C en K. Inhoudsopgave 01 B 02 B 03 B 04 B 05 B 06 B 07 B 08 B 09 B 10 B 11 B 12 B 13 B B. Hals (weke delen) Voor cervicale wervelkolom, zie rubrieken C en K Inhoudsopgave 1 B 2 B 3 B 4 B 5 B 6 B 7 B 8 B 9 B 1 B 11 B 12 B 13 B Palpabele schildkliernoduli en euthyreotische struma... 1 Lange

Nadere informatie

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum

Mediastinitis Radboud universitair medisch centrum Mediastinitis U hebt enige tijd geleden een openhart operatie ondergaan. Helaas is bij u een complicatie opgetreden genaamd mediastinitis. Een mediastinitis is een ontsteking van het borstbeen en de daarachterliggende

Nadere informatie

Behandeling borstkanker

Behandeling borstkanker Behandeling borstkanker 1. Heelkunde (chirurgie) (operatie): - Borstsparend: betekent wegname van het gezwel met veiligheidsmarge van gezond weefsel rondom en wegname van de schildwachtklier (poortwachterklier

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Zometa - Informatie en toestemmingsverklaring

Patiënteninformatie. Zometa - Informatie en toestemmingsverklaring Patiënteninformatie Zometa - Informatie en toestemmingsverklaring 2 Inhoud Inhoud... 3 Inleiding... 5 Omschrijving en doel van de behandeling... 5 Voorbereiding op de behandeling... 6 Wat u moet weten

Nadere informatie

PROSCAR 5 mg, filmomhulde tabletten (finasteride)

PROSCAR 5 mg, filmomhulde tabletten (finasteride) Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens dit geneesmiddel te gebruiken. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft u hem nog een keer nodig. Raadpleeg uw arts of apotheker, als u aanvullende vragen

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Mijn pathologieverslag begrijpen

Mijn pathologieverslag begrijpen Mijn pathologieverslag begrijpen Deze brochure bevat zeker niet alle gedetailleerde informatie over uw pathologieverslag. We geven u vooral de belangrijkste en juiste informatie mee over de resultaten

Nadere informatie

Algemene inlichtingen over de operatieve verwijdering van wijsheidstanden

Algemene inlichtingen over de operatieve verwijdering van wijsheidstanden patiënteninformatie mond-, kaak- en aangezichtschirurgie Algemene inlichtingen over de operatieve verwijdering van wijsheidstanden ALGEMEEN ZIEKENHUIS SINT-JOZEF Oude Liersebaan 4-2390 Malle tel. 03 380

Nadere informatie

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa)

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van prednison/ prednisolon. In

Nadere informatie

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5 BIJLAGE I LIJST MET NAMEN, FARMACEUTISCHE VORM, STERKTE VAN HET DIERGENEESMIDDEL, DIERSOORTEN, TOEDIENINGSWEG(EN), HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN IN DE LIDSTATEN Blz. 1 van 5 Lidstaat

Nadere informatie

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C 10 C

C. Wervelkolom. Inhoudsopgave 01 C 02 C 03 C 04 C 05 C 06 C 07 C 08 C 09 C 10 C C. Wervelkolom nhoudsopgave 1 C 2 C 3 C 4 C 5 C 6 C 7 C 8 C 9 C 1 C Congenitale aandoeningen... 1 Myelopathie (excl. trauma s van de wervelkolom)... 1 Mogelijke atlanto-axiale subluxatie... 1 Nekpijn...

Nadere informatie

Hoofd-hals kanker epidemiologie, etiologie, symptomatologie en diagnostiek

Hoofd-hals kanker epidemiologie, etiologie, symptomatologie en diagnostiek Hoofd-hals kanker epidemiologie, etiologie, symptomatologie en diagnostiek M. Lacko KNO-arts/Hoofd-hals oncoloog Oncologie symposium, Maastricht 21 mei 2015 Indeling presentatie 1. Incidentie en epidemiologie

Nadere informatie

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn:

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn: Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

Borstchirurgie: mastectomie met okselklieruitruiming

Borstchirurgie: mastectomie met okselklieruitruiming AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Deurne Florent Pauwelslei 1 2100 Deurne T 03 320 50 00 F 03 320 56 00 Borstchirurgie: mastectomie

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Bisfosfonaatgerelateerde osteonecrose van de kaak

Bisfosfonaatgerelateerde osteonecrose van de kaak S.Y. Iskender, E.M.W. Eekhoff, I. van der Waal Thema: Medische aspecten van de mondzorg Bisfosfonaatgerelateerde osteonecrose van de kaak Bisfosfonaatgerelateerde osteonecrose van de kaak is een complicatie

Nadere informatie

Paro-info januari 2013

Paro-info januari 2013 Paro-info januari 2013 Geachte lezer, De Parodontologische Kliniek Den Haag bestaat 25 jaar. Wij zullen dit jubileum vieren met het thema Van jong tot oud zonder bloedend tandvlees. Dit zal blijken uit

Nadere informatie

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Status bepaling: 99,4% Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Vóór het starten van de behandeling

Nadere informatie

Allereerst krijgt u voor de behandeling verschillende recepten voor medicijnen die u bij de apotheek kan halen.

