Arbobeleid of preventiecultuur?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Arbobeleid of preventiecultuur?"

Transcriptie

1 Arbobeleid of preventiecultuur? Een onderzoek naar de aard en omvang van het arbo-preventiebeleid in grote ondernemingen Eindrapport Een onderzoek in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Sonja van der Kemp Mirjam Engelen B2834 Leiden, 15 juni 2004

2

3 Voorwoord Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is onder meer gericht op het bevorderen van goede en veilige arbeidsomstandigheden en op de realisatie van een effectieve arbobeleidsvoering in arbeidsorganisaties. Het Ministerie heeft Research voor Beleid gevraagd een onderzoek uit te voeren naar het preventieve arbobeleid van grote ondernemingen. Dit onderzoek moet meer inzicht geven in de aard, omvang en achtergronden van het preventieve arbobeleid. Vanuit het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is het onderzoek begeleid door Martin den Held en Leo van der Vliet van de directie Arbozorg en Verzuimbeleid en Ilse van den Aker van de directie Arbeidsveiligheid en -gezondheid. We danken hen voor de prettige samenwerking. Ook willen we alle bedrijven bedanken die hebben deelgenomen aan het onderzoek en met name de vijftien bedrijven die medewerking hebben verleend aan de casestudies. Het onderzoek is uitgevoerd door Sonja van der Kemp, onder begeleiding van ondergetekende. Mirjam Engelen Projectleider 3

4 4

5 Inhoudsopgave Samenvatting en conclusie 7 Summary and conclusion 13 1 Inleiding Achtergrond Doel- en vraagstelling Onderzoeksopzet Opbouw van het rapport 22 2 Het preventiebeleid Betrokken partijen Arbomanagementsysteem Onderwerpen van preventiebeleid 27 3 De preventieve maatregelen Voorlichting Bedrijfsongevallen Inkoopbeleid Gezondheidsbevordering 34 4 Marketing en verkoopbeleid Erkennings- en labelsystemen Externe communicatie 38 5 Achtergronden van preventiebeleid Redenen voor arbobeleid Mogelijkheden voor externe beïnvloeding 43 6 Beschrijving casestudies Inleiding op de casebeschrijvingen Bouw en industrie Boele en van Eesteren Imtech Rockwool Lapinus BV Schindler Liften BV Dienstverlening Albron Eneco Infra Services Fortis Bank Initial Hokatex JGC Dordtse Engineering B.V Publieke sector Hogeschool Zeeland !GO The Resource Company Internos Thuiszorg Presikhaaf Bedrijven Rubicon Jeugdzorg Conclusies over de cases Bevorderende en belemmerende factoren Conclusie 87 5

6 Bijlage 1 Vragenlijst telefonische enquête 91 Bijlage 2 Deelnemende bedrijven casestudies 103 Bijlage 3 Checklist casestudies 107 Bijlage 4 Redenen voor arbobeleid 111 Bijlage 5 Reacties op stellingen 115 6

7 Samenvatting en conclusie Inleiding Het beleid van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is onder meer gericht op het bevorderen van goede en veilige arbeidsomstandigheden en op de realisatie van een effectieve arbobeleidsvoering in arbeidsorganisaties. Het Ministerie heeft behoefte aan inzicht in de wijze waarop grote ondernemingen omgaan met arbobeleid. Doel van het onderzoek is de aard, omvang en achtergronden van het arbogerelateerde preventiebeleid van grote ondernemingen (meer dan 200 werknemers) in beeld te krijgen, zowel kwalitatief als kwantitatief. Om hier inzicht in te krijgen is gebruik gemaakt van een telefonische enquête en casestudies. Enquête Ten eerste is een telefonische enquête gehouden onder bedrijven met meer dan 200 werknemers. In totaal zijn 326 bedrijven benaderd en is een netto respons behaald van 150 bedrijven (46%). Betrokken partijen In vrijwel alle bedrijven (85%) is een arbocoördinator en/of een afdeling personeelszaken betrokken bij het arbobeleid. Daarnaast is bij een deel van de bedrijven de ondernemingsraad (51%), een speciale arbocommissie (50%) en/of de directie (40%) hierbij betrokken. Van de geïnterviewde bedrijven heeft 3% een eigen interne arbodienst en heeft 6% een combinatie van een interne en externe arbodienst. Het merendeel van de bedrijven is aangesloten bij een externe arbodienst. In vrijwel alle bedrijven worden er één of meer informatiebronnen geraadpleegd op het gebied van arbeidsomstandigheden. Het gaat daarbij om 90% die een vaktijdschrift en/of internet gebruiken. Voor 71% van de grote bedrijven is de arbodienst een informatiebron. Informatie vanuit de branche organisatie (48%) of de overheid (30%) wordt eveneens door een substantieel aandeel van de bedrijven gebruikt. Door 9% van de bedrijven wordt informatie verkregen van andere bedrijven. Arbomanagementsysteem Van de ondervraagde bedrijven geeft 62% aan dat er binnen het bedrijf een arbomanagementsysteem wordt gehanteerd. Hieronder wordt verstaan een samenhangend geheel van schriftelijk vastgelegde afspraken die de zorg voor goede arbeidsomstandigheden binnen het bedrijf duurzaam borgen. Bij ongeveer de helft van de bedrijven met een arbomanagementsysteem betreft het een gecertificeerd systeem. Bij ongeveer driekwart (77%) van de bedrijven is er sprake van samenhang tussen het arbeidsomstandighedenbeleid en het kwaliteitsbeleid. Bij 58% van de bedrijven is er sprake van samenhang tussen het arbeidsomstandighedenbeleid en het milieubeleid. Onderwerpen van preventiebeleid Onderwerpen waarvoor de meeste bedrijven preventief beleid hebben ontwikkeld zijn houding, repeterende bewegingen en beeldschermgebruik (83%) en ongewenste omgangsvormen (77%). Daarnaast heeft ruim de helft van de bedrijven preventief beleid voor kracht zetten, lawaai, gevaarlijk werk, gevaarlijke stoffen en werkdruk. 7

8 Loondoorbetaling bij ziekte Werkgevers hebben de mogelijkheid om de loondoorbetaling bij ziekte te verzekeren. De helft van de bedrijven (49%) heeft geen verzekering voor loondoorbetaling bij ziekte, en 10% heeft een deel van de loondoorbetaling verzekerd. Deze groep bedrijven kiest er dus voor om de financiële verantwoordelijkheid van arbo- en verzuimbeleid zelf te dragen. Deze percentages liggen hoger dan bij kleinere bedrijven. Voorlichting Vrijwel alle bedrijven zeggen dat zij medewerkers bij indiensttreding voorlichting geven over arbeidsomstandigheden. Maar ook daarna is er in het overgrote deel van deze bedrijven op enigerlei wijze aandacht voor voorlichting aan werknemers; bijvoorbeeld in het werkoverleg of bij aanvang van nieuwe werkzaamheden. Bedrijfsongevallen Vrijwel alle bedrijven zeggen bedrijfsongevallen te registreren en de meeste bedrijven registreren bovendien de bijna-ongevallen (72%). De informatie over ongevallen wordt veelal gebruikt om een rapportage op te stellen en beleid te maken voor preventie. Sommige bedrijven nemen aanvullende maatregelen om bedrijfsongevallen te voorkomen, zoals het voeren van campagnes. Inkoopbeleid Van de ondervraagde bedrijven heeft 43% in de voorafgaande twaalf maanden diensten (in het kader van arbeidsomstandigheden of verzuimbegeleiding) ingekocht buiten de arbodienst om. Dit betreft vooral verzuimbegeleiding/reïntegratiediensten, psychische hulp, en fysiotherapie. Van de ondervraagde bedrijven heeft 71% in de voorafgaande twaalf maanden producten gekocht gericht op het verbeteren van de arbeidsomstandigheden. Het gaat daarbij met name om meubilair, hulpmiddelen bij beeldschermwerk, persoonlijke beschermingsmiddelen en ergonomische hulpmiddelen ter verlichting van de fysieke belasting. Ruim de helft van de bedrijven (58%) vraagt bij de inkoop van producten die binnen het bedrijf worden gebruikt altijd om specifieke informatie omtrent de eigenschappen en gebruiksrisico s, 19% van de bedrijven vraagt deze informatie soms en 13% doet dit niet. Bovendien stelt 46% van de bedrijven bij de inkoop van producten altijd eisen aan het andere bedrijf op het gebied van veiligheid en gezondheid, 23% van de bedrijven stelt soms eisen en 25% stelt geen eisen. Bij de inkoop van diensten, zoals inhuur van extern personeel, stelt 58% van de bedrijven altijd eisen aan het andere bedrijf op het gebied van veiligheid, 12% van de bedrijven stelt soms eisen en 26% stelt geen eisen. Van de bedrijven die arbo-eisen stellen bij de inkoop van diensten of producten van andere bedrijven, heeft 63% deze eisen geheel (48%) of gedeeltelijk (15%) geformaliseerd door middel van inkoopprocedures. De meeste bedrijven achten het enigszins wenselijk (37%) tot zeer wenselijk (44%) voor het inkoopbeleid van het bedrijf dat andere bedrijven meer actief gebruik maken van erkenningssystemen. Verder vindt 11% dit niet wenselijk. Gezondheidsbevordering Ruim driekwart van de bedrijven (77%) zegt maatregelen te hebben getroffen om een gezonde leefwijze bij werknemers te stimuleren. Deze bedrijven hebben met name maatregelen genomen op de gebieden stoppen met roken (cursus, therapie) (77%), gezonde werkhouding /ergonomie (47%) en sport/lichaamsbeweging (37%). 8

9 Marketing en verkoopbeleid Bijna twee derde van de bedrijven (65%) verkoopt producten of diensten aan andere bedrijven. Van deze bedrijven maakt 56% gebruik van een erkennings- of labelsysteem als garantie voor een goede veiligheid van de producten en diensten met het oog op de verkoop van deze producten en diensten aan andere bedrijven. Het meest gebruikte certificaat is ISO, gevolgd door VCA en het CE keurmerk. Van de bedrijven die producten of diensten verkopen aan andere bedrijven en op dit moment nog geen erkennings- of labelsysteem hanteren vindt 23% het zeer wenselijk en 16% het enigszins wenselijk dat het bedrijf in de toekomst een erkennings- of labelsysteem gebruikt. 47% van deze bedrijven vindt dit geheel niet wenselijk. Verder blijkt dat bedrijven slechts in beperkte mate communiceren over hun arbobeleid. Een derde van de bedrijven communiceert geheel niet extern over het arbobeleid. De meest voorkomende manier van communiceren over het arbobeleid is via het jaarverslag of het sociaal jaarverslag. Slechts enkele bedrijven communiceren via internet, lezingen of vakbladen. Redenen voor arbobeleid Indien gevraagd naar de redenen voor het voeren van arbobeleid noemen vrijwel alle bedrijven (92%) (spontaan) de gezondheid en het behoud van de werknemers. Daarnaast noemt men regelmatig verplichtingen vanuit wetgeving of CAO (36%) en economische motieven (23%). In mindere mate spelen morele motieven en imago een rol. Casestudies Op basis van de resultaten van de enquête is een selectie gemaakt van bedrijven die gemiddeld tot goed presteren op het gebied van preventief arbobeleid. Vijftien bedrijven hebben deelgenomen aan de casestudies, waarbij nader is ingegaan op het arbobeleid en achtergronden hiervan. Uit de casebeschrijvingen blijkt dat er veelal sprake is van een combinatie van factoren die bepaalt in hoeverre bedrijven activiteiten ondernemen op het gebied van arbeidsomstandigheden. De samenhang tussen deze factoren is complex en is veelal het resultaat van jarenlange ontwikkelingen binnen een bedrijf. Bovendien is deze samenhang afhankelijk van het type bedrijf. Op basis van de cases kan worden geconcludeerd dat de factoren die van invloed zijn op de maatregelen die bedrijven nemen ter verbetering van de arbeidsomstandigheden kunnen worden onderverdeeld in drie categorieën: de houding van het bedrijf ten aanzien van arbobeleid, de invloed van de omgeving en de mogelijkheden binnen het bedrijf. Houding van het bedrijf ten aanzien van arbobeleid Voor het ontstaan van een arbobeleid dat verder gaat dan het naleven van verplichtingen is het van belang dat er op hoog niveau in de organisatie betrokkenheid is bij het arbobeleid en een overtuiging van het nut van dit arbobeleid. De betrokkenheid van de directie bij het arbobeleid kan worden beïnvloed door positieve ervaringen met arbobeleid in het bedrijf zelf of in het bedrijf waar men eerder werkzaam was. Een wisseling in directie kan dan ook een belangrijk omslagpunt betekenen in het arbobeleid van het bedrijf. Een hoog ziekteverzuim en/of een hoog aantal bedrijfsongevallen kan leiden tot een verhoogde aandacht van de directie voor de arbeidsomstandigheden. Daarbij is het wel van belang dat het bedrijf gelooft in de mogelijkheden om er iets aan te doen. Als het bedrijf het verzuim toeschrijft aan de kenmerken van het personeelsbestand, zal men minder geneigd zijn maatregelen te nemen. 9

10 Bedrijven waarvan medewerkers in een fysiek onveilige omgeving werken hebben relatief veel aandacht voor arbeidsomstandigheden en nemen relatief veel maatregelen. Dit betekent echter niet automatisch dat men op andere onderwerpen (zoals werkdruk en gezondheidsbevordering) ook actief is. De fysiek belastende aspecten van het werk zijn voor werkgevers vaak duidelijker dan bijvoorbeeld de psychisch belastende aspecten. Ook blijkt dat werkgevers bij fysieke belasting en veiligheid zelf meer het gevoel hebben dat ze daar iets aan kunnen doen. Ook de betrokkenheid van de medewerkers is van belang voor het ontstaan van een arbobeleid dat breed in de organisatie wordt gedragen. De ondernemingsraad is een mogelijkheid voor medewerkers om invloed uit te oefenen op het arbobeleid, tegelijkertijd kan het arbobeleid via de ondernemingsraad worden uitgedragen naar andere medewerkers. In de praktijk blijkt dat veel bedrijven te maken hebben met medewerkers die de regels op het gebied van arbeidsomstandigheden niet naleven. Communicatie is een belangrijk middel om de betrokkenheid van medewerkers te vergroten. Niet alle bedrijven weten echter goed op welke wijze ze dit aan moeten pakken. Invloed van de omgeving Het arbobeleid van een bedrijf kan op verschillende manieren van buitenaf worden beïnvloed. Een belangrijke invloed is de wetgeving en met name de Arbowet. Deze dwingt bedrijven te werken met een ri&e, die wordt getoetst door een arbodienst. Een bezoek (eventueel gevolgd door een boete) van de Arbeidsinspectie kan voor bedrijven een stimulans zijn om (aanvullende) maatregelen te nemen. Daarnaast zijn vereisten van opdrachtgevers voor veel bedrijven een reden om maatregelen te nemen. Door het belang van deze maatregelen voor de verkoop, staan er opbrengsten tegenover de investering die men doet. De branche bepaalt ook voor een deel het belang van arbeidsomstandigheden voor het imago van het bedrijf. Deze vereisten worden van buitenaf opgelegd en zullen er bij veel bedrijven toe leiden dat zij maatregelen nemen. In hoeverre dit leidt tot het ontstaan van een preventiecultuur is voor een groot deel afhankelijk van de houding van het bedrijf zelf. Toch kunnen vereisten die van buitenaf worden opgelegd wel een verandering in houding ten gevolg hebben. In de praktijk blijkt dat maatregelen die van buitenaf worden opgelegd, onderdeel kunnen worden van de dagelijkse werkzaamheden en bij positieve ervaringen kunnen leiden tot meer maatregelen. De omgeving kan echter ook een belemmerende invloed hebben, bijvoorbeeld doordat bedrijven werken met onderaannemers die een andere veiligheidsbeleving hebben of omdat medewerkers binnen andere bedrijven werken die niet altijd dezelfde opvattingen hebben over arbeidsomstandigheden. Mogelijkheden binnen het bedrijf Tenslotte is het van belang dat bedrijven de mogelijkheid hebben om de gewenste maatregelen uit te voeren. Een belangrijke voorwaarde hiervoor is de beschikbaarheid van financiële middelen. Veel bedrijven ervaren de beschikbaarheid van financiële middelen als een knelpunt. Voor sommige bedrijven kunnen subsidies daarom stimulerend werken voor het nemen van maatregelen. Ook is het van belang dat bedrijven weten wat ze kunnen doen om de arbeidsomstandigheden te verbeteren. Informatie vanuit een arboconvenant of brancheoverleg tussen arbocoördinatoren kan hierbij een stimulerende rol spelen. 10

11 Slotwoord Bedrijven met meer dan 200 werknemers zijn gemiddeld vrij actief in het nemen van maatregelen op het gebied van arbeidsomstandigheden. De meeste bedrijven voldoen aan de wettelijke verplichtingen. Een aanzienlijk deel van de bedrijven doet bovendien meer dan wettelijk wordt vereist, waarbij vereisten van opdrachtgevers een belangrijke rol spelen. Bij een beperkt aantal bedrijven kan zelfs gezegd worden dat er sprake is van een preventiecultuur, dat wil zeggen dat men meer doet dan op basis van vereisten van buitenaf noodzakelijk is en dat het onderwerp breed in de organisatie wordt gedragen. Het ontstaan van zo n preventiecultuur lijkt met name samen te hangen met persoonlijke inbreng van directie/management en positieve ervaringen met eerder gevoerd beleid. 11

12 12

13 Summary and conclusion Introduction One of the aims of the policy of the Ministry of Social Affairs and Employment is to promote good and safe working conditions and to ensure that companies pursue an effective occupational health and safety policy. The ministry needs to know how large companies address health and safety at work. The aim of the study is to identify the nature, scale and background to the prevention policy of large companies (more than 200 employees) in relation to health and safety at work in both qualitative and quantitative terms. The necessary information was gathered by means of a telephone survey and case studies. Survey The first step was a telephone survey among companies with more than 200 employees. A total of 326 companies were approached and the net response was 150 companies (46%). Parties involved In practically every company (85%) there is an occupational health and safety coordinator and/or a personnel department whose responsibilities include health and safety at work. In some companies the works council (51%), a special occupational health and safety committee (50%) and/or the board of management (40%) is also involved in this policy. Of the companies interviewed, 3% have their own internal occupational health and safety service and 6% use a combination of internal and external services. The majority of the companies are registered with an external occupational health and safety service (Arbodienst). Practically all companies consult one or more sources of information on working conditions. In 90% of cases the sources used are professional journals and/or the Internet. The occupational health and safety service is a source of information for 71% of the large companies. A substantial proportion of the companies also use information from their trade association (48%) or the government (30%). Nine percent of the companies acquire information from other companies. Occupational health and safety management system Of the companies interviewed 62% said that they had an internal occupational health and safety management system. This is defined as a cohesive set of written agreements designed to permanently guarantee good working conditions in the company. The occupational health and safety management systems are certified in roughly half of the companies. Approximately three-quarters (77%) of the companies make the connection between occupational health and safety policy and quality policy. In 58% of the companies there is a relationship between the occupational health and safety policy and environmental policy. Subjects of prevention policy The two aspects on which the most companies have developed a preventive policy are posture, repetitive movements and use of monitors (83%) and unwanted behaviour (77%). In addition more than half the companies have adopted a preventive policy with respect to exertion, noise, dangerous work, hazardous substances and work pressure. 13

14 Continued payment of wages during illness Employers can insure the payment of wages during an employee s absence due to illness. Half of the companies (49%) do not have insurance for payment of wages during illness, while 10% insure only part of the wages that have to be paid. These companies therefore opt to bear the financial responsibility for occupational health and safety and absenteeism policy themselves. These percentages are higher than among smaller companies. Information Practically all companies say that they provide employees with information about working conditions when they commence employment. The vast majority of the companies also continue to provide information to employees in one way or another, for example during progress meetings about work or when an employee starts a new job. Industrial accidents Almost all companies say they keep records of industrial accidents and most companies also register incidents that nearly lead to accidents (72%). The information about accidents is usually used to prepare reports and formulate policy for prevention. Some companies take additional measures to prevent industrial accidents, for example by running publicity campaigns. Purchasing policy In the preceding twelve months 43% of the companies surveyed had purchased services (for advice on occupational health and safety or absenteeism) from bodies other than the occupational health and safety service. These services generally involved advice about absenteeism and reintegration services, psychological help and physiotherapy. In the preceding 12 months 71% of the companies surveyed had purchased products designed to improve working conditions, in particular, furniture, peripheral equipment for working with monitors, personal protection equipment and ergonomic equipment to ease physical strain. More than half of the companies (58%) always ask for specific information about their properties and the risks of using them when buying products that will be used in the company; 19% of the companies sometimes ask for this information and 13% do not request the information. In addition, 46% of the companies always insist that the other company meets specific requirements relating to health and safety when buying products, 23% of the companies sometimes specify requirements and 25% do not specify any requirements. When buying services, such as hiring external personnel, 58% of the companies always stipulate requirements that the other company has to meet with respect to safety, 12% of the companies sometimes specify requirements and 26% specify no requirements. Of the companies that do specify requirements relating to occupational health and safety when buying services or products from other companies 63% have either entirely (48%) or partially (15%) formalised these requirements in their purchasing procedures. Most companies feel it is somewhat desirable (37%) or very desirable (44%) for their purchasing policy that other companies make more active use of certification systems. A further 11% do not feel this is necessary. Health promotion More than three-quarters of the companies (77%) say they have taken measures to stimulate their employees to adopt a healthy lifestyle. The principal measures taken by these companies involve stopping smoking (courses, therapy) (77%), healthy posture/ergonomics (47%) and sport/physical exercise (37%). 14

15 Marketing and sales policy Almost two-thirds of the companies (65%) sell products or services to other companies. Of these companies 56% use a certification or labelling system as a guarantee that their products and services are safe with a view to selling these products and services to other companies. The most common certificate is the ISO certificate, followed by the VCA certificate (based on the Safety Checklist Contractors system) and the CE mark. Of the companies that sell products or services to other companies but have not yet adopted a certification or label system 23% feel it is very desirable and 16% feel it is quite desirable that the company does use a certification or label system in the future. 47% of the companies do not feel it is at all necessary. There seems to be only limited communication by companies about their occupational health and safety policy. One-third of companies fail to communicate externally at all about their occupational health and safety policy. The most common method of communication about occupational health and safety policy is in the annual report or the social annual report. Only a few companies communicate via the Internet, through lectures or in trade journals. Reasons for occupational health and safety policy When asked for their reasons for pursuing an occupational health and safety policy practically all companies (92%) spontaneously mentioned health and retaining employees. Other motives regularly mentioned were obligations arising from legislation or collective agreements (36%) and economic considerations (23%). Moral considerations and the company s image play a less important role. Case studies On the basis of the results of the survey fifteen companies whose performance in the area of preventive occupational health and safety policy is average to good were selected to take part in case studies, during which the occupational health and safety policy and its background were studied in more detail. The case studies showed that it was usually a combination of factors that determined to what extent companies undertake activities in the area of working conditions. The relationship between these factors is complex and is usually the result of developments over many years within a company. The relationship also depends on the type of company. From the case studies it can be concluded that the factors that influence the measures that companies take to improve working conditions can be divided into three categories: the attitude of the company towards occupational health and safety policy, external influences and the possibilities that exist within the company. Attitude of the company towards occupational health and safety policy If occupational health and safety policy is to go further than complying with obligations it is important that there is a commitment to occupational health and safety policy and a conviction of its usefulness at a high level in the organisation. The commitment of the board of management to the occupational health and safety policy can be influenced by positive experiences with the policy in the company itself or at another company where the board members worked previously. A change in the board can therefore sometimes signify a major turning point in the occupational health and safety policy of a company. A high absenteeism rate and/or a high number of industrial accidents can cause the board of management to devote greater attention to working conditions. In this case it is important that the 15

16 company believes in the possibility of achieving something. If the company attributes the absenteeism to the make-up of the workforce they will be less inclined to take measures. Companies whose employees work in a physically unsafe environment pay relatively greater attention to working conditions and take relatively more measures. However, this does not automatically mean that they are also active on other aspects (such as work pressure and promoting a healthy lifestyle). Employers are often more aware of the physically demanding aspects of the work than, for example, the psychologically pressures. It also appears that the employers themselves are more inclined to feel that they can actually do something to address physical strain and safety. The involvement of the employees is also important if an occupational health and safety policy is to be widely supported in the organisation. The works council is one forum in which employees can exercise influence on occupational health and safety policy, while at the same time the works council can also promote that policy among other employees. In practice, many companies appear to face the problem of employees who do not comply with the rules relating to occupational health and safety. Communication is an important tool for increasing the commitment of employees. However, not all companies are really aware of how to go about it. External influences The occupational health and safety policy of a company can be influenced from outside in a number of ways. Legislation, and in particular the Working Conditions Act, has a major impact. The law forces companies to work with a Risk Inventory & Evaluation, which has been assessed by an occupational health and safety service. A visit (possibly followed by a fine) from the Health and Safety Inspectorate can stimulate companies to take (additional) measures. Many companies are also encouraged to take measures in response to demands made by clients. Given the importance of these measures for sales the investments made can generate revenues. The branch in which it operates also partly determines the importance of occupational health and safety for a company s image. These demands are imposed from outside and will lead many companies to take measures. To what extent this will lead to the existence of a prevention culture depends to a large extent on the attitude of the company itself. Nevertheless the external demands can lead to a change in attitude. In practice, demands that are made from outside can become part of the day-to-day work and lead to further measures if the experiences are positive. However, the external environment can also be a handicap, for example because companies work with sub-contractors that perceive safety differently or because employees work in other companies that do not always have the same views on working conditions. Possibilities within the company Finally, it is important that companies are able to carry out the necessary measures. An important condition for this is the availability of financial resources. Many companies see the availability of financial resources as a problem. For this reason subsidies could stimulate some companies to take measures. It is also important that companies know what they are able to do to improve working conditions. Information yielded by a voluntary agreement on working conditions (Arboconvenant) or meetings between occupational health and safety coordinators within a branch could be a stimulating factor here. 16

17 Conclusion Companies with more than 200 employees are on average fairly active in taking measures in the area of occupational health and safety. Most companies comply with the legal obligations. A significant proportion of companies also do more than is legally required, and in that case demands made by clients is an important factor. A small number of companies can even be said to have a prevention culture, which means that they do more than is necessary on the basis of external demands and that the subject has wide support in the organisation. The existence of such a prevention culture seems to follow mainly from the personal input of directors/management and positive experience with previous policy. 17

18 18

19 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Het beleid van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is onder meer gericht op het bevorderen van goede en veilige arbeidsomstandigheden en op de realisatie van een effectieve arbobeleidsvoering in arbeidsorganisaties. Per november 1999 is de Arbeidsomstandighedenwet 1998 (Arbowet 1998) van kracht. De Arbowet 1998 beoogt een grotere effectiviteit en efficiency van het arbobeleid. Daartoe bevat de wet vernieuwde kaders en instrumenten. Aan de ene kant is de verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers voor het arbobeleid in de ondernemingen versterkt; zij kregen met een vernieuwd arbozorgsysteem (met de risicoinventarisatie en -evaluatie als basis) en met vereenvoudiging van regels meer beleidsvrijheid. Aan de andere kant is de handhaving met betrekking tot de fundamentele normen verscherpt, vooral door de introductie van de bestuurlijke boete. Werkgevers kunnen door het verbeteren van arbeidsomstandigheden het ziekteverzuim in hun bedrijf beïnvloeden. Zo kan preventief arbobeleid de kans op beroepsgerelateerde ziektes omlaag brengen. Verbeterde arbeidsomstandigheden kunnen ook de motivatie van werknemers verhogen waardoor deze zich minder snel ziek zullen melden. Verder kan de inzet van algemeen gezondheidsbevorderend beleid resulteren in een vermindering van het verzuim. Denk hierbij bijvoorbeeld aan beleid dat gericht is op stoppen met roken, sporten of stressmanagement. Aard en omvang preventie Er is op dit moment geen duidelijk beeld van de mate waarin bedrijven arbogerelateerde preventieactiviteiten uitvoeren. In het rapport Werkgevers over ziekteverzuim, arbo en reïntegratie 1 wordt geconcludeerd dat er in de periode nog nauwelijks sprake is van een actief preventief beleid ter voorkoming van uitval van personeel door ziekte. In de Arbobalans 2002 wordt echter geconcludeerd dat er een toenemende interesse is in vrijwillige certificeringssystemen op arboterrein. Ook uit de vierde peiling van het arbodienstenpanel 2 blijkt dat een behoorlijk deel van de bedrijven op dit moment bezig is met preventie. Het merendeel van de arbodiensten (60% of meer) geeft aan dat men de volgende maatregelen uitvoert voor alle of het merendeel van de bij hen aangesloten bedrijven: inspectie van de werkplekken op veiligheid en gezondheid, advies over het treffen van preventieve maatregelen en ondersteuning bij het ontwikkelen van een algemeen preventief beleid. Motieven werkgever Er zijn verschillen tussen bedrijven in de mate waarin men preventieve activiteiten opzet. Uit onderzoek is het een en ander bekend over factoren die van invloed zijn op de keuze van werkgevers om preventieve arbogerelateerde maatregelen te treffen. 1 Veerman TJ, Schellekens EILM, Dagevos JFLMM, Duvekot JA, Marcelissen F, Molenaar-Cox PGM. Werkgevers over ziekteverzuim, arbo en reïntegratie. Eindrapportage van het ZARA/SZW-werkgeverspanel. Elsevier, Doetinchem, Arbodienstenpanel: rapportage 4 e peiling. Ervaringen met de dienstverlening. TNO arbeid, juli

20 Uit een onderzoek naar werkgevers in het midden- en kleinbedrijf 1 blijkt bijvoorbeeld dat veel bedrijven meer aandacht zijn gaan besteden aan verzuim als gevolg van wetgeving. Hierbij worden met name de invloed van de WAO en Pemba en de Arbowet genoemd. Verder noemen veel bedrijven financiële overwegingen als motief. Ook blijkt dat de krapte op de arbeidsmarkt van de afgelopen jaren heeft bijgedragen aan de toegenomen aandacht voor verzuim. Werkgevers die juist weinig aandacht besteden aan verzuim geven als motieven dat dit niet nodig is omdat men nauwelijks met verzuim te maken heeft, of vinden het zinloos omdat zij geen invloed kunnen uitoefenen op het verzuim. In een onderzoek naar gezondheidsbevordering op de werkplek (GBW) 2 noemen werkgevers als belangrijkste prikkel om iets te doen aan GBW een hoog ziekteverzuim. Verder geven werkgevers aan dat meer kennis over de materie ook zou leiden tot meer maatregelen gericht op preventie van verzuim. Als belemmerende factoren noemt men tijd en geld. Arbobeleid of preventiecultuur? Het Ministerie van SZW wil zicht krijgen op de achtergronden van het arbobeleid in grote ondernemingen. Met betrekking tot het arbobeleid kunnen vier verschillende groepen worden onderscheiden. Ten eerste zijn er bedrijven die geen of in onvoldoende mate arbobeleid voeren en daarmee niet aan alle wettelijke eisen op het gebied van arbeidsomstandigheden voldoen. Ten tweede is er een groep bedrijven die voldoet aan de wettelijke eisen, maar daarnaast geen eigen initiatieven ontplooien op dit gebied. De derde groep bedrijven doet meer op arbogebied dan wettelijk wordt vereist. Tenslotte is er een groep bedrijven waarbij sprake is van een preventiecultuur. Dit zijn bedrijven die meer doen dan wordt gevraagd of vereist door de omgeving en waarbij het onderwerp breed binnen de organisatie wordt gedragen. 1.2 Doel- en vraagstelling Doel van het onderzoek is de aard, omvang en achtergronden van het arbogerelateerde preventiebeleid van grote ondernemingen (meer dan 200 werknemers) in beeld te krijgen, zowel kwalitatief als kwantitatief. De volgende vragen staan centraal in het onderzoek: Wat is de aard en omvang van de arbogerelateerde preventieactiviteiten? Wat zijn de overwegingen van werkgevers om deze activiteiten op te zetten? Welke factoren, impulsen of condities dragen er toe bij dat een onderneming zich actief inzet op het gebied van arbogerelateerde preventie? 1.3 Onderzoeksopzet Het onderzoek is opgebouwd uit een kwantitatief en een kwalitatief deel, namelijk een telefonische enquête en casestudies. Deze onderdelen worden hier onder beschreven. 1 Arbeidsomstandigheden en verzuim in het midden- en kleinbedrijf, EIM, april S. Pelgrim, Gezondheidsbevordering op de werkplek, NIPO, 24 juli

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Tijdelijk en Toch Bevlogen

Tijdelijk en Toch Bevlogen De Invloed van Taakeisen, Ontplooiingskansen en Intrinsieke Arbeidsoriëntatie op Bevlogenheid van Tijdelijke Werknemers. The Influence of Job Demands, Development Opportunities and Intrinsic Work Orientation

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers The Influence of Job Demands and Job Resources on Psychological Fatigue and Work Satisfaction

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het. Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in.

Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het. Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in. Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in Vlaanderen Mindfulness as an Additional Resource for the JD R Model to Explain

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen. Mark van Rijn 14 October 2004

Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen. Mark van Rijn 14 October 2004 Gebruik van GRI-indicatoren voor interne sturingsprocessen Mark van Rijn 14 October 2004 Een jaar geleden... Heineken verwijderd uit DJSI STOXX Positie binnen FTSE4Good onder druk Heineken scoort laag

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

MKB-ondernemer geeft grenzen aan

MKB-ondernemer geeft grenzen aan M0040 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Reactie van MKB-ondernemers op wetswijzigingen in sociale zekerheid Florieke Westhof Peter Brouwer Zoetermeer, 0 april 004 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Ondernemers

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Tools voor verdere versterking van examencommissies

Tools voor verdere versterking van examencommissies Tools voor verdere versterking van examencommissies 9 maart 2016 dr.ir. Ludo van Meeuwen mr. Esther de Brouwer Welkom Wat gaan we doen? voorstelronde trainers voorstelronde trainers/deelnemers naam functie

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Zuidoost om zich bij de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam te laten Testen op Soa s en Hiv A Qualitative Research

Nadere informatie

De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden

De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden in de Verpleeg- en Verzorgingshuizen The Influence of Self-efficacy

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

Wat maakt iemand tot een goede service employee/verkoper?

Wat maakt iemand tot een goede service employee/verkoper? Wat maakt iemand tot een goede service employee/verkoper? Churchill et al. (1985): Meta-analyse 116 artikelen belangrijkste determinanten v succes: (1) persoonlijke kenmerken (uiterlijk; sociale achtergrond;

Nadere informatie

Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013

Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013 Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013 Arbo jaarverslag 2012 & Arbo jaarplanning 2013 Ronald Govers Mei 2013 Vastgesteld directie d.d. 4 juni 2013 2 Arbo jaarverslag 2012 Index 1. Inleiding blz.

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

De Invloed van Persoonskenmerken, Werkkenmerken, Werk Thuis. Interferentie en Leren-Thuis Interferentie op Emotionele Uitputting

De Invloed van Persoonskenmerken, Werkkenmerken, Werk Thuis. Interferentie en Leren-Thuis Interferentie op Emotionele Uitputting De Invloed van Persoonskenmerken, Werkkenmerken, Werk Thuis Interferentie en Leren-Thuis Interferentie op Emotionele Uitputting The Effect of Personal Resources, Job Resources, Work-Home Interference,

Nadere informatie

ExxonMobil SHE beleid

ExxonMobil SHE beleid ExxonMobil SHE beleid Samen werken aan Veiligheid Contractors én eigen personeel VOMI Themamiddag Veiligheid Focus op Veiligheid! Delta hotel, Vlaardingen, 12 oktober 2010 Ton Jeen, Environmental Advisor

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

AANVULLENDE AJS SAFETY RULES

AANVULLENDE AJS SAFETY RULES Pagina: 1 van 5 Inleiding Naast de regels en procedures die Harsco Infrastructure B.V. heeft opgesteld hebben een aantal van onze klanten aanvullende veiligheidseisen en procedures. Als je voor onze opdrachtgever

Nadere informatie

Over stekkeren en sjorren, sweepen en tremmen

Over stekkeren en sjorren, sweepen en tremmen Over stekkeren en sjorren, sweepen en tremmen Een inspectieproject naar fysieke belasting in de Nederlandse Zeehavens, september - december 2007 en naar oplossingen om fysieke overbelasting te verminderen

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Arbodienstverlening. Informatie voor werkgevers

Arbodienstverlening. Informatie voor werkgevers Arbodienstverlening Informatie voor werkgevers Bedrijven moeten zich bij het opstellen en uitvoeren van een goed arbeidsomstandighedenbeleid en ziekteverzuimbeleid deskundig laten ondersteunen. Dit is

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

Michiel Dam en Kevin Wessels

Michiel Dam en Kevin Wessels THE HUMAN FIREWALL OF BEHAVIORAL INFORMATION SECURITY Radboud Universiteit Nijmegen Master Thesis Informatiekunde November 2008 Auteurs: Afstudeernummers: Eerste begeleider: Tweede begeleider: Eerste Referent:

Nadere informatie

Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker)

Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker) Van bedrijven voor bedrijven Peter Bareman en Annemarie van der Rest Wat betekent VV voor U? (inspecteur, vergunningverlener, beleidsmaker) Samen optrekken voor continue verbetering veilige en gezonde

Nadere informatie

Danny Wilms. Eerste begeleider: dr. Jef Syroit. Tweede begeleider: prof. dr. Jasper von Grumbkow. Versie: correctie (2) 8 oktober 2008

Danny Wilms. Eerste begeleider: dr. Jef Syroit. Tweede begeleider: prof. dr. Jasper von Grumbkow. Versie: correctie (2) 8 oktober 2008 1 Het Effect van Taakkenmerken op de Intrinsieke Motivatie en Arbeidssatisfactie en de Rol van Persoonsgerelateerde Groeibehoefte bij Preventiemedewerkers Werkzaam in de Transport en Logistiek Sector.

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie