Eindverslag RGI [114] [71] [35] [34] [33] Het RGI netwerk. Ruimte voor Geo-Informatie [23] Internationale. Kennisinstellingen. organisaties.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eindverslag RGI [114] [71] [35] [34] [33] Het RGI netwerk. Ruimte voor Geo-Informatie [23] Internationale. Kennisinstellingen. organisaties."

Transcriptie

1 Eindverslag RGI Het RGI netwerk Kennisinstellingen [34] Internationale [35] organisaties [23] Netwerkorganisaties Bedrijven [114] [71] Overheidspartijen [33] Universiteiten Ruimte voor Geo-Informatie

2 Ruimte voor Geo-informatie BSIK Postbus AM Amersfoort Nederland Tel. +31 (0) Fax. +31 (0) E Versie 1.0 d.d. 30 oktober

3 Eindverslag Bsik project Ruimte voor Geo-Informatie (RGI) Gegevens Bsik project: Projectnummer: Projecttitel: Bsik03003 Ruimte voor Geo-Informatie (RGI) Begindatum project: (subsidiebeschikking 1 maart 2004) Einddatum project: Auteur: Klaas Maas (TNO) i.s.m. programmabureau RGI (om adm.redenen is einddatum van verplaatst met toestemming Minister VROM) Inhoud: 0 Managementsamenvatting 3 1 Deelprojecten / Thema s 5 2 Realisatie mijlpalen 12 3 Resultaten en stand van zaken, innovatie, valorisatie en verankering 18 4 Synergie met andere Bsik-projecten 20 5 Internationale positionering 21 6 Organisatie en bestuur 22 7 Financiering Bsik-project RGI in relatie tot de begroting 23 8 Uitgaven per jaar verdeeld over de verschillende kostensoorten 1 9 Financiering van het Bsik-project RGI uit de verschillende financieringsbronnen 2 10 Verdeling BSIK-subsidie over de diverse soorten partijen binnen RGI 3 11 Toelichting op het verloop van kosten en financiering 3 Bijlagen: Bijlage 1: Achtergrondinformatie RGI Bijlage 2: Programmabrede kwantitatieve mijlpalen Bijlage 3: Lijst met PhD studenten Bijlage 4: Uitvoeringsschema projecten per thema (vijf thema s) Bijlage 5: Nederland Geoland, managementsamenvatting (onderdeel Delta in Transitie) Bijlage 6: Lijst met Brugprojecten Bijlage 7: Lijst met internationale projecten Bijlage 8: Lijst van publicaties Bijlage 9: Bibliometrische analyse, managementsamenvatting Bijlage 10: Organisatie RGI Bijlage 11: Advies Raad van Toezicht Bijlage 12: Advies van de Adviesraad Wetenschap (Engels) Bijlage 13: Advies van de Adviesraad Gebruikers (Engels) Bijlage 14: Self assessment Bestuur Bijlage 15: Self assessment Programmabureau 2

4 0. Managementsamenvatting Achtergrond en beweegredenen, probleemstelling Het Bsik-programma Ruimte voor Geo-Informatie (RGI) is een van de vijf programma s binnen het Bsikthema Hoogwaardig Ruimtegebruik. De geo-informatiesector (GI) is van oudsher een technische sector die toeleverancier is van ruimtelijk informatie voor tal van toepassingen, op gebieden als ruimtelijke en stedelijke planning, verkeer en transport, maar ook bijvoorbeeld onderwijs, toerisme en weersvoorspelling. De ontwikkelingen binnen de ruimtevaart en de IT-technologie betekenden een revolutie voor de GI-sector en haar toepassingsmogelijkheden (denk aan satellietobservatie met een steeds hogere resolutie, satellietnavigatietechnologie, TomTom, Google Earth, etc.). De sector was echter versnipperd georganiseerd en vaak onbekend met de maatschappelijke probleemgebieden waarin zij zou kunnen bijdragen aan oplossingen. RGI heeft een impuls willen geven aan wederzijdse bewustwording, het organiseren van nieuwe samenwerkingsverbanden en kennisontwikkeling. De algemene informatie over het subsidieprogramma Bsik en de wijze waarop het programma 1 Ruimte voor Geo-Informatie binnen dat kader is uitgevoerd is gegeven in Bijlage 1: Achtergrondinformatie RGI. Missie, resultaten, samenhang RGI is effectief uitgevoerd in vijf thema s 1 onderverdeeld in 98 projecten 1, voor een totaal budget van 45,8 miljoen euro waarvan 20 miljoen euro Bsik-subsidie. De missie van RGI: De verbetering en innovatie van de Nationale Geo-Informatie Infrastructuur (NGII) en het Geo-kennisveld in Nederland voor een adequaat en efficiënt bestuur en een krachtig bedrijfsleven is vertaald in vijf kerndoelen voor de geo-informatisering van Nederland: meer vraaggerichtheid; meer stromen van kennis; meer samenhang; meer innovatie; meer bekendheid. Niet het aanbod van geo-informatie maar de vraag ernaar staat in RGI centraal. Bij de inhoudelijke realisatie van het programma is daarom ook gekozen voor een invulling via bottom-up initiatieven in een aantal tenderrondes (zie ook paragraaf 1.1). Daarnaast is verankering reeds vanaf de start onderdeel geweest van de programmastrategie. RGI heeft door het ontsluiten van de subexploited resource 2 geoinformatie, voor overheden, bedrijfsleven en consumenten, aan de betreffende sectoren binnen de Nederlandse samenleving een sterke innovatie-impuls gegeven en daarbij ook het beleidsconcept van de elektronische overheid (eoverheid) krachtig uitgedragen en bevorderd: Belangrijkste resultaten: Een concept voor de Nationale Geo-Informatie Infrastructuur NGII is geïntroduceerd en ontwikkeld met 5 bouwstenen (data, standaarden, technologie, beleid, mensen) wat structurerend werkte en waarmee een aanscherping plaatsvond van de oorspronkelijke doelstelling uit de subsidieaanvraag. Dit was belangrijk voor het bereiken van meer samenhang. Het concept is verankerd in de mede door RGI tot stand gebrachte beleidsnota GIDEON. Het bewustzijn van behoefte aan en noodzaak van geo-informatie in toepassingssectoren is sterk vergroot, specifiek in de sectoren Openbare Orde en Veiligheid (RGI-thema OOV); in de sector Ruimtelijke Orde en Inrichting (RGI-thema ROI) inclusief de agrarische sector, in de sector Onderwijs, en voor de particuliere burger/consument in zijn relaties met de markt en met de overheid (RGIthema Consumenten en Leerlingen COL). De samenhang in de sector is versterkt en de sector is zelfbewust geworden. Mede door de impact van RGI is besloten tot oprichting van het GI-Beraad als interdepartementaal adviesorgaan voor de Minister van VROM op topambtelijk niveau, instelling van GeoNovum als opvolgorganisatie van de publieke geo-informatie instellingen Ravi en NCGI, fusie van bedrijfsverenigingen tot GeoBusiness Nederland en instelling van GeoMeeting als overlegplatform voor de sector. Daarenboven heeft de voor RGI gekozen uitvoeringsmodus geleid tot een breed en multidisciplinair netwerk (bijna 300 partners) van (kennis)instellingen, bedrijven en gebruikers dit wordt door velen gezien als het belangrijkste resultaat van RGI. Wijzigingen in strategie en uitvoering Wijzigingen betroffen: 1 In de formele administratieve zin is Ruimte voor Geo-Informatie (RGI) een Bsik-project, onderverdeeld in 5 deelprojecten, onderverdeeld in 98 subprojecten. In dit Eindverslag wordt echter gesproken van het RGI-programma dat is onderverdeeld in de 5 RGI-thema s (OOV, ROI, COL, NGII en WETENSCHAP) die zijn onderverdeeld in 98 RGIprojecten. 2 Karakterisering toegeschreven aan Al Gore. 3

5 Introductie van paraplu met 5 kerndoelen zoals eerder benoemd, bij de start van RGI in Hiermee werd het programma op een hoger strategisch niveau getild en omgezet van multiprojectmanagement naar daadwerkelijk programmamanagement. Omzetting van deelprogramma s naar kennisthema s, omdat veel projecten in meer dan één deelprogramma vielen en de indeling in de praktijk niet functioneerde. De nieuwe indeling was logischer en communiceerde beter. Na de midterm review is ook de financiële verantwoording op deze manier georganiseerd en zijn de mijlpalen herschikt naar de kennisthema s in overleg met SenterNovem en VROM. De omzetting had geen inhoudelijke gevolgen voor het programma en het bereiken van de mijlpalen. Transparantie van de tenderprocedure. Na evaluatie van de eerste tender is de procedure vereenvoudigd en transparanter gemaakt, tevens is het inhoudelijk kader van de kennisagenda specifieker gemaakt en zijn financiële randvoorwaarden meegegeven voor een goede verhouding tussen kosten en baten. Tevens is de communicatie verbeterd. Vermijden van (schijn van) belangenverstrengeling hetgeen heeft geleid tot diverse organisatorische aanpassingen: invulling positie onafhankelijk voorzitter in Bestuur en Raad van Toezicht RGI, internationalisatie ARW en benoeming van wetenschappelijk directeur in directie RGI. Bijdrage aan doelstellingen Bsik-impuls als geheel Met haar resultaten heeft het RGI-programma ruimschoots beantwoord aan de generale doelstellingen van de Bsik-impuls die beoogde de samenwerking tussen onderzoeksinstellingen en ondernemingen te stimuleren ten einde te komen tot kwalitatief hoogwaardige netwerken in de kennisinfrastructuur voor onderzoek dat aansluit op de maatschappelijke kennisbehoefte. RGI heeft als vliegwiel gefunctioneerd om te komen tot een multidisciplinair netwerk van kennisinstellingen, universiteiten, publieke organisaties en bedrijven, dat tevens internationaal is ingebed in een mondiaal netwerk (met vergelijkbare programma s in Canada, Australië en Korea). De RGI-productenportfolio kan, zoals door een tussentijdse evaluatie door Ecorys en Prisma&Partners is aangetoond een meer dan gemiddeld marktsucces realiseren en heeft dit deels al laten zien. Nederland neemt wetenschappelijk gezien op geo-informatiegebied een plaats in de wereldtop in: internationaal een 5e plaats met het aantal wetenschappelijke publicaties, en zelfs een 3e plaats als het gaat om citatie-impact (zie Bijlage 10. bibliometrische analyse). Uit een door RGI uitgevoerde marktmonitor (Geo-sector in kaart) blijkt dat we met een zeer innovatieve sector te maken hebben. Ongeveer 7% van de totale sectoromzet (1.4 miljard in 2008) wordt geïnvesteerd in R&D. Het bedrijfsleven neemt hiervan ca. 4 % voor haar rekening. Mede door RGI is het MKB beter gepositioneerd en is de geo-sector uitstekend voorgesorteerd in de internationale concurrentiepositie. RGI heeft hiermee, meer dan oorspronkelijk werd verwacht, value for money gerealiseerd. Blik op de toekomst Nog meer value for Money is te bereiken door verdere benutting van RGI-resultaten in de praktijk. Zoals de internationale Midterm Review Committee al schetste, vereisen netwerkprogramma s zoals RGI een looptijd van 7-10 jaar. Om de resultaten uit de RGI-investering (45,8 Meuro) verantwoord te borgen en daarvan het optimaal rendement veilig te stellen is op onderdelen een vervolgimpuls nodig, zo concludeerde deze commissie. Continue innovatie in de sector is van groot belang omdat de geo-ontwikkelingen een grote vlucht nemen en de Nederlandse ruimtelijke problematiek op het gebied van water en klimaat optimale inzet van geo-informatie vereist. Reflectie De gekozen strategie met tendering was een juiste keuze gezien de fase waarin de sector zich bevond en de noodzaak om de sector van binnen naar buiten te keren. Alle doelen zijn behaald, de ambities waren hoog doch realistisch en het programma is breed neergezet en heeft daarom in de volle breedte van de sector impact gehad. Binnen de mogelijkheden van het programma is er ruimschoots gepresteerd op het terrein van innovatie, valorisatie en verankering. De belangrijkste systeeminnovatie is het netwerk. De toekomst oogt zorgelijk gezien het tot op heden uitblijven van een vervolg op RGI. RGI heeft met een flink aantal brugprojecten zelf een brugfunctie vervuld tussen de Bsik-thema s ICT, Hoogwaardig ruimtegebruik en Duurzame Systeem Innovaties. Er is op zowel programma- als op projectniveau een realistische internationale inbedding en samenwerking gerealiseerd. De onderzoeksactiviteiten waren geconcentreerd op vooraf gekozen speerpunten en de internationale impact hiervan begint zichtbaar te worden. De organisatie functioneerde efficiënt en effectief. Het programma heeft grotendeels conform begroting gedraaid. Het programma kent een evenwichtige verdeling van subsidie over de verschillende type partijen en goede participatie vanuit het bedrijfsleven. 4

6 1 Deelprojecten (Kennisthema s RGI) 1.1 Programmastrategie De stichting RGI heeft bij de eerste ronde toewijzingen van projecten bewust ingezet op een tweesporenbeleid: er is gekozen voor een onderscheid tussen enerzijds omvangrijke projecten (> 500 Keuro, looptijd ca. 4 jaren) waarin nieuwe kennis wordt ontwikkeld, en anderzijds in omvang beperkte innovatiepilots en voorbereidende definitiestudies. In de eerste twee tenders (resulterend in de projecten RGI-001 t/m -030, deels zgn. vliegende start projecten) is nadrukkelijk ingezet op de ontwikkeling en ondersteuning van een nationale geo-informatie infrastructuur; deze NGII betreft de aanbodzijde van RGI. Daarnaast is aan de vraagzijde ingezet op geoinformatiefacilitering t.b.v. risicomanagement; op geo-informatieontwikkeling t.b.v. ruimtelijke en agrarische planning; en geo-informatie voor gebruik in het onderwijs. Binnen de projecten van deze eerste twee tenders zijn ook 13 PhD-onderzoeken gestart. In de tweede tenderronde (projecten RGI-101 t/m -255) is deze invulling van het programma sterk uitgebreid en gediversifieerd; met name het onderwerp geo-informatie voor gebruik in het onderwijs is uitgebreid tot geo-informatie voor gebruik op school en thuis, door leerlingen en door hun ouders als consumenten en burgers. De derde tenderronde (projecten RGI-301 t/m 335) was vooral bedoeld om reeds lopende succesvolle projecten uit te bouwen (in zgn. Top-up projecten), of te verbinden met onderzoek elders in inhoudelijk complementaire Bsik-programma s (in zgn. Brugprojecten) of te internationaliseren. Met de vierde tender (projecten RGI-401 t/m 422) is ingezet op het borgen/verankeren van de RGIresultaten. Deze geleidelijke invulling van het RGI-programma via een reeks van tenders heeft ook bijgedragen aan de upgrading van de inhoud en de structuur van het programma. In het oorspronkelijke proposal was RGI in opgedeeld in 6 deelprojecten waaronder het deelproject Authentieke geo-registraties. Toen echter bij de daadwerkelijke start van RGI in 2004, bleek dat het oorspronkelijk becijferde programmabudget (59 Meuro) voor slechts 70% gefinancierd kon worden zijn de Authentieke geo-registraties uit het programma gelicht 3. Vervolgens zijn vijf richtinggevende doelen (kerndoelen) geïntroduceerd (meer vraaggerichtheid; meer stromen van kennis; meer samenhang; meer innovatie; meer bekendheid) waarmee het oorspronkelijke voorstel op een hoger strategisch niveau is getild. Bij deze stapsgewijze implementatie van RGI is er verder voor gekozen om, bij de aansturing op hoofdlijnen vanuit de kerndoelen, de inhoudelijke invulling van het programma mede te laten bepalen door het initiatief vanaf de basis, i.e. het initiatief van de proposal-indieners bij de opeenvolgende tenders binnen de kaders van de kennisagenda. Met deze bottom-up invulling van RGI kwam men tot drie op maatschappelijke toepassingsgebieden gerichte vraaggestuurde thema s (Openbare Orde en Veiligheid, OOV; Ruimtelijke Ordening en Inrichting, ROI; Consumenten en Leerlingen, COL), en één aanbodgestuurd thema (Nederlandse Geo-Informatie Infrastructuur, NGII). Daar door- en overheen is ver- 3 De Rijksoverheid had inmiddels binnen de Stichting ICTU een specifiek programma gelanceerd (Stroomlijning Basisgegevens) met als doelstelling een stelsel van basisregistraties waarin de authentieke geo-registraties ook hun plaats zouden krijgen. De resultaten van dit programma zijn ondergebracht in het Nationaal Uitvoeringsprogramma Dienstverlening en e-overheid (NUP). 5

7 Fig. 1 De vijf RGI-kennisthema s (= -deelprojecten) in hun onderlinge samenhang: drie vraaggestuurde thema s (OOV, ROI, COL, wit), één aanbodthema (NGII, paars) en één omvattend thema (WETENSCHAP, blauw) volgens een vijfde thema gedefinieerd: de uit de 4 voorgaande thema s samengebrachte componenten van het op een zekere afstand van de markttoepassingen gesitueerde fundamenteel en strategisch kennisontwikkelingsonderzoek (vooral PhD-onderzoek) dat gezien de bijzondere behoeften aan monitoring daarbij, is aangestuurd als een apart thema Wetenschappelijk Onderzoek (WETENSCHAP). Met de benoeming van 5 themacoördinatoren zijn deze thema s ook onder eenhoofdige leiding gebracht (zie ook hieronder, par. 1.2, projectleiders ). Aansluitend zijn ook de kernvragen van RGI aangescherpt en gegroepeerd binnen het kader van deze vijf thema s: Voor het thema OOV: Welke eisen stellen openbare orde en veiligheid aan de nationale geo-informatie infrastructuur? Welke kennisimpuls is nodig om de kloof tussen vraag en aanbod van geo-informatie te overbruggen? Voor het thema ROI: Welke eisen stellen ruimtelijke ordening & inrichting aan de nationale geo-informatie infrastructuur? Welke kennisimpuls is nodig om de kloof tussen vraag en aanbod van geo-informatie te overbruggen? Voor het thema COL: Hoe kunnen consumenten (tevens burgers) en leerlingen beter profiteren van de nationale geo-informatie infrastructuur? Hoe kan het stromen van kennis tussen wetenschap, onderwijs, professionele praktijk en maatschappij worden bevorderd? Voor het thema NGII: Hoe zorgen we ervoor dat de NGII beter aansluit op de vraag? Hoe verbeteren en innoveren we de Nationale Geo-Informatie Infrastructuur? Hoe waarborgen we een duurzame ontwikkeling van de NGII? De NGII is essentieel voor de realisatie van het beleidsconcept eoverheid en daarmee voor de gehele samenleving; het departement VROM heeft als hoeder van de geo-informatie van Nederland de leidende rol bij de bestuurlijke implementatie van de NGII. Voor het thema WETENSCHAP: Welke geo-informatiekennis en -technologie moet worden ontwikkeld om aan de missie van het RGI-programma te kunnen voldoen? Hoe bevorderen wij dat de nieuw ontwikkelde (en bestaande) geo-informatiekennis en -technologie wordt doorontwikkeld tot praktische toepassingen? Vanuit deze thematische kernvragen zijn in de aanloopfase van het programma de generale streefdoelen geformuleerd, de zgn. RGI-mijlpalen; deze zijn, mèt de bereikte generale resultaten, per thema uitgeschreven in Hoofdstuk 2 conform de systematiek zoals eerder afgesproken. In de hieronder volgende meer feitelijke en gedetailleerde beschrijvingen van de vijf thema s is op hoofdlijnen aangegeven hoe aan de bovenstaande RGI-kernvragen per thema concreet invulling gegeven is. Reflectie De gekozen strategie met tendering was een juiste keuze gezien de fase waarin de sector zich bevond en de noodzaak om de sector van binnen naar buiten te keren. De voordelen (netwerkvorming, tal van nieuwe ideeën, nieuwe gebruikers, transparantie) wogen zeker op tegen het nadeel van de bottum-up invulling van het programma. Daarnaast kon het programma kwalitatief hoogstaand worden ingevuld door de tenders viel er wat te kiezen omdat elke tender ca. 2,5 maal overtekend werd. Door een zorgvuldige opbouw van de tenders en focus in de kennisagenda s kon het programma steeds goed worden bijgestuurd. Daarnaast ervaren wij het systeem met de kleine projecten (innovatiepilots) als succesvol, het beperkte budget en de geboden ruimte waren bronnen van creativiteit. Wel bracht dit de nodige inspanning op het programmabureau met zich mee voor het projectbeheer. 1.2 Beschrijving van de thema s (=deelprojecten) Thema Openbare orde en veiligheid (OOV) Thema Titel en omschrijving thema Begin- Datum 1 Openbare Orde en Veiligheid (OOV): Het thema OOV betreft de verbetering en uitbreiding van de inzet van geo-informatie t.b.v. openbare orde en veiligheid. Informatievoorziening via de locatie is een unieke neutrale integrator voor de verstrekking van de bij incidenten en calamiteiten benodigde (geo-) informatie aan de diverse actoren Einddatum Uitvoerders: (onderzoeks) groepen en projectleider Themacoördinator: Dhr. B. Ybema (Ybema Advies / Hulpverleningsdienst Kennemerland) Deelnemende groepen: Onderwijs- en wetenschapsinstellingen: TU Delft; Universiteit Nijmegen; Universiteit Utrecht; VU Spin-lab; WUR. 6

8 binnen de OOV-sector en daarmee ook een aanjager van de multidisciplinaire samenwerking en informatieuitwisseling tussen (de meldkamers van) Politie, Brandweer, Ambulance en soms ook Defensie. Het project is uitgevoerd voor een budget van 4,0 Meuro. Het ging in OOV enerzijds om een betere en slimmere inzet van geo-informatie bij de bestrijding van ongevallen en grootschalige incidenten (repressie) en anderzijds om die inzet ter voorkoming van calamiteiten (preventie). Het merendeel van de projecten en pilots binnen OOV waren gericht op de repressiefase en betroffen bijvoorbeeld de mobiele inzet van actuele geoinformatie bij incidenten met als resultaten: snellere aanrijtijden, betere positiebepaling, beter overzicht bij een ramp, betere inzet van materieel, personeel etc. Daarnaast is t.b.v. de preventie bijvoorbeeld een nieuwe methode ontwikkeld voor de voorspelling van catastrofaal hoogwater, is er een open veiligheidsplatform voor het operationeel gebruik van geo-informatie bij rampenbestrijding opgezet en is er een prototype software ontwikkeld voor de automatische interpolatie van gegevens uit waarschuwingsnetten; dat prototype is toegepast op het Nationaal Radioactief Monitoring netwerk. Dankzij het onderzoek binnen het thema OOV heeft de OOV-sector zich verder ontwikkeld tot grootverbruiker van geo-informatie en is er beweging gekomen in de allerwegen geconstateerde binnen deze sector bestaande organisatorische verkokering. Publieke (onderzoeks)instituten en organisaties: Rijkswaterstaat; Kadaster; Milieu en Natuurplanbureau; RIVM; TNO; WL Delft Hydraulics ; NVBR. Overheden / ZBO s: Prov. Gelderland; Prov. N. Brabant; Prov. Z. Holland, Hoogheemraadschap Delfland; Hoogheemraadschap Rijnland; Waterschap Hunze en Aa s; Gem. Arnhem; Gem. Rotterdam; Gem. Velzen; Hulpverleningsdienst Gelderland Midden; Hulpverleningsdienst Kennemerland; Veiligheidsregio N. en O. Gelderland; Brandweer Haarlem; Brandweer Nijmegen. Commerciële organisaties en bedrijven: Arcadis; Atlis-Informatie-systemen; CityGIS; Consilience; EARS; E- producties; Geodan; Hanraets Advies; Hydrologic; dimagine; Miramap B.V.; Mobi-Spot; Nieuwland;; Ontwerpstudio Jacco den Haan; Ybema Advies; Yucat; Waterwatch. Buitenlandse partners: Bundesamt fur Strahlenschutz, Joint Research Centre (EC-JRC) Thema Ruimtelijke Ordening en Inrichting (ROI) 2 Ruimtelijke Ordening en Inrichting (ROI): Dit thema dat is uitgevoerd voor een budget van 7,1 Meuro, betreft een van oudsher belangrijk toepassingsgebied van geo-informatie: Voor het ordenen (plannen), inrichten en beheren van de ruimtelijke omgeving is het gebruik van goede geoinformatie een vereiste. In het achter ons liggende decennium is in het ruimtelijke ordeningsbeleid de omslag gemaakt naar de integrale benadering van zowel de boven- als de ondergrondse ruimte met als speciale aandachtspunten meervoudig ruimtegebruik en ondergronds bouwen. Tevens is in die periode de praktische overstap gemaakt van het gebruik van analoge (papieren) naar digitale geoinformatie. Dat gebruik van digitale geo-informatie beleeft momenteel een nieuwe doorbraak nu de nieuwe wet op de ruimtelijke ordening bepaalt dat vanaf alle ruimtelijke plannen digitaal gepubliceerd moeten worden; een ontwikkeling die vanuit het RGI-project 002, DURP, inhoudelijk, procedureel, technisch en organisatorisch is ondersteund. Het thema ROI betreft in brede zin de geo-informatisering van het ruimtegebruik met als afgeleiden watermanagement en energiebeleid. De projecten en pilots van het thema ROI waren geconcentreerd op een aantal gebieden: Het faciliteren van digitale uitwisseling van ruimtelijke plannen m.b.v. digitale ondergronden (in DURP). De door Themacoördinator: Dhr. drs. R.A.A. van der Krogt (TNO/Deltares) Deelnemende groepen: Onderwijs- en wetenschapsinstellingen: ITC Enschede; TU Delft; TU Eindhoven; Universiteit Utrecht; VU-A dam; WUR. Publieke (onderzoeks)instituten en organisaties: Alterra; Deltares; Geonovum;; Kadaster; Kiwa Water Research; KNMI; LEI; LSV-GBKN; Milieu en Natuurplanbureau; Rijkswaterstaat; Staatsbosbeheer; TNO; WL Delft Hydraulics*. Overheden / ZBO s: Min. LNV; Dept. VROM, IPO; Prov. N. Holland, Prov. Z. Holland Prov. Overijssel, Prov. Utrecht; Noardelike Fryske Wâlden; Regio Randstad; Hoogheemraadschap Delfland; Hoogheemraadschap Rijnland; Commerciële organisaties en bedrijven: Agroportal; Agrovision; Bedrijfslab v. Grond en Gewas; Bedrijvenplatform Geo-Informatie; Bentley Systems Netherlands; Cebra; CycloMedia; thans Deltares 7

9 ontwikkeling van de digitale geo-informatie infrastructuur t.b.v. de RO (bijvoorbeeld de oplossing van schaalproblemen; het omgaan met planobjecten zonder vaste begrenzing, b.v. een gifwolk). De inzet van virtual reality en gaming bij RO-planning. Het faciliteren van digitale informatieverstrekking t.b.v. de agrarische bedrijfsvoering: opgave van perceelsgeometrie; opgave van gewassenteelt (met de tool Agrovision). De inzet van historische geo-informatie. En het simuleren/modelleren van toekomstige ontwikkelingen, voor een betere kwaliteit van de ruimtelijke planning. Tijdens de uitvoering van deze projecten en pilots zijn tal van nieuwe toepassingen ontwikkeld en nieuwe inzichten verworven. Voorbeelden hiervan zijn: De ontwikkeling van planning support tools (LUMOS Pro, een land use modelling system; GeoOffice, een tool voor scenario-onderzoek t.b.v. ruimtelijke planning in de kantorensector; en Sim- Landscape, een virtual reality tool voor het plannen van gebiedsontwikkeling). De ontwikkeling van Geo-ICT tools voor het agrarisch bedrijf: In het project GeoBoer (RGI-004) is gewerkt aan een geoinformatie infrastructuur voor het landelijk gebied die het mogelijk maakt om t.b.v. de jaarlijkse verplichte opgave aan de overheid, de perceelsinformatie zoals geometrie, bemesting, geteeld gewas etc., vanuit het agrarische bedrijfsmanagementsysteem aan te leveren aan de overheid. T.b.v. de precisielandbouw zijn Geo-ICT tools ontwikkeld en worden pilotstudies uitgevoerd (o.a. in de Hoekse Waard, rechte rijpaden) die tijdsduur van RGI overstijgen. De eisen die vanuit de ruimtelijke ordening gesteld worden aan een nationale geo-informatie infrastructuur zijn in de boven aangestipte en ook in de andere projecten in den brede aan de orde gekomen. Nu met het RGI-programma een basis is gelegd en een netwerk is ontwikkeld, is de verbetering in de afstemming tussen vraag en aanbod van Geo-ICT op het gebied van ruimtelijke ordening voor de belanghebbende partijen een kwestie geworden van voortgaan op de ingeslagen weg. DHV; Ecorys; ESRI; FutureWater; Grontmij; Kverneland; NedGraphics; Nieuwland; Nexpri, Nirov, Object Vision; Opticrop, Oranjewoud; Realworld OO Systems; Sense Organisatie & Coaching; Silve; Synoptics; Waterwatch; Buitenlandse partners: University of Calgary; University of Melbourne; Finnish Geodetic Institute; COGIT Laboratoire IGN; IMAA-CNR (Italië); Thema Consumenten en Leerlingen (COL) 3 Consumenten en Leerlingen (COL): Het thema Consumenten & Leerlingen is uit gevoerd voor een budget van 9,6 Meuro. COL betreft vooral de uitbreiding van het toepassen van digitale geo-informatie voor en door de consument in data services en tools (denk bijvoorbeeld aan TomTom en Google Earth), de toename van de inzet van digitale geo-informatie in het onderwijs, en de brede verankering van het toegenomen gebruik van geo-informatie in de samenleving. De geo- consumenten- en -leerlingenmarkt is een groeimarkt voor het geo- bedrijfsleven dat zich van oudsher vooral op de overheid richtte. Het gebruik in het onderwijs van digitale geo-informatie tools die het geografisch besef kunnen stimuleren is van groot belang voor het ontwikkelen van een goed begrip van actuele en structurele maatschappelijke vraagstukken zoals klimaatverandering, grondstoffen- en Themacoördinator: Dhr. drs. E. Postma (KNAG) Deelnemende groepen: Onderwijs- en wetenschapsinstellingen: Erasmus Univ. Rotterdam; ITC Enschede; TU Delft; TU Eindhoven; Univ. v. A dam; Univ. v. Tilburg; Univ. Utrecht; VU A dam; WUR; Hogeschool Utrecht; Educatieve Hogeschool van Amsterdam; Fontys Lerarenopleiding; Digischool; St. Ignatius Gymnasium; St. Nicolaas Lyceum. ROC ASA; ROC Friese Poort; ROC Mondriaan; ROC Rijn en IJssel; ROC Twente; ROC West-Brabant; ROC Zadkine. Publieke (onderzoeks)instituten en organisaties: Alterra; Fryske Akademy; Geonovum; 8

10 energieschaarste, economie, milieu en veiligheid, etc. Daarnaast speelt voor het onderwijs de schaarste van geo- deskundigheid op de arbeidsmarkt, de promotie van het geo-werkveld binnen het onderwijs is daarom belangrijk. De projecten en pilots binnen COL waren tevens gericht op innovatieve toepassingen van geoinformatie voor consumenten (dat zijn tevens burgers) in nieuwe toepassingsgebieden zoals in de recreatie en de zorg; bij de interactie tussen burgers en overheden om de kloof tussen overheid en burgers te verkleinen; en door de verbetering van de geo- infrastructuur voor het onderwijs. Enkele voorbeelden uit het scala van resultaten: COL neemt met digitale exposities en games deel aan een groot aantal educatieve events, tijdelijke zoals in het Int. Year of Planet Earth van UNESCO of permanente zoals de in 2011 te openen educatieve geo-workshop Geofort gehuisvest in een van de mooiste forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. T.b.v. het voortgezet onderwijs is een interactief educatief GIS-portaal opgezet. T.b.v. de communicatie burger/overheid is voor de gemeente Tilburg een module voor de gemeentelijke website ontwikkeld waarmee burgers alle geo-informatie rond de gemeentelijke plannen en maatregelen kan inzien. Op de in COL ontwikkelde Natuurkalender website worden voor de individuele consument de natuurgerelateerde gezondheidsrisico s (hooikoorts, tekenbeten e.d.) voorspeld en gevolgd. De in COL ontwikkelde toepassingen voor de particuliere consument zullen zich natuurlijk moeten bewijzen op de markt. Door de uitvoering van COL is een stevig netwerk ontstaan tussen dat deel van de Geo-sector dat zich met onderwijs en voorlichting bezig houdt en het reguliere onderwijsveld. Verder heeft het project COL geresulteerd in best practices voor digitale communicatie tussen overheid en burger; de voor dit gebied ontwikkelde toepassingen vinden thans hun weg naar de markt. Kadaster; KNMI; Naturalis; NIDI- KNAW; Rijkswaterstaat; RIVM; Sara Reken- en Netwerkdiensten; TNO. Overheden / ZBO s: Prov. Flevoland; Prov. Gelderland; Prov. Utrecht Prov. Zuid-Holland; Gem. Amersfoort; Gem. Amsterdam; Gem. Apeldoorn; Gem. Den Haag; Gem. Eindhoven; Gem. Helmond; Gem. Tilburg; Gem. Utrecht; Niet-commerciële organisaties en instellingen: Afvalcombinatie de ValleiGemeenten BV; ANWB; Centrum Beeldende Kunst Utrecht; De Vlinderstichting; GeoFort; GeoTip; IVN Vereniging voor Natuuren Milieu-educatie; KNAG; Stichting DigiCare; Stichting Domplein 2013; Stichting voor Duurzame Ontwikkeling; Stichting Vernieuwing Gelderse Vallei; Vereniging GIN; Waag Society. Commerciële organisaties en bedrijven: ADVIN; Anaximander; Bunker8; Cartografisch Vormgever Peter de Vries; Cebra B.V.; CityWorks; Codename Future; CycloMedia; DANS; DHV; DS Landschapsarchitecten; ESRI; Fugro; Galileo Communicatie Projecten; Games Factory Online; Geodan; Geobusiness NL; Geomatics Business Park; Grontmij; Heliview; IceMobile BV; KPN Telecom; LaserScan; Microsoft; Meteo Consult; Movares BV; NIDO Universal Machines; Nieuwland; NMPO; Object Vision; Razar Community & Development; Zenc Buitenlandse partners: Imperial College of Science - Technology and Medicine, London; Leibniz Universität Hannover Thema Nationale Geo-Informatie Infrastructuur (NGII) 4 Nationale Geo-Informatie Infrastructuur (NGII): Het thema NGII was met een budget van 19,6 Meuro veruit het omvangrijkste RGI-thema. Het concept van een NGII is eenvoudig: de nationale ruimtelijke gegevensbestanden moeten binnen één infrastructuur (een Spatial Data Infrastructure SDI) op elkaar worden afgestemd om in samenhang te kunnen worden ontsloten voor alle denkbare toepassingen. Zo n afstemmingsproces ontmoet echter technische, organisatorische, financiële, juridische en politieke complicaties die de realisatie van een NGII tot een weerbarstig dossier maken. Zo is bijvoorbeeld het uitgangspunt dat met publieke middelen ingewonnen geo-data ook om niet aan het publiek verstrekt dienen te worden, een startpunt geweest voor zeer moeizame onderhandelingen. Een NGII bestaat uit een aantal harde componenten: data, techniek, standaarden; en twee zachte componenten: beleid en mensen Themacoördinator: Dhr. ir. K. de Zeeuw (Kadaster) Deelnemende groepen: Onderwijs- en wetenschapsinstellingen: Erasmus Univ. Rotterdam; ITC Enschede; TU Delft; Univ. van A dam; Univ. Utrecht; VU A dam; WUR. Publieke (onderzoeks)instituten en organisaties: Alterra; CBS; CWI (NWO); ESA; Geodelft ; Geonovum; Kadaster; Kiwa Water Research; LOFAR / ASTRON; KNMI; Landkaartje; LSV-GBKN; MARIS; MNP; NEN; NIOO-KNAW; NIOZ; NLR; RIVM; Ruimtelijk Planbureau; Rijkswaterstaat; SIKB; SRON; Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland; TNO; WL Delft Hydraulics*. Overheden / ZBO s: 9

11 (organisaties). Het (omvangrijke) thema NGII vormt de basis van het RGI programma. In dit project is voor de geo-informatie infrastructuur van Nederland een breed gedragen toekomstvisie ontwikkeld en het daarop aansluitende actieplan uitgevoerd. Het uitgangspunt daarbij was dat de NGII onderdeel zou zijn van de elektronische overheid (d.w.z. zou aansluiten op NORA, de Nederlandse Overheids Referentie Achitectuur). Het project sluit tevens aan bij de ontwikkelingen rond INSPIRE, de Europese geo-informatierichtlijn. Bij de uitvoering van het thema NGII in projecten en pilots is met name gewerkt aan het scheppen van randvoorwaarden (introductie van standaarden en basisinfrastructuur, het wegnemen van juridische en financiële obstakels, agendering) en aan het (verder) ontwikkelen en ontsluiten van de infrastructuur (integratie van databestanden, ontwikkeling van deelinfrastructuren, innovatieve ontsluiting en innovatie van databases, uitbreiding met sensoren, etc.). De volgende projectresultaten zijn illustratief: De binnen RGI ontwikkelde norm NEN 3610:2005.nl: Basismodel Geo-informatie, is overgenomen in de EU-richtlijn INSPIRE. Bij grote civiel technische werken waarin universitaire onderzoekers, Rijkswaterstaat en ingenieursbureaus samenwerken worden thans de NGII standaarden toegepast en gebruikt bij het uitwisselen van informatie. T.b.v. het beheer en onderhoud van rioleringen is binnen RGI een Nederlandbreed gedragen data-model ontwikkeld. Er is een prototype ontwikkeld voor het afleiden van een nationaal populatiebestand uit gegevens van de NGII met een zeer elegante methodiek voor mutatie signalering. Binnen het NGII-thema is i.s.m Geonovum ook het Framework van Geo-standaarden ontwikkeld dat beantwoord aan de eisen van INSPIRE en dat door de Overheid (het GI-Beraad) als landelijk verplichte standaard is vastgesteld. T.b.v. de uitvoering van de Europese KaderRichtlijn Water is een grensoverschrijdende geo-informatie infrastructuur met Duitsland ontwikkeld. Voor het monitoren van de nationale en de internationale GII 4 ontwikkelingen is een assessment framework ontwikkeld. Ook de innovatie van softwarecomponenten heeft binnen de NGII aandacht gekregen: er zijn nieuwe data-structuren voor 3D topgrafie ontwikkeld; er is een datamodel ontwikkeld voor de integratie van geologische en bodemkundige gegevens (IMBOD). De technologische component van de NGII is verder ingevuld door o.a. de ontwikkeling van een op de nieuwe generatie multimedia gebaseerde geodatabase infrastructuur en van real-time data inwinning door sensor-webs. Dit laatste project is in samenwerking met het Bsik-programma LOFAR uitgevoerd. De gebruiksvoorwaarden van geo-data en de organisatie van het geo-werkveld zijn geïnventariseerd en voorstellen voor veranderingen zijn geagendeerd. Zie daarvoor o.a. de door RGI en Geonovum uitgewerkte Beleidsnota GIDEON Basisvoorziening geo-informatie Nederland: Visie en implementatiestrategie (VROM 2008). Met de uitvoering van het thema NGII is een fun- Min. Defensie; Min. LNV; Min. OCW; Min. VROM; Prov. Flevoland; Prov. Gelderland; Prov. Limburg; Prov. N. Brabant; Prov. Overijssel; Gem. Groningen; Gem. s-hertogenbosch; Gem. Leeuwarden; Gem. Nijmegen; Gem. Rotterdam; Gem. Sint-Michielsgestel; Gem. Tiel; Gem. Tilburg; Gem. Utrecht; Gem. Utrechtse Heuvelrug; Gem. Zwolle; Waterschap Rivierenland. Niet-commerciële organisaties en instellingen: De Vlinderstichting; Floron; RAVON; SOVON Vogelonderzoek Nederland; Commerciële organisaties en bedrijven: Actors BV; Aerodata; Agrisearch Equipment; Agroportal; Arcadis; ArcheoPro; Atlis Informatiesystemen; Brabant Water; Bedrijvenplatform Geo- Informatie; Bentley Systems Netherlands; Bridgis; Capgemini; Covalent ITS; CycloMedia; DANS; Dataland; Deloitte Consulting; DHV; Ecorys; Eijkelkamp; Envidat; ESRI; Fugro; Geobusiness NL; Geografiek; Grontmij; Imagem; ISRIC; Kragten; KPN Telecom; Luchthaven Schiphol; Medusa Explorations; NCAR; Navteq; Ned- Graphics; NEO BV; Nieuwland; Oracle; Oranjewoud; PCRaster Environmental Software; Royal Haskoning; Simpact; Stichting RIONED; Tauw; TerraImaging; The SmartAgent Company; Toposcopie; UNIDATA; Van der Valk + de Groot; VB Ecoflight, Vexcel Nederland; Vitens. Buitenlandse partners: Aachen Universität; Harvard University; Katholieke Universiteit Leuven; TU Dresden; TU Wenen; University of Glamorgan; City University London; University College London; University of Melbourne; University of York. Dept. of Nat. Res. And Water (Australia); Ministerium für Umwelt und Naturschutz, Landwirtschaft und Verbraucherschutz NRW; Geologischer Dienst NRW; Infrastructure LLC (USA); IMAA- CNR (Italië); Joint Research Centre (EC-JRC); Geoconnections (Canada);GSDI Association (USA). Ludvig Emgard Cy. (Zweden); Wallingford Software. 4 GII: Geo-Informatie Infrastructuur; de internationale term is Spatial Data Infrastructure, SDI. thans Deltares 10

12 dament gelegd en een opbouw gerealiseerd. De uitvoering van het RGI-programma heeft tevens geresulteerd een breed maatschappelijk netwerk van supporters voor de idee van een NGII. Met de vaststelling van de Nota GIDEON is de voltooiing en overheidsbrede ingebruikname van de NGII in principe vastgelegd. Het is nu aan de nationale overheid om het initiatief over te nemen en de NGII te voltooien en in te voeren Thema Wetenschappelijk onderzoek (WETENSCHAP) 5 Wetenschappelijk onderzoek (WETENSCHAP): Het RGI-thema WETENSCHAP heeft geen eigen projecten en ook geen eigen budget. Alle projecten (en pilots) van het thema Wetenschappelijk Onderzoek behoren immers tevens tot één van de drie vraaggestuurde RGI-thema s (OOV, ROI of COL) dan wel tot het aanbodgestuurde thema NGII. Binnen die thema s bevinden zich projecten met een sterk wetenschappelijke component, zoal bijv. een promotie-onderzoek. Deze (gedeelten van ) projecten zijn via het thema Wetenschappelijk Onderzoek apart aangestuurd. De universiteiten en publieke onderzoeksinstellingen hebben bij de start van RGI afgesproken om hun inspanningen en middelen te focussen. De uitgangspunten daarbij waren: verdere versterking van die onderwerpen waar Nederland al sterk in is, en daarnaast onderwerpen waaruit de Nederlandse maatschappij veel profijt kan behalen. Het RGI-thema Wetenschappelijk Onderzoek was derhalve gericht op 4 speerpunten: (1) Geo-informatie en samenleving; (2) Geoinformatie infrastructuurconcepten; (3) Mensmachine interactie; (4) Ruimte-tijd modellering (4). (1) Binnen het speerpunt Geo-informatie en samenleving is o.a. gewerkt aan: Een automatische methodiek om multi-inzetbare basiskaarten te generaliseren uit topografische kaarten (promoties Poppe en Foerster, ITC Enschede); Een geoinformatie infrastructuur voor het landelijk gebied (met o.a. GIS-applicaties voor uitwisseling van perceel- en gewasinformatie onderzoek van De Bruin en Castelein, WUR); GIS-toepassingen t.b.v. beleidsontwikkeling en planning van de uitvoering (promotie Moody EUR); Het gebruik van location based services van individugebonden gegevens (irisscan, vingerafdruk) t.b.v. het locaal bestuur (promotie Van Ooijen U Tilburg); Ondersteuning van een multi-actoren RO-planningsproces met gaming software / ontwikkeling van de tool Simlandscape (promotie Slager TUE); Ontwikkeling van geo-risico waarschuwingssysteem (geobepaalde risico s) t.b.v. RO planning (promotie Neuvel WUR). (2) Binnen het speerpunt Geo-informatie infrastructuurconcepten is o.a. gewerkt aan: Een raamwerk ter beoordeling van NGII s status en functioneren (promotie Grus WUR); Een studie van de ontwikkeling van NGII s als een cultureel en organisatorisch bepaald proces (promotie Koerten TU Delft); De afstemming van geo-informatie (content Themacoördinator: Dhr. prof.dr. A. Bregt (WUR-CGI) Deelnemende groepen (deze zijn voor dit deelproject beperkt tot de instellingen voor hoger onderwijs en wetenschap en de publieke R&D instellingen): Onderwijs- en wetenschapsinstellingen: Erasmus Univ. R dam; ITC Enschede; TU Eindhoven; TU Delft; Univ. v. A dam; Univ. v. Tilburg; Univ. Utrecht; VU A dam; WUR. Publieke (onderzoeks)instituten en organisaties: Alterra; CWI (NWO), EARS; Geodelft*; KNMI; LOFAR/ASTRON; NLR; RIVM; SRON; Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland; TNO; WL Delft Hydraulics. Buitenlandse partners: City University of London; Imperial College of Science - Technology and Medicine (London); KU Leuven; Leibniz Universität; TU Dresden; TU Wenen; University of Calgary; University College of London; University of Glamorgan; University of Melbourne; University of York; TU Dresden. ESA; Joint Research Centre (EC- JRC); GSDI Association (USA); COGIT Laboratoire IGN; IMAA-CNR (Italië). thans Deltares 11

13 en verstrekking) op de cyclus van weg-en waterbouwprojecten (promotie Tegtmeier ITC Enschede). De toevoeging van de derde dimensie aan een topografische database met behulp van lasser scanner data (promotie Oude Elberink TU Delft); (3) Binnen het speerpunt Mens-machine interactie is o.a. gewerkt aan: De toevoeging van de diepte dimensie aan topografische databases: 3D Topografie voor wegen en gebouwen (promotie Penninga ITC Enschede). (4) Binnen het speerpunt Ruimte-tijd modellering is o.a. gewerkt aan: Een virtual reality tool voor stedelijke planning (promotie Shi Pu ITC Enschede); De ontwikkeling van een geo-informatiemodel dat de veranderingen in landgebruik in kaart brengt en kan simuleren t.b.v. beleidsscenario s (promotie Van Schrojenstein Lantman WUR); en aan: Een methodiek voor de verstrekking van geo-informatie op variabele schaal Moveable Maps (promotie Meijers TU Delft). De keuze om de PhD-onderzoeken te laten uitvoeren als onderdeel van grotere RGI-projecten heeft er toe geleid dat de binnen deze fundamentele promotiestudies ontwikkelde algoritmes, methodieken, systemen etc. konden direct worden ingezet in de op toepassing in de praktijk gerichte onderdelen van de betreffende RGI-projecten (een directe link tussen GI-science en GI-practice). 2. Realisatie mijlpalen 2a: Output thema OOV Mijlpalen voor het thema Openbare Orde en Veiligheid (OOV) 1 Een (1) studie die de vraag naar GI in beeld brengt. 2 Een (1) deelinfrastructuur die wordt ingebed in de NGII. 3 In één (1) nieuw toepassingsveld wordt GI op pilotbasis gebruikt voor maatschappelijke vraagstukken. (dit streefdoel van 1 toepassingveld is in dit thema overschreden). Status en inhoudelijk resultaat De vraag naar de behoefte aan geo-informatie binnen het gebied van Openbare Orde en Veiligheid is beantwoord in het project RGI-001 Geografische dimensies van risicomanagement, een definitiestudie waarin de (informatie)behoeften van de betrokken actoren zijn geïnventariseerd. Binnen het thema OOV is de deelinfrastructuur GDI4DM (Geo-spatial Data Infrastructure for Disaster Management) ontwikkeld en beschikbaar gemaakt voor inbedding in de NGGI. Het betreft een ruimtelijke datainfrastuctuur ontwikkeld in project RGI-239, voor gebruik bij rampenbestrijding op regionaal niveau met de nadruk op generieke services, dynamisch informatiebeheer en interfaces voor de verschillende gebruikersgroepen. In het project RGI-123 is een mobiele IT-werkplek / dataterminal voor gebruik op uitrukvoertuigen (brandweer / ambulances / politie e.d.) met raadpleegfunctionaliteit voor alle relevante informatiebestanden, ontwikkeld en met succes als pilot ingezet. In het project RGI-147 is de inzet uitgetest van een onbemande helikopter voor het maken en uitwerken van digitale luchtfoto s van een rampgebied binnen enkele uren nadat een ramp zich heeft voorgedaan, en het beschikbaar stellen van deze gegevens aan de OOV diensten binnen hun eigen digitale netwerken voor hun eigen GIS applicaties. Er is inmiddels een bedrijf opgericht, Geocopter dat deze projectresultaten vermarkt. Nadere toelichting op de realisatie van de mijlpalen voor het thema OOV 12

14 In de OOV-projecten zijn goede resultaten zijn geboekt. Het effect daarvan zou nog aanzienlijk versterkt kunnen worden wanneer door de diverse instellingen en diensten binnen de OOV-sector, bij de toepassing van deze resultaten afstemming en samenhang gerealiseerd zou kunnen worden. Helaas vormen belangentegenstellingen daarbij nog te vaak een belemmering. Om de behaalde resultaten optimaal te benutten zal in de periode post-rgi ook veel energie en aandacht gericht moeten worden op de inhoudelijke koppeling van de gerealiseerde resultaten. Door een effectieve verbinding te leggen tussen de resultaten van de studies en de operationele toepassingen kan een product worden neergezet waarmee we de eerstelijns hulpverlening sterk kunnen verbeteren. Hier ligt dan ook de uitdaging voor het vervolgtraject, voor de centrale overheid en de lagere overheden maar ook voor de deelnemende marktpartijen. Het mag duidelijk zijn dat een succesvolle implementatie van de RGI-resultaten binnen het thema OOV een niet vrijblijvende samenwerking vereist. 2b: Output thema ROI Mijlpalen voor het thema Ruimtelijke Ordening en Infrastructuur (ROI) 1 Studies (3) die de vraag naar GI in beeld brengen. 2 Een (1) deelinfrastructuur die wordt ingebed in de NGII. 3 Een (1) GI-toepassing in de interactie burgeroverheid binnen het gebied van Ruimtelijke Ordening en Inrichting. Status en inhoudelijk resultaat De behoefte aan geo-informatie binnen het gebied van Ruimtelijke Ordening en Inrichting (incl. agrarische planning) is geïnventariseerd: in de definitiestudie van het project RGI- 003, Virtueel Nederland (een inventarisatie van de informatiebehoeften van de actoren binnen ROI); in het project RGI-023 LUMOS, een definitiestudie het gebruik en de vraag naar de bestaande land use modelling systems in kaart heeft gebracht; en (t.b.v. de agrarische planning) in de definitiestudie van het project RGI-004 GEOBoer, waarin de behoefte aan een geo-informatieinfrastructuur voor het landelijk gebied is onderzocht. In het project GEOBoer (RGI-004) is als onderdeel van de NGII, een open geo-informatie infrastructuur ontwikkeld waarbinnen de digitale uitwisseling wordt gefaciliteerd van perceelsinformatie, incl. geometrie (kaartmateriaal) tussen de Bedrijfs Management Systemen van de agrariërs en het perceelsinformatiesysteem van de Dienst Regelingen van LNV. In het project Speelruimte met Simlandscape (RGI-101) worden scenariomodellen, multi-actor procesmodellen, ontwerptools en GIS gecombineerd. Op basis van een visuele typologie van kavels wordt het mogelijk een pakkend beeld samen te stellen van wat een toekomstig ruimtelijke inrichtingscenario kan betekenen voor een gebied. De Simlandscape tool biedt een praktisch hulpmiddel bij de interacties tussen (lokale) overheden, eigenaren, projectontwikkelaars en andere betrokkenen. Nadere toelichting op de realisatie van de mijlpalen voor het thema ROI ROI was geconcentreerd op een relatief beperkt aantal onderwerpen en heeft daarin ook echt voortgang en blijvend resultaat kunnen boeken, mede vanwege een goede aansluiting op het overheidsprogramma dat voortkomt uit de nieuwe Wet Ruimtelijke Ordening; ook de aansluiting op de agrarische sector bood kansen. De projecten die het genereren en het gebruik van digitale ondergronden betroffen, leverden tevens een bijdrage aan een systeemwijziging, namelijk het digitaliseren van ruimtelijke plannen zoals dat in de nieuwe Wet RO vereist is. Ook zullen de uitkomsten van de GeoBoer projecten waardoor de voor agrarische bedrijven verplichte opgave van gewassen via Geo-ICT kan geschieden, een grote verandering teweeg brengen in die bedrijfsvoering en bij de verwerking van de gewasopgaven door de overheid. Ook bij andere ROIprojecten zijn de gebruikers met de resultaten aan de slag gegaan: Boeren van de vereniging Agribase hebben m.b.v. de inzet van GPS hun administratieve lasten substantieel verminderd. De binnen het thema ROI behaalde projectresultaten kunnen grote veranderingen teweeg brengen in de agrarische bedrijfsvoering en de administratieve controle daarop door de overheid. 13

15 2c: Output thema COL Mijlpalen voor het thema Consumenten en Leerlingen (COL) 1 Een studie (1) die de vraag naar GI in beeld brengen (het streefdoel van deze mijlpaal, 1 studie, is hier overschreden). 2 Een deelinfrastructuur (1) ingebed in de NGII (totaal 5). 3 Twee GI-toepassingen (2) in de interactie burger-overheid. 4 In twee nieuwe toepassingsvelden (2) wordt GI op pilotbasis gebruikt voor maatschappelijke vraagstukken. (het streefdoel van deze mijlpaal 2 gerealiseerde pilots is ruimschoots overschreden.). Status en inhoudelijk resultaat De vraag naar geo-informatie van leerlingen en consumenten/burgers manifesteert zich vooral op de markt. Aspecten van deze complexe marktvraag zijn in diverse RGI-projecten behandeld: Het project EduGIS (RGI-022), richt zich op de vraag naar digitale (zo mogelijk interactief gepresenteerde) geografische informatie (informatie die op digitale kaartondergronden verstrekt kan worden) in het voortgezet onderwijs. In het project Verkenningen van innovaties bij Geo-standaarden voor NGII (RGI-116) is het Framework van standaarden t.b.v. de NGII ontwikkeld; daarbij is echter tevens de behoefte aan GI-standaarden in het onderwijs in beeld gebracht. In het project Geo-data, van verstrekking naar toegang een verkenning naar de organisatorische, juridische en financiële belemmering bij de toegankelijkheid van geo-data (RGI-117) is ook de vraag vanuit de consumenten/burgers meegenomen. Voorts is in de diverse RGI-definitiestudies waar dat van toepassing was de particuliere vaag naar geo-informatie systemen en/of tools behandeld. In het project EduGIS (RGI 022) is voor het voortgezet onderwijs een Educatief GIS portaal ontwikkeld met ruim 160 digitale kaartlagen met thematische informatie over tal van onderwerpen (milieu, landbouw, klimaat, aardse risico s etc.), dit portaal is onderdeel van de NGII. In het project Sense of the City (RGI-173) is een digitaal rollenspel ontwikkeld dat de bewoners en ruimtegebruikers van de stad Eindhoven intensief betrekt bij de beleving van de ambiance van de stad. Sense of the City is gebaseerd op een vrij toegankelijk GIS-systeem (Geo-gids), waarbij de onderliggende data en kaarten van de gemeente worden gematched met ervaringen en belevingen van de bewoners en ruimtegebruikers in de stad. In het project BurgerGIS (RGI-206) is binnen de website van de gemeente Tilburg een generieke module ontwikkeld voor het raadplegen, op een ondergrond van basisgeometrie (GBKN 5, luchtfoto, stratenplan, etc.), van alle ruimtelijke informatie, zoals: bestemmingsplannen, publiekrechtelijke beperkingen, bouwaanvragen, milieu informatie, verkeer, ruimtelijke (her)inrichtingsplannen, etc. In het project RGI-246 is een natuurkalender ontwikkeld: een nationale interactieve website voor het dagelijks monitoren, voorspellen en beheren van informatie over ontwikkelingen in de natuur waaronder gezondheidsrisico s uit de natuur (hooikoorts, tekenbeten, eikenprocessierups etc.). Project RGI-253 heeft een service ontwikkeld voor met name ouderen en minder validen om met behulp van een mobiele telefoon met hogesnelheidsverbinding (UMTS), met een video-call om hulp te vragen bij een helpdesk waarbij er dus visueel contact is met de helpdesk zodat er efficiënter geholpen kan worden. In het project RGI-156 (Digitale wichelroede) is met behulp 6 van LBS -technologie, een locatie-specifieke mobiele informatieservice voor educatief toerisme opgezet (informatie over hunebedden e.d. ter plekke op de mobiele telefoon). Project RGI-169 (Kunst-o-Pedia) heeft een platform gerealiseerd voor het geocoderen van kunst in de openbare ruimte op basis van open GIS en Cidoc-CRM standaarden en heeft dit platform ontsloten voor een breed publiek dat daarmee een mobiele toegang krijgt tot databases over kunst in de openbare ruimte met de mogelijkheid om zelf informatie toe te 5 GBKN: Grootschalige BasisKaart Nederland 6 LBS: Location Based Services 14

16 Nadere toelichting op de realisatie van de mijlpalen voor het thema COL voegen. In het project RGI-102 (Verkeersverwachting) zijn twee unieke historische databases in tijd en ruimte met elkaar gecombineerd: de tijdreeksen voor het weer (op 2,5 bij 2,5 km grid uit Meteo Consult s weerdatabase) en de tijdreeksen van reistijden op alle belangrijke wegen in de provincie Noord-Brabant (van LogicaCMG s wereldwijd unieke Mobile Traffic Services). Het resultaat bestaat uit een set van algoritmen die in tijd en ruimte het verband leggen tussen weer en verkeer wat een belangrijke stap voorwaarts is in het maken van een weerverkeersverwachting. Project RGI-190 (Simclimate) heeft een GIS opgezet waarin (1) de bekende Nederlandse natuurlijke klimaatarchieven (afzettingen in de ondergrond die geschikt zijn voor gedetailleerde paleoklimaat- en milieuanalyses) zijn vastgelegd en (2) de afgeleide paleomilieu- en -klimaatreeksen grafisch worden weergegeven. Zulke reconstructies van de geschiedenis van het klimaat kunnen inzicht verschaffen inzicht in de toekomstige ontwikkelingen. Met dit project verkrijgt de wetenschap en het publiek een laagdrempelige toegang tot deze informatie. Toen het RGI-programma vijf jaar geleden van start ging werd geo-informatie slechts op zeer beperkte schaal toegepast in het basis- en voortgezet onderwijs. De beschikbaarheid van en de mogelijkheid om bewerkingen uit te voeren op ingewikkelde geo-data, en het beschikbaar zijn van applicaties en lesmodules, zijn noodzakelijke voorwaarden voor het gebruik van geo-informatie in de klas. Vanuit het RGI programma is hierin in belangrijke mate voorzien (bijvoorbeeld via het project RGI-022, Edugis). De digitale verstrekking van kennis vanuit de wetenschap en de professionele praktijk aan docenten en leerlingen heeft zich inmiddels als routine ontwikkeld (bijvoorbeeld via het project GeoWeek, RGI-164). Bij een breed publiek is via de KRO-jeugdtelevisie in een programma waarin het gebruik van geo-informatie centraal staat en met een daaraan gekoppelde educatieve website, kennis overgedragen over de gebruiksmogelijkheden en de werking van geo-informatie (het project Dropzone, RGI-323). Er is een stevig netwerk met het reguliere onderwijsveld ontstaan rond de projecten van die personen uit de Geo-sector die zich met onderwijs en voorlichting bezighouden. Verder heeft het RGI-thema COL geresulteerd in best practices voor (elektronische) communicatie tussen overheid en burger (de projecten RGI-206, BurgerGis, en RGI-173, Sense of the City). Binnen het RGI programma ontwikkelde toepassingen vinden inmiddels hun weg naar de markt (bijvoorbeeld BurgerGis). 2d: Output thema NGII Mijlpalen voor het thema Nationale Geo- Informatie Infrastructuur (NGII) 1 NGII uitgekristalliseerd in samenhangend concept (instrument voor coördinatie NGII). 2 Innovatieve ontsluitingsconcepten en mechanismen voor clearinghousefunctie. Status en inhoudelijk resultaat Het NGII-concept is met vijf binnen RGI ontwikkelde building blocks [te weten: Data (1), Standaarden (2), Technologie (3), Beleid (4), Mensen (5)] ingevoerd in het programma van de Beleidsnota GIDEON die gebruik maakt van het gedachtegoed en de ervaringen van een breed scala van RGIprojecten. Ook heeft de Geo-sector de toekomstige geoinnovatieagenda neergelegd in het FES 7 proposal Nederland Geoland (RGI-420). De ontsluitingsconcepten voor het NGGI en de mechanismen voor de clearinghousefunctie zijn ontwikkeld in de projecten RGI-006, Geoloketten (de realisatie van een raamwerk voor een netwerkstructuur voor geo-portals, en een netwerk van geo-portals dat laagdrempelige toegang tot geo-informatie biedt, en een model voor de verbetering van de toegang tot geo-informatie); RGI-111, Nationale atlas (de realisatie van een prototype van de 3 e editie van de Nationale Atlas in een 7 FES: Via het Fonds Economische Structuurversterking (FES) van de Nederlandse Rijksoverheid wordt een gedeelte van de aardgasbaten beschikbaar gemaakt voor de financiering van investeringsprojecten die beogen de economische structuur van Nederland te versterken. 15

17 geodatainfrastructuuromgeving waarbij de atlas functioneert als visuele samenvatting van, en interactieve toegang tot, beschikbare geodata en geodiensten); en in RGI 413, Verankering RGI-resultaten (o.a. door de ontwikkeling van een INSPIRE portaal en een Nationaal georegister). De resultaten zijn geland bij Geonovum en worden verder geïntegreerd in het Overheidsinitiatief Publieke Dienstverlening Op Kaart (PDOK). 3 Groeipad NGII met aanpak obstakels in beeld. Het NGII groeipad is op hoofdlijnen beschreven in de Beleidsnota GIDEON; de daarbij te nemen obstakels zijn in beeld gebracht in project RGI-117 (de inventarisatie van de organisatorische, juridische en financiële obstakels m.b.t. de toegankelijkheid van geo-data; ontwikkeling van voorstellen voor oplossingen en de agendering daarvan in de bestuurlijke gremia). De vereiste monitoring van de NGII is uitgewerkt in RGI-005 (de realisatie van een assessment framework voor NGII s waarin de kernaspecten van een NGII worden geïdentificeerd en in samenhang worden onderzocht en tevens periodiek de wereldsituatie worden gemeten (dit levert een mondiale referentie op waarmee de Nederlandse situatie wordt vergeleken)). Dit wordt inmiddels in de praktijk ingezet in de monitoring van Gideon. Daarnaast zijn in andere projecten diverse ontwikkelingslijnen uitgewerkt op gebieden als: automatische mutatiesignalering; de schaalproblematiek; de problematiek van onzekere ( fuzzy ) objecten; het gebruik van sensoren als databronnen; de optuiging van een multimediale geodatabase infrastructuur; en het inzetten van geoinformatie in relaties tussen overheid en burgers bij de aanpak van maatschappelijke problemen. 4 Deelinfrastructuren (5) ingebed in de NGII (het streefdoel van 5 deelinfrastructuren is overschreden). 5 NGII: 75 % van het GI Kennisveld kent het concept en onderschrijft het belang. De volgende deelinfrastructuren zijn gerealiseerd en ingebed in de NGII: De NODCi (de nationale infrastructuur voor ontsluiting van oceanografische en mariene Data en Informatie die is uitgewerkt in project RGI-014); Het CWMI portal (van het Crossborder Water Management Initiative tot een grensoverschrijdend web portal met ondergrond- en grondwatergegevens van weerszijden van de Duits-Nederlandse grens dat is uitgewerkt in RGI-010); De BRO (de BasisRegistratie Ondergrond Nederland die is voorbereid in het project RGI-154 en waarvan de introductie inmiddels is vastgelegd in een principebesluit van de Overheid); ADAGUC (Atmospheric Data Access for the Geospatial User Community, een door het KNMI beheerde geo-infrastructuur waarin ruimtelijke atmosferische datasets beschikbaar worden gesteld voor verwerking in GIS-applicaties ADAGUC is ontwikkeld in project RGI- 184); GIMCIW (Geo-Informatie Management voor Civieltechnische Infrastructurele Werken, een metadata-portal dat garant staat voor beschikbaarheid, vindbaarheid, toegankelijkheid, bruikbaarheid en integreerbaarheid van de terzake benodigde geo-informatie en daarmee voorziet in doelgerichte en efficiënte informatiestromen tijdens de gehele levenscyclus planning, ontwerp, realisatie, beheer en weer verlaten van grote civieltechnische infrastructurele werken, ontwikkeld in project RGI-029); Voor de publieke beschikbaarstelling van remote sensing data luchtfoto s en hoge-resolutie satellietdata is het Remote Sensing knooppunt NGII (van het Geospatial Data Service Centre van het NLR) ontwikkeld binnen het project RGI-405. De bekendheid van het concept NGII binnen het vakgebied van de Geo-Informatie is gerealiseerd door de PR-activiteiten rond de uitvoering van het programma, via artikelen en workshops, via symposia (GIN-RGI symposia in 2006 en 2008, GSDI-RGI symposium in 2009), en last but not least via de groei van het RGI deelnemersconsortium waarvan thans vrijwel alle Nederlandse GI-spelers lid zijn. Uit een in 2007 gehouden enquête is gebleken dat 95% van het GI-kennisveld het NGII-concept kent en ondersteund. In het laatste jaar van RGI is een impuls gegeven via het Georeporter Kanaal op 16

18 6 NGII ingebed in internationale infrastructuren (INSPIRE). You Tube waarbij ca mensen zijn bereikt, ook internationaal. Nederland behoort bij de Europese koplopers en speelt een actieve rol in de uitwerking van INSPIRE. Met het binnen project RGI-116 in samenwerking met Geonovum ontwikkelde Framework voor de Nederlandse GII (in definitieve versie 2.0 uitgebracht op 10 december 2007) voldoet de NGII aan de eisen van INSPIRE 8.. Nadere toelichting op de realisatie van de mijlpalen voor het thema NGII De projecten binnen het thema NGII waren op zichzelf niet direct gericht op innovatie maar op het scheppen van de condities voor een innovatief gebruik van geo-informatie. NGII is hét leidende thema van RGI vanuit de gedachte dat een transparante, beschikbare en bereikbare en rijk gevulde geo-informatie-faciliteit de basis is voor allerlei vormen van diensten en producten. De NGII-projecten maken het mogelijk voor innovatieve marktpartijen om onderscheidende oplossingen te bieden voor grote problemen of om nieuwe markten bloot te leggen. Ontsluiting van publieke geo-informatie en koppeling van bestanden is dan ook precies wat het bedrijfsleven bepleit. De projecten van het thema NGII sluiten naadloos op dat pleidooi aan en dekken vele invalshoeken daarvan af met zowel de oplevering van specifiek nationale faciliteiten (zoals bijvoorbeeld een rioleringendatabase) als met het invullen van een internationale trekkersrol in de ontwikkeling van geoinformatiestandaarden. De VROM nota GIDEON vormt de beleidsmatige verankering van de resultaten van het thema NGII en kan daarmee worden gezien als een voorlopig kristallisatiepunt van de binnen het thema NGII geleverde inspanningen. De nota GIDEON wijst er op (p. 15) dat blijvende aandacht voor ontwikkeling en innovatie nodig is: Om voldoende focus en massa in het geo-onderzoek te behouden en tot innovatie te komen is blijvende samenwerking nodig tussen overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en universiteiten. Bij de laatste RGI-tenderronde is gebleken dat de Geo-sector in staat is verrassende nieuwe methoden op te pakken om resultaten uit het RGI programma maatschappelijk onder de aandacht te brengen: Met een netwerk van 35 geo-reporters (uit bedrijfsleven, overheid en wetenschap) is in korte tijd een internet geocommunity opgericht die de in RGI behaalde resultaten communiceert naar de samenleving. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van het kanaal Youtube waarop Georeport inmiddels meer dan 100 korte filmpjes heeft geplaatst. Georeport (www.georeport.nl) opereert thans als een zelfsturende geo-gemeenschap. 2e: Output thema WETENSCHAP Mijlpalen voor het thema Wetenschappelijk Onderzoek (WETENSCHAP) 1 Nederland op 4 GI speerpunten R&D wereldsubtop Gammawetenschappers actief in GIkennisveld Internationale wetenschappers actief in RGIprojecten/fora. Status en inhoudelijk resultaat Een bibliometrische analyse van publicaties op geoinformatiegebied gedurende de laatste 9 jaar toont aan dat het aantal wetenschappelijke publicaties van Nederlandse auteurs gedurende de looptijd van het RGI-programma sterk is gestegen. Hoewel een direct verband met het RGIprogramma niet kon worden bewezen, blijkt toch de ambitie van RGI, dat Nederland op geo-informatiegebied een plaats in de wereldtop inneemt, te zijn vervuld: De Nederlandse GIauteurs staan thans internationaal op een 5e plaats met het aantal wetenschappelijke publicaties, en zelfs op een 3e plaats (na Duitsland en de VS) als het gaat om citatie-impact. De inhoudelijke verschillen tussen de 4 in binnen het RGIthema genoemde speerpunten zijn niet goed te objectiveren. Een toewijzing van de publicitaire GI-output aan deze speerpunten is daarom achterwege gelaten. Deze mijlpaal is gerealiseerd: Het RGI-breed beoogde aantal gammawetenschappers wordt alleen al binnen de projecten van het thema Wetenschap ruimschoots overschreden. Deze mijlpaal is gerealiseerd: Het aantal bij RGI betrokken buitenlandse kennisorganisaties liep gedurende de looptijd van RGI op tot tenminste 28 organisaties, overwegend universiteiten en publieke kennisinstellingen, die stuk voor stuk met tenminste één wetenschapper in RGI participeerden. 8 INSPIRE: De EU-Richtlijn 2007/2/EC (vastgesteld door het Europese parlement en de Raad van ministers op 14 maart 2007) waarin de eisen zijn vastgelegd voor de Infrastucture for Spatial Information in the European Community (INSPIRE). 17

19 Nadere toelichting op de realisatie van de mijlpalen voor het thema WETENSCHAP Er is vanuit het programma bureau sterk gestuurd op internationale samenwerking. Dat heeft geleid tot een brede internationale deelname aan RGI projecten: Aan het eind van de looptijd van het programma zijn tenminste 28 buitenlands kennisorganisaties bij RGI betrokken. Ook zijn er vanuit het programma bureau samenwerkingsafspraken gemaakt met innovatieve Geo-informatieprogramma's in het buitenland. Het betreft het GEOIDE 9 netwerk uit Canada, het CRC-SI 10 uit Australië en tenslotte het Europese Joint Research Centre (gevestigd in Italië). Met deze netwerken zijn "best practices", onderzoekers, studenten en onderzoeksresultaten uitgewisseld. Deze samenwerking heeft geresulteerd in het feit dat momenteel een mondiaal "Network for Networks" wordt opgericht waarbij de deelnemende landen GI-research agenda's uitwisselen en afstemmen. Tot dit netwerk zullen ook Duitsland, Zuid-Korea, China en de USA toetreden. 2f Programmabrede kwantitatieve mijlpalen (zie Bijlage 2) Bijlage 2 bevat een overzicht van de kwantitatieve output. Het behalen van de kwantitatieve mijlpalen werd tijdens de Midterm Review al positief ingeschat en is aan het eind van het programma ruimschoots bereikt. 2g: Uitstroom van onderzoekers uit de projecten Binnen het RGI programma is geen systematisch informatie verzameld over de uitstroom en het verloop van alle onderzoekers in de projecten. Wel hebben we zicht op de ontwikkeling en het verloop van de PhD studenten binnen de RGI-projecten. Het algemene beeld is dat de onderzoekers over de gehele looptijd van het project zeer loyaal aan de projecten hebben gewerkt. Er is weinig tussentijds verloop geweest en na afloop van het project hebben de meeste onderzoekers binnen de deelnemende organisaties hun werk kunnen voortzetten of werk kunnen vinden. Van de 24 PhD studenten die bij de projecten van RGI zijn betrokken (zie Bijlage 3) zijn er drie vroegtijdig gestopt. Van de overigen hebben er inmiddels twee hun PhD onderzoek succesvol afgerond. De resterende negentien 19 zijn nog met hun proefschrift bezig. De verwachting is dat de meesten dit in 2010 zullen afronden. Alle betrokken organisatie betalen de PhD studenten het laatste jaar door. Een aantal PhD studenten heeft, na afloop van de promotie zicht op een aanstelling als Post-doc of universitair docent. Reflectie De strategische doelen hebben goed richting gegeven aan de impuls die het programma wilde geven en het doel meer bekendheid werd hierbij in de loop van het programma steeds belangrijker. De inhoudelijke mijlpalen van het programma zijn alle behaald. Veel is bereikt op de mijlpaal pilots in nieuwe toepassingsvelden hetgeen de verbreding van geo-informatie goed laat zien. De mijlpaal NGII als uitgekristalliseerd concept en instrument voor coördinatie geo-informatievoorziening was een belangrijke, complexe mijlpaal waar vanaf de start aan is gewerkt. De totstandkoming van Gideon is vanuit RGI geagendeerd en uiteindelijk door VROM samen RGI, Geonovum en de sector gerealiseerd. Enkele mijlpalen zijn later opgeleverd dan gepland vanwege de complexiteit, maar uiteindelijk is alles binnen de totale planning van het programma behaald. Alle kwantitatieve mijlpalen zijn gehaald. Conclusie: de ambities waren hoog doch realistisch en het programma is breed neergezet en heeft daarom in de volle breedte van de sector impact gehad. De aangebrachte focus via opzet in kennisthema s n.a.v. het advies van de Commissie van Wijzen heeft hierbij positief gewerkt om die breedte te kunnen hanteren. 3. Resultaten en stand van zaken innovatie, valorisatie en verankering Innovatie Binnen het RGI programma is een onderscheid te maken tussen systeeminnovaties en marktinnovaties. Door het RGI programma zijn de volgende systeeminnovaties gerealiseerd: (1) Er is stevig kenniscluster geo-informatie in Nederland ontstaan dat bestaat uit een netwerk van samenwerkende kennisinstellingen, publieke organisaties en bedrijven; (2) De samenwerking tussen bèta- en gamma-disciplines op het domein 9 The GEOIDE network (Canada) aims to create a sustainable networking structure that integrates all sectors of the Canadian geomatics community. As a result, Canada can continue to play a leading role in geomatics worldwide. 10 CRC-SI: the Cooperative Research Centre for Spatial Information is one of the more than fifty Cooperative Research Centres (CRC s) of Australia which bring together researchers from universities, CSIRO and other government laboratories, and private industry or public sector agencies, in long-term collaborative arrangements which support research and development and education activities. 18

20 van geo-informatie is gerealiseerd; (3) Het belang van een goed functionerende geo-informatie infrastructuur wordt nu breed gedragen en de realisatie ervan is verankerd in nationaal beleid (GIDEON). De door RGI gerealiseerde marktinnovaties is onderwerp geweest van een innovatiescan uitgevoerd door het onafhankelijk bureau Prisma en Partners (Quickscan Innovativiteit Portfolio RGI, Prisma en Partners, 12 juli 2007) voor de Midterm review. Succesvolle innovaties kenmerken zich door een hoge score op snelheid, onderscheid en het vermogen om een nieuwe richting in te slaan ( revolutionariteit ). De innovativiteit van de RGI-portfolio is in deze scan als hoog beoordeeld, omdat een relatief groot aantal projecten voldeed aan de genoemde kenmerken. Uit de kwalitatieve analyse van een representatieve steekproef van de projecten is geconcludeerd dat van de ruim 90 projecten er ca. zeven een marktsucces zouden laten zien. In het bedrijfsleven is het gebruikelijk dat slechts een paar procent van innovatiegerichte projecten daadwerkelijk tot marktsucces leidt. Aan het eind van het programma blijkt dat van de 7 geïdentificeerde projecten er reeds een aantal substantiële marktsuccessen (waardecreatie) tot gevolg hebben. Aanpak verankering en valorisatie Verankering was reeds bij de start een belangrijk beoordelingsaspect bij de toekenning van subsidies en kwam onder andere tot uitdrukking in consequente deelname van gebruikers in de projecten. Daarnaast is verankering als taak belegd bij de themacoördinatoren om de verankering (en valorisatie) van projecten en thema s op een hoger plan te brengen. De themacoördinatoren hanteerden daarbij een model om de projecten in de keten te positioneren, zie de uitvoeringsschema s in bijlage 4. Hier is ook te zien dat het merendeel van de projecten verder zijn gekomen in de verankering dan oorspronkelijk voorzien. Dit kwam mede door investeringen uit de laatste tender die specifiek gericht was op verankering. Een van de meest omvangrijke projecten uit deze tender betrof het door Geonovum uitgevoerde project Verankering RGI-resultaten (RGI A) waarin voor 15 geselecteerde, veelbelovende RGI-projecten specifieke verankeringsactiviteiten zijn ondernomen en waarmee de link naar het Nationaal GeoRegister werd versterkt. Het project is zeer geslaagd en was genomineerd voor de Geo-Innovatie Award. Valorisatie (waardecreatie) Bij de waardecreatie is een onderscheid te maken tussen aantoonbare waardecreatie binnen de looptijd van het programma en verwachte waardecreatie na afloop van het programma. Aantoonbare waardecreatie is bij een aantal projecten opgetreden. Het betreft o.a. de Populator (RGI-013), Brandweer 100% Mobiel (RGI- 123), Mutatis mutandis (RGI-027), BurgerGIS (RGI-206). Bij al deze projecten hebben de betrokken bedrijven op basis van RGI onderzoek nieuwe diensten en producten kunnen ontwikkelen die een stevige groei van de omzet van de betrokken bedrijven tot gevolg had (voorbeelden zijn NEO, CityGIS). Een formule voor succes lijkt een combinatie van een innovatief bedrijf in de lead, met een kennisinstelling en een goede gebruikersgroep gericht op een scherp geformuleerde doelstelling. Er is een aantal nieuwe bedrijven ontstaan, waaronder de GeoCopter (innovatieve inwinning) en vestiging van een aantal ZZP-ers rond onder andere GI-consultancy in de OOV-sector en communicatie in de geo-sector (zij profiteren hierbij van het opgebouwde netwerk van RGI). Over de verwachte waardecreatie na afloop van het programma kunnen we op dit moment nog geen harde uitspraken doen, maar we zien ontwikkelingen op de volgende gebieden: (1) Agrarische sector; vanuit RGI zijn een aantal projecten gefinancierd rond precisie landbouw. Vanuit de agrarische sector worden deze resultaten snel opgepikt en zijn vervolg investeringen gedaan en in voorbereiding. (2) Interactieve tools voor planvorming en burger participatie; de binnen diverse RGI projecten ontwikkelde concepten en prototypes worden door de markt opgepikt en er ontstaan kleine nieuwe bedrijven die hun diensten aanbieden. (3) Innovatieve inwinningstechnieken; Binnen diverse RGI projecten is geëxperimenteerd met nieuwe manieren van gegevensinwinning. De betrokken bedrijven zijn bezig de ontwikkelde technologie verder te ontwikkelen en nieuwe diensten aan te bieden. Verankering Het algemene doel van het verankeren is het veiligstellen van de RGI-programmaresultaten zodat deze duurzaam kunnen worden ingezet en verder ontwikkeld. De verankering van RGI resultaten heeft veel dimensies en is te splitsen in: personele verankering, productverankering, beleidsverankering, institutionele verankering; economische verankering, netwerk verankering en verankering via awareness. De personele verankering heeft betrekking op het behoud van onderzoekers en PhD s die actief zijn binnen RGI. Veel onderzoekers zullen na afloop van RGI hun onderzoeksactiviteiten voortzetten en uit een gehouden peiling onder de PhD s bleek dat de meesten na promotie zicht hebben op een onderzoeks- of UD baan. 19

Digitale Plannen en de nieuwe WRO

Digitale Plannen en de nieuwe WRO Digitale Plannen en de nieuwe WRO Afstemming tussen Geo-Informatiemodellen Paul Janssen, Geonovum Presentatie Wie is Geonovum? Wat is een geo-informatiemodel? Rol van een geo-informatiemodel Stelsel van

Nadere informatie

Metadata monitor NGR Maart 2015

Metadata monitor NGR Maart 2015 Metadata monitor NGR Maart 2015 Geonovum datum 23042015 versie 1.0 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Opdracht en Scope... 3 1.3 Proces beoordelingscriteria... 3 1.4 Metadata kwaliteitsbeleid...

Nadere informatie

Eagle One: Gebruik van geoinformatie bij crisismanagement. gineke.snoeren@eagle4s.com

Eagle One: Gebruik van geoinformatie bij crisismanagement. gineke.snoeren@eagle4s.com Eagle One: Gebruik van geoinformatie bij crisismanagement gineke.snoeren@eagle4s.com Kenmerken van een crisis De rol van informatievoorziening & GIS Eagle One theorie Eagle One - Praktijk Lessons Learned

Nadere informatie

Beleid en standaarden

Beleid en standaarden Beleid en standaarden Grondstof voor Nationale en Europese Geo-Infrastructuren Noud Hooyman 17-11-2004 Inhoud Wat is een Nationale Geo Infrastructuur Waar doen we het voor Stroomlijning Basisgegevens:

Nadere informatie

Samenwerken aan een 3D standaard in NL

Samenwerken aan een 3D standaard in NL Samenwerken aan een 3D standaard in NL Jantien Stoter, projectleider (Kadaster, TU Delft, Geonovum) Edward Verbree (TU Delft) Rick Klooster (Gemeente Apeldoorn) Sisi Zlatanova (TU Delft) Marcel Reuvers

Nadere informatie

Van goed plan tot infrastructuur. Paul Hanraets Programmamanager GEO OOV

Van goed plan tot infrastructuur. Paul Hanraets Programmamanager GEO OOV Van goed plan tot infrastructuur Paul Hanraets Programmamanager GEO OOV Belang Geo-info voor de OOV Essentieel voor de plaatsbepaling van het incident en omvang van het effectgebied Basis voor communicatie

Nadere informatie

Overzicht aangesloten instellingen

Overzicht aangesloten instellingen Overzicht aangesloten instellingen - A - Academisch Medisch Centrum (AMC) Academisch Ziekenhuis Maastricht Amarantis Onderwijsgroep Amphia Ziekenhuis Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten ArtEZ Astronomische

Nadere informatie

Aanleiding Maatregelenpakket uit 2008 ter verbetering van de ICT/GIS functie (DB 8-12-2008).

Aanleiding Maatregelenpakket uit 2008 ter verbetering van de ICT/GIS functie (DB 8-12-2008). voorstel aan dagelijks bestuur routing met data: overleg portefeuillehouder : 9 november 2010 dagelijks bestuur : vergaderdatum commissie wb : datum commissie bcwvm : datum algemeen bestuur : datum ab

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Hoe spreek je het uit? Heb je wel eens gehoord van PDOK? Nico Claij 6 juni 2013 6/11/2013

Hoe spreek je het uit? Heb je wel eens gehoord van PDOK? Nico Claij 6 juni 2013 6/11/2013 Heb je wel eens gehoord van PDOK? Nico Claij 6 juni 2013 Hoe spreek je het uit? Péé Déé Ooo Kaa PuhDOK Péé DOK Publieke Dienstverlening Op de Kaart 1 Programma 1. Inleiding 2. Het merk PDOK 3. Beleidskader

Nadere informatie

Omgevingskaart type 1

Omgevingskaart type 1 Omgevingskaart type 1 Beslissers Leveranciers Gebruikers Uitvoerders 12 Omgevingskaart type 1 uitgewerkt op rol Beslissers Meeweten Meedenken Meedoen Leveranciers Meebeslissen Gebruikers Uitvoerders 13

Nadere informatie

Raadsvoorstel 2013 Rockanje, 1 oktober 2013 Nr. 83169/74225

Raadsvoorstel 2013 Rockanje, 1 oktober 2013 Nr. 83169/74225 Raadsvoorstel 2013 Rockanje, 1 oktober 2013 Nr. 83169/74225 Raadsvergadering van 28 en 31 oktober 2013 Agendanummer 11 Aan Onderwerp: de gemeenteraad. Krediet Basisregistratie Grootschalige Topografie

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

Academische toerusting voor werken binnen de Openbare Gezondheid

Academische toerusting voor werken binnen de Openbare Gezondheid Academische toerusting voor werken binnen de Openbare Gezondheid ZonMw Programma Academische Werkplaatsen Dr. Marijke Janssens Utrecht, 15 juni 2006 Doel: het structureel versterken en verankeren van vraaggestuurde

Nadere informatie

3D GeoInformatie: wat kun je ermee?

3D GeoInformatie: wat kun je ermee? 3D GeoInformatie: wat kun je ermee? Prof dr Jantien Stoter Delft University of Technology Inhoud 3D intro Wat is er al? 3D BGT 3D BAG 3D TOP10NL Manifest Doorbraak 3D Wat is 3D? Wat is 3D? Hoogte, diepte

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Efficiënter inwinnen, beheren en informeren door BRK levering

Efficiënter inwinnen, beheren en informeren door BRK levering Efficiënter inwinnen, beheren en informeren door BRK levering Verandering in uw gemeentelijke organisatie Mickel Langeveld Adviseur Tactisch Informatie Management We zijn operationeel en zijn in december

Nadere informatie

3D bestemmingsplannen en BIM

3D bestemmingsplannen en BIM 3D bestemmingsplannen en BIM Kansen voor bouw- en woningtoezicht? Tim Dijkmans (TNO) en Edward de Wit (gemeente Den Haag) Inhoud Inleiding TNO Het project 3D bestemmingsplannen en BIM Toenemende complexiteit

Nadere informatie

De complete oplossing voor uw kadastrale informatievoorziening.

De complete oplossing voor uw kadastrale informatievoorziening. De complete oplossing voor uw kadastrale informatievoorziening. Foto: Mugmedia Het Kadaster gaat de levering van kadastrale informatie ingrijpend vernieuwen. Het huidige proces van verwerken van kadastrale

Nadere informatie

LSV GBKN Het Heden: de veranderende rol van de partijen

LSV GBKN Het Heden: de veranderende rol van de partijen LSV GBKN Het Heden: de veranderende rol van de partijen De Technisch / Inhoudelijk uitdagingen tijdens de mars Gebruikersmiddag Stichting GBKN Zuid-Holland en Utrecht 2008 "Qui audet adipiscitur" Woensdag

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

GI4OOV. Geo-informatie voor Openbare Orde en veiligheid. Jaap Smit Projectleider GIS, NVBR Projectleider GI4OOV a.i.

GI4OOV. Geo-informatie voor Openbare Orde en veiligheid. Jaap Smit Projectleider GIS, NVBR Projectleider GI4OOV a.i. GI4OOV Geo-informatie voor Openbare Orde en veiligheid Jaap Smit Projectleider GIS, NVBR Projectleider GI4OOV a.i. GIS-coördinator Brandweer Regio IJssel-Vecht Agenda 1. De (regionale) brandweer 2. Aanleidingen

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

URD Delta oost Doel Resultaten Vervolg

URD Delta oost Doel Resultaten Vervolg URD Delta oost Doel Resultaten Vervolg URD Dag 7 februari 2014 Prof. E. van der Krabben Radboud Universiteit Drs. E. Opdam, NC Advies Gebiedsontwikkeling nat en droog Gebiedsontwikkeling nat en droog Doel:

Nadere informatie

Transitie BGT: gezien vanuit marktpartijen. GBKN Deelnemersdag St.GBKN Flevoland en St.GBKN Gelderland 5 oktober 2011 Wim van Pijkeren

Transitie BGT: gezien vanuit marktpartijen. GBKN Deelnemersdag St.GBKN Flevoland en St.GBKN Gelderland 5 oktober 2011 Wim van Pijkeren Transitie BGT: gezien vanuit marktpartijen GBKN Deelnemersdag St.GBKN Flevoland en St.GBKN Gelderland 5 oktober 2011 Wim van Pijkeren Achtereenvolgens Geo Business Nederland Vertrekpunt branche Onderzoek

Nadere informatie

Presentatie NORA/MARIJ

Presentatie NORA/MARIJ Presentatie NORA/MARIJ 6 november 2009 Peter Bergman Adviseur Architectuur ICTU RENOIR RENOIR = REgie NuP Ondersteuning Implementatie en Realisatie Overzicht presentatie Families van (referentie-)architecturen

Nadere informatie

Verbinden van Duurzame Steden

Verbinden van Duurzame Steden Verbinden van Duurzame Steden Managen van verwachtingen Jan Klinkenberg, Netwerkmanager VerDuS Startbijeenkomst URD2-projecten 11 oktober 2012 Programma vanmiddag 13.00-13.15 uur Introductie VerDuS 13.15-15.15

Nadere informatie

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing

De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing De Marketeer is niet meer; leve de Geomarketeer! Over de integratie van lokatie in marketing dr. Jasper Dekkers Afdeling Ruimtelijke Economie, vrije Universiteit amsterdam Korte introductie Economie Geo

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Geo-Informatie. AGGN 7 Juni 2012 GIS Internet en Mobiel

Geo-Informatie. AGGN 7 Juni 2012 GIS Internet en Mobiel Geo-Informatie AGGN 7 Juni 2012 GIS Internet en Mobiel Sjaak Dieleman WUR, GIS Opleiding Nieuwland Geo-Informatie Detachering waterschap Ministerie van Buitenlandse Zaken (Azië) FAO - Wereld Voedsel Organisatie

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

BEANTWOORDING VAN VRAGEN UIT VERGADERINGEN VAN HET DAGELIJKS BESTUUR, DE COMMISSIES EN HET ALGEMEEN BESTUUR

BEANTWOORDING VAN VRAGEN UIT VERGADERINGEN VAN HET DAGELIJKS BESTUUR, DE COMMISSIES EN HET ALGEMEEN BESTUUR DB-vergadering 08-02-2010 BEANTWOORDING VAN VRAGEN UIT VERGADERINGEN VAN HET DAGELIJKS BESTUUR, DE COMMISSIES EN HET ALGEMEEN BESTUUR vraag van uit de vergadering van dagelijks bestuur dagelijks bestuur

Nadere informatie

HU GERICHT IN BEWEGING

HU GERICHT IN BEWEGING HU GERICHT IN BEWEGING