Allereerst krijgt u voor de behandeling verschillende recepten voor medicijnen die u bij de apotheek kan halen. Behandeling algemeen De voorbehandeling Allereerst krijgt u voor de behandeling verschillende recepten voor medicijnen die u bij de apotheek kan halen. Antibioticum -> de avond voor de behandeling start

Nadere informatie

chapter 10 Inleiding

chapter 10 Inleiding chapter 10 Samenvatting 134 chapter 10 Inleiding Multipel myeloom, in Nederland ook wel de ziekte van Kahler genoemd, is een kwaadaardige hematologische tumor, veroorzaakt door een ongeremde groei en deling

Nadere informatie

Een behandeling met APD wordt onder andere voorgeschreven

Een behandeling met APD wordt onder andere voorgeschreven APD infuus Inleiding U heeft van uw specialist gehoord dat infusie-therapie met APD van belang is bij de behandeling van uw ziekte. Uw specialist zal u al grotendeels op de hoogte hebben gesteld over

Nadere informatie

Nucleaire Geneeskunde

Nucleaire Geneeskunde Nucleaire Geneeskunde Behandeling van botmetastasen van prostaatkanker met radium-223 (Xofigo) Inleiding Met radium wordt bij deze behandeling de radioactieve stof radium-223 bedoeld. Xofigo is de merknaam

Nadere informatie

Richtlijn Osteoporose en fractuurpreventie Nederlandse Vereniging voor Reumatologie Derde herzien druk, 2011

Richtlijn Osteoporose en fractuurpreventie Nederlandse Vereniging voor Reumatologie Derde herzien druk, 2011 Richtlijn Osteoporose en fractuurpreventie Nederlandse Vereniging voor Reumatologie Derde herzien druk, 2011 Stroomdiagram van diagnostiek,behandeling en follow-up bij patiënten van 50 jaar en ouder met

Nadere informatie

Chronische niet-bacteriële osteomyelitis/osteitis (CNO) en chronisch recidiverende multifocale osteomeyelitis/osteitis (CRMO)

Chronische niet-bacteriële osteomyelitis/osteitis (CNO) en chronisch recidiverende multifocale osteomeyelitis/osteitis (CRMO) www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro Chronische niet-bacteriële osteomyelitis/osteitis (CNO) en chronisch recidiverende multifocale osteomeyelitis/osteitis (CRMO) Versie 2016 1. WAT IS CNO/CRMO?

Nadere informatie

MULTIPLE MYELOOM Doneer voor genezing

MULTIPLE MYELOOM Doneer voor genezing MULTIPLE MYELOOM Doneer voor genezing Luister en leer Marlies Van Hoef, MD, PhD, MBA Multiple Myeloom Ziekte van Kahler werd aanvankelijk gediagnostiseerd in 1848 Kwaardaardige abnormaliteit van plasmacellen;

Nadere informatie

Een goede voorbereiding is het halve werk. Erik Vegt Nucleair geneeskundige Antoni van Leeuwenhoek AVL symposium 2014

Een goede voorbereiding is het halve werk. Erik Vegt Nucleair geneeskundige Antoni van Leeuwenhoek AVL symposium 2014 Een goede voorbereiding is het halve werk Erik Vegt Nucleair geneeskundige Antoni van Leeuwenhoek AVL symposium 2014 1. Werking van FDG PET en PET/CT 2. Nut van FDG PET 3. Voorbereiding van patiënten voor

Nadere informatie

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts

NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro NLRP-12 Gerelateerde Terugkerende Koorts Versie 2016 1. WAT IS NLRP12 GERELATEERDE TERUGKERENDE KOORTS 1.1 Wat is het? NLRP12 gerelateerde terugkerende koorts

Nadere informatie

Chapter 11. Niet uitneembare implantaat gedragen constructies in de edentate onderkaak. Samenvatting en conclusies

Chapter 11. Niet uitneembare implantaat gedragen constructies in de edentate onderkaak. Samenvatting en conclusies Chapter11 Nietuitneembareimplantaatgedragenconstructiesindeedentateonderkaak. Samenvattingenconclusies 134 Nietuitneembareimplantaatgedragenconstructiesindeedentateonderkaak. Samenvattingenconclusies Volgordevanbehandeling,patiëntselectieendekeuzevoorimplantaatprothetiekzijnalledrie

Nadere informatie

PCA3. www.urologischcentrum.be

PCA3. www.urologischcentrum.be PCA3 www.urologischcentrum.be De PCA3 test, een eenvoudige urinetest die kan helpen bij de diagnose van prostaatkanker en de keuze van therapie. Over prostaatkanker Prostaatkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

Een vertrouwd gevoel met een stralende glimlach. Patiënteninformatie over botherstel

Een vertrouwd gevoel met een stralende glimlach. Patiënteninformatie over botherstel Een vertrouwd gevoel met een stralende glimlach Patiënteninformatie over botherstel Inleiding Het verlies van één of meerdere tanden kan uw leven meer beïnvloeden dan alleen het verlies van uw glimlach.

Nadere informatie

Samenvat ting en Conclusies

Samenvat ting en Conclusies Samenvat ting en Conclusies Samenvatting en Conclusies 125 SAMENVAT TING EN CONCLUSIES In dit proefschrift werd de invloed van viscerale obesitas en daarmee samenhangende metabole ontregelingen, en het

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting 147 148 De tandheelkundige implantologie heeft zich de afgelopen vijfendertig jaar sterk ontwikkeld. Aanleiding tot deze ontwikkeling was de toenemende behoefte aan verbeterde behandeling

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is

- incidentele bevinding zonder klachten - weigering van chirurgische behandeling - slechte algehele conditie waardoor chirurgie niet verantwoord is Auteur Soort studie Aantal patiënten Lee 2013 Qurashi Systematic review 1999-2011 Systematic review 1999-2011 Radiotherapie / Chirurgie (meestal gevolgd door ) 377 Conservatief waaronder Inclusiecriteria

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten

Maag-, darm- en leverziekten Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten Prednison bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison.

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Radiotherapie bij botmetastasen. Nicolien Kasperts 24-11-2011

Radiotherapie bij botmetastasen. Nicolien Kasperts 24-11-2011 Radiotherapie bij botmetastasen Nicolien Kasperts 24-11-2011 Botmetastasen -Algemeen 70% van alle botmetastasen zijn afkomstig van mamma, long, prostaat, niercel en schildkliercarcinoom Schatting: 85%

Nadere informatie

Osteoporotische indeukingsfracturen conservatief of kyphoplasty/vertebroplasty. Koen hendrix Heup/rug campus Henri Serruys Consulent UZ Gent rug

Osteoporotische indeukingsfracturen conservatief of kyphoplasty/vertebroplasty. Koen hendrix Heup/rug campus Henri Serruys Consulent UZ Gent rug Osteoporotische indeukingsfracturen conservatief of kyphoplasty/vertebroplasty Koen hendrix Heup/rug campus Henri Serruys Consulent UZ Gent rug Behandeling van osteoporotische indeukingsfracturen 1984

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden diagnostische en therapeutische aspecten van acute leukemie bij kinderen beschreven, o.a. cyto-immunologische en farmacologische aspecten en allogene

Nadere informatie

KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: BORSTKANKER Fase 1: validatie van de individuele resultaten Ziekenhuis 86

KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: BORSTKANKER Fase 1: validatie van de individuele resultaten Ziekenhuis 86 1 KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: BORSTKANKER Fase 1: validatie van de individuele resultaten Ziekenhuis 86 2 1. BESCHRIJVENDE STATISTIEK Tabel 1: Invasieve borstkanker en ductaal carcinoma in situ

Nadere informatie

Inleiding. Wat is infliximab

Inleiding. Wat is infliximab Infliximab-infuus Inleiding In overleg met uw maag-, darm-, leverarts (MDL-arts) gaat u starten met de behandeling infliximab. In deze folder vindt u informatie over infliximab, over de werking en de behandeling,

Nadere informatie

Complexe wondzorg en de bijdrage van Hyperbare Zuurstoftherapie

Complexe wondzorg en de bijdrage van Hyperbare Zuurstoftherapie Complexe wondzorg en de bijdrage van Hyperbare Zuurstoftherapie Locatie : Goes 26 september 2013 F.A. Sjollema, chirurg, arts hyperbare zuurstoftherapie, Goes Hyperbare Zuurstoftherapie in Zeeland Centrum

Nadere informatie

Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept)

Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept) Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept) Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Voor wie is deze therapie geschikt?... 1 3 Voor het starten met de behandeling... 1 4 Starten met Enbrel... 2 5 Toediening...

Nadere informatie

Larynxcarcinoma 10/03/2013. Heesheid en vroegdiagnostiek bij middel van narrow band imaging (NBI) en orgaansparende heelkunde bij larynxcarcinoma

Larynxcarcinoma 10/03/2013. Heesheid en vroegdiagnostiek bij middel van narrow band imaging (NBI) en orgaansparende heelkunde bij larynxcarcinoma 1 Heesheid en vroegdiagnostiek bij middel van narrow band imaging (NBI) en orgaansparende heelkunde bij larynxcarcinoma Prof. Dr. Olivier Vanderveken Dienst NKO, Hoofd en Halsheelkunde UZA Faculteit Geneeskunde

Nadere informatie

Osteonecrose van het kaakbot als bijwerking van de intraveneuze behandeling met bisfosfonaten

Osteonecrose van het kaakbot als bijwerking van de intraveneuze behandeling met bisfosfonaten bijwerkingen van geneesmiddelen Osteonecrose van het kaakbot als bijwerking van de intraveneuze behandeling met bisfosfonaten J.Schortinghuis, M.J.H.Witjes, F.K.L.Spijkervet en J.G.A.M.de Visscher Een

Nadere informatie

Methotrexaat. Poli Reumatologie

Methotrexaat. Poli Reumatologie 00 Methotrexaat Poli Reumatologie 1 U heeft in overleg met uw arts besloten Methotrexaat te gaan gebruiken. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen nog vragen dan kunt

Nadere informatie

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Afdeling maag-darm-leverziekten Inleiding Uw arts heeft een behandeling met infliximab voorgesteld. Infliximab is

Nadere informatie

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Samenvatting en conclusie In vele studies is een verband aangetoond tussen

Nadere informatie

Maag-,darm- en leverziekten. Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa

Maag-,darm- en leverziekten. Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Afdeling: Onderwerp: Maag-,darm- en leverziekten Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa MTX (Methotrexaat) bij IBD (ziekte van Crohn) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik

Nadere informatie

INFORMATIEBLAD. Beste patiënt(e),

INFORMATIEBLAD. Beste patiënt(e), INFORMATIEBLAD Studie waar het nut van 6 chemotherapie kuren met CHOP en Rituximab gevolgd door een radiochemotherapie aan myeloablatieve dosis met toediening van autologe perifere stamcellen, vergeleken

Nadere informatie

Leeftijdsgebonden maculaire degeneratie ( LMD )

Leeftijdsgebonden maculaire degeneratie ( LMD ) DIENST OOGZIEKTEN Campus Brugge Stafleden Dr. Dewachter Anne Dr. Pollet Luc Dr. Lafaut Bart Dr. Vandelanotte Sylvie Geconsulteerde artsen Dr. Miroir Claire Dr. Kempeneers Anne t: 050 45 23 40 f: 050 45

Nadere informatie

Leen Verhaert, dierenarts, Diplomate of the European Veterinary Dental College, European Veterinary Specialist in Dentistry.

Leen Verhaert, dierenarts, Diplomate of the European Veterinary Dental College, European Veterinary Specialist in Dentistry. Mondontsteking bij de kat: een complex probleem Leen Verhaert, dierenarts, Diplomate of the European Veterinary Dental College, European Veterinary Specialist in Dentistry. Dier en Tand, Lintsesteenweg

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Vragen en antwoorden bij Implantologie

Vragen en antwoorden bij Implantologie Vragen en antwoorden bij Implantologie 1. Wat is een implantaat? 2. Waarvoor kunnen implantaten worden gebruikt? 3. Kan iedereen kiezen voor een implantaat? 4. Moet je gezond zijn? 5. Kun je te oud of

Nadere informatie

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison. In deze

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u Prednison voorgeschreven in verband met een ontstekingsziekte van de darm. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft

Nadere informatie

Plaatsen en verwijderen van botankers

Plaatsen en verwijderen van botankers Mondheelkunde, Kaak- en Aangezichtschirurgie Behandeling Plaatsen en verwijderen van botankers 2 Patiëntenvoorlichting patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MKA/ Plaatsen en verwijderen van botankers/13

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting Samenvatting Marcel D. Posthumus SAMENVATTING Reumatoïde artritis (RA) is een aandoening die voorkomt bij 0,5-1% van de bevolking en die gekenmerkt wordt door een chronische ontsteking van meerdere gewrichten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 198 Het eerste deel van dit proefschrift beschrijft de effectiviteit van clopidogrel en tirofiban in patiënten met een acuut hart infarct verwezen voor een spoed dotter behandeling. In hoofdstuk 1 werd

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen

Nadere informatie

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL artsen

Nadere informatie

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel rituximab te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op

MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op MRI spoort prostaatkanker nauwkeurig op Prostaatkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker bij mannen. Een op de zes mannen krijgt er last van. Maar het is ook een erg lastig op te sporen

Nadere informatie

Het opsporen van prostaatkanker

Het opsporen van prostaatkanker Het opsporen van prostaatkanker Welke informatie moet men de patiënt verschaffen alvorens een PSA-bepaling of een rectaal toucher uit te voeren? Prostaatkanker : natuurlijke evolutie kanker. Enkel een

Nadere informatie