PLANETAIRE GRENZEN Over de limiet?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PLANETAIRE GRENZEN Over de limiet?"

Transcriptie

1 PLANETAIRE GRENZEN Over de limiet? Steeds meer experts menen dat de aarde tegen haar grenzen aanloopt. Het klinkt logisch en vooruitstrevend, maar hun ideeën liggen onder vuur. Als samenleving hebben we allerlei mechanismen om met verandering om te gaan. Marco Visscher D e persconferentie was nog maar een halve minuut bezig of Johan Rockström had al aangegeven dat we heel goed in staat zijn om de aarde te ontwrichten. Hij stond niet alleen met die opvatting. Als gast op het World Economic Forum, begin dit jaar in het Zwitserse Davos, sprak de Zweedse duurzaamheidsexpert zich uit als vertegenwoordiger van de mondiale gemeenschap van aardwetenschappen, die kan buigen op een enorme hoeveelheid van empirische bewijzen dat de mensheid een kracht is voor mondiale verandering. Het was een drukke week voor Rockström. Een paar dagen voordien had hij in het wetenschapsblad Science een update gegeven van het door hem geleide onderzoek naar de overbelasting van de aarde. Immers, we hebben bossen gekapt, land kaalgebrand en omgeploegd, rivieren ingedamd, complete diersoorten de eeuwige dood ingejaagd, de bodem en rivieren vervuild en het klimaat veranderd. Trots vertelde Rockström aan zijn gehoor in Davos dat de publieke interesse in zijn werk om te bepalen tot hoever je kan gaan voor het verkeerd afloopt zo groot was, dat het vakblad had besloten de betaalmuur op de website tijdelijk op te heffen om zoveel mogelijk mensen toegang te bieden tot deze studie. In 2009 werd planetaire grenzen een buzzwoord. Met 28 coauteurs, onder wie meteoroloog en Nobelprijswinnaar Paul Crutzen en natuurkundige James Hansen, stelde Rockström toen een lijst op van negen grenzen aan ontwikkelingen die de natuur onder druk zetten. De lijst ver- Welvarende landen (links) zijn beter bestand tegen calamiteiten dan ontwikkelingslanden (rechts). Er vallen minder doden en er is minder materiële schade bij een vergelijkbare natuurramp. 30 Eos

2 wees onder meer naar de hoeveelheid CO 2 in de atmosfeer, de verzuring van de oceanen en het verlies van biodiversiteit. Zolang we binnen de door hen gestelde grenzen blijven, zitten we veilig, stelden de auteurs op basis van de meest geaccepteerde studies in hun vakgebied. En als we ze overschrijden dat was bij drie (inmiddels vier) van de negen al gebeurd en bij een paar andere zitten we er dicht tegenaan dan zou dat voor de mensheid rampzalige gevolgen kunnen hebben. Direct werd het concept een mijlpaal in de milieubeweging. Het politieke succes was ongekend. Secretaris-generaal Ban Ki-moon van de Verenigde Naties sprak in zijn toekomstvisie over het respecteren van planetaire grenzen bij het bestrijden van armoede. De Europese Commissie schreef een rapport waarin ze stelde dat voorzichtigheid is geboden bij voedselproductie en grondstofgebruik, om de planetaire grenzen niet te overschrijden. De UNEP, het milieuprogramma van de VN, heeft het concept omarmd. Succesrecept Marten Scheffer, hoogleraar ecologie en waterkwaliteit aan Wageningen UR en coauteur van het oorspronkelijke rapport dat in Nature verscheen, heeft wel een verklaring voor de populariteit. Het rapport presenteert een grotere manier van denken, een oproep om de dingen in hun geheel te bekijken, zegt hij. Ook meent Scheffer dat de positieve toon aanslaat. Centraal staat de vraag binnen welke grenzen de mensheid kan floreren. Dat is wat anders dan met het vingertje te wijzen naar wat er verkeerd gaat. En een andere De biodiversiteit neemt al lang af, maar ons welzijn blijft toenemen factor is Rockström zelf. Niet veel mensen zijn in staat om een brug te slaan tussen wetenschap, beleid en een breder publiek, vindt Scheffer, maar Johan is er super-goed in. Tijdens presentaties vertelt Rockström over de toenemende druk op de aarde. Volgens hem gaat die leiden tot onverwachte consequenties. Tot dusver heeft de veerkracht van de aarde in ons voordeel gewerkt, sprak Rockström eens tijdens een congres in Rotterdam op uitnodiging van oliemaatschappij Shell. Maar, vervolgde hij, de druk kan leiden tot kantelpunten, die abrupt en onomkeerbaar zijn. Haar veerkracht werkt niet langer. Rockström spreekt van een gevarenzone met een hoge waarschijnlijkheid van kantelpunten, met mogelijk catastrofale gevolgen voor het menselijk welzijn, dat volgens hem is gebouwd op de stabiliteit van onze planeet. Op veel plekken kan de Zweedse directeur van het Stockholm Resilience Centre rekenen op instemming. Zo werd hij in Davos geflankeerd door de plaatsvervangend secretarisgeneraal van de Verenigde Naties ( enorm belangrijk waarschuwingssignaal ), de topman van telefoonfabrikant Ericsson ( erg belangrijk werk ) en de directeur van het World Eos 31

3 verlies van natuurgebieden verlies van biodiversiteit diversiteit De negen planetaire grenzen volgens Rockström. diversiteit functionele genetische zoetwatergebruik stikstof en fosfor in water en lucht klimaatverandering verzuring oceaan uitstoot chemische van stoffen Wildlife Fund ( de wetenschap is duidelijk: ontwikkeling ten koste van het milieu kan niet langer doorgaan ). Onder vuur Maar buiten de spotlights ligt Rockström onder vuur. Zelf zegt hij graag dat het wetenschappelijk bewijs voor de planetaire grenzen onomstotelijk is, maar de academische wereld denkt daar anders over. Een voorbeeld. Het belang van biodiversiteit wordt alom erkend. Maar: is het terecht dat Rockström in zijn rapport stelt dat een afnemende biodiversiteit zal leiden tot een afname van menselijk welzijn? Het klinkt aannemelijk, maar de soortenrijkdom neemt al lange tijd af, terwijl studies aantonen dat allerlei aspecten van het menselijk welzijn (gezondheid, inkomen, kwaliteit van leven, onderwijsniveau) overal toenemen. Kennelijk redden we ons ook wel zonder de trompetkraanvogel of madagaskarplatstaartschildpad. Waar is het bewijs? de ozonlaag uitstoot aerosolen Watergebruik beperken in het ene land lost de waterschaarste in een ander land niet op aantasting van Bovendien: wellicht zijn er betere bijdragen denkbaar dan het vaststellen van een planetaire grens. Neem het wereldwijde zoetwatergebruik. Onze consumptie daarvan is enorm hoog, en overschrijdt bijna een kritische grens. Dat is een serieuze uitdaging. Het werk van Rockström impliceert dat er op een bepaalde manier een limiet moet komen aan de hoeveelheid schoon drinkwater. Maar veel aannemelijker is het dat we in de komende tien tot twintig jaar door technologische ontwikkelingen van zout water zoet water zullen kunnen maken. Hoe bruikbaar is het concept van planetaire grenzen? Kloppen de vooronderstellingen eigenlijk wel? Heeft de samenleving niet allerlei manieren om met verandering om te gaan? Het idee van Rockström lijkt te suggereren dat we allerlei begrenzingen aan de vooruitgang in de wereld moeten accepteren. Is dat wel zo n progressief wereldbeeld? Is het de aarde die haar grenzen bereikt, of onze verbeelding? Een van de critici is Ruth DeFries, hoogleraar duurzame ontwikkeling aan de Columbia University in New York. Destijds maakte het artikel van Rockström in Nature een helder punt. Zoals het nu gaat, moet het wel een keer misgaan. Zoals je een elastiek een heel eind kunt uitrekken totdat het ineens knapt. DeFries knikt bij die analyse. Als samenleving moeten we leren hoe we duurzaam op onze planeet kunnen leven, zegt ze. DeFries las het artikel vluchtig door, herinnert ze zich nog. Ik ben het ermee eens dat we goed moeten zorgen voor de planeet, begint ze voorzichtig als ze uitlegt wat ze er precies van vond. Ik ben het ermee eens dat dit soort zaken heel belangrijk is. Maar er is een maar. Zo stelt DeFries zich grote vragen bij de bepaling van de grens voor landbouwoppervlakte (zie Boeren op dun ijs ). En ze is niet de enige criticaster. Nature heeft al een lawine van kritische brieven gepubliceerd, zowel in het blad als online. In Trends in Ecology & Evolution toonden onderzoekers aan dat de theorie over kantelpunten niet klopt. In BioScience verscheen een kritisch tegenrapport, getiteld Planetary Opportunities, om de nadruk op fysieke grenzen te verleggen naar oplossingsgericht onderzoek om realistische trajecten te schetsen, toegesneden op context, voor een duurzame toekomst. De kritiek concentreert zich op deze vier punten: 1. Politiek onbruikbaar In een begeleidend hoofdredactioneel commentaar prees Nature het concept van planetaire grenzen als een potentiële bron van hoognodige informatie voor beleids makers. De tijd van hoogdravende doelstellingen was voorbij, verstandiger was een nuchtere, rationele bepaling van grenzen. Het zou beleidsmakers in de hooggespannen verwachtingen richting de klimaattop in Kopenhagen een duidelijke handleiding geven. Maar is dat zo? Neem nu water. In gebieden waar droogte op de loer ligt, heeft een grens aan het gebruik van water nut. Maar langs een rivier zonder al te veel inwoners zou een grens weinig veranderen. Een beperking van het watergebruik in het ene stroomgebied lost de waterschaarste in een ander gebied niet op. De vraag wordt dus: maken planetaire grenzen het eenvoudiger of juist lastiger om beter om te gaan met milieuproblemen? Linus Blomqvist, beleidsmedewerker van het Breakthrough Institute, een Amerikaanse milieudenktank die het werk van Rockström 32 Eos

4 analyseerde: Ik ben sceptisch omdat het concept van planetaire grenzen beleidsmakers niet vertelt wat ze kunnen doen op het niveau waarop ze werken. Blomqvist meent dat we het rapport en de talrijke publieke optredens van Rockström alleen kunnen interpreteren als een kader voor beleid. Toch hamert de Zweed er zelf op dat het zo niet is bedoeld. Ik had nooit de intentie om een gids te bieden om beleid op af te stemmen, houdt Rockström vol. Mijn bedoeling was en is om de wetenschap verder te brengen. In beide gevallen moet de conclusie luiden dat het politieke, praktische nut beperkt is. M. Axelsson/Azote 2. Geen grenzen, maar afwegingen Kunstmest is een belangrijke oorzaak voor het vrijkomen van stikstof in het milieu. Het vervuilt grondwater en bij kustgebieden zorgt het voor zuurstofarme dode zones. De planetaire grens van stikstof in de atmosfeer is vastgesteld op 35 miljoen ton per jaar. Het huidige gebruik ligt al op 121 miljoen ton. In de Nederlandse landbouw is een afname van de hoeveelheid stikstof heel goed mogelijk zonder nadelige gevolgen. Maar in grote delen van Afrika biedt kunstmest juist een impuls aan de landbouw, met immense voordelen voor de lokale boeren. De gevolgen zijn namelijk niet louter negatief. Meer CO 2 in de atmosfeer leidt tot een instabiel klimaat, maar is tegelijk gunstig voor plantengroei. De kap van bomen leidt tot bodemerosie, maar levert ook de brandstof die arme mensen nodig hebben om te koken. Er zijn altijd, geheel volgens het cliché, twee kanten aan het verhaal. Diezelfde nuance kunnen we aanbrengen over de algemene invloed van de mens op het milieu. Erle Ellis, milieuwetenschapper aan de University of Maryland in Baltimore (VS), spreekt van een klassieke misvatting onder zijn collega s. Ecologen gaan ervan uit dat mensen natuur beschadigen of vernietigen, maar niet dat ze ook natuur creëren of onderhouden. Volgens hem is het noodzakelijk dat we de natuur veranderen om onze soort verder te brengen. Als we dat doen met de meest effectieve technologie die beschikbaar is, kunnen we minder land gebruiken om nog meer te floreren, stelt hij. Dat proces is al duizenden jaren gaande. 3. Waardeoordeel Rockström zal het als eerste toegeven. De grenzen zijn slechts ruwe, eerste schattingen, omgeven door grote onzekerheden en kennishiaten, zo meldt hij in het rapport. De aarde is immers een complex systeem met interacties die we nog nauwelijks begrijpen. Het is gemakkelijk om gaten te prikken in het rapport, geeft de Australische ecoloog en coauteur Brian Walker dan ook toe. Toch stellen de auteurs dat de planetaire grenzen niet onderhandelbaar zijn. Ze gelden ongeacht voorkeuren, waarden of compromissen. Maar is het niet juist een waardeoordeel om te stellen dat het kappen van een bos voor landbouwgrond een grens overschrijdt? Zoiets kan inderdaad de biodiversiteit terugdringen en meer broeikasgassen uitstoten, maar het kan ook de voedselproductie vergroten en voor inkomsten zorgen. Het is juist ons oordeelsvermogen dat bepaalt of we die ontwikkeling positief of negatief vinden. Het lijkt erop dat de auteurs zich begeven op een terrein dat uiteindelijk politiek is. Scheffer: Het rapport bevat vooral een oproep: hé mensen, zo zouden we er óók naar kunnen kijken. Wie Rockström erop aanspreekt, ziet opgetrokken wenkbrauwen. Wij dicteren helemaal niet dat je je Boeren op dun ijs Johan Rockströms planetaire grenzen hebben bij wetenschappers heel wat kritische reacties uitgelokt. Ruth DeFries, hoogleraar duurzame ontwikkeling aan de Columbia University in New York, is een van de critici van het rapport van Johan Rockström. Het begon toen haar oog viel op een van de negen grenzen: het percentage van het aardoppervlak waarvan het gebruik voor landbouw dient. Dat getal lag bij verschijning van het rapport op 11,7 procent; de grens werd gesteld op 15 procent. DeFries las het nog eens. Het stond er echt. Hoe kwamen ze bij dat getal? Ik zie niet hoe we een getal kunnen plaatsen bij de oppervlakte die we opzij moeten zetten voor de productie van voedsel, zegt ze. Welke gewassen we verbouwen, waar we ze verbouwen, hoe voedzaam die gewassen zijn, hoeveel bestrijdingsmiddelen we gebruiken, hoe efficiënt we het water gebruiken: al die dingen hebben gevolgen voor het milieu. De manier waaróp we de landbouwoppervlakte gebruiken, is veel belangrijker dan de feitelijke omvang. Bovendien: hoe we land gebruiken, beïnvloedt zaken als biodiversiteit, klimaat en het gebruik van water, stikstof en fosfor maar die werden alle vijf in het rapport al afzonderlijk aangemerkt als planetaire grens. Landgebruik is slechts een van vele factoren. En trouwens, het rapport suggereert dat het louter negatief is als we land gebruiken voor landbouw. Ecosystemen functioneren weliswaar minder goed, zoals Rockström terecht stelt, maar landbouw heeft zijn eigen ecosysteem en diensten. Meer landbouwgrond kan ook leiden tot meer voedselproductie en meer inkomen voor de boer, dus de gevolgen zijn niet louter negatief. DeFries pauzeert even, en zoekt een manier om het vriendelijk te zeggen. Ik vond het niet erg wetenschappelijk. Eos 33

5 in een gevarenzone. Het zou verstandig zijn om ons terug te trekken. En tijdens de persconferentie sprak hij van een nieuw paradigma voor ontwikkeling, dat zou afrekenen met het oude model, dat is gebaseerd op economische groei. Dus wie armoedebestrijding hoge prioriteit geeft, kan een acceptatie van de planetaire grenzen zien als een bedreiging voor de economische groei die nodig is als bescherming tegen verder onheil. Moet de economie worden afgeremd? En houden we zo arme landen arm? aan de onderkant van het spectrum moet begeven; dat is gewoon een niet-wetenschappelijke suggestie. En daarmee klinkt zijn verhaal opeens als niets anders dan een mening. 4. Rem op armoedebestrijding Bijna belandden de planetaire grenzen als term in het officiële document van de duurzaamheidstop die de VN in Rio de Janeiro organiseerde. Het stond in een vroege versie, maar een aantal arme landen tekende protest aan. Hun reden? Het concept zou hun economische ontwikkeling in de weg staan. Dat protest is niet zonder reden. Natuurrampen en daar zullen er volgens klimaatwetenschappers meer van volgen leiden juist in arme landen tot meer doden. In het straatarme Haïti eiste een hevige aardbeving in 2010 zo n doden. Een maand later was er een zwaardere aardbeving in het meer welvarende Chili. Het dodental: 500. Datzelfde jaar eiste een overstroming in Pakistan bijna doden; in Midden-Europa enkele tientallen. De uitbarsting van de vulkaan Merapi op Java kostte zeker 25 levens; die van Eyjafjallajökull in IJsland nul. Kennelijk kunnen we ons beter verweren tegen boze weergoden als we meer te besteden hebben. Planetaire grenzen staan de economische ontwikkeling van arme landen in de weg Toch is Rockström niet overtuigd dat groeiende welvaart bescherming biedt. Armoede maakt landen kwetsbaarder voor schokken, vanwege hun onvermogen om te investeren in kennis en infrastructuur, erkent hij. Maar het is gemakkelijk om jezelf voor de gek te houden door te denken dat rijk worden de enige manier is om met milieu-uitdagingen om te gaan. Rockström spreekt graag over groei binnen grenzen, om verwarring te vermijden met de grenzen aan de groei van de Club van Rome in de jaren Toch schreef hij zelf in een blog: Onze beschaving bevindt zich nu Het zijn serieuze gebreken voor een concept dat een waardevolle bijdrage wil leveren aan een duurzame toekomst. Samen leiden ze ertoe dat planetaire grenzen een ongelukkige en mogelijk misleidende gids zijn om op een juiste manier verantwoordelijkheid te nemen. DeFries: Ik denk dat het een aantrekkelijk concept is in zijn eenvoud. Maar dat is tegelijk waar het probleem ligt: in zijn eenvoud. Velen vatten de drempel te letterlijk op, meent ze. Het concept wekt de indruk dat je in een ravijn stort als je de grenzen één stap oversteekt. Maar intussen hebben we kennelijk al vier van de negen planetaire grenzen overschreden en we zijn er nog steeds! Ze voorspelt dat mogelijk nog meer grenzen worden overschreden, maar ook dat we manieren zullen blijven vinden om te floreren. De reden voor haar optimisme: Als samenleving hebben we allerlei mechanismen om met verandering om te gaan. Innovatie is daar een belangrijke van: niet alleen technische uitvindingen, maar ook slimme, politieke maatregelen. Om tot dergelijke verbeteringen te komen, is het niet noodzakelijk om harde planetaire grenzen te stellen. Sterker, betoogt de Amerikaanse milieudenktank Breakthrough Institute, fictieve grenzen kunnen een belemmering vormen voor pogingen om op een democratische, rationele en holistische manier tot afwegingen en beslissingen te komen. Er is volgens de critici een optimistischer visie. Een die wetenschap inzet om op lokaal en nationaal niveau bruikbare informatie aan te leveren. Een die erkent dat er aan ieder verhaal twee kanten zijn en die de positieve effecten van menselijk ingrijpen niet negeert. Een die respect heeft voor de wens van arme landen om een weg naar rijkdom af te leggen. Maar in gesprekken met Rockström en zijn medeauteurs was daar weinig ruimte voor. De aarde heeft grenzen waar wij binnen zullen moeten blijven, waarschuwde Walker. Anders zullen er rampen volgen voor het menselijk welzijn. En: De onzekerheid is niet óf er iets erg gaat gebeuren, maar hoe érg het zal zijn. Dat alarmisme blijkt ook uit de kantelpunten waar Rockström voortdurend naar verwijst. Ze zijn een populair begrip geworden. Kantelpunten bestaan, erkent Ellis. Sommige systemen, zoals het klimaat, kunnen snelle, planetaire verschuivingen ondergaan. Maar kantelpunten zijn niet de norm. Daarom is DeFries somber over de gevolgen van het werk van Rockström: Het aanwijzen van harde grenzen kan averechts werken. Het kan schade toebrengen aan de milieubeweging. We verliezen namelijk onze effectiviteit als we altijd op het doemscenario blijven zitten. Als we vertrouwen op ons vermogen om ons aan te passen en problemen op te lossen, is daar geen reden voor. 34 Eos

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

Nieuwe strategieën voor mondiale biodiversiteit. Prof. dr. Maarten Hajer

Nieuwe strategieën voor mondiale biodiversiteit. Prof. dr. Maarten Hajer Nieuwe strategieën voor mondiale biodiversiteit Prof. dr. Maarten Hajer Waarom deze studie? 2 Convention on Biological Diversity (CBD) Rio de Janeiro 1992 193 landen, 3 doelen 18-29 oktober 2010: COP10

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Amerikaanse topwetenschappers verliezen geduld met aanhoudende tw... twijfel rond klimaatverandering

Amerikaanse topwetenschappers verliezen geduld met aanhoudende tw... twijfel rond klimaatverandering 1 van 5 23-9-2016 09:35 mo.be Amerikaanse topwetenschappers verliezen geduld met aanhoudende twijfel rond klimaatverandering De topwetenschappers ergeren zich aan het feit dat de klimaatverandering nog

Nadere informatie

Stikstofproblematiek: kader voor duurzame voedselproductie

Stikstofproblematiek: kader voor duurzame voedselproductie Stikstofproblematiek: kader voor duurzame voedselproductie Jan Willem Erisman Arnhem, 24 januari 2018 Louis Bolk (1866-1930) Hoe ruimer zou onze opvatting van het leven zijn, indien het ons gegeven was

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-I Actieve aarde Opgave 6 Platentektoniek nu en in de toekomst bron 11 Plaatbewegingen langs de westkust van Noord-Amerika Huidige situatie A Juan de Fuca B Noord- Amerikaanse San Andreas breuk Pacifische

Nadere informatie

6,2. Werkstuk door een scholier 1726 woorden 7 januari keer beoordeeld. 10 kenmerken over de mate van ontwikkeling van een land:

6,2. Werkstuk door een scholier 1726 woorden 7 januari keer beoordeeld. 10 kenmerken over de mate van ontwikkeling van een land: Werkstuk door een scholier 1726 woorden 7 januari 2003 6,2 191 keer beoordeeld Vak Economie 10 kenmerken over de mate van ontwikkeling van een land: 1. BNP uitgedrukt in US Dollars per inwoners. 2. Geboortecijfer

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

SDG 13 Klimaat Adaptatie Griet Verstraeten Department Omgeving

SDG 13 Klimaat Adaptatie Griet Verstraeten Department Omgeving SDG 13 Klimaat Adaptatie Griet Verstraeten Department Omgeving Leiegardens 2014, Your Estate Solution 13.1 De veerkracht en het aanpassingsvermogen versterken van met klimaat in verband te brengen gevaren

Nadere informatie

klimaatverandering en voedsel

klimaatverandering en voedsel klimaatverandering en voedsel Parijs; wat is er afgesproken en gaat het lukken? Wat betekent dit voor landbouw en voeding? Energie transitie als voorbeeld voor producent en consument Duurzaamheid als paradigma.

Nadere informatie

De estafette: Klimaatverandering

De estafette: Klimaatverandering De estafette: Klimaatverandering door Sander Voerman WP nr. 4/2011 Afgelopen jaar is in Nederland de aandacht voor het probleem van de klimaatverandering volstrekt verstomd. Internationaal vormt ons land

Nadere informatie

Autisten uit de kast. Binnen het bedrijf gebruik ik vaak een neutralere term, maar u begrijpt waar het over gaat: schaamte en angst.

Autisten uit de kast. Binnen het bedrijf gebruik ik vaak een neutralere term, maar u begrijpt waar het over gaat: schaamte en angst. Tekst, uitgesproken op het Jaarlijkse Congres van de Nederlandse Vereniging voor Autisme, 7 & 8 oktober 2011 (respectievelijk 1300 & 1200 bezoekers). www.autisme.nl -------------------------------------------------------

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

De man van de drijvende stad

De man van de drijvende stad De man van de drijvende stad Door Hidde Tangerman (NRC Next, 28 januari 2014) Civiel ingenieur Rutger de Graaf (33) weet nu al waar hij over twintig jaar woont: op zee. Niet in een woonboot of op een zeiljacht,

Nadere informatie

Verenigde Staten: Je bent goed bezig. Kies nog duidelijker partij voor ofwel de Verenigde Staten, ofwel Bangladesh en Ethiopië!

Verenigde Staten: Je bent goed bezig. Kies nog duidelijker partij voor ofwel de Verenigde Staten, ofwel Bangladesh en Ethiopië! Het klimaat: onder ons gezegd en gezwegen Weer > 3 e graad > lesmateriaal > moderatorkaart Verenigde Staten: Vergeet niet: je bent er vooral voor de mensen van de Verenigde Staten! Zorg er vooral voor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties De afgelopen decennia zijn er veel nieuwe technologische producten en diensten geïntroduceerd op de

Nadere informatie

Duurzaam Eten: Gifkaart Soest

Duurzaam Eten: Gifkaart Soest DUURZAAMHEIDSMARKT SOEST 29 OKTOBER 2016 Duurzaam Eten: Gifkaart Soest EetbaarSoest een project van Stichting Trees for Peace en IVN Göran Christiansson goran@treesforpeace.nl Kaart: wikiepdia.org Doel

Nadere informatie

1. GEEN ARMOEDE 2. GEEN HONGER. Armoede uitroeien, in al zijn vormen en overal. Honger beëindigen, betere voeding en duurzame landbouw promoten

1. GEEN ARMOEDE 2. GEEN HONGER. Armoede uitroeien, in al zijn vormen en overal. Honger beëindigen, betere voeding en duurzame landbouw promoten 1. GEEN ARMOEDE Armoede uitroeien, in al zijn vormen en overal Ondanks de halvering van de extreme armoede in de wereld tijdens de afgelopen decennia, leeft nog steeds 1,3 miljard mensen in extreme armoede.

Nadere informatie

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola

Introductie. Figuur 1 De actie van Coca Cola Inhoud Introductie... 2 Maatschappelijk verantwoord ondernemen... 3 Duurzaamheid... 4 Maatschappelijk betrokken ondernemen... 5 Het verschil tussen MVO en MBO... 6 Bronnelijst... 7 MBO... 7 MVO... 7 Introductie

Nadere informatie

Klimaatverandering en onze voedselzekerheid

Klimaatverandering en onze voedselzekerheid Klimaatverandering en onze voedselzekerheid Prof. Dr. Martin Kropff Rector Magnificus Wageningen University Vice-president Raad van Bestuur Wageningen UR Ons klimaat verandert Ons klimaat verandert Oplossingsrichtingen

Nadere informatie

Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten

Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten Luc De Meester Lab. Aquatische Ecologie en Evolutiebiologie KULeuven Laboratorium Aquatische Ecologie en Evolutiebiologie Biodiversiteit: : en

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Alles stroomt en niets blijft. Voor de provincie Gelderland belooft 2019 een jaar vol veranderingen te worden.

Alles stroomt en niets blijft. Voor de provincie Gelderland belooft 2019 een jaar vol veranderingen te worden. 1: Nieuwjaarstoespraak commissaris van de Koning Clemens Cornielje Arnhem, 8 januari 2019 Alles stroomt en niets blijft. Dat is een oude filosofische gedachte, waarbij vaak het beeld van de rivier wordt

Nadere informatie

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 5 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 7 1. Hoe vol is Nederland?

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Hoe Monsanto een rol speelde bij intrekking geruchtmakende studie...

Hoe Monsanto een rol speelde bij intrekking geruchtmakende studie... 1 van 7 10-08-17 17:05 mo.be Hoe Monsanto een rol speelde bij intrekking geruchtmakende studie Roundup 6-8 minuten Monsanto lokt al jaren protest uit. OccupyReno MediaCommittee (CC BY-ND 2.0) Het dreigde

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Smelten ij op de Noordpool laat ook permafro t verdwijnen

Smelten ij op de Noordpool laat ook permafro t verdwijnen Smelten ij op de Noordpool laat ook permafro t verdwijnen nos.nl Het snelle smelten van ijs op de Noordpool heeft veel meer invloed op de landen rond de Noordelijke IJszee, dan eerder werd gedacht. Dat

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden.

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De acht drempels van David Christian. De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De Big Bang. De sterren lichten op. Nieuwe chemische

Nadere informatie

"De financiële sector is het probleem,

De financiële sector is het probleem, 1 van 5 22-2-2019 07:44 sg.uu.nl "De financiële sector is het probleem, niet de oplossing" 6-8 minuten Investeren in een duurzamere wereld? Als het aan de aandeelhouders ligt, liever niet. Onderzoeker

Nadere informatie

CHALLENGE LANDSCHAP Kwaliteit door ontwikkelen

CHALLENGE LANDSCHAP Kwaliteit door ontwikkelen CHALLENGE LANDSCHAP 2070 Kwaliteit door ontwikkelen 54 JAAR TERUG, 54 JAAR VOORUIT landschap in transitie - 1962 1962 54 JAAR TERUG, 54 JAAR VOORUIT landschap in transitie - 2016 2016 LANDSCHAP IN 2070

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

Nieuwjaarstoespraak 2017 Burgemeester Visser. Beste inwoners van Twenterand, jong en oud, dames en heren,

Nieuwjaarstoespraak 2017 Burgemeester Visser. Beste inwoners van Twenterand, jong en oud, dames en heren, Nieuwjaarstoespraak 2017 Burgemeester Visser Beste inwoners van Twenterand, jong en oud, dames en heren, Van harte welkom in de vernieuwde Zandstuve, hier in Den Ham. Zoals u inmiddels weet, is het voor

Nadere informatie

Medische technieken. Maar dat is toch niet nieuw? Wat is. gebruiken voor verbetering. Mensverbetering

Medische technieken. Maar dat is toch niet nieuw? Wat is. gebruiken voor verbetering. Mensverbetering A1 Van verandering van de natuur naar verandering van het lichaam Wat is mens? A2 Medische technieken A3 gebruiken voor Maar dat is toch niet nieuw? A4 Sinds mensenheugenis zijn wij bezig de wereld om

Nadere informatie

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt.

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt. ---Speech 6 januari 2012--- Toespraak van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Ben Knapen, bij Deltares op 9 januari 2012 te Delft (gesproken woord geldt) Dames en heren, Vandaag stuur ik de brief

Nadere informatie

Duurzame wereldvoedselvoorziening. hoe ziet dit vraagstuk eruit en in welke richting liggen de oplossingen?

Duurzame wereldvoedselvoorziening. hoe ziet dit vraagstuk eruit en in welke richting liggen de oplossingen? Duurzame wereldvoedselvoorziening hoe ziet dit vraagstuk eruit en in welke richting liggen de oplossingen? Even voorstellen: Ruben Bringsken Ondernemer in Food en ICT (focus op duurzame oplossingen) Eigenaar/participatie

Nadere informatie

ZA5223. Flash Eurobarometer 290 (Attitudes of Europeans Towards the Issue of Biodiversity, wave 2) Country Specific Questionnaire Netherlands

ZA5223. Flash Eurobarometer 290 (Attitudes of Europeans Towards the Issue of Biodiversity, wave 2) Country Specific Questionnaire Netherlands ZA5223 Flash Eurobarometer 290 (Attitudes of Europeans Towards the Issue of Biodiversity, wave 2) Country Specific Questionnaire Netherlands FLASH 290 BIODIVERSITY Q1. Hebt u ooit gehoord van de term biodiversiteit?

Nadere informatie

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2

17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN. Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 17 AUGUSTUS 2015 DUURZAAMHEIDSVRAAGSTUK MILIEUVERVUILING EN ALLERGIEËN Actuele Topics in Aardrijkskunde 2014-2015 GULIZAR HEYECAN 3SA2 Inhoud 1. Allergieën (Bevolking)... 2 2. Oorzaken van allergieën (Biosfeer,

Nadere informatie

Milieuwetenschappen in Leiden

Milieuwetenschappen in Leiden Milieuwetenschappen in Leiden Combineer je opleiding met milieu en duurzaamheid leiden.edu.nl Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Waarom milieu en duurzaamheid? Thema s als gezondheid, armoedebeschrijving,

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

3 januari 2015. Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie

3 januari 2015. Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie 3 januari 2015 Onderzoek: Stand en toekomst van de Nederlandse economie 1 Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 40.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis

Nadere informatie

Help plastic afval de zeeën uit

Help plastic afval de zeeën uit Help plastic afval de zeeën uit 8 Plastic afval in zee is een toenemend probleem dat honderden diersoorten aantast. Ook zijn er grote onzekerheden over de indirecte effecten. Voldoende reden voor onmiddellijke

Nadere informatie

Wereld Natuur Fonds. for a living planet

Wereld Natuur Fonds. for a living planet Wereld Natuur Fonds for a living planet Living Planet Report Making a difference voor onze aarde Iris van Duren WNF Regioteam Twente en Vechtdal Universitair docent bij het ITC Wat kunt u verwachten? Korte

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen.

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen. Vrijdag 9 oktober 2015 Artikelen: Alle artikelen - 7Days week Inhoud: - De leerlingen leren wat verwijswoorden zijn en hoe ze deze herkennen. - De leerlingen leren persoonlijke, bezittelijke en aanwijzende

Nadere informatie

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE

RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE RESULTATEN GROOT WILD ENQUETE 1 Uitkomsten van de Groot Wild enquête Dank u wel! In 2013 organiseerde Natuurmonumenten een landelijke ledenraadpleging over het beheer van wilde dieren zoals edelherten,

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Verduurzaming van de veehouderij: urgentie vanuit mondiaal perspectief

Verduurzaming van de veehouderij: urgentie vanuit mondiaal perspectief Verduurzaming van de veehouderij: urgentie vanuit mondiaal perspectief Conferentie Keuzes voor landbouw en veehouderij Huidige mondiale impact van veehouderij Biodiversiteit, aandeel 30% in mondiaal verlies

Nadere informatie

4 et water een niet te verspillen onontbeerlijke hulpbron

4 et water een niet te verspillen onontbeerlijke hulpbron H 4 et water een niet te verspillen onontbeerlijke hulpbron «De blauwe planeet», «het water, als bron van het leven». Twee gangbare uitdrukkingen die het belang van het water in ons dagelijks leven onderstrepen.

Nadere informatie

DUURZAAM BODEMBEHEER IN DE LANDBOUW

DUURZAAM BODEMBEHEER IN DE LANDBOUW DUURZAAM BODEMBEHEER IN DE LANDBOUW Samen de schouders onder duurzaam bodembeheer EEN GEZONDE BODEM IS IN BELANG VAN DE HELE MAATSCHAPPIJ Wageningen UR en het Louis Bolk Instituut hebben in opdracht van

Nadere informatie

Wereldwijde uitstoot CO2 dit jaar

Wereldwijde uitstoot CO2 dit jaar 1 van 5 7-12-2018 06:32 volkskrant.nl Wereldwijde uitstoot CO2 dit jaar weer toegenomen 6-8 minuten IJsklif in West-Groenland. Beeld Credit: Sarah Das / Woods Hole Oceanographic Institution De stijging

Nadere informatie

F Lees bron 1 en beantwoord daarna opdracht 1.

F Lees bron 1 en beantwoord daarna opdracht 1. Opdracht Expert Overheidsbeleid Het crisisteam is samengesteld. Jij bent als expert overheidsbeleid ingevlogen om vast te stellen wat de overheid doet om ruimtelijk ongelijkheid te verminderen. De deskundigheid

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Dutch summary

Nederlandse samenvatting Dutch summary 110 Ethics in Economic Decision-Making Nederlandse samenvatting Dutch summary We maken in het dagelijks leven vele beslissingen. Een groot deel van deze beslissingen bepaalt niet alleen onze eigen (financiële)

Nadere informatie

Zeker zijn PVDA GELDERLAN. Verkiezingsprogramma Verkiezingsprogramma

Zeker zijn PVDA GELDERLAN. Verkiezingsprogramma Verkiezingsprogramma PVDA GELDERLAN D PvdA Gelderland Verkiezingsprogramma 2019-2023 Verkiezingsprogramma 2019-2023 Zeker zijn Onderwijs is de sleutel tot een zinvol leven. Goed onderwijs geeft niet alleen toegang tot werk,

Nadere informatie

Inspirerend Presenteren

Inspirerend Presenteren Inspirerend Presenteren Door Kai Vermaas & Charis Heising Bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla bla Inleiding Wil je leren hoe jij een presentatie kunt geven waar je zeker bent van je verhaal? En

Nadere informatie

Superrijken staan symbool voor de kloof - NRC

Superrijken staan symbool voor de kloof - NRC NRC Media Holding BV maakt gebruik van cookies en daarmee vergelijkbare technieken. www.nrc.nl gebruikt functionele en analytische cookies om u een optimale bezoekerservaring te bieden. Bovendien plaatsen

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Praktische tips voor een goed en succesvol leven

Praktische tips voor een goed en succesvol leven Lekker Uitwaaien Praktische tips voor een goed en succesvol leven Robert S. Benninga Beyond 2. Ambitie: Rationeel Moeten of Emotioneel Willen. Ambitie is mogelijk het antwoord op vragen zoals: Waar kom

Nadere informatie

de waarnemingsvoorkeur

de waarnemingsvoorkeur 5 de waarnemingsvoorkeur Sensors - Intuitives Lees de volgende stellingen door en kijk welke van de twee het meest op jou van toepassing is: A of B. Geef voor een zo precies mogelijke score het antwoord

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik

NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik Het klimaat is een complex systeem waarin fysische, chemische en biologische processen op elkaar inwerken. Die complexiteit

Nadere informatie

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Op 5 januari 2011 woedde een enorme brand in een chemisch bedrijf in Moerdijk en een grote rookwolk trok over de regio.

Nadere informatie

Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo)

Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo) Aardrijkskunde inhouden (PO-havo/vwo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden Kernen 1. Burgerschap 36: hoofdzak de Nederlandse

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport. Analyse van conclusies over de mogelijke regionale gevolgen van klimaatverandering Maarten Hajer

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport. Analyse van conclusies over de mogelijke regionale gevolgen van klimaatverandering Maarten Hajer Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport Analyse van conclusies over de mogelijke regionale gevolgen van klimaatverandering Maarten Hajer Aanleiding 2 Januari 2010 Publieke onrust over fouten in IPCC-rapport

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Een visie op de toekomstige landbouw in Nederland

Een visie op de toekomstige landbouw in Nederland Een visie op de toekomstige landbouw in Nederland Jan Willem Erisman ALV Markdal, Galder, 24 september 2018 Inhoud Introductie Louis Bolk Instituut Achtergronden huidige landbouw De visie van de minister

Nadere informatie

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang

Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang Nieuw vak voor VWO-ers: Big History Roland Holst College begint schooljaar met een Big Bang In samenwerking met het Big History Project, een initiatief van historicus David Christian en Bill Gates, begint

Nadere informatie

PROGRAMMA VERKIEZINGEN PROVINCIALE STATEN EN WETTERSKIP

PROGRAMMA VERKIEZINGEN PROVINCIALE STATEN EN WETTERSKIP PROGRAMMA VERKIEZINGEN PROVINCIALE STATEN EN WETTERSKIP Wat voor provincie wordt Fryslân? Jij mag het zeggen op 20 maart. Willen we verschillen tussen arm en rijk? Willen we dat mensen zonder werk zitten?

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

Voorbeeldig onderwijs

Voorbeeldig onderwijs m a r i a va n de r hoe v e n Voorbeeldig onderwijs In de politieke arena wordt gedebatteerd over de vraag of het goed gaat met het Nederlandse onderwijs. Getuige het recente Oesorapport zijn we op onderdelen

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

LANDBOUW EN NATUUR IN TIJDEN VAN KLIMAATVERANDERING

LANDBOUW EN NATUUR IN TIJDEN VAN KLIMAATVERANDERING LANDBOUW EN NATUUR IN TIJDEN VAN KLIMAATVERANDERING Lezing ter gelegenheid van de Algemene Ledenvergadering 2018 van It Fryske Gea 29 mei 2018 De Wiidpleats Earnewâld door Pier Vellinga hgl. em. Vrije

Nadere informatie

NARA-T Toestand en trend van ecosystemen en ecosysteemdiensten in Vlaanderen

NARA-T Toestand en trend van ecosystemen en ecosysteemdiensten in Vlaanderen NARA-T Toestand en trend van ecosystemen en ecosysteemdiensten in Vlaanderen Voorstelling Natuurrapport 27 februari 2015 NARA-T: een selectie van onderwerpen De ecosysteemdienstenbril Is de basis voor

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

Openingstekst VN-Resolutie: 2030 Agenda voor Duurzame Ontwikkeling. Resolutie goedgekeurd door de Algemene Vergadering op 25 september 2015

Openingstekst VN-Resolutie: 2030 Agenda voor Duurzame Ontwikkeling. Resolutie goedgekeurd door de Algemene Vergadering op 25 september 2015 Openingstekst VN-Resolutie: 2030 Agenda voor Duurzame Ontwikkeling Verenigde Naties A/RES/70/1 Algemene Vergadering Distr.: Algemeen 21 oktober 2015 Zeventigste zitting Agendapunten 15 en 116 Resolutie

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

CREATIEF CONCEPTEN OP BASIS VAN CREATIVITEIT HOE? ZO!

CREATIEF CONCEPTEN OP BASIS VAN CREATIVITEIT HOE? ZO! CREATIEF CONCEPTEN OP BASIS VAN CREATIVITEIT HOE? ZO! INHOUDSOPGAVE STARTFASE VOORAF - IS HET EEN ONDERWERP VOOR CREATIVITEIT? - ANALYSEVRAGEN - BRIEFING MET PROBLEEMEIGENAAR DE CREATIEVE SESSIE - SPELREGELS

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d Training Coaching Consulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bosch Rotterdam Zwolle Utrecht Arnhem Amersfoort Breda Eindhoven Maastricht Brussel Antwerpen A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m

Nadere informatie

Nitraatrichtlijn. op weg naar het laatste. 28 November 2012 Mark Heijmans

Nitraatrichtlijn. op weg naar het laatste. 28 November 2012 Mark Heijmans Nitraatrichtlijn op weg naar het laatste actieprogramma? 28 November 2012 Mark Heijmans 1 Opzet Van mondiaal naar mineraal en van mineraal naar lokaal Beleid: ruimte en kaders Uitvoering: instrumenten,

Nadere informatie

TOVERSTRALEN werken aan een duurzaam ontspannen samenleving Stedenbouw - Landschap - Architectuur

TOVERSTRALEN werken aan een duurzaam ontspannen samenleving Stedenbouw - Landschap - Architectuur Studiereis Oosterheem TOVERSTRALEN werken aan een duurzaam ontspannen samenleving Stedenbouw - Landschap - Architectuur NAWOORD 11.10.2013 Nawoord bij Zoetermeer excursie De belangrijkste vraag is nu of

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3

niet in strijd met de artikelen 7 of 8.3 van de Reclame Code, noch met de artikelen 2 of 3 Geachte leden van de Reclame Code Commissie, Atoomstroom.nl claimt dat de opwekking van elektriciteit met kerncentrales I. schoon, II. CO 2 -vrij en III. vrij van subsidies is. Ik zal u aangeven waarom

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

Wat is natuurinclusieve landbouw?

Wat is natuurinclusieve landbouw? Wat is natuurinclusieve landbouw? Jan Willem Erisman 's-hertogenbosch, 3 april 2018 Louis Bolk instituut Natuurinclusief: denken, ontwerpen en doen J.P. Thysse Waar wij wonen RV www.louisbolk.org Consumentenprijs

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

2. Vooruitgang Werk hebben dat leidt tot betere mogelijkheden/kansen en grotere verantwoordelijkheid.

2. Vooruitgang Werk hebben dat leidt tot betere mogelijkheden/kansen en grotere verantwoordelijkheid. Wat vind ik belangrijk? Stap 1: Hieronder vind je een overzicht van 51 waarden. Lees de hele lijst een keer door om bekend te raken met de inhoud. Ga daarna nog een keer door de lijst en kruis de waarden

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENWERKBOEK DE EINDOPDRACHT Team: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele

Nadere informatie