Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO 2011-2015"

Transcriptie

1 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO September 2011, Den Haag Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

2 Inhoud Samenvatting 5 Inleiding 9 Waar staan we? Chemie bij NWO in context 15 Waar gaan we naartoe? De toekomst van chemie 27 Wat gaan we doen? Speerpunten 31 Hoe gaan we het doen? Instrumenten, Organisatie en Middelen 45

3 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Samenvatting Chemie is de creatieve wetenschap bij uitstek die een ontdekking of nieuw inzicht omzet in een molecuul dat daarvoor nog niet bestond, of in een proces om dat te maken. Deze nieuwe moleculen en processen zijn onontbeerlijk als we grote stappen willen zetten op bijvoorbeeld het gebied van gezondheid, energievoorziening of communicatietechnologie. Hierin ligt de schoonheid en tegelijk de kracht van de chemie. Ontdekkingen in de chemie bieden kansen voor ontwikkelingen in andere disciplines. Zo maakt chemie de toekomst mogelijk. De afgelopen jaren is de chemie bij NWO, gedragen door Chemische Wetenschappen (CW) en Advanced Technologies for Sustainability (ACTS), zeer succesvol geweest. Ze is erin geslaagd de vrije competitie en Vernieuwingsimpuls voor chemici uit te breiden, positieve resultaten én waardering te krijgen voor de vijf publiek-private ACTS-programma s, en krachten te bundelen met de Regiegroep Chemie en de universiteiten in het Sectorplan Natuur- en Scheikunde. Voor de periode vernieuwt de chemie bij NWO haar koers. CW en ACTS bouwen daarbij voort op de succesvolle strategie uit de vorige periode. Tegelijkertijd worden nieuwe accenten gelegd: veranderingen in de maatschappij en de wetenschap vragen daarom. Twee hoofdlijnen van beleid zijn uitgezet, die nauw aansluiten bij de actieagenda New Earth, New Chemistry van de Topsector Chemie en bij de NWO-strategie Groeien met Kennis: 1. investeren in vrij onderzoek; 2. investeren in maatschappelijk geïnspireerde thema s en publiek-private samenwerking; Ondersteunend daaraan verstevigen we de internationale samenwerking tussen onderzoekers binnen en buiten Europa en zetten we ons in voor de chemische gemeenschap. Dit koersdocument geeft de nadere uitwerking van deze beleidslijnen.

4 6 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO In de eerste beleidslijn maakt CW zich sterk voor excellent, vernieuwend wetenschappelijk onderzoek met een moleculair uitdagende vraagstelling. CW zet in op vrij onderzoek én op multidisciplinair onderzoek. De chemie is immers nauw verbonden met andere wetenschappelijke disciplines in de natuurwetenschappen, de levenswetenschappen en de ontwerp- en construerende wetenschappen. Naast de twee hoofdthema s uit de actieagenda van de Topsector Chemie -groene chemie en slimme materialen- blijft CW daarom ook chemisch onderzoek gerelateerd aan biologische en medische vraagstukken ondersteunen. CW houdt vast aan een stevige basis onder de vrije competitie en de Vernieuwingsimpuls. Verder maakt zij middelen vrij voor onderdelen van het Sectorplan Natuur- en Scheikunde: apparatuur, startende groepsleiders en steun aan topgroepen en pleit zij -in lijn met de actieagenda van de Topsector Chemie- voor een aanscherping en uitbreiding van het Sectorplan. In de tweede beleidslijn werken CW en ACTS aan de ontwikkeling en ondersteuning van maatschappelijk relevante en technologisch belangrijke onderzoekslijnen, die op korte en middelange termijn kunnen leiden tot nieuwe economische activiteiten. ACTS zet hierbij in op de ontwikkeling van TASC Technology Area s for Sustainable Chemistry. TASC is een op de sector gericht nieuw kraamkamerconcept voor publiek-private samenwerking waarin kleine, snel opgezette programma s in de gouden driehoek van bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid zich kunnen ontwikkelen tot grotere publiek-private initiatieven. In 2011 starten de eerste vier TASCs. CW investeert langs deze beleidslijn in drie maatschappelijk geïnspireerde thema s: Materialen: oplossingen voor schaarste, Duurzame energie en Leven in gezondheid. De ambities van de Topsector Chemie op het gebied van slimme materialen en groene chemie zijn bij de keuze voor onderzoeksthema s en PPS leidend. Omdat de wetenschappelijke en maatschappelijke opgaven in sterke mate een internationaal karakter hebben verstevigt de chemie ter ondersteuning van de twee hoofdlijnen van beleid de internationale samenwerking. Op onderwerpen die aansluiten bij de gekozen thema s zal ze samenwerken met zusterorganisaties in Westerse landen en in emerging science nations,

5 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO en deelnemen aan Europese ERA-Netten waar dat van waarde kan zijn. CW en ACTS maken zich daarbij sterk voor het Nederlands onderzoek. De chemie bij NWO wil een bindend element zijn in de Nederlandse chemische gemeenschap. Dit krijgt vooral vorm door de organisatie van bijeenkomsten voor onderzoekers uit de drie focusgebieden, één jaarlijks ACTS-symposium voor alle programma s tegelijk waar onderzoekers uit bedrijfsleven en kennisinstellingen elkaar ontmoeten en één overkoepelend wetenschappelijk congres voor alle Nederlandse chemici -het grootste ooit gehouden- als sluitstuk van het International Year of Chemistry Aansluitend bij de actieagenda van de Topsector Chemie streven CW en ACTS naar een zo nauw mogelijke samenwerking tussen Regiegroep, NWO en AgentschapNL bij de governance van alle tweedegeldstroom en publiek-privaat onderzoek in de chemie en de betreffende uitvoeringsorganisaties. Selectie op wetenschappelijke excellentie en versterking van de innovatieve kracht van de sector staan daarbij centraal. De sector chemie vertegenwoordigt een groot economisch en maatschappelijk belang in Nederland niet voor niets is ze door het kabinet-rutte aangewezen als één van de tien topsectoren. De sector steunt op onderzoekers van hoge kwaliteit en is goed georganiseerd. De chemie bij NWO rekent het tot haar opdracht om de sector ook de komende periode te verenigen en optimaal te ondersteunen. Met de gekozen koers wil ze deze opdracht waarmaken.

6 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Inleiding De maatschappij verwacht veel van wetenschap en technologie. Het lijkt bijna vanzelfsprekend dat we grote stappen zetten op het gebied van bijvoorbeeld onze gezondheid, de energievoorziening of communicatietechnologie. Maar daarvoor zijn nieuwe medicijnen, katalysatoren, zonnecellen en apparatuur nodig. Hoe en waarvan gaan we die maken? Dat vraagt kennis van fundamentele moleculaire processen en van de mogelijkheden om daar actief op in te grijpen. Het vereist ook kunde om nieuwe moleculen en materialen te maken. De chemie is de wetenschap die dit mogelijk maakt : Een Environment of Excellence NWO Chemische Wetenschappen (CW) en Advanced Chemical Technologies for Sustainability (ACTS) maken iedere vier à vijf jaar een strategisch plan. Dat plan is afgestemd op de NWO-strategie voor deze periode. Zo sloot Naar een Environment of Excellence, de strategische koers voor de chemie , aan bij het NWO strategisch plan Wetenschap gewaardeerd. Naar een Environment of Excellence kende drie strategische lijnen: 1) Ruimte voor excellente onderzoekers, 2) Wetenschap voor de samenleving en 3) Bundeling van krachten. De drie lijnen zijn door CW en ACTS samen ingevuld. CW richt zich daarbij vooral op fundamenteel onderzoek, ACTS stimuleert wetenschap voor de samenleving. Samen bestrijken ze het hele terrein van fundamenteel tot thematisch, innovatief en toepassingsgericht onderzoek inclusief publiek-private samenwerking in de chemie. Dit is in overeenstemming met de ambities en maatregelen die de Regiegroep Chemie in 2006 vastlegde in het businessplan Sleutelgebied Chemie zorgt voor groei. Vooral de twee actielijnen versterking kennisinfrastructuur en publiek-private samenwerking sluiten uitstekend aan bij de ambities van CW en ACTS.

7 10 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO : De toekomst mogelijk maken Nu staan we voor een nieuwe periode: NWO heeft haar visie en ambities voor deze periode in 2010 uiteengezet in de strategienota Groeien met kennis. Zij bouwt hiermee voort op eerder ingeslagen, succesvolle, paden. Ook de chemie bij NWO zet een nieuwe koers uit voor de komende jaren: Chemie maakt toekomst mogelijk. De actieagenda van de Topsector Chemie New Earth, New Chemistry dient als kompas voor deze nieuwe koers 1. Deze actieagenda is opgesteld door het Topteam Chemie onder leiding van de voorzitter van de Regiegroep Chemie. Ze vormt de basis voor de het kennis- en innovatiebeleid van het kabinet-rutte voor de komende periode. De twee hoofdambities van de agenda zijn: in 2050 staat Nederland wereldwijd bekend als hét land van de groene chemie en in 2050 staat Nederland in de wereld top-drie van producenten van slimme materialen. Het intersectorale businessplan Biobased Economy, waarin de chemie een voortrekkersrol vervult, past goed bij deze ambities. De actieagenda formuleert vier actiepakketten om de ambities te kunnen vervullen: A) Ondernemerschap, innovativiteit, bedrijvigheid en concurrentiekracht, B) Structureel versterken van wetenschappelijk onderzoek en onderwijs, C) Samenwerking en interactie tussen kennisinstellingen en bedrijven en D) Randvoorwaarden voor succesvolle implementatie. De koers sluit aan bij het Sectorplan Natuur- en Scheikunde, dat in samenwerking met de Regiegroep Chemie en de tien scheikunde-afdelingen van de Nederlandse universiteiten is ontwikkeld, en sluit aan bij de voortzetting van ACTS in een aantal nieuwe Technology Areas. Bij de ontwikkeling van de plannen zijn we ons in toenemende mate bewust geworden van onze afhankelijkheid van grondstoffen, zoals zeldzame aardmetalen, en is de wens opgekomen bij private partijen om bij samenwerking slagvaardiger programma s te kunnen opzetten. Naast de topsector Chemie houden we ook een open oog voor samenwerking met andere topsectoren waarin de chemie een rol speelt, zoals energie, voeding, life sciences en high tech materialen en systemen. 1 New Earth, New Chemistry actieagenda Topsector Chemie, Topteam Chemie, juni 2011

8 12 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Centrale beleidslijnen In de nieuwe koers zetten CW en ACTS in op de volgende beleidslijnen. We willen de investeringen in vrij onderzoek versterken en samen met partners investeren in maatschappelijk geïnspireerde, multidisciplinaire onderzoeksthema s waarbij voldoende aandacht is voor kennisbenutting. De actieagenda van de topsector pleit voor onderzoek (publiek en publiek-privaat) van hoogwaardige kwaliteit. Wij kunnen zorgen voor onafhankelijke peer review van projecten en programma s. Zo is de chemie bij NWO integraal betrokken bij chemie-onderzoek in Nederland: we investeren in mensen en ideeën en ondersteunen onderzoeksactiviteiten die gericht zijn op valorisatie. Verder willen we daarbij de internationale samenwerking binnen en buiten Europa versterken. We zetten in op het uitbreiden van de chemische gemeenschap naar onderzoekers in nieuwe moleculaire onderzoeksrichtingen. De kracht en de schoonheid van de chemie verdienen het om volop in de schijnwerpers te staan. Dit doen we niet alleen, maar samen met de universiteiten die bezig zijn met de implementatie van het Sectorplan. Ook bestaat er in domeinen zoals biotechnologie, katalyse en duurzame processen, behoefte aan nieuwe vormen van publiek-private initiatieven: samen willen overheid, bedrijfsleven en onderzoekers voorzien in de toekomstige behoefte aan materialen en energie. Op internationaal vlak is en blijft CW een gewaardeerde partner in samenwerkingsverbanden die de Europese synergie in chemisch onderzoek bevorderen. Denk bijvoorbeeld aan het European Technology Platform SusChem en het Euro-Chemistry netwerk. Bij dit alles streven CW en ACTS een evenwichtig en uitdagend portfolio aan activiteiten na, dat het chemisch onderzoek over de hele breedte ten goede komt. Bij de programmering zullen we gelijk optrekken met de Regiegroep Chemie en voor de uitvoering van de actieagenda van de topsector wordt een nauwe samenwerking met AgentschapNL bepleit.

9 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Chemie maakt toekomst mogelijk beschrijft de context van de chemie bij NWO en de relaties met de maatschappij. Het geeft de ambities van CW en ACTS weer en laat zien hoe deze tot uitvoering kunnen worden gebracht. Met een aantal voorbeelden, topics in future chemistry, illustreren we de uitdagingen in maatschappij en onderzoek voor de chemie van de toekomst.

10 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Waar staan we? Chemie bij NWO in context Voortbouwen op bereikte successen CW en ACTS hebben zich de afgelopen jaren ingespannen om ruimte voor onderzoekers te creëren, wetenschap voor de samenleving te bevorderen en krachten te bundelen. Daarin zijn we succesvol geweest. We lichten zeven resultaten uit: 1. Het chemisch onderzoek is herkenbaar georganiseerd in focusgebieden, waarin de chemie in relatie staat tot Biologie & Medische Wetenschappen, Fysica & Materialen en Technologie & Duurzaamheid; 2. CW heeft het initiatief genomen tot het Sectorplan Natuur- en Scheikunde, waarin de chemie en fysica aan universiteiten keuzes hebben gemaakt voor een aantal zwaartepunten van onderzoek en onderwijs in deze focusgebieden. Voor het plan heeft het ministerie van OCW structureel M 20 per jaar beschikbaar gesteld aan universiteiten en NWO-CW en FOM samen; 3. De vrije competitie van CW, het TOP/ECHO-programma, biedt mogelijkheden voor ECHOprojectsubsidies en grotere TOP-subsidies binnen deze focusgebieden. Het ruime budget hiervoor bij CW is een grote verworvenheid; 4. De chemie heeft van oudsher aandacht voor haar talent en is goed gepositioneerd in de Vernieuwingsimpuls. Inspanningen van NWO hebben ertoe geleid dat het budget van de Vernieuwingsimpuls is vergroot en dat deze structureel onderdeel van het talentbeleid uitmaakt; 5. In de afgelopen periode participeerde CW op bescheiden schaal in multidisciplinaire onderzoeksprogramma s in de NWO-thema s Systeembiologie, Funderend Energieonderzoek en Nanowetenschap en -technologie;

11 16 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO De midterm-evaluatie van ACTS wees uit dat de chemie er uitstekend in slaagt maatschappelijke behoeften op het terrein van katalyse, chemische processen en industriële biotechnologie te koppelen aan goed wetenschappelijk onderzoek; 7. Bij de Regiegroep Chemie, opgericht door VNCI en NWO CW/ACTS om sturing te geven aan het Sleutelgebied Chemie, heeft ACTS een duidelijke rol verworven als stimulator van kleinschalige, snel opererende publiek-private samenwerking. De nieuwe koers voor de chemie bij NWO bouwt voort op de ingeslagen weg en de behaalde resultaten. Zij doet dit met een scherp oog voor de ontwikkelingen in de maatschappij, de chemie en het Nederlandse onderzoekslandschap. De wereld om ons heen Hoe ziet de wereld om ons heen eruit? We staan voor grote uitdagingen: de wereldbevolking groeit en streeft naar een hoger welvaartsniveau. Dat niveau is alleen bereikbaar als we duurzaam kunnen voorzien in grondstoffen (voor materialen, chemicaliën en energie), voeding en water. We moeten werken aan een duurzame en vreedzame samenleving en aan een langer leven in gezondheid. De wetenschap moet al haar creativiteit gebruiken om dit mede mogelijk te maken. Ze moet de verworven kennis delen met de maatschappij. Samen met het bedrijfsleven zal ze innovaties tot stand moeten brengen om de uitdagingen te lijf te gaan. NWO heeft haar nieuwe thema-beleid rond deze uitdagingen gebouwd. Ze heeft gekozen voor zes thema s, waarvan drie zeer relevant zijn voor de chemie: Materialen, Duurzame energie en Leven in gezondheid. Niet voor niets komen deze grote onderwerpen ook prominent naar voren in de Nederlandse Wetenschapsagenda 2, die 49 grote vragen voor de wetenschap formuleert. Eén van de negen hoofdstukken is speciaal aan Leven en Chemie gewijd en ook een aantal vragen over energie, gezondheid en voeding, astronomie en materialen hebben een chemische connotatie. 2 De Nederlandse Wetenschapsagenda, KNAW, 2011

12 18 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO De wereld van de chemie De chemie heeft een sleutelrol als verbindende discipline tussen de fysica, de technologie en de levenswetenschappen. Vooral op het gebied van energie, materialen, voeding, water en gezondheid 3 is chemische inbreng onmisbaar. Doorbraken op deze terreinen vereisen een fundamentele onderzoeksaanpak met een langetermijnvisie. Het resultaat kan heel tastbaar zijn. Chemie is immers gericht op het maken van nieuwe moleculen. Voorbeelden van onderzoeksresultaten zijn nieuwe, minder schaarse batterijmaterialen, medicijnen en katalysatoren die oogstafval omzetten naar biobrandstoffen. De wereld van de chemie is internationaal. CW heeft de afgelopen periode dan ook verschillende initiatieven ontplooid die de samenwerking tussen internationale onderzoeksfinanciers bevorderen. Zo is er, samen met het bedrijfsleven (ETP SusChem, Cefic) en organisaties die onderzoek financieren, vooruitgang geboekt op het gebied van strategievorming. Met steun van de Europese Commissie nemen CW en ACTS met zusterorganisaties deel in Europese netwerken als ACENET (katalyse), ERA-IB (Industriële Biotechnologie) en CAPITA (vervolg op ACENET). Zo krijgt de Nederlandse chemie toegang tot hun gezamenlijke activiteiten en wordt bi- of multilaterale samenwerking bevorderd. Via het recente netwerk Eurochemistry worden strategieën voor gezamenlijk onderzoek vormgegeven, evenals verbeterde mechanismen om Europees onderzoek in de chemie te financieren. Euro-chemistry bouwt onder andere voort op CERC3. De chemie is ook nauw verweven met andere wetenschapsgebieden, zoals de levenswetenschappen en de fysica. Multidisciplinaire samenwerking is nodig om de grote uitdagingen waar we voor staan aan te pakken. Het is daarom interessant om te zien waar sprake is van overlap van vakgebieden of aangrenzende onderzoeksgebieden. De levenswetenschappen richten zich de komende periode op economisch en maatschappelijk belangrijke domeinen 3 Chemistry for Tomorrow s World, a roadmap for the chemical sciences, Royal Society of Chemistry, July 2009

13 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO als voeding, gezondheid, chemie & energie, landbouw en technologie. De Task Force Life Sciences, die binnen NWO NGI, CW, ALW, EW, ZonMW en STW verenigt, pleit voor blijvende investeringen in de levenswetenschappen, voor het voortbouwen op bestaande sterktes en voor het bundelen van krachten van wetenschappers, bedrijven en overheid in publiekprivate samenwerking 4. Voor de biowetenschappen verschijnt in 2011 een sectorplan. De natuurkunde richt zich op (duurzame) energie als belangrijkste onderzoeksthema. Versterking van top-onderzoek, waarin vrouwen beter zijn vertegenwoordigd, en samenwerking met bedrijfsleven zijn daarvoor nodig 5. Op het intersectorale terrein van de biobased economy raken al deze disciplines aan elkaar. Chemie in Nederland De kwaliteit van het chemisch onderzoek in Nederland is hoog. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het relatief hoge aantal Nederlandse chemici dat bij de ERC een Advanced Grant verwerft. Ook de citatie-impactscore voor de chemie en chemische technologie is zeer hoog, al is het aandeel van dit gebied in het totale aantal Nederlandse publicaties relatief laag. Uit de onderzoeksvisitaties van de chemische technologie aan de drie Technische Universiteiten 6 en van de chemie aan de algemene universiteiten 7 blijkt dat de kwaliteit van het Nederlandse onderzoek over het algemeen zeer goed is en op een aantal plaatsen van uitzonderlijk hoog niveau. Internationaal scoort het ruim bovengemiddeld. De universiteiten werken goed samen met de industrie. Ze zijn onder andere zeer sterk op het terrein van (bio) katalyse, biotechnologie, supramoleculaire chemie, materiaalkunde en biomoleculaire massaspectrometrie. Uitdagingen zijn er ook: de studentenaantallen zijn relatief laag, universiteiten moeten om kunnen gaan met veranderingen in de chemische industrie en de 4 Partners in de Polder (2009) 5 Topfysica midden in de wereld (2010), FOM/GB-N 6 QANU Research Review Chemical Engineering 3TU, november QANU Research Review Chemistry, april 2011

14 20 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO aansluiting tussen klassieke technologieën en micro- en nanotechnologieën moet gemaakt worden. Ook klinkt er een pleidooi voor een vereenvoudiging van de organisatiestructuren. Het economisch belang van de chemie in Nederland is groot: sinds 2005 is de Chemie een economische topsector (destijds sleutelgebied genoemd). Samenwerking is belangrijk. In de Regiegroep Chemie, die als ambitie heeft om welvaart en welzijn te vergroten op een duurzame manier, trekken de verschillende partijen op het gebied van chemie succesvol samen op. Begin 2009 concludeerde de commissie-scheepbouwer dat van de zes toenmalige sleutelgebieden de Chemie het best georganiseerd is en dat haar aanpak werkt. De actieagenda van de Topsector Chemie biedt een ambitieuze visie op 2050, waarin plaats is voor de concrete maatregelen van de Regiegroep Chemie, maar waarin meer nadruk ligt op de transitie naar een volledig groene chemie en een toppositie in de productie van slimme materialen. Het pad waarlangs deze transitie zal verlopen is nog maar ten dele bekend, maar de doelen en concrete maatregelen uit het businessplan van de Regiegroep Chemie vormden de eerste stappen: verdubbeling van de bijdrage van de chemie aan het BNP tot 6% (24 miljard) in 2017 en halvering van het gebruik van fossiele grondstoffen voor de chemie in de periode Hiervoor heeft de Regiegroep vier samenhangende actielijnen uitgezet: versterking van de kennisinfrastructuur, samenwerking tussen bedrijven en universiteiten op kansrijke onderzoeksgebieden, innovation labs om succesvolle onderzoeksprojecten te vertalen naar commerciële toepassingen, en tot slot centers for open chemical innovation om innovatieve concepten te ontwikkelen tot marktintroductie. Hierbij wordt rekening gehouden met het feit dat de economische crisis en de vergaande internationalisering het karakter en de wensen van het bedrijfsleven sterk veranderd hebben en dat blijven doen. Bij de eerste twee actielijnen en de behaalde resultaten staan we hieronder wat langer stil.

15 22 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Versterking van de kennisinfrastructuur Op initiatief van CW kwam in 2007 het Sectorplan Natuur- en Scheikunde tot stand, om het wetenschappelijk onderwijs en onderzoek in deze vakgebieden te versterken. Dit sectorplan vult de eerste actielijn van de Regiegroep Chemie in: versterking van de kennisinfrastructuur. Het past ook goed in het eerste speerpunt van de NWO-strategie: investeren in vrij onderzoek. De minister van OCW stelt vanaf 2011 M 20 per jaar beschikbaar voor de natuur- en scheikunde. Voor de chemie besteden universiteiten jaarlijks M 1 aan het verhogen van de instroom van studenten en het verbeteren van het rendement van de opleidingen. Ze besteden M 6 aan nieuwe arbeidsplaatsen. De resterende M 3 is bestemd voor versterking van het onderzoek in een beperkt aantal zwaartepunten zie het overzicht hieronder en wordt via CW toegekend. CW heeft dit bedrag uit het eigen budget voor vrij onderzoek verdubbeld tot M 6, en geschikte subsidie-instrumenten ontwikkeld voor de verdeling hiervan (zie verder het hoofdstuk Hoe gaan we het doen?). De keuze van de zwaartepunten is gemaakt door de minister van OCW op basis van het advies van de commissie-breimer 8. Het sectorplan kent een iets andere indeling van de chemie, waarbij een vierde focusgebied wordt onderscheiden: complexe moleculaire systemen. 8 Advies commissie-breimer inzake Implementatie Sectorplan Natuur- en Scheikunde, 2010

16 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Zwaartepuntenmatrix Chemie Focusgebied 1 (C1) duurzame chemie en chemische (bio) technologie Focusgebied 2 (C2) materiaal wetenschappen, fysische chemie en nanotechnologie Focusgebied 3 (C3) levens- en biomedische wetenschappen Focusgebied 4 (C4) complexe moleculaire systemen TU/e Procestechnologie Katalyse Polymeren Complexe moleculaire systemen UT Duurzame procestechnologie en biomassaconversie Katalytische systemen Nanotechnologie Biomedische technologie Bio-nano en supramoleculaire chemie TUD + LEI (Bio)procestechnologie (Bio)katalyse Katalyse en duurzaamheid Nanowetenschappen Theorie en spectroscopie Biotechnologie Chemische biologie Structuurbiologie UU Katalyse Structuurbiologie Colloïden RuG Katalyse en groene chemie Functionele materialen Chemische biologie Structuurbiologie Supramoleculaire chemie en systems chemistry UvA + VU Synthese en katalyse Computational chemie Analytische chemie Systeembiologie Farmacochemie RU Moleculen en materialen Chemische biologie Supramoleculaire chemie WUR Colloïdchemie, surfactanten en bionanotechnologie

17 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Waar gaan we naartoe? De toekomst van chemie Chemie maakt toekomst mogelijk. Ze is de creatieve wetenschap bij uitstek die een ontdekking of nieuw verworven inzicht omzet in de synthese van een molecuul of materiaal dat voor die tijd nog niet bestond, of in een nieuw proces om dat molecuul (op grote schaal) te maken. De chemie is nauw verbonden met de natuurwetenschappen, levenswetenschappen en ontwerp- en construerende wetenschappen. Nieuwe ontdekkingen in de chemie creëren kansen voor andere disciplines. Zo leidt het oplossen van de driedimensionale structuur van een eiwit, gecombineerd met intelligente biochemische karakterisering, tot inzicht in de functie ervan. Als dat eiwit een centrale rol speelt in bijvoorbeeld ons immuunsysteem, kan dit van direct en groot belang zijn voor het begrijpen van ziekteprocessen. Omgekeerd zorgt de vooruitgang in andere velden voor een voortdurende stroom van vragen aan de chemie. Wie bijvoorbeeld in het functioneren van een eiwit wil ingrijpen om een ziekte te behandelen, moet daar het beste molecuul voor bedenken én maken. Op dezelfde manier is de chemie verbonden met kennis over en de ontwikkeling van nieuwe materialen en met het ontwerpen en realiseren van schone processen voor bijvoorbeeld de productie van energie, (drink)water en allerlei consumptiegoederen. De chemie kan deze centrale rol van creating en enabling science alleen vervullen als krachtige, eigenstandige discipline, die verweven blijft met de wereld om zich heen. CW en ACTS zetten zich in de komende periode verder in voor een sterke discipline om zo een onmisbare onderzoeksbijdrage te kunnen leveren aan de beantwoording van wetenschappelijke en maatschappelijk geïnspireerde vragen. Altijd richten zij zich op onderzoek van uitstekende kwaliteit. Alleen het beste is immers goed genoeg.

18 28 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Missie CW Chemische Wetenschappen (CW) stimuleert en initieert excellent vernieuwend fundamenteel, strategisch en toepassingsgericht moleculair onderzoek. De belangrijkste instrumenten daarvoor zijn de subsidiëring van onderzoeksprojecten en -programma s en de organisatie van wetenschappelijke bijeenkomsten. Missie ACTS Advanced Chemical Technologies for Sustainability (ACTS) richt zich op het initiëren en ondersteunen van de ontwikkeling van innovatieve technologieën voor de duurzame productie van materialen en energiedragers. ACTS voert deze missie uit door het tot stand brengen en coördineren van uitdagende publiek-private samenwerkingsprogramma s, in lijn met het businessplan van de Regiegroep Chemie. De ACTS-programma s bestaan uit een coherent cluster van projecten die worden uitgevoerd door universiteiten en onderzoeksinstituten in nauwe samenwerking met industriële partners. Toponderzoek floreert in een omgeving waar voldoende kritische massa aanwezig is. CW ondersteunt daarom de concentratie van de Nederlandse onderzoeksinspanningen in drie focusgebieden met een beperkt aantal zwaartepunten: 1) Chemie in relatie met biologische/ medische wetenschappen, 2) Chemie in relatie met fysica/materialen en 3) Chemie in relatie met technologie/duurzaamheid. Onderzoek aan complexe moleculaire systemen is meestal nauw gerelateerd aan het tweede focusgebied. Zo krijgen deze voldoende massa en blijven ze van uitstekende kwaliteit. ACTS pakt samen met bedrijfsleven en overheid de uitdagingen op die de maatschappij aan de chemie stelt. De chemie bij NWO realiseert zich dat de wetenschap en de maatschappelijke opgaven een sterk internationaal karakter hebben. Ze werkt daarom van harte mee aan het internationaliseren van de onderzoeksprogrammering en -financiering.

19 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO Wat gaan we doen? Speerpunten Vrij onderzoek NWO CW richt zich op het stimuleren van excellent, vernieuwend wetenschappelijk onderzoek met een moleculair uitdagende vraagstelling. Gevestigde wetenschappers en talentvolle starters moeten nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek kunnen doen op een onderwerp naar eigen keuze. Ook in de komende periode zal CW onverminderd vasthouden aan dit fundament onder het onderzoek. In de verwachting dat dit wederzijds zal zijn, staat de chemie open voor een relatie met andere velden: Fysica & Materialen, Technologie & Duurzaamheid en Biologie & Medische Wetenschappen. CW heeft en houdt speciale aandacht voor groepen die relatief ondervertegenwoordigd zijn in de chemische onderzoeksgemeenschap, met name vrouwen. CW onderschrijft de doelstelling van het manifest 20 in 2020, om in % van de wetenschappelijke staf uit vrouwen te laten bestaan 9. NWO heeft geen directe invloed op de universitaire benoemingen, maar CW constateert met genoegen dat het Sectorplan ruimte biedt voor de aanstelling van tenminste één vrouwelijke tenure track-onderzoeker aan elke instelling. CW heeft met de eigen Athena-premie en Women in Chemistry-bijeenkomsten succesvolle instrumenten in handen die zij, zo mogelijk in samenwerking met de KNCV en andere NWO-gebieden, zal continueren in 2020, Els Goulmy en Wim van Saarloos (2010)

20 34 Chemie maakt toekomst mogelijk Koers voor de chemie bij NWO CW heeft inmiddels een start gemaakt met vrije onderzoeksprogramma s in de chemie (ChemThem): onderzoeksprogramma s waarvan het thema door wetenschappers bottom up is aangedragen en die de kracht en schoonheid van de chemie als creating science illustreren. Geïnspireerd door de vrije FOM-programma s en de STW Perspectief-programma s, maakt CW zo een aanzienlijk budget van, in eerste instantie, M 5 vrij voor focus en massa op een beperkt aantal fundamentele, risicovolle onderzoeksthema s. Door de grenzen van zo n onderzoeksthema op te zoeken, verwacht CW de basis te kunnen leggen voor de richting waarin dat vakgebied zich zal ontwikkelen en zo wetenschappelijke doorbraken te faciliteren. Maatschappelijk geïnspireerde thema s en publiek-private samenwerking NWO-thema s en chemie NWO zet in de nieuwe strategieperiode in op zes thema s: urgente maatschappelijke opgaven die onze samenleving toekomstbestendig maken. De chemie bij NWO kan bijdragen aan een aantal van deze opgaven. Ze heeft het initiatief genomen voor het thema Materialen: oplossingen voor schaarste. Dit thema speelt in op het dreigende tekort aan grondstoffen voor materialen en draagt bij aan onderzoek naar alternatieve grondstoffen en materialen. In de actieagenda van de topsector Chemie is de vervanging van een chemie op basis van fossiele grondstoffen naar een groene chemie een van de twee hoofdambities. Bij de andere, de productie van slimme materialen, wordt de beschikbaarheid van voldoende grondstoffen en mineralen voor die nieuwe, slimme materialen voorop gesteld. Het NWO-thema wordt samen met maatschappelijke partijen en andere NWO-gebieden en -organisaties opgezet. Daarnaast ziet de chemie een rol voor zichzelf bij tenminste twee andere thema s: Duurzame energie en Leven in gezondheid. De inhoud van deze thema s en de rol van de chemie daarin wordt in 2011 in overleg met de andere partijen bepaald. Voor het thema Duurzame energie werkt FOM aan de oprichting van een instituut voor funderend energieonderzoek bij de TU Eindhoven: DIFFER (Dutch Institute For Fundamental Energy Research). De chemie, die sterk

Koersen langs inhoudelijke lijnen

Koersen langs inhoudelijke lijnen Chemische Wetenschappen Koersen langs inhoudelijke lijnen een nieuwe koers voor de chemie bij NWO 2015-2018 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek CW kiest in de komende strategische periode

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor 1 Chemische Wetenschappen TKI Nieuwe Chemische Innovaties 14 NCI 45A Oproep voor nominaties Gouden KIEM-competitie versie 13-6-20 Oproep voor het nomineren van kandidaten voor DE GOUDEN KIEM Prijs voor

Nadere informatie

Persbericht. Brabant investeert in zonne-energie

Persbericht. Brabant investeert in zonne-energie Persbericht Dit is een gezamenlijk bericht van ECN, TNO, TU/e en het Holst Centre (Solliance), Stichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie (FOM), Knowledge and Innovation Community (KIC) InnoEnergy

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

De perfecte chemie tussen onderwijs en onderzoek

De perfecte chemie tussen onderwijs en onderzoek SNS - 08.1646 De perfecte chemie tussen onderwijs en onderzoek Voorstel van de Regiegroep Chemie aan het ministerie van OCW voor een versterking van de kennisinfrastructuur voor chemie en chemische technologie

Nadere informatie

Wiskunde, NWO & de clusters

Wiskunde, NWO & de clusters Wiskunde, NWO & de clusters Arjen Doelman, Leiden Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek NWO & NWO Exacte Wetenschappen -- EW beslaat de gebieden informatica, sterrenkunde, wiskunde. --

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011

Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011 Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011 Dames en heren, Degenen, die hier te lande na 1820 verbetering van

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Sinds de introductie in 2001 van lectoraten in het Nederlandse hoger beroepsonderwijs wordt aan hogescholen steeds meer gezondheidsonderzoek uitgevoerd. De verwachting is dat dit niet alleen

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Profiel NWO. Voorzitter

Profiel NWO. Voorzitter Profiel NWO Voorzitter NWO Voorzitter Profiel voorzitter Algemeen De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) zet zich in voor een sterk wetenschapsstelsel in Nederland. Daartoe bevordert

Nadere informatie

Optimaliseren van Impact door

Optimaliseren van Impact door Optimaliseren van Impact door Alfa- en Gammawetenschappen Aantonen en stimuleren van Societal Impact in synergie met andere wetenschappen Wifi: CongresAlfaGamma Wachtwoord: Impact2016 Optimaliseren van

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Topsector Chemie (incl. BBE) NWO-bijdrage 2016-2017. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Topsector Chemie (incl. BBE) NWO-bijdrage 2016-2017. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Topsector Chemie (incl. BBE) NWO-bijdrage 2016-2017 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inhoudsopgave Inleiding 1 Kennis- en Innovatieagenda 1 Aanpak en totstandkoming NWO-bijdrage

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

BIJLAGE EXPO 2025 COMMITMENT

BIJLAGE EXPO 2025 COMMITMENT LETTER OF COMMITMENT BIJLAGE EXPO 2025 COMMITMENT Vrijdag 2 oktober 2015, 2 e concept Leeswijzer en de relatie van dit document tot andere documenten 1. De afzender van een Letter of Commitment wordt aangeduid

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Nederland: de Maritieme Wereldtop

Nederland: de Maritieme Wereldtop 1 Nederland: de Maritieme Wereldtop Veilig, duurzaam en economisch sterk Maritiem Cluster in de Topsector Water: Innovatiecontract en Topconsortium Kennis en Innovatie V2.0, Samenvatting, 23 december 2011

Nadere informatie

Advies Universiteit van Tilburg

Advies Universiteit van Tilburg Advies Universiteit van Tilburg De Reviewcommissie (hierna commissie) heeft kennisgenomen van het voorstel van de Universiteit van Tilburg (hierna UvT) dat het College van Bestuur met zijn brieven van

Nadere informatie

Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN

Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN Aanbiedingsformulier Onderwerp Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN behoudens advies van de Commissie voor Economische Zaken, Grondzaken, Toerisme en Parkeren, bijgaand raadsvoorstel

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie We create chemistry Onze bedrijfsstrategie Het verhaal van BASF Al vanaf onze oprichting in 1865 richten wij ons op de evoluerende wereld om ons heen. Wanneer we kijken naar hoe we als bedrijf willen bijdragen

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017 DE INDUSTRIE: Drie acties voor een nieuw Kabinet MOTOR VAN Manifest 2017 VERNIEUWING Nederlandse industriële bedrijven behoren tot de top van de wereld. We zijn wereldmarktleider in chipmachines en medische

Nadere informatie

Reliëf. Strategieplan NWO Aard en Levenswetenschappen. Aard en Levenswetenschappen

Reliëf. Strategieplan NWO Aard en Levenswetenschappen. Aard en Levenswetenschappen Aard en Levenswetenschappen Reliëf Strategieplan 2011-2014 NWO Aard en Levenswetenschappen Reliëf: Een aanduiding voor hoogteverschil in het landschap. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

studenten die gekozen hebben voor een studie aan deze Universiteit.

studenten die gekozen hebben voor een studie aan deze Universiteit. Dames en heren, Graag heet ik u van harte welkom bij de opening van het Academisch Jaar 2013/2014. Met uw aanwezigheid vandaag geeft u nog eens blijk van uw bijzondere verbondenheid aan deze Universiteit,

Nadere informatie

Profiel NWO. Wetenschappelijke leden raad van bestuur, toekomstig domeinvoorzitters

Profiel NWO. Wetenschappelijke leden raad van bestuur, toekomstig domeinvoorzitters Profiel NWO Wetenschappelijke leden raad van bestuur, toekomstig domeinvoorzitters NWO Wetenschappelijke leden raad van bestuur, toekomstig domeinvoorzitters Algemeen De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk

Nadere informatie

het verschil korte versie

het verschil korte versie het verschil maken Strategisch plan 2014-2017 korte versie Maria José Recalde Vela Studente en president van AWAKE COLOFON Tilburg University Postbus 90153 5000 LE Tilburg Telefoonnummer: 013-466 9111

Nadere informatie

rendement van talent aanbevelingen voor motiverend en stimulerend loopbaanbeleid advies

rendement van talent aanbevelingen voor motiverend en stimulerend loopbaanbeleid advies de jonge akademie rendement van talent aanbevelingen voor motiverend en stimulerend loopbaanbeleid advies samenvatting De afgelopen jaren hebben de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW),

Nadere informatie

Beleidsplan 2012-2016. Op weg naar een zichtbaarder KNCV

Beleidsplan 2012-2016. Op weg naar een zichtbaarder KNCV Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging Beleidsplan 2012-2016 Op weg naar een zichtbaarder KNCV www.kncv.nl Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging Beleidsplan 2012-2016 algemene opzet KNCV missie

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

2 Chinese Borden Elizabeth Koier, Barend van der Meulen, Edwin Horlings, Rosalie Belder. Rathenau Instituut

2 Chinese Borden Elizabeth Koier, Barend van der Meulen, Edwin Horlings, Rosalie Belder. Rathenau Instituut Chinese Borden Financiële stromen en prioriteringsbeleid in het Nederlandse universtiaire onderzoek Elizabeth Koier, Barend van der Meulen, Edwin Horlings en Rosalie Belder 2 Chinese Borden Elizabeth Koier,

Nadere informatie

Topsectoren en de Samenwerkingsagenda EZ-provincies-MKB

Topsectoren en de Samenwerkingsagenda EZ-provincies-MKB High Tech Systems & Materials Life Sciences & Health Agro-Food Logistiek BEDRIJVEN Water Topsectoren en de Samenwerkingsagenda EZ-provincies-MKB Creatieve Industrie Energie Meer geld en betere dienstverlening

Nadere informatie

Green Deal Materialen voor Energietoepassingen

Green Deal Materialen voor Energietoepassingen Green Deal Materialen voor Energietoepassingen Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, hierna te noemen: Rijksoverheid; 2. De kennisinstellingen: a. Stichting Energieonderzoek

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

NWO-propositie voor de Topsector Agro & Food

NWO-propositie voor de Topsector Agro & Food NWO-propositie voor de Topsector Agro & Food Concrete acties voor 2012-2013 Innovatiecontract Binnen de topsector Agro & Food zijn drie strategische speerpunten geformuleerd, te weten Meer met minder door

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Hoger Onderwijs en Studiefinanciering IPC 2250 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context

Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Grenzeloze ambities Ondernemen in een internationale context Dirk Jan van den Berg Voorzitter van het College van Bestuur van de TU Delft Ter gelegenheid van de opening van het collegejaar 2009/2010 Delft,

Nadere informatie

Businessplan. Sleutelgebied Chemie zorgt voor groei

Businessplan. Sleutelgebied Chemie zorgt voor groei Businessplan Sleutelgebied Chemie zorgt voor groei Colofon Tekst: Eindredactie: Foto s: Drukwerk: Logo-ontwerp: Vormgeving: RegieGroep Chemie Annemarie Piersma, Helderder Den Haag Akzo Nobel, DSM, Bayer

Nadere informatie

Chinese borden Universiteiten in en uit balans

Chinese borden Universiteiten in en uit balans Chinese borden Universiteiten in en uit balans 15-03-2016, Science in Transition conferentie Barend van der Meulen, Elizabeth Koier, Edwin Horlings 2 Universiteiten uit en in balans Barend van der Meulen

Nadere informatie

Logistieke uitdagingen en kansen binnen Horizon 2020

Logistieke uitdagingen en kansen binnen Horizon 2020 Logistieke uitdagingen en kansen binnen Horizon 2020 Martin Bakker, november 2013 Samenvatting Het nieuwe kaderprogramma voor onderzoek & innovatie van de Europese Unie, Horizon 2020, geeft een breed scala

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 -

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 - PS2008MME13-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME13 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008int221948 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

DPI Value Centre Innovatie in Polymeren

DPI Value Centre Innovatie in Polymeren DPI Value Centre Innovatie in Polymeren DAS lectorenoverleg Applied Science 2012 d.d. 22/05/12 1. Introductie: wie zijn we en wat doen we? 2. Plannen Topsector Chemie en Biobased Economy 3. TKI Smart Polymeric

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

IMPLEMENTATIE SECTORPLAN NATUUR- EN SCHEIKUNDE

IMPLEMENTATIE SECTORPLAN NATUUR- EN SCHEIKUNDE SNS - 10.0119/D Advies Commissie Breimer inzake IMPLEMENTATIE SECTORPLAN NATUUR- EN SCHEIKUNDE aan mevr. J.M. van Bijsterveldt - Vliegenthart, staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 12 april

Nadere informatie

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting)

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Structuurrapport Leerstoel Bestuursrecht 1 Algemene informatie Titel: Bestuursrecht Titel in het Engels: Administrative Law Afdeling: Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Omvang: 1.0 fte

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen

Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie FWO Evaluatie Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek-Vlaanderen In de beheersovereenkomst 2002-2007 tussen de Vlaamse Gemeenschap en het Fonds voor Wetenschappelijk

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Innovatie in, door en van de Nederlandse chemische sector

Innovatie in, door en van de Nederlandse chemische sector Innovatie in, door en van de Nederlandse chemische sector Uitwerking en uitvoering van het businessplan van de Regiegroep Chemie Sleutelgebied chemie zorgt voor groei Regiegroep Chemie Den Haag, 1 augustus

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

Contextschets Techniek

Contextschets Techniek Contextschets Techniek Nationaal Techniekpact 2020... 2 Welke activiteiten ondernemen de hbo-instellingen?... 2 Welke activiteiten ondernemen de universiteiten?... 3 Welke activiteiten onderneemt de 3TU?...

Nadere informatie

HU GERICHT IN BEWEGING

HU GERICHT IN BEWEGING HU GERICHT IN BEWEGING Organisatieontwikkeling HU het verhaal - versie maart 2016 - Agenda Waar komen we vandaan? Waarom gaan we veranderen? Wie willen we zijn? Hoe gaan we dit bereiken? Wat verandert

Nadere informatie

28 mei Uitlokken en honoreren

28 mei Uitlokken en honoreren Verslag debat over interdisciplinariteit in het bètadomein 28 mei 2015 Uitlokken en honoreren Hoe schep je voorwaarden voor interdisciplinariteit? Met deze woorden leidde Decaan Karen Maex het debat in.

Nadere informatie

The Netherlands of

The Netherlands of The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Optimaliseren van Impact door Alfa- en Gammawetenschappen Aantonen en stimuleren van Societal Impact in synergie met andere wetenschappen

Optimaliseren van Impact door Alfa- en Gammawetenschappen Aantonen en stimuleren van Societal Impact in synergie met andere wetenschappen Optimaliseren van Impact door Alfa- en Gammawetenschappen Aantonen en stimuleren van Societal Impact in synergie met andere wetenschappen Welkom bij het programmaonderdeel: Universiteit & HBO Optimaliseren

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Innovatie-instrumenten voor bedrijven in Nederland. Naar de top! Ino Ostendorf MT-lid directie Innovatie & Kennis

Innovatie-instrumenten voor bedrijven in Nederland. Naar de top! Ino Ostendorf MT-lid directie Innovatie & Kennis Innovatie-instrumenten voor bedrijven in Nederland Naar de top! Ino Ostendorf MT-lid directie Innovatie & Kennis Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Innovatie-instrumenten voor bedrijven

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities

Ideeën Plannen. Het is tijd voor de NOM! Ambities I N V E S T E R E N I N O N T W I K K E L I N G Ideeën Plannen Het is tijd voor de NOM! Ambities Missie De NOM is de permanente katalysator van economische ontwikkeling in Noord-Nederland. Dit is niet

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 DE MASTEROPLEIDING BIOMEDICAL

Nadere informatie

Innovatieplatform Twente S a m e n w e r k e n a a n i n n o v a t i e

Innovatieplatform Twente S a m e n w e r k e n a a n i n n o v a t i e Innovatieplatform Twente S a m e n w e r k e n a a n i n n o v a t i e Twente is een innovatieve regio die nationaal en internationaal sterk in opkomst is. Daarom is op initiatief van de provincie Overijssel

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Profiel. Opleidingsmanager HBO-Rechten. 10 mei Opdrachtgever Hogeschool van Amsterdam Faculteit Maatschappij en Recht

Profiel. Opleidingsmanager HBO-Rechten. 10 mei Opdrachtgever Hogeschool van Amsterdam Faculteit Maatschappij en Recht Profiel Opleidingsmanager HBO-Rechten 10 mei 2017 Opdrachtgever Hogeschool van Amsterdam Faculteit Maatschappij en Recht Voor meer informatie over de functie Jeannette van der Vorm, adviseur Leeuwendaal

Nadere informatie

ECOSYSTEEM TOPSECTOR ENERGIE

ECOSYSTEEM TOPSECTOR ENERGIE ECOSYSTEEM TOPSECTOR ENERGIE Organisatie en hoofdactoren Ø Topteam: Manon Janssen (boegbeeld), Fokko Pentinga (vertegenwoordiger namens het MKB), Tim van der Hagen (vertegenwoordiger namens de kennisinstellingen),

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

Hoe krijgen innovaties een kans?...

Hoe krijgen innovaties een kans?... Hoe krijgen innovaties een kans?... Inkoop Innovatie Urgent Meer doen met minder geld. De prestatiedruk van de Nederlandse overheid is groot en de verwachtingen zijn hoog. Het kabinet spant zich in om

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Het CMI NEN wordt opgericht door drie initiatiefnemers: UT, Siemens en UMCG/RUG Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Matchmaking Event Prof.

Nadere informatie

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende

Nadere informatie

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst René Wijffels Inhoud Wat is Biobased Economy? De bio-economy in de VS Behoefte aan professionals in bio-based economy Een groene generatie met energie

Nadere informatie

Wegwijzer Horizon 2020

Wegwijzer Horizon 2020 Wegwijzer Horizon 2020 1 Voorwoord Deze wegwijzer leidt u door Horizon 2020, hét programma van de Europese Commissie om onderzoek en innovatie (financieel) te ondersteunen. Het geeft een overzicht van

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

28753 Publiek-private samenwerking Bedrijfslevenbeleid. Brief van de minister van Economische Zaken

28753 Publiek-private samenwerking Bedrijfslevenbeleid. Brief van de minister van Economische Zaken 28753 Publiek-private samenwerking 32637 Bedrijfslevenbeleid Nr. 33 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 4 april 2014 Hierbij

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie