PLANETAIRE GRENZEN Over de limiet?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PLANETAIRE GRENZEN Over de limiet?"

Transcriptie

1 PLANETAIRE GRENZEN Over de limiet? Steeds meer experts menen dat de aarde tegen haar grenzen aanloopt. Het klinkt logisch en vooruitstrevend, maar hun ideeën liggen onder vuur. Als samenleving hebben we allerlei mechanismen om met verandering om te gaan. Marco Visscher D e persconferentie was nog maar een halve minuut bezig of Johan Rockström had al aangegeven dat we heel goed in staat zijn om de aarde te ontwrichten. Hij stond niet alleen met die opvatting. Als gast op het World Economic Forum, begin dit jaar in het Zwitserse Davos, sprak de Zweedse duurzaamheidsexpert zich uit als vertegenwoordiger van de mondiale gemeenschap van aardwetenschappen, die kan buigen op een enorme hoeveelheid van empirische bewijzen dat de mensheid een kracht is voor mondiale verandering. Het was een drukke week voor Rockström. Een paar dagen voordien had hij in het wetenschapsblad Science een update gegeven van het door hem geleide onderzoek naar de overbelasting van de aarde. Immers, we hebben bossen gekapt, land kaalgebrand en omgeploegd, rivieren ingedamd, complete diersoorten de eeuwige dood ingejaagd, de bodem en rivieren vervuild en het klimaat veranderd. Trots vertelde Rockström aan zijn gehoor in Davos dat de publieke interesse in zijn werk om te bepalen tot hoever je kan gaan voor het verkeerd afloopt zo groot was, dat het vakblad had besloten de betaalmuur op de website tijdelijk op te heffen om zoveel mogelijk mensen toegang te bieden tot deze studie. In 2009 werd planetaire grenzen een buzzwoord. Met 28 coauteurs, onder wie meteoroloog en Nobelprijswinnaar Paul Crutzen en natuurkundige James Hansen, stelde Rockström toen een lijst op van negen grenzen aan ontwikkelingen die de natuur onder druk zetten. De lijst ver- Welvarende landen (links) zijn beter bestand tegen calamiteiten dan ontwikkelingslanden (rechts). Er vallen minder doden en er is minder materiële schade bij een vergelijkbare natuurramp. 30 Eos

2 wees onder meer naar de hoeveelheid CO 2 in de atmosfeer, de verzuring van de oceanen en het verlies van biodiversiteit. Zolang we binnen de door hen gestelde grenzen blijven, zitten we veilig, stelden de auteurs op basis van de meest geaccepteerde studies in hun vakgebied. En als we ze overschrijden dat was bij drie (inmiddels vier) van de negen al gebeurd en bij een paar andere zitten we er dicht tegenaan dan zou dat voor de mensheid rampzalige gevolgen kunnen hebben. Direct werd het concept een mijlpaal in de milieubeweging. Het politieke succes was ongekend. Secretaris-generaal Ban Ki-moon van de Verenigde Naties sprak in zijn toekomstvisie over het respecteren van planetaire grenzen bij het bestrijden van armoede. De Europese Commissie schreef een rapport waarin ze stelde dat voorzichtigheid is geboden bij voedselproductie en grondstofgebruik, om de planetaire grenzen niet te overschrijden. De UNEP, het milieuprogramma van de VN, heeft het concept omarmd. Succesrecept Marten Scheffer, hoogleraar ecologie en waterkwaliteit aan Wageningen UR en coauteur van het oorspronkelijke rapport dat in Nature verscheen, heeft wel een verklaring voor de populariteit. Het rapport presenteert een grotere manier van denken, een oproep om de dingen in hun geheel te bekijken, zegt hij. Ook meent Scheffer dat de positieve toon aanslaat. Centraal staat de vraag binnen welke grenzen de mensheid kan floreren. Dat is wat anders dan met het vingertje te wijzen naar wat er verkeerd gaat. En een andere De biodiversiteit neemt al lang af, maar ons welzijn blijft toenemen factor is Rockström zelf. Niet veel mensen zijn in staat om een brug te slaan tussen wetenschap, beleid en een breder publiek, vindt Scheffer, maar Johan is er super-goed in. Tijdens presentaties vertelt Rockström over de toenemende druk op de aarde. Volgens hem gaat die leiden tot onverwachte consequenties. Tot dusver heeft de veerkracht van de aarde in ons voordeel gewerkt, sprak Rockström eens tijdens een congres in Rotterdam op uitnodiging van oliemaatschappij Shell. Maar, vervolgde hij, de druk kan leiden tot kantelpunten, die abrupt en onomkeerbaar zijn. Haar veerkracht werkt niet langer. Rockström spreekt van een gevarenzone met een hoge waarschijnlijkheid van kantelpunten, met mogelijk catastrofale gevolgen voor het menselijk welzijn, dat volgens hem is gebouwd op de stabiliteit van onze planeet. Op veel plekken kan de Zweedse directeur van het Stockholm Resilience Centre rekenen op instemming. Zo werd hij in Davos geflankeerd door de plaatsvervangend secretarisgeneraal van de Verenigde Naties ( enorm belangrijk waarschuwingssignaal ), de topman van telefoonfabrikant Ericsson ( erg belangrijk werk ) en de directeur van het World Eos 31

3 verlies van natuurgebieden verlies van biodiversiteit diversiteit De negen planetaire grenzen volgens Rockström. diversiteit functionele genetische zoetwatergebruik stikstof en fosfor in water en lucht klimaatverandering verzuring oceaan uitstoot chemische van stoffen Wildlife Fund ( de wetenschap is duidelijk: ontwikkeling ten koste van het milieu kan niet langer doorgaan ). Onder vuur Maar buiten de spotlights ligt Rockström onder vuur. Zelf zegt hij graag dat het wetenschappelijk bewijs voor de planetaire grenzen onomstotelijk is, maar de academische wereld denkt daar anders over. Een voorbeeld. Het belang van biodiversiteit wordt alom erkend. Maar: is het terecht dat Rockström in zijn rapport stelt dat een afnemende biodiversiteit zal leiden tot een afname van menselijk welzijn? Het klinkt aannemelijk, maar de soortenrijkdom neemt al lange tijd af, terwijl studies aantonen dat allerlei aspecten van het menselijk welzijn (gezondheid, inkomen, kwaliteit van leven, onderwijsniveau) overal toenemen. Kennelijk redden we ons ook wel zonder de trompetkraanvogel of madagaskarplatstaartschildpad. Waar is het bewijs? de ozonlaag uitstoot aerosolen Watergebruik beperken in het ene land lost de waterschaarste in een ander land niet op aantasting van Bovendien: wellicht zijn er betere bijdragen denkbaar dan het vaststellen van een planetaire grens. Neem het wereldwijde zoetwatergebruik. Onze consumptie daarvan is enorm hoog, en overschrijdt bijna een kritische grens. Dat is een serieuze uitdaging. Het werk van Rockström impliceert dat er op een bepaalde manier een limiet moet komen aan de hoeveelheid schoon drinkwater. Maar veel aannemelijker is het dat we in de komende tien tot twintig jaar door technologische ontwikkelingen van zout water zoet water zullen kunnen maken. Hoe bruikbaar is het concept van planetaire grenzen? Kloppen de vooronderstellingen eigenlijk wel? Heeft de samenleving niet allerlei manieren om met verandering om te gaan? Het idee van Rockström lijkt te suggereren dat we allerlei begrenzingen aan de vooruitgang in de wereld moeten accepteren. Is dat wel zo n progressief wereldbeeld? Is het de aarde die haar grenzen bereikt, of onze verbeelding? Een van de critici is Ruth DeFries, hoogleraar duurzame ontwikkeling aan de Columbia University in New York. Destijds maakte het artikel van Rockström in Nature een helder punt. Zoals het nu gaat, moet het wel een keer misgaan. Zoals je een elastiek een heel eind kunt uitrekken totdat het ineens knapt. DeFries knikt bij die analyse. Als samenleving moeten we leren hoe we duurzaam op onze planeet kunnen leven, zegt ze. DeFries las het artikel vluchtig door, herinnert ze zich nog. Ik ben het ermee eens dat we goed moeten zorgen voor de planeet, begint ze voorzichtig als ze uitlegt wat ze er precies van vond. Ik ben het ermee eens dat dit soort zaken heel belangrijk is. Maar er is een maar. Zo stelt DeFries zich grote vragen bij de bepaling van de grens voor landbouwoppervlakte (zie Boeren op dun ijs ). En ze is niet de enige criticaster. Nature heeft al een lawine van kritische brieven gepubliceerd, zowel in het blad als online. In Trends in Ecology & Evolution toonden onderzoekers aan dat de theorie over kantelpunten niet klopt. In BioScience verscheen een kritisch tegenrapport, getiteld Planetary Opportunities, om de nadruk op fysieke grenzen te verleggen naar oplossingsgericht onderzoek om realistische trajecten te schetsen, toegesneden op context, voor een duurzame toekomst. De kritiek concentreert zich op deze vier punten: 1. Politiek onbruikbaar In een begeleidend hoofdredactioneel commentaar prees Nature het concept van planetaire grenzen als een potentiële bron van hoognodige informatie voor beleids makers. De tijd van hoogdravende doelstellingen was voorbij, verstandiger was een nuchtere, rationele bepaling van grenzen. Het zou beleidsmakers in de hooggespannen verwachtingen richting de klimaattop in Kopenhagen een duidelijke handleiding geven. Maar is dat zo? Neem nu water. In gebieden waar droogte op de loer ligt, heeft een grens aan het gebruik van water nut. Maar langs een rivier zonder al te veel inwoners zou een grens weinig veranderen. Een beperking van het watergebruik in het ene stroomgebied lost de waterschaarste in een ander gebied niet op. De vraag wordt dus: maken planetaire grenzen het eenvoudiger of juist lastiger om beter om te gaan met milieuproblemen? Linus Blomqvist, beleidsmedewerker van het Breakthrough Institute, een Amerikaanse milieudenktank die het werk van Rockström 32 Eos

4 analyseerde: Ik ben sceptisch omdat het concept van planetaire grenzen beleidsmakers niet vertelt wat ze kunnen doen op het niveau waarop ze werken. Blomqvist meent dat we het rapport en de talrijke publieke optredens van Rockström alleen kunnen interpreteren als een kader voor beleid. Toch hamert de Zweed er zelf op dat het zo niet is bedoeld. Ik had nooit de intentie om een gids te bieden om beleid op af te stemmen, houdt Rockström vol. Mijn bedoeling was en is om de wetenschap verder te brengen. In beide gevallen moet de conclusie luiden dat het politieke, praktische nut beperkt is. M. Axelsson/Azote 2. Geen grenzen, maar afwegingen Kunstmest is een belangrijke oorzaak voor het vrijkomen van stikstof in het milieu. Het vervuilt grondwater en bij kustgebieden zorgt het voor zuurstofarme dode zones. De planetaire grens van stikstof in de atmosfeer is vastgesteld op 35 miljoen ton per jaar. Het huidige gebruik ligt al op 121 miljoen ton. In de Nederlandse landbouw is een afname van de hoeveelheid stikstof heel goed mogelijk zonder nadelige gevolgen. Maar in grote delen van Afrika biedt kunstmest juist een impuls aan de landbouw, met immense voordelen voor de lokale boeren. De gevolgen zijn namelijk niet louter negatief. Meer CO 2 in de atmosfeer leidt tot een instabiel klimaat, maar is tegelijk gunstig voor plantengroei. De kap van bomen leidt tot bodemerosie, maar levert ook de brandstof die arme mensen nodig hebben om te koken. Er zijn altijd, geheel volgens het cliché, twee kanten aan het verhaal. Diezelfde nuance kunnen we aanbrengen over de algemene invloed van de mens op het milieu. Erle Ellis, milieuwetenschapper aan de University of Maryland in Baltimore (VS), spreekt van een klassieke misvatting onder zijn collega s. Ecologen gaan ervan uit dat mensen natuur beschadigen of vernietigen, maar niet dat ze ook natuur creëren of onderhouden. Volgens hem is het noodzakelijk dat we de natuur veranderen om onze soort verder te brengen. Als we dat doen met de meest effectieve technologie die beschikbaar is, kunnen we minder land gebruiken om nog meer te floreren, stelt hij. Dat proces is al duizenden jaren gaande. 3. Waardeoordeel Rockström zal het als eerste toegeven. De grenzen zijn slechts ruwe, eerste schattingen, omgeven door grote onzekerheden en kennishiaten, zo meldt hij in het rapport. De aarde is immers een complex systeem met interacties die we nog nauwelijks begrijpen. Het is gemakkelijk om gaten te prikken in het rapport, geeft de Australische ecoloog en coauteur Brian Walker dan ook toe. Toch stellen de auteurs dat de planetaire grenzen niet onderhandelbaar zijn. Ze gelden ongeacht voorkeuren, waarden of compromissen. Maar is het niet juist een waardeoordeel om te stellen dat het kappen van een bos voor landbouwgrond een grens overschrijdt? Zoiets kan inderdaad de biodiversiteit terugdringen en meer broeikasgassen uitstoten, maar het kan ook de voedselproductie vergroten en voor inkomsten zorgen. Het is juist ons oordeelsvermogen dat bepaalt of we die ontwikkeling positief of negatief vinden. Het lijkt erop dat de auteurs zich begeven op een terrein dat uiteindelijk politiek is. Scheffer: Het rapport bevat vooral een oproep: hé mensen, zo zouden we er óók naar kunnen kijken. Wie Rockström erop aanspreekt, ziet opgetrokken wenkbrauwen. Wij dicteren helemaal niet dat je je Boeren op dun ijs Johan Rockströms planetaire grenzen hebben bij wetenschappers heel wat kritische reacties uitgelokt. Ruth DeFries, hoogleraar duurzame ontwikkeling aan de Columbia University in New York, is een van de critici van het rapport van Johan Rockström. Het begon toen haar oog viel op een van de negen grenzen: het percentage van het aardoppervlak waarvan het gebruik voor landbouw dient. Dat getal lag bij verschijning van het rapport op 11,7 procent; de grens werd gesteld op 15 procent. DeFries las het nog eens. Het stond er echt. Hoe kwamen ze bij dat getal? Ik zie niet hoe we een getal kunnen plaatsen bij de oppervlakte die we opzij moeten zetten voor de productie van voedsel, zegt ze. Welke gewassen we verbouwen, waar we ze verbouwen, hoe voedzaam die gewassen zijn, hoeveel bestrijdingsmiddelen we gebruiken, hoe efficiënt we het water gebruiken: al die dingen hebben gevolgen voor het milieu. De manier waaróp we de landbouwoppervlakte gebruiken, is veel belangrijker dan de feitelijke omvang. Bovendien: hoe we land gebruiken, beïnvloedt zaken als biodiversiteit, klimaat en het gebruik van water, stikstof en fosfor maar die werden alle vijf in het rapport al afzonderlijk aangemerkt als planetaire grens. Landgebruik is slechts een van vele factoren. En trouwens, het rapport suggereert dat het louter negatief is als we land gebruiken voor landbouw. Ecosystemen functioneren weliswaar minder goed, zoals Rockström terecht stelt, maar landbouw heeft zijn eigen ecosysteem en diensten. Meer landbouwgrond kan ook leiden tot meer voedselproductie en meer inkomen voor de boer, dus de gevolgen zijn niet louter negatief. DeFries pauzeert even, en zoekt een manier om het vriendelijk te zeggen. Ik vond het niet erg wetenschappelijk. Eos 33

5 in een gevarenzone. Het zou verstandig zijn om ons terug te trekken. En tijdens de persconferentie sprak hij van een nieuw paradigma voor ontwikkeling, dat zou afrekenen met het oude model, dat is gebaseerd op economische groei. Dus wie armoedebestrijding hoge prioriteit geeft, kan een acceptatie van de planetaire grenzen zien als een bedreiging voor de economische groei die nodig is als bescherming tegen verder onheil. Moet de economie worden afgeremd? En houden we zo arme landen arm? aan de onderkant van het spectrum moet begeven; dat is gewoon een niet-wetenschappelijke suggestie. En daarmee klinkt zijn verhaal opeens als niets anders dan een mening. 4. Rem op armoedebestrijding Bijna belandden de planetaire grenzen als term in het officiële document van de duurzaamheidstop die de VN in Rio de Janeiro organiseerde. Het stond in een vroege versie, maar een aantal arme landen tekende protest aan. Hun reden? Het concept zou hun economische ontwikkeling in de weg staan. Dat protest is niet zonder reden. Natuurrampen en daar zullen er volgens klimaatwetenschappers meer van volgen leiden juist in arme landen tot meer doden. In het straatarme Haïti eiste een hevige aardbeving in 2010 zo n doden. Een maand later was er een zwaardere aardbeving in het meer welvarende Chili. Het dodental: 500. Datzelfde jaar eiste een overstroming in Pakistan bijna doden; in Midden-Europa enkele tientallen. De uitbarsting van de vulkaan Merapi op Java kostte zeker 25 levens; die van Eyjafjallajökull in IJsland nul. Kennelijk kunnen we ons beter verweren tegen boze weergoden als we meer te besteden hebben. Planetaire grenzen staan de economische ontwikkeling van arme landen in de weg Toch is Rockström niet overtuigd dat groeiende welvaart bescherming biedt. Armoede maakt landen kwetsbaarder voor schokken, vanwege hun onvermogen om te investeren in kennis en infrastructuur, erkent hij. Maar het is gemakkelijk om jezelf voor de gek te houden door te denken dat rijk worden de enige manier is om met milieu-uitdagingen om te gaan. Rockström spreekt graag over groei binnen grenzen, om verwarring te vermijden met de grenzen aan de groei van de Club van Rome in de jaren Toch schreef hij zelf in een blog: Onze beschaving bevindt zich nu Het zijn serieuze gebreken voor een concept dat een waardevolle bijdrage wil leveren aan een duurzame toekomst. Samen leiden ze ertoe dat planetaire grenzen een ongelukkige en mogelijk misleidende gids zijn om op een juiste manier verantwoordelijkheid te nemen. DeFries: Ik denk dat het een aantrekkelijk concept is in zijn eenvoud. Maar dat is tegelijk waar het probleem ligt: in zijn eenvoud. Velen vatten de drempel te letterlijk op, meent ze. Het concept wekt de indruk dat je in een ravijn stort als je de grenzen één stap oversteekt. Maar intussen hebben we kennelijk al vier van de negen planetaire grenzen overschreden en we zijn er nog steeds! Ze voorspelt dat mogelijk nog meer grenzen worden overschreden, maar ook dat we manieren zullen blijven vinden om te floreren. De reden voor haar optimisme: Als samenleving hebben we allerlei mechanismen om met verandering om te gaan. Innovatie is daar een belangrijke van: niet alleen technische uitvindingen, maar ook slimme, politieke maatregelen. Om tot dergelijke verbeteringen te komen, is het niet noodzakelijk om harde planetaire grenzen te stellen. Sterker, betoogt de Amerikaanse milieudenktank Breakthrough Institute, fictieve grenzen kunnen een belemmering vormen voor pogingen om op een democratische, rationele en holistische manier tot afwegingen en beslissingen te komen. Er is volgens de critici een optimistischer visie. Een die wetenschap inzet om op lokaal en nationaal niveau bruikbare informatie aan te leveren. Een die erkent dat er aan ieder verhaal twee kanten zijn en die de positieve effecten van menselijk ingrijpen niet negeert. Een die respect heeft voor de wens van arme landen om een weg naar rijkdom af te leggen. Maar in gesprekken met Rockström en zijn medeauteurs was daar weinig ruimte voor. De aarde heeft grenzen waar wij binnen zullen moeten blijven, waarschuwde Walker. Anders zullen er rampen volgen voor het menselijk welzijn. En: De onzekerheid is niet óf er iets erg gaat gebeuren, maar hoe érg het zal zijn. Dat alarmisme blijkt ook uit de kantelpunten waar Rockström voortdurend naar verwijst. Ze zijn een populair begrip geworden. Kantelpunten bestaan, erkent Ellis. Sommige systemen, zoals het klimaat, kunnen snelle, planetaire verschuivingen ondergaan. Maar kantelpunten zijn niet de norm. Daarom is DeFries somber over de gevolgen van het werk van Rockström: Het aanwijzen van harde grenzen kan averechts werken. Het kan schade toebrengen aan de milieubeweging. We verliezen namelijk onze effectiviteit als we altijd op het doemscenario blijven zitten. Als we vertrouwen op ons vermogen om ons aan te passen en problemen op te lossen, is daar geen reden voor. 34 Eos

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt.

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt. ---Speech 6 januari 2012--- Toespraak van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Ben Knapen, bij Deltares op 9 januari 2012 te Delft (gesproken woord geldt) Dames en heren, Vandaag stuur ik de brief

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-I Actieve aarde Opgave 6 Platentektoniek nu en in de toekomst bron 11 Plaatbewegingen langs de westkust van Noord-Amerika Huidige situatie A Juan de Fuca B Noord- Amerikaanse San Andreas breuk Pacifische

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 5 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 7 1. Hoe vol is Nederland?

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE 1 Uitkomsten van de Groot Wild enquête Dank u wel! In 2013 organiseerde Natuurmonumenten een landelijke ledenraadpleging over het beheer van wilde dieren zoals edelherten,

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Natuur, water en landbouw: aanpassen Ecosystemen en klimaat Water, mens en landschap: eeuwenlang een gevaarlijk samenspel Polders, sloten en plassen: binnenwateren in beweging

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Zittingsdocument 17.12.2013 B7-0000/2013 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2013

Zittingsdocument 17.12.2013 B7-0000/2013 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2013 EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Zittingsdocument 17.12.2013 B7-0000/2013 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2013 ingediend overeenkomstig artikel 115, lid 5, van het

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Belemmerende gedachten vervangen door helpende

Belemmerende gedachten vervangen door helpende Belemmerende gedachten vervangen door helpende 1 Inleiding We beginnen met een voorbeeld: Gebeurtenis of situatie: Je vraagt je collega om je te helpen bij een klus, die over een uur klaar moet zijn. Je

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Klimaatramp is niet meer tegen te houden

Klimaatramp is niet meer tegen te houden AP Klimaatramp is niet meer tegen te houden OPINIE Wie gelooft dat de democratie het klimaatprobleem tijdig kan oplossen gelooft in sprookjes. Door: Marcel van Dam 13 november 2014, 02:00 8 ANP Kippa Ik

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie

Biodiversiteit visie Boerenbond. Symposium biodiversiteit 4 november 2010

Biodiversiteit visie Boerenbond. Symposium biodiversiteit 4 november 2010 Biodiversiteit visie Boerenbond Symposium biodiversiteit 4 november 2010 1 Landbouw en biodiversiteit Domesticatie leidde tot 1000den variëteiten en soorten Heel wat biodiversiteit is er omwille van landbouw

Nadere informatie

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl Examen HAVO 2014 tijdvak 1 vrijdag 16 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote

Nadere informatie

Om de hoeveelheid mogelijkheden, beroepen en studies, te laten zien, verdelen we bèta en techniek in zeven werelden.

Om de hoeveelheid mogelijkheden, beroepen en studies, te laten zien, verdelen we bèta en techniek in zeven werelden. De 7 Bèta - Werelden De wereld van bèta en techniek is meer dan witte jassen en schroevendraaiers. M.a.w. de technische wereld, ook wel de bèta-wereld genoemd, is heel erg divers. De ontwerper van een

Nadere informatie

Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo)

Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo) Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden Kernen 1. Burgerschap 36: hoofdzak de Nederlandse

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem ARMOEDE Schriftelijke Bezinning Anoniem INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 3 Levensvragen... 3 Stelling... 3 Antwoorden op levensvragen... 4 Mijn standpunt... 4 INTERVIEWS... 5 Derde generatie.... 5 Tweede generatie....

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Gevaarlijke stoffen die tijdens een calamiteit vrijkomen in de lucht kunnen de gezondheid van mensen in het omringende gebied bedreigen. Zulke gassen of dampen kunnen ontsnappen

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort Fietsen Scoort is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert. Fietsen naar het werk heeft veel voordelen. Fietsen draagt bij aan

Nadere informatie

Kenia. Natuur en Milieu. Bron: cross your borders

Kenia. Natuur en Milieu. Bron: cross your borders Kenia Natuur en Milieu Bron: cross your borders Inleiding In Nederland leven we met een groot natuurprobleem: ons land ligt gedeeltelijk onder de zeespiegel. Nu door klimaatverandering de zeespiegel stijgt,

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Op 5 januari 2011 woedde een enorme brand in een chemisch bedrijf in Moerdijk en een grote rookwolk trok over de regio.

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Help plastic afval de zeeën uit

Help plastic afval de zeeën uit Help plastic afval de zeeën uit 8 Plastic afval in zee is een toenemend probleem dat honderden diersoorten aantast. Ook zijn er grote onzekerheden over de indirecte effecten. Voldoende reden voor onmiddellijke

Nadere informatie

3 januari 2015. Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie

3 januari 2015. Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie 3 januari 2015 Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 40.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming

Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming Aanbeveling 5: Investeer in effectieve gebiedsbescherming De Taskforce Biodiversiteit & Natuurlijke Hulpbronnen adviseert: Het verleden leert dat gebiedsbescherming een succesvolle strategie kan zijn,

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009

Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009 Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid (better schools through health) 17 juni 2009 Vilnius resolutie: betere scholen door gezondheid 17 juni 2009 Inleiding Onderwijs en gezondheid hebben een

Nadere informatie

Over het opheffen van de natuur

Over het opheffen van de natuur Plastic panda s Plastic Over het opheffen van de natuur Bas Haring panda s Nijgh & Van Ditmar Amsterdam 2011 Eerder verschenen van Bas Haring: Kaas en de evolutietheorie De ijzeren wil Voor een echt succesvol

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Voedsel en Landbouw: tijd om te kiezen!

Voedsel en Landbouw: tijd om te kiezen! Voedsel en Landbouw: tijd om te kiezen! Friends of the Earth Europe Europese campagne voor duurzame landbouw en voedsel Milieudefensie, Friends of the Earth Netherlands Internationale campagne voor duurzame

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

DE EEUW VAN DE DUURZAAMHEID

DE EEUW VAN DE DUURZAAMHEID September 2011 DE EEUW VAN DE DUURZAAMHEID Manifest van het Haags Milieucentrum DENK MEE, DOE MEE Omdat er zonder duurzaamheid geen toekomst is, zet het Haags Milieucentrum zich al 20 jaar in voor de duurzaamheid

Nadere informatie

Milieuwetenschappen in Leiden

Milieuwetenschappen in Leiden Milieuwetenschappen in Leiden Combineer je opleiding met milieu en duurzaamheid leiden.edu.nl Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Waarom milieu en duurzaamheid? Thema s als gezondheid, armoedebeschrijving,

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl Fietsen scoort voor een beter klimaat www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort voor een beter klimaat Fietsen Scoort voor een beter klimaat is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert.

Nadere informatie

Privacy aspecten van apps

Privacy aspecten van apps Privacy aspecten van apps mr. Peter van der Veen Senior juridisch adviseur e: vanderveen@considerati.com t : @pvdveee Over Considerati Considerati is een juridisch adviesbureau gespecialiseerd in ICT-recht

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Verenigde Staten: Je bent goed bezig. Kies nog duidelijker partij voor ofwel de Verenigde Staten, ofwel Bangladesh en Ethiopië!

Verenigde Staten: Je bent goed bezig. Kies nog duidelijker partij voor ofwel de Verenigde Staten, ofwel Bangladesh en Ethiopië! Het klimaat: onder ons gezegd en gezwegen Weer > 3 e graad > lesmateriaal > moderatorkaart Verenigde Staten: Vergeet niet: je bent er vooral voor de mensen van de Verenigde Staten! Zorg er vooral voor

Nadere informatie

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Georg Frerks Hoogleraar Rampenstudies, Wageningen Universiteit Bredere Context Globalisering

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN

SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN De komende weken ga ik op campagne door het land. Ik vraag jullie om meer dan het vertrouwen in mij. Ik vraag jullie om samen met

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 2 foto 1 = A foto 2 = B foto

Nadere informatie

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU

PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU PARITAIRE PARLEMENTAIRE VERGADERING ACS-EU Commissie sociale zaken en milieu 19 september 2003 APP 3590/1-16 AMENDEMENTEN 1-16 Ontwerpverslag (APP 3590) Joaquim Miranda en Gado Boureïma (Niger) over duurzaam

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid

Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid Het RIVM heeft in 2004 een Duurzaamheidsverkenning ( Kwaliteit en Toekomst. Verkenning van Duurzaamheid, RIVM 2004) uitgevoerd. Een deze verkenning hebben

Nadere informatie

Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl

Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl Hoe behoud ik mijn beste medewerkers in moeilijke tijden? www.roberthalf.nl Het is onze doelstelling om te allen tijde beschikbaar te zijn voor onze klanten als het gaat om werving en selectie en personeels-

Nadere informatie

Casus I. Onderwerp van de klacht Hergebruik van (eigen) materiaal zonder bronvermelding - ongegrond

Casus I. Onderwerp van de klacht Hergebruik van (eigen) materiaal zonder bronvermelding - ongegrond 2016 Casus I Onderwerp van de klacht Hergebruik van (eigen) materiaal zonder bronvermelding - ongegrond De klacht Op 2015 hebben klager I en klager II een casus voorgelegd aan de Commissie Wetenschappelijke

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz)

Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Docentenvel opdracht 18 (De grote klimaat- en Europa- quiz) Lees ter voorbereiding de volgende teksten en bekijk de vragen en antwoorden van de quiz. De juiste antwoorden zijn vetgedrukt. Wat wil en doet

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

de waarnemingsvoorkeur

de waarnemingsvoorkeur 5 de waarnemingsvoorkeur Sensors - Intuitives Lees de volgende stellingen door en kijk welke van de twee het meest op jou van toepassing is: A of B. Geef voor een zo precies mogelijke score het antwoord

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1 vrijdag 13 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk.

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1 vrijdag 13 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk. Examen HAVO 2016 tijdvak 1 vrijdag 13 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Ontwikkelingshulp: Werkt het en waarom? Met enkele voorbeelden uit Afrika. Arie Kuyvenhoven Wageningen Universiteit

Ontwikkelingshulp: Werkt het en waarom? Met enkele voorbeelden uit Afrika. Arie Kuyvenhoven Wageningen Universiteit Ontwikkelingshulp: Werkt het en waarom? Met enkele voorbeelden uit Afrika Arie Kuyvenhoven Wageningen Universiteit Definities van hulp; waar gaat het om? Een overdracht van middelen ten bate van ontwikkkeling

Nadere informatie

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen.

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen. Vrijdag 9 oktober 2015 Artikelen: Alle artikelen - 7Days week Inhoud: - De leerlingen leren wat verwijswoorden zijn en hoe ze deze herkennen. - De leerlingen leren persoonlijke, bezittelijke en aanwijzende

Nadere informatie

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Het labjournaal Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

7. Klimaatkwis. Wie heeft de meeste vragen goed? De prijs: Plan van Aanpak van Kies Groen Licht

7. Klimaatkwis. Wie heeft de meeste vragen goed? De prijs: Plan van Aanpak van Kies Groen Licht 7. Klimaatkwis Wie heeft de meeste vragen goed? De prijs: Plan van Aanpak van Kies Groen Licht Werkwijze: allen staan, groene en rode kaartjes, fout = zitten 1. Wie maakte de film An inconvenient truth,

Nadere informatie

20160210 Verslag avond over Voedsel en Voedsel zekerheid

20160210 Verslag avond over Voedsel en Voedsel zekerheid 20160210 Verslag avond over Voedsel en Voedsel zekerheid Marijke de Graaf, werkzaam bij ICCO houdt een lezing over Voedsel en Voedsel zekerheid OPrganisatie ZWO-groep wijkgemeente Eindhoven-Zuid. We beginnen

Nadere informatie

Biodiversiteit en samenleving. Jan van Groenendael Gegevensautoriteit Natuur

Biodiversiteit en samenleving. Jan van Groenendael Gegevensautoriteit Natuur Biodiversiteit en samenleving Jan van Groenendael Gegevensautoriteit Natuur Waarom ook al weer Biodiversiteit? Het Biodiversiteitsprobleem: Mondiale bedreiging van biodiversiteit 1 op de vijf zoogdiersoorten

Nadere informatie