Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde"

Transcriptie

1 Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Module MEDISCHE ETHIEK COIG regio Utrecht

2 Colofon De inhoud van moduleboek is tot stand gekomen onder verantwoordelijkheid van: Prof. dr. J.J.M. van Delden, Hoogleraar Medische Ethiek, Juliuscentrum UMC Utrecht. Website: Secretariaat COIG Regio Utrecht: Correspondentieadres: Prof. dr. J.J.M. van Delden Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en Eerstelijns Geneeskunde HP Str Postbus GA Utrecht Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde regio Utrecht

3 Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Module: MEDISCHE ETHIEK Versie 4 Januari

4 Overal waar voor deelnemers of docenten de mannelijke vorm wordt gebruikt kan ook de vrouwelijke vorm worden gelezen. 4 Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde regio Utrecht

5 Inhoudsopgave 1. INLEIDING WOORD VOORAF THEMA 1: AUTONOMIE THEMA 2: MEDISCHE BESLISSINGEN ROND HET LEVENSEINDE LEERDOELEN MODULE MEDISCHE ETHIEK DAGPROGRAMMA VAN MODULE MEDISCHE ETHIEK ZELFSTUDIE OPDRACHTEN MODULE MEDISCHE ETHIEK TE BESTUDEREN LITERATUUR VOORBEREIDINGSOPDRACHT WERKGROEPEN EN MTE LITERATUURLIJST EN WEBSITES

6 6 Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde regio Utrecht

7 1. Inleiding 1.1 Woord vooraf Medische ethiek is niet nieuw. Wel nieuw is de frequentie waarmee een arts en zeker ook de medisch specialist met moreel geladen situaties geconfronteerd wordt en de belangstelling waarmee de maatschappij diens beslissingen en handelingen volgt. Ethische dilemma s ontstaan zowel in de praktijk van de directe patiëntenzorg als vanuit conflicten tussen verplichtingen die de arts heeft ten opzichte van zijn patiënt en ten opzichte van de samenleving. Doordat de moderne geneeskunde zo intensief verbonden is met een verscheidenheid aan medisch-ethische vragen ontkomt geen enkele arts er aan een standpunt over die vragen in te nemen. Hij of zij kan dat niet uitstellen tot hij of zij klaar is met het echte werk in de vorm van de behandeling van de patiënt, want daarvoor zijn deze aspecten van het werk te zeer met elkaar verweven. Kennis van de medische ethiek is daarom van groot belang voor een professioneel verantwoorde beroepsuitoefening door de arts, ook al tijdens de opleiding tot specialist. Er is gekozen voor 2 thema s, waarmee U ook tijdens de (voor-)opleiding Interne Geneeskunde al veelvuldig te maken krijgt: autonomie van de patiënt en medische beslissingen rond het levenseinde. Houdt U er rekening mee bijtijds zorg te dragen voor de benodigde voorbereiding, waarbij deze keer ook van alle deelnemers individueel wordt gevraagd zelf voor relevante casuïstiek te zorgen (zie verder paragraaf 2.2). 1.2 Thema 1: Autonomie De gedachte dat een patiënt recht heeft op informatie en alleen met diens toestemming mag worden behandeld heeft volop ingang gevonden in het denken van de moderne arts. Ondanks de helderheid van deze uitspraak is er in de praktijk nog vaak onduidelijkheid over de precieze toepassing en uitwerking van deze regel. Vertel je de patiënt iets als je nog slechts vermoedens hebt, of pas als de diagnose duidelijk is? Informeer je de patiënt alleen of geef je ook advies? En wanneer is de patiënt eigenlijk niet goed in staat om van zijn zelfbeschikkingsrecht gebruik te maken. Onderwerpen die op deze dag (afhankelijk van de casuïstiek) verder zullen worden uitgediept zijn: Verschillende modellen van de arts-patiënt relatie en de gevolgen voor de communicatie Het verschil tussen autonomie als recht en als ideaal Wanneer informeer je de patiënt (niet)? Waarover informeer je de patiënt? Wanneer is sprake van wilsbekwaamheid? 1.3 Thema 2: Medische beslissingen rond het levenseinde Je zou geneeskunde kunnen opvatten als een bijzondere vorm van weldoen. Natuurlijk is dan de grote vraag wanneer precies sprake is van weldoen. Kunnen anderen, bijvoorbeeld de internist, inschatten wat goed is voor een ander, of wanneer diens kwaliteit van leven zodanig slecht is dat de dood wellicht nog verkieslijker is? Daarnaast is de moderne arts ervan doordrongen dat de geneeskunde weliswaar veel vermag maar tegelijkertijd ook schade kan berokkenen. Aangezien het uitgangspunt primum non nocere nog steeds geldt, is dan de vraag wanneer van schaden sprake is. Onderwerpen die op deze dag (afhankelijk van de casuïstiek) verder zullen worden uitgediept zijn: 7

8 Wanneer kun je afzien van behandelen? Wat is de betekenis van het begrip medisch zinloos? Hoe kunnen wilsverklaringen een rol spelen? Morele aspecten van pijn- en symptoombestrijding (inclusief terminale sedatie) De beoordeling van het lijden bij een verzoek om euthanasie 1.4 Leerdoelen module Medische Ethiek De hierna gespecificeerde leerdoelen vormen een leidraad voor de kennis en vaardigheden waarover u na afloop van het volgen van deze module tenminste zou moeten beschikken. Dat wil niet zeggen dat alles ook tijdens de COIG dag aan de orde kan komen Kennisdoelen a) De deelnemer beschikt in de context van casuïstiek over (parate) feitenkennis en kan deze kennis toepassen ten aanzien van het volgende: De verschillende betekenissen en praktische verschijningsvormen van autonomie Typen beslissingen rond het levenseinde en het onderscheid hier tussen Relevante morele begrippen t.a.v. bovenstaande b) De deelnemer heeft inzicht in het vóórkomen en de complicerende factoren van bovengenoemde onderwerpen en kan dit demonstreren in de context van een casus. c) De deelnemer weet welke informatiebronnen geschikt zijn voor a.s. internisten om informatie over de onder a) en b) genoemde onderwerpen op te zoeken (d.w.z. welke handboeken, toonaangevende tijdschriften, websites) d) De deelnemer heeft inzicht in de wijze waarop het patiëntperspectief bij de bovengenoemde ziektebeelden een rol speelt en kan dit inzicht relateren aan een casus. De deelnemer kan maatschappelijke aspecten die bij deze aandoeningen en bij de gevolgen van die aandoeningen van betekenis zijn identificeren en toepassen op casuïstiek, zoals transculturele aspecten en aspecten samenhangend met religie en geloofsovertuiging Vaardigheidsdoelen a) De deelnemer kan een moreel probleem herkennen en op een geordende wijze bespreken b) De deelnemer kan zijn eigen standpunt inzake een moreel probleem beargumenteren c) De deelnemer toont dat hij de aanbevolen informatiebronnen adequaat kan raadplegen d) De deelnemer kan een moreel probleem t.a.v. een casus adequaat presenteren aan collega s van de eigen discipline en van andere disciplines. e) De deelnemer laat zien dat hij in de context van een casus kan omgaan met de eerder genoemde richtlijnen en protocollen. f) De deelnemer laat zien dat hij in de context van een casus herkent wanneer advies en hulp van collega's van een andere discipline moeten worden ingewonnen. 8 Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde regio Utrecht

9 1.5 Dagprogramma van module Medische Ethiek Ontvangst met koffie Registratie en definitieve indeling werkgroepen Plenaire introductie op het ochtendthema module Medische Ethiek: Toelichting op het stappenplan, Prof. dr. J.J.M. van Delden Module Medische Ethiek, Werkgroep 1: Pauze Autonomie, bespreken van zelf de meegebrachte casuïstiek volgens het stappenplan Onderbroken door korte koffiepauze om ± uur Autonomie, Meet the Expert, Prof. dr. J.J.M. van Delden Plenaire bespreking van één van de casus uit de werkgroepen, met nadruk op proces Plenaire bespreking van twee andere casus uit de werkgroepen, met nadruk op inhoud Lunch Module Medische Ethiek, Werkgroep 2: Pauze Medische beslissingen rond het levenseinde, bespreken van de zelf meegebrachte casuïstiek volgens het stappenplan Medische beslissingen rond het levenseinde, Meet the Expert, Prof. dr. J.J.M. van Delden Plenaire bespreking van één van de casus uit de werkgroepen, met nadruk op proces Korte Pauze Plenaire bespreking van twee andere casus uit de werkgroepen, met nadruk op inhoud Capita selecta: plenaire bespreking van inhoudelijke aspecten (beide thema s) die nog zijn blijven liggen Schriftelijke evaluatie Informeel napraten met een drankje 9

10 2. Zelfstudie opdrachten module Medische Ethiek Voor een goed verloop van de COIG dag is het noodzakelijk dat u voorafgaand aan deelname de zelfstudieopdrachten heeft gedaan. Een gedegen voorbereiding is nodig om zelf optimaal profijt te hebben van het gebodene op de dag zelf, maar ook om samen met de overige leden van uw groep te zorgen voor een goed rendement van de bijeenkomsten. Tijdens de werkgroepen wordt actieve participatie en inhoudelijke inbreng verwacht van alle deelnemers. Gezien het karakter van het onderwerp wordt bij deze module ook de casuïstiek ingebracht door de deelnemers zelf. Zie paragraaf 2.2. Tijdens de onderwijsdag wordt een methode aangereikt waarmee klinische problemen kunnen worden geanalyseerd. Met deze methode wordt vervolgens aan de hand van eigen casuïstiek geoefend. De methode die u daarbij volgt is die van het stappenplan. Ter voorbereiding leest U Hoofdstuk 2 uit : Bolt I, Verweij M, Delden JJM van. Ethiek in Praktijk. Assen: Van Gorcum, Te bestuderen literatuur Voorafgaand aan uw deelname aan de COIG dag bestudeert u de volgende verplichte literatuur: Artikelen over autonomie: Stirrat GM, Gill R. Autonomy in medical ethics after O'Neill. J Med Ethics Mar;31(3): Epstein RM, Alper BS, Quill TE. Communicating evidence for participatory decision making. JAMA May 19;291(19): Artikelen over medische bslissingen rond het levenseinde: Bosshard G, Nilstun T, Bilsen J, Norup M, Miccinesi G, Delden JJM van, Faisst K, Heide A van der. Forgoing Treatment at the End of Life in Six European Countries. Arch Intern Med 2005;165: Delden JJM van. The unfeasibility of requests for euthanasia in advance directives. J Med Ethics 2004; 30: Kite S, Wilkinson S. Beyond futility: to what extent is the concept of futility useful in clinical decision-making about CPR? Lancet Oncol 2002;3: Stappenplan: Hoofdstuk 2 uit: Bolt I, Verweij M, Delden JJM van. Ethiek in Praktijk. Assen: Van Gorcum, Voorbereidingsopdracht Werkgroepen en MTE Zowel de werkgroep bijeenkomsten als de plenaire Meet the Expert sessies vinden in deze module plaats aan de hand van door de deelnemers zelf ingebrachte casus. Van de deelnemers wordt verwacht dat ze in de weken voorafgaand aan de onderwijsdag alert zijn op relevante casuïstiek categorieën (Autonomie en Medische beslissingen rond het levenseinde) en die voor zichzelf noteren. Elke deelnemer heeft op de COIG dag tenminste twee eigen papieren casus bij zich: uit elk van beide categorieën (Autonomie en MBL) minstens één casus. 10 Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde regio Utrecht

11 3. Literatuurlijst en Websites Verplichte literatuur Artikelen over autonomie: Stirrat GM, Gill R. Autonomy in medical ethics after O'Neill. J Med Ethics Mar;31(3): Epstein RM, Alper BS, Quill TE. Communicating evidence for participatory decision making. JAMA May 19;291(19): Artikelen over medische bslissingen rond het levenseinde: Bosshard G, Nilstun T, Bilsen J, Norup M, Miccinesi G, Delden JJM van, Faisst K, Heide A van der. Forgoing Treatment at the End of Life in Six European Countries. Arch Intern Med 2005;165: Delden JJM van. The unfeasibility of requests for euthanasia in advance directives. J Med Ethics 2004; 30: Kite S, Wilkinson S. Beyond futility: to what extent is the concept of futility useful in clinical decision-making about CPR? Lancet Oncol 2002;3: Stappenplan: Hoofdstuk 2 uit: Bolt I, Verweij M, Delden JJM van. Ethiek in Praktijk. Assen: Van Gorcum, Naslag Beauchamp T, Childress JF. Principles of Biomedical ethics. 6th ed. New York: Oxford University Press, Bolt I, Verweij M, Delden JJM van. Ethiek in Praktijk. Assen: Van Gorcum, Have H ten, Leeuwen E van, Meulen R ter. Medische ethiek. 3e druk. Bohn, Satfleu, Van Loghum, Websites Website van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, met o.a. informatie over de meldingsprocedure en de benodigde formulieren. Via de Website van de KNMG zijn verschillende documenten te downloaden, o.a.: Kennisdocument levenseinde. Literatuurstudie: begrippen en zorgvuldigheidseisen rond het levenseinde. Auteur: mr. dr. J. Legemaate. 11

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Advance Care Planning toepassen in de ouderenzorg. Prof dr J.J.M. van Delden Julius Centrum, afd medical humanities UMC Utrecht

Advance Care Planning toepassen in de ouderenzorg. Prof dr J.J.M. van Delden Julius Centrum, afd medical humanities UMC Utrecht Advance Care Planning toepassen in de ouderenzorg Prof dr J.J.M. van Delden Julius Centrum, afd medical humanities UMC Utrecht Advance Care Planning a voluntary formalized process of discussion and review

Nadere informatie

Literatuurlijst Scriptie

Literatuurlijst Scriptie Literatuurlijst Scriptie Admiraal P, Griffiths J. Sterven aan pijnbestrijding. Medisch Contact 2001; 56: 463-466 Biesaart MCIH. De schriftelijke wilsverklaring. In: Legemaate J, Dillmann RJM (red.). Levensbeëindigend

Nadere informatie

REGELGEVING EN ETHIEK IN DE MEDISCHE PRAKTIJK

REGELGEVING EN ETHIEK IN DE MEDISCHE PRAKTIJK REGELGEVING EN ETHIEK IN DE MEDISCHE PRAKTIJK Medische fouten, incidenten en meldingsplicht voor specialisten en AIOS Vrijdag 8 juni 2012 Toelichting PAO Heyendael organiseert op 8 juni 2012 de cursus

Nadere informatie

Euthanasie en dementie. Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht

Euthanasie en dementie. Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht Euthanasie en dementie Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht Verschillende situaties Vroege vorm: Patiënt weet dat hij dement wordt (is?) Maar is nog wilsbekwaam Lijdt aan vooruitzicht verder

Nadere informatie

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2011, nr. 6

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2011, nr. 6 Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2011, nr. 6 SCEN v&v: telefonisch advies bij euthanasie SCEN v&v biedt verpleegkundigen en verzorgenden

Nadere informatie

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener?

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Parkinsonnet jaarcongres 2013 Y.G. van Ingen, specialist ouderengeneeskunde Leerdoelen Wat is euthanasie

Nadere informatie

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Moreel Beraad Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Wat is goed handelen? Wat en wie bepaalt dat? Ethiek Het systematisch nadenken over normen en waarden die in handelings- en beslissituaties

Nadere informatie

COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN

COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN Bijlage 9 ETHIEK IN RICHTLIJNEN bij Arbeid en Gezondheid (EiR-A) COMMUNICATIE-EN IMPLEMEMENTATIEPLAN Versie INHOUD 1 Inleiding 2 Contextanalyse 2.1 Situatie en omgeving 2.2 De actoren 2.3 Het product 3

Nadere informatie

Ouders centraal: (er)ken mij en mijn kind

Ouders centraal: (er)ken mij en mijn kind deelnemersinformatie Ouders centraal: (er)ken mij en mijn kind Joke van der Meer Petri Embregts Lex Hendriks Colofon Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking Joke van der Meer (docent

Nadere informatie

Palliative care in an aging society Palliatieve zorg in een ouder wordende samenleving. 3rd Amsterdam Symposium on Palliative Care

Palliative care in an aging society Palliatieve zorg in een ouder wordende samenleving. 3rd Amsterdam Symposium on Palliative Care 3rd Amsterdam Symposium on Palliative Care Palliative care in an aging society Palliatieve zorg in een ouder wordende samenleving Dinsdag 8 oktober 2013 Auditorium Vrije Universiteit Amsterdam Palliative

Nadere informatie

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU Locatie: Woensdag 12 t/m vrijdag 14 november 2014 Toelichting De Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA) organiseert in samenwerking met

Nadere informatie

Robert Meijburg, VSggz & opleider Parnassia Groep

Robert Meijburg, VSggz & opleider Parnassia Groep Robert Meijburg, VSggz & opleider Parnassia Groep (potentiele) belangenverstrengeling Geen Voor deze bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Nee Sponsoring/ onderzoeksgeld Honorarium Aandeelhouder

Nadere informatie

Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu

Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu Werken aan Professioneel gedrag via Waardenweb.nl een interactief onderwijsinstrument voor de student van nu HGZO Congres 2011 25 maart Bernadette Snijders Blok en Sanne van Roosmalen Afdeling Huisartsgeneeskunde

Nadere informatie

Peilstation Intensief Melden

Peilstation Intensief Melden Peilstation Intensief Melden Nederlands Centrum voor Beroepsziekten AMC Presentatie casus beroepsziekte en Capita Selecta 5 e PIM workshop, najaar 2013 Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, AMC/Coronel

Nadere informatie

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Situering Beslissingen rond het levenseinde Zeer vaak: Niet meer starten van (al dan niet medisch

Nadere informatie

Coaching en coachend leiderschap

Coaching en coachend leiderschap S.E. Booij Consultancy Coaching en coachend leiderschap voor leidinggevenden in de zorg in samenwerking met drs Joep Choy prof dr Jan Moen prof dr Willem van der Does Burgemeester Ketelaarstraat 29 2361

Nadere informatie

1. Inleiding. Pagina 1

1. Inleiding. Pagina 1 Pagina 1 1. Inleiding Nederland is een van de weinige landen met een euthanasiewet. Alleen in België en Luxemburg is euthanasie net als bij ons in een wet geregeld. Veel mensen hebben een mening over euthanasie.

Nadere informatie

Euthanasie en andere medische beslissingen aan het levenseinde (MBL) vóór en na euthanasiewet in België. Betrokkenheid van verpleegkundigen

Euthanasie en andere medische beslissingen aan het levenseinde (MBL) vóór en na euthanasiewet in België. Betrokkenheid van verpleegkundigen Euthanasie en andere medische beslissingen aan het levenseinde (MBL) vóór en na euthanasiewet in België Betrokkenheid van verpleegkundigen Prof Dr. Johan Bilsen 1,2 1 Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidszorg,

Nadere informatie

Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh. 15 januari Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg

Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh. 15 januari Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh 15 januari 2013 Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg Reis naar het ongerijmde Ignatieff: reis naar het ongerijmde Mysterieuze ziekte:

Nadere informatie

Cochrane Netherlands. Cursus Evidence-Based Practice voor zorgprofessionals

Cochrane Netherlands. Cursus Evidence-Based Practice voor zorgprofessionals Cochrane Netherlands Cursus Evidence-Based Practice voor zorgprofessionals Utrecht, 6 en 7 oktober 2016 Achtergrond Iedere zorgprofessional neemt gedurende een werkdag continu beslissingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda

Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda Evaluatie thema avond Help! Ik wil een spuitje! d.d. 11 maart 2014, Kenniscentrum Amphia Ziekenhuis, locatie Molengracht Breda Aantal aanwezige personen 190 Aantal ingevulde formulieren 170 (wijk)verpleegkundige

Nadere informatie

3-daagse Masterclass Zorg ICT: EPD en ehealth toepassingen in de zorg

3-daagse Masterclass Zorg ICT: EPD en ehealth toepassingen in de zorg 3-daagse Masterclass Zorg ICT: EPD en ehealth toepassingen in de zorg 12 maart, 9 april en 7 mei 2014 Locatie: Broederplein 39, 3703 CD Zeist Nascholing voor professionals in de gezondheidszorg Georganiseerd

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Dorothea Touwen & Ellie van der Burg 11 december 2012

Dorothea Touwen & Ellie van der Burg 11 december 2012 Een goed gesprek over de dood Voltooid leven-problematiek Dorothea Touwen & Ellie van der Burg 11 december 2012 Punten ter bespreking Voltooid leven wat is dat eigenlijk? Plaatsbepaling in het euthanasie

Nadere informatie

Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Regio Utrecht

Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Regio Utrecht Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Regio Utrecht Module Wet- en Regelgeving 2015 WET- EN REGELGEVING Documentkenmerken COIG Moduleboek COIG: Wet- en Regelgeving Datum: Dinsdag 24 maart 2015 Auteur

Nadere informatie

PAO-H NASCHOLING VOOR HUISARTSEN

PAO-H NASCHOLING VOOR HUISARTSEN UTRECHT PAO-H NASCHOLING VOOR HUISARTSEN GEACCREDITEERD Maag Darm Lever Vrijdag 13 februari 2015 Broederplein in Zeist Maag, Darm, Lever: groot en klein leed Inleiding Hoe staat het nu met het bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

Cursus Evidence-Based Practice voor zorgprofessionals. Utrecht, 14 en 15 oktober 2015. Cochrane

Cursus Evidence-Based Practice voor zorgprofessionals. Utrecht, 14 en 15 oktober 2015. Cochrane Cursus Evidence-Based Practice voor zorgprofessionals Utrecht, 14 en 15 oktober 2015 Cochrane Achtergrond Iedere zorgprofessional neemt gedurende een werkdag continu beslissingen, bijvoorbeeld over welke

Nadere informatie

JAARCONGRES HARTVAATHAG 2015

JAARCONGRES HARTVAATHAG 2015 HartVaatHAG 2015 voor alle huisartsen JAARCONGRES HARTVAATHAG 2015 HVZ update met een blik in de toekomst Vrijdag 25 september 2015 Jaarbeurs Utrecht Bestemd voor Huisartsen (i.o.) en kaderhuisartsen.

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29740 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Booij, Suzanne José Title: Wishes for the end of life in Huntington's Disease.

Nadere informatie

Patiënt Educatie Programma Parkinson Nijmegen (PEPP) Een oppepper voor patiënt én partner (naasten)

Patiënt Educatie Programma Parkinson Nijmegen (PEPP) Een oppepper voor patiënt én partner (naasten) Patiënt Educatie Programma Parkinson Nijmegen (PEPP) Een oppepper voor patiënt én partner (naasten) Voor wie is deze informatie bedoeld? Het hebben van de ziekte van Parkinson of atypische parkinsonisme

Nadere informatie

Levenseinde juridisch beschouwd

Levenseinde juridisch beschouwd Levenseinde juridisch beschouwd P.J.M. (Peter) Ros, advocaat Witte Paal 333b, Schagen Ros Ploeger advocaten Schagen 2015 www.advocatenschagen.nl Euthanasie opzettelijk leven van ander op diens uitdrukkelijk

Nadere informatie

Inleiding. Vinken en vonken in Vroegtijdige zorgplanning. Doel van de bijeenkomst: Casuïstiek Achtergronden Literatuur

Inleiding. Vinken en vonken in Vroegtijdige zorgplanning. Doel van de bijeenkomst: Casuïstiek Achtergronden Literatuur Vinken en vonken in Vroegtijdige zorgplanning Rens Henquet, Kaderarts ouderengeneeskunde Mirjam Broes, Kaderarts palliatieve zorg Inleiding Doel van de bijeenkomst: Casuïstiek Achtergronden Literatuur

Nadere informatie

Wat zou jij willen? Voor je dierbaren? Voor jezelf?

Wat zou jij willen? Voor je dierbaren? Voor jezelf? 21 juni 2016 Franca Horstink; Specialist Ouderen Geneeskunde, SCEN arts Laetitia Schillemans;Gespecialiseerd verpleegkundige oncologie en palliatieve zorg Beide Consulent; Palliatie Team Midden Nederland

Nadere informatie

Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover

Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover Workshops VNVA in het kader van het NVR project 154 Doorbreek huiselijk geweld; Praat erover Doelgroep: huisartsen en overige belangstellenden Methode: interactieve workshops Ontwikkeling workshops: Radboud

Nadere informatie

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Omgaan met (on)macht in de acute intensieve zorg Leren van ervaringen Donderdag 14 oktober 2010 te Nijmegen Inleiding Iedere hulpverlener ervaart

Nadere informatie

en indexen Schrijfopdracht Ethiek m.b.t. de stelling:

en indexen Schrijfopdracht Ethiek m.b.t. de stelling: en indexen Schrijfopdracht Ethiek m.b.t. de stelling: Een patiënte die in de war is, bijv. door dementie, die haar medicijnen weigert, mag je ongemerkt haar medicatie mengen door haar eten. Tamara Blokland

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag

TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU. Locatie: Sophia Revalidatie, Den Haag TWEEDEJAARS COMPLEXE COMMUNICATIE OP SPREEKKAMERNIVEAU Locatie: 2-3 - 4 november 2016 Toelichting De Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA) organiseert in samenwerking met PAO Heyendael van

Nadere informatie

Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen

Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen Prudentiareeks Redactie Martien Pijnenburg Marius Nuy met bijdragen van Theo Beemer Bert Gordijn & Frank Kortmann Henk

Nadere informatie

Is de nieuwe eed wel modern genoeg?

Is de nieuwe eed wel modern genoeg? s. j. m at t h i j s e n Is de nieuwe eed wel modern genoeg? Inleiding Het Nederlands Artsenverbond juicht het initiatief, dat de Commissie Herziening Artseneed heeft genomen om de formulering van de artseneed

Nadere informatie

Klinische Ethiek op de IC

Klinische Ethiek op de IC congres Klinische Ethiek op de IC 26 november 2010 - Jaarbeurs Utrecht Bestemd voor IC-verpleegkundigen, fellows (artsen) intensive care, arts- assistenten en intensivisten. Wat zijn de lange-termijn gevolgen

Nadere informatie

URODYNAMICA DAGEN donderdag 2 en vrijdag 3 februari 2017

URODYNAMICA DAGEN donderdag 2 en vrijdag 3 februari 2017 URODYNAMICA DAGEN donderdag 2 en vrijdag 3 februari 2017 Toelichting PAO Heyendael organiseert op donderdag 2 en vrijdag 3 februari 2017 in samenwerking met de Unit voor Functionele Urologie van het Radboudumc

Nadere informatie

KNMG opleiding SCEN-arts

KNMG opleiding SCEN-arts KNMG opleiding SCEN-arts Organisatie/Auteur: KNMG, SCEN, januari 2013 1 1 Inleiding Het bureau van de KNMG heeft voor artsen die zich willen professionaliseren in het verlenen van steun en het uitvoeren

Nadere informatie

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden L.Paulides, huisarts S.Vollenberg, maatschappelijk werk JBZ T.Smilde, Internist oncoloog Margot Verkuylen, specialist ouderengnk voorzitter 07 November

Nadere informatie

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven.

Wat deze uitgangspunten betekenen voor behandeling en verzorging in de laatste levensfase, wordt in het navolgende omschreven. Medisch Beleid Medisch ethisch beleid De waardigheid van de mens en de kwaliteit van leven staan centraal in de zorg van De Blije Borgh. Zo ook in de zorg tijdens de laatste levensfase van onze bewoners

Nadere informatie

Opleidingscentrum UMC Utrecht A.A. Hijmans van den Bergh gebouw

Opleidingscentrum UMC Utrecht A.A. Hijmans van den Bergh gebouw Bij- en nascholingen Palliatieve zorg voor verpleegkundigen Tineke Aantjes Senior opleider/ adviseur Opleidingscentrum UMC Utrecht Opleidingscentrum UMC Utrecht A.A. Hijmans van den Bergh gebouw BijBij-en

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Ethiek

Palliatieve zorg: Ethiek Palliatieve zorg: Ethiek Hogeschool van Amsterdam Naam: Lauri Linn Konter Studentnr: 500642432 Klas: Lv12-2E2 Jaar: 2012-2013 Docent: P. Vleugels Inhoudsopgave Inleiding Blz: 3 Omschrijving praktijksituatie

Nadere informatie

IN DE GEZONDHEIDSZORG

IN DE GEZONDHEIDSZORG BASISBOEK ETHIEK & RECHT IN DE GEZONDHEIDSZORG JOHAN LEGEMAATE & GUY WIDDERSHOVEN [ REDACTIE] B O OM Inhoud Voorwoord 11 1 Een inleiding over de ethiek Guy Widdershoven 1.1 Inleiding 15 1.2 Betekenis van

Nadere informatie

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen Vragenlijst KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen 2 Inleiding op de vragenlijst Deze vragenlijst is onderdeel van een onderzoek naar medische beslissingen

Nadere informatie

Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Regio Utrecht

Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Regio Utrecht Catharijne Onderwijs Interne Geneeskunde Regio Utrecht Module Wet- en Regelgeving 2017 WET- EN REGELGEVING Documentkenmerken COIG Moduleboek COIG: Wet- en Regelgeving Datum: Dinsdag 6 juni 2017 Docenten

Nadere informatie

ETHIEK TAKE HOME TOETS

ETHIEK TAKE HOME TOETS ETHIEK TAKE HOME TOETS Naam: Danissa Loocks Studentennummer: 500621916 Groep: LV12-2F1 Datum: 18 Januari 2013 Blok naam: 2.2 Naam opleiding : HBO- V Hoge School van Amsterdam Naam docent: Paul Vleugels

Nadere informatie

OPLEIDING VOOR PALLIATIEF REFERENTEN WOONZORGCENTRA

OPLEIDING VOOR PALLIATIEF REFERENTEN WOONZORGCENTRA OPLEIDING VOOR PALLIATIEF REFERENTEN WOONZORGCENTRA Regio Vlaams-Brabant November 2016 - Juni 2017 Forum Palliatieve Zorg/Panal foto uit film Twilight of a life van Sylvain Biegeleisen Het Forum Palliatieve

Nadere informatie

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 De terminale patiënt: Inleiding Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 Medische beslissingen bij levenseinde Type of deaths 1998 % of all death 2001 Intention

Nadere informatie

Dermatologie in de huisartsenpraktijk: nascholing voor huisartsen

Dermatologie in de huisartsenpraktijk: nascholing voor huisartsen Dermatologie in de huisartsenpraktijk: nascholing voor huisartsen Volledig praktijkgericht Regionale avondcursus op 15 locaties in Nederland Mei en juni 2010, 18.30-22.00 uur Interactieve nascholing met

Nadere informatie

Cursus DSM IV (5) en Psychopathologie

Cursus DSM IV (5) en Psychopathologie Cursus DSM IV (5) en Psychopathologie Geaccrediteerd door de VVH De Academie voor Haptonomie, ITH en Synergos bieden gezamenlijk de cursus DSM IV/Psychopathologie aan. Bijzonder aan dit aanbod is allereerst

Nadere informatie

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur Ruimte en grenzen bij euthanasie Eric van Wijlick beleidsadviseur Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (1) Hoofdstuk II Zorgvuldigheidseisen Artikel 2 1. De zorgvuldigheidseisen,

Nadere informatie

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek.

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek. Samenvatting 204 De ethische grondslag om patiënten te betrekken bij beslissingen over de medische behandelingen aan hun levenseinde wordt in Europa in toenemende mate erkend, net als de voordelen van

Nadere informatie

3 daagse cursus: Train de Trainer Morele Dilemma s

3 daagse cursus: Train de Trainer Morele Dilemma s 3 daagse cursus: Train de Trainer Morele Dilemma s Wat? EtiQs en Nyenrode Business Universiteit organiseren een train de trainer - training voor belangstellenden. Het doel van de train-de-trainer is dat

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Geschiedenis commissies medische ethiek. Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen

Geschiedenis commissies medische ethiek. Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen Geschiedenis commissies medische ethiek Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen Medisch-technologische vooruitgang Economische impact van gezondheidszorg Integriteit en waardigheid van

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Personal information. Diploma s. Languages. Internships. Working experience. Christophe Lemmens

Curriculum Vitae. Personal information. Diploma s. Languages. Internships. Working experience. Christophe Lemmens Curriculum Vitae Personal information Name: Address: Christophe Lemmens Spoorweglei 31a 2520 Emblem Belgium Birth date: 10 August 1984 Telephone: 3232655822 Mobile phone: 32498632025 E-mail: Christophe.Lemmens@ua.ac.be

Nadere informatie

Workshop: Lokaal opleidingsplan

Workshop: Lokaal opleidingsplan Workshop: Lokaal opleidingsplan 9 oktober 2009 Dr. Paetrick M. Netten, internist opleider Prof. Dr. Rijk. O.B. Gans, internist opleider en voorzitter van de werkgroep modernisering CCMS Workshop: Lokaal

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING Schriftelijke wilsverklaringen in de dementiezorg perspectieven van mensen met de ziekte van Alzheimer, specialisten ouderengeneeskunde en familieleden 152 SAMENVATTING In dit proefschrift wordt verslag

Nadere informatie

Patiëntinformatie TES

Patiëntinformatie TES Patiëntinformatie TES Datum: 6 november 2013 Onderwerp: Proefpersoneninformatie Geachte heer / mevrouw, U bent gevraagd om mee te doen aan een onderzoek naar de behoefte aan ondersteuning bij zorgen over

Nadere informatie

De eindsprint als keuze

De eindsprint als keuze De eindsprint als keuze Erica van Maanen en Classien Rebergen beiden huisarts/kaderarts palliatieve zorg/scen-arts Lovah-congres 2016 Stelling 1: Als een patiënt kiest voor overlijden dan is euthanasie

Nadere informatie

MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK. Vaardigheidstraining

MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK. Vaardigheidstraining MANAGEN VAN CONFLICTEN OP DE WERKPLEK Vaardigheidstraining Managen van conflicten op de werkvloer Introductie Conflicten hebben zowel belemmerende als kansrijke aspecten. Naast pijn, verwarring en onzekerheid

Nadere informatie

Job Aid: Hoe kun je een responsiecollege vormgeven?

Job Aid: Hoe kun je een responsiecollege vormgeven? Job Aid: Hoe kun je een responsiecollege vormgeven? Doel van een responsie college Het is een plenaire bijeenkomst (PB) waar studenten vragen over de leerstof kunnen stellen. Zij moeten zich hiervoor altijd

Nadere informatie

De patiënt als partner in zorg. Prof.dr. Anne Stiggelbout Afdeling Medische Besliskunde LUMC Kwaliteitsinstituut

De patiënt als partner in zorg. Prof.dr. Anne Stiggelbout Afdeling Medische Besliskunde LUMC Kwaliteitsinstituut De patiënt als partner in zorg Prof.dr. Anne Stiggelbout Afdeling Medische Besliskunde LUMC Kwaliteitsinstituut Doel: verhogen patiëntgerichtheid zorg Vraaggestuurde zorg, vanuit het patiëntenperspectief,

Nadere informatie

Centrum voor Thuisbeademing Maastricht

Centrum voor Thuisbeademing Maastricht Cursus Zorgvaardigheden Centrum voor Thuisbeademing Maastricht Cursusinformatie Inhoud van de scholing Voorbereidingsopdracht Programma van de scholing Thuistoets Praktijkleeropdrachten Certificaat Verrijkingsliteratuur

Nadere informatie

POST-HBO OPLEIDING. Forensische psychiatrie. mensenkennis

POST-HBO OPLEIDING. Forensische psychiatrie. mensenkennis POST-HBO OPLEIDING Forensische psychiatrie mensenkennis Post-hbo opleiding forensische psychiatrie Initiatief De post-hbo opleiding is een initiatief van de: Dr. Henri van der Hoeven Stichting (Forum Educatief),

Nadere informatie

Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002. Prof dr Luc Deliens

Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002. Prof dr Luc Deliens Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002 Prof dr Luc Deliens Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde Acknowledgement VUB-UGent Onderzoeksgroep Zorg rond

Nadere informatie

Revalidatie bij gewrichtsziekten

Revalidatie bij gewrichtsziekten Revalidatie bij gewrichtsziekten Locatie: Reade, Amsterdam Donderdag 14 februari 2013 Toelichting De Nederlandse Vereniging voor Revalidatie Artsen (VRA) organiseert in samenwerking met PAO Heyendael op

Nadere informatie

Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik

Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik Georganiseerd door NVvP Afdeling Ouderenpsychiatrie

Nadere informatie

Inventarisatie van het onderwijs in gedeelde besluitvorming in de opleidingen

Inventarisatie van het onderwijs in gedeelde besluitvorming in de opleidingen UMC UTRECHT Inventarisatie van het onderwijs in gedeelde besluitvorming in de opleidingen 1. Huisartsgeneeskunde 2. Arts voor verstandelijk gehandicapten 3. Specialisten ouderen geneeskunde Sanders-van

Nadere informatie

Geen keurslijf, maar ruimte voor eigen keuzes. 2e Cardiovasculair Risicomanagement Congres. De nieuwe multidisciplinaire richtlijn

Geen keurslijf, maar ruimte voor eigen keuzes. 2e Cardiovasculair Risicomanagement Congres. De nieuwe multidisciplinaire richtlijn 2e Cardiovasculair Risicomanagement Congres De nieuwe multidisciplinaire richtlijn Woensdag 20 juni 2012, ReeHorst te Ede Geen keurslijf, maar ruimte voor eigen keuzes Platform Uitnodiging Geachte collega,

Nadere informatie

Welke rol speelt een oordeel omtrent de kwaliteit van leven bij medische beslissingen van de arts bij wilsonbekwame patiënten?

Welke rol speelt een oordeel omtrent de kwaliteit van leven bij medische beslissingen van de arts bij wilsonbekwame patiënten? Welke rol speelt een oordeel omtrent de kwaliteit van leven bij medische beslissingen van de arts bij wilsonbekwame patiënten? Heleen van Amerongen s1133349 prof. dr. A.M.M. Kinneging 23 mei 2014 25 pagina

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs?

Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs? Confrontatie met ziekte en dood, wat doe je ermee in het onderwijs? Frans Grosfeld, psycholoog cursusleider Afdeling Klinisch Vaardigheidsonderwijs, UMC Utrecht Frans Grosfeld trainingsacteur Henriette

Nadere informatie

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies 22 en 23 Maart 2016 Bestemd voor personen die in het kader van de Cochrane Collaboration een systematische review over interventies gaan

Nadere informatie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Workshop Paul Vogelaar, verpleegkundig expert palliatieve zorg en pijn Lux Nova, palliatieve zorg & training 2 Work-shoppen 3 Dementie Combinatie

Nadere informatie

STI CHTING TER BEVORDERING VAN KLINISCH ONDERZOEK IN DE PSYCHIATRIE STICHTING B.K.O.P. B.K.O.P. XXVIII,ste CORSENDONKCURSUS KLINISCH

STI CHTING TER BEVORDERING VAN KLINISCH ONDERZOEK IN DE PSYCHIATRIE STICHTING B.K.O.P. B.K.O.P. XXVIII,ste CORSENDONKCURSUS KLINISCH STI CHTING TER BEVORDERING VAN KLINISCH ONDERZOEK IN DE PSYCHIATRIE STICHTING B.K.O.P. B.K.O.P. XXVIII,ste CORSENDONKCURSUS KLINISCH ONDERZOEK IN DE PSYCHIATRIE 20 JANUARI 25 JANUARI 2013 PRIORIJ CORSENDONK

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Programma van toetsing Versie 1.1 Con Amore B.V. Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we een nieuw programma van toetsing ontworpen. We zijn afgestapt van

Nadere informatie

Cursushandleiding. Tja, wat zal ik zeggen, met cliënten in gesprek over spiritualiteit

Cursushandleiding. Tja, wat zal ik zeggen, met cliënten in gesprek over spiritualiteit Cursushandleiding Tja, wat zal ik zeggen, met cliënten in gesprek over spiritualiteit N.a.v. het gelijknamige boek van Elizabeth Johnston Taylor, in het Nederlands hertaald onder redactie van Peterjan

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Guy Hannes Coördinator PNAT

Guy Hannes Coördinator PNAT Dementie : palliatieve benadering? Guy Hannes Coördinator PNAT Palliatieve zorg = van alle tijden Een waardig afscheid, omringd door geliefden Voedingsbodem vooruitgang van de geneeskunde : we leven langer.

Nadere informatie

Prof. dr. Jacqueline de Graaf, internist 1992 gepromoveerd - vasculaire geneeskunde 1997 Internist Radboudumc 2007 nu opleider interne geneeskunde

Prof. dr. Jacqueline de Graaf, internist 1992 gepromoveerd - vasculaire geneeskunde 1997 Internist Radboudumc 2007 nu opleider interne geneeskunde Prof. dr. Jacqueline de Graaf, internist 1992 gepromoveerd - vasculaire geneeskunde 1997 Internist Radboudumc 2007 nu opleider interne geneeskunde 2011 Hoogleraar Interne geneeskunde 2013 Opleidingsdirecteur

Nadere informatie

Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden

Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden Persoonlijk leiderschap en trainersvakmanschap Zoek je een gedegen opleiding

Nadere informatie

Stilstaan bij morele dilemma s. Prof. Dr. Guy Widdershoven Afdeling Metamedica

Stilstaan bij morele dilemma s. Prof. Dr. Guy Widdershoven Afdeling Metamedica Stilstaan bij morele dilemma s Prof. Dr. Guy Widdershoven Afdeling Metamedica Outline Wat is een dilemma? Vormen van ethiekondersteuning Wat is moreel beraad? Een voorbeeld uit de praktijk Reflectie in

Nadere informatie

RATIONELE FARMACOTHERAPIE VOOR OUDEREN. als je door de pillen de patiënt niet meer ziet

RATIONELE FARMACOTHERAPIE VOOR OUDEREN. als je door de pillen de patiënt niet meer ziet RATIONELE FARMACOTHERAPIE VOOR OUDEREN als je door de pillen de patiënt niet meer ziet 14 maart 2013 Toelichting PAO Heyendael organiseert in samenwerking met specialisten ouderengeneeskunde, huisartsen,

Nadere informatie

Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult. Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven

Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult. Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven Medische ethiek van theorie naar praktijk Eerste semester Modellen en methoden in medische ethiek

Nadere informatie

De hartspecialist, dat bent u toch ook?!

De hartspecialist, dat bent u toch ook?! De hartspecialist, dat bent u toch ook?! Bijscholing De hartspecialist, dat bent u toch ook? Dinsdag 10 september 2013 De hartspecialist, dat bent u toch ook? Dinsdag 10 september 2013 Zonder dat u zich

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht

Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht Disclosure belangen spreker Wat maakt lijden ondraaglijk? Tjipke D. Ypma & Herman L Hoekstra SCEN-Drenthe KNMG SCEN 23 april 2015 Utrecht (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2

Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2 Dit artikel is met toestemming van de redactie overgenomen uit TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 2012, nr. 2 Nog steeds veel behoefte aan extra scholing levenseindezorg In 2002 is het landelijke Panel

Nadere informatie

Confrontatie met ziekte en dood: opzet en ervaringen met een onderwijsvorm in het UMCU

Confrontatie met ziekte en dood: opzet en ervaringen met een onderwijsvorm in het UMCU Confrontatie met ziekte en dood: opzet en ervaringen met een onderwijsvorm in het UMCU Frans Grosfeld, psycholoog cursusleider Afdeling Klinisch Vaardigheidsonderwijs, UMC Utrecht Frans Grosfeld trainingsacteur

Nadere informatie

Masterclass Zorgmanagement voor Specialisten in Opleiding

Masterclass Zorgmanagement voor Specialisten in Opleiding Masterclass Zorgmanagement voor Specialisten in Opleiding Hoe ga ik om met de ziekenhuisorganisatie? Nascholing voor professionals in de gezondheidszorg Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en

Nadere informatie

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Klinisch redeneren doen we in feite al heel lang. VUmc Amstel Academie heeft hiervoor een systematiek ontwikkeld, klinisch redeneren in 6 stappen, om gedetailleerd

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we ons programma van toetsing ontworpen. Het programma van toetsing is gevarieerd en bevat naast kennistoetsen en beoordelingen

Nadere informatie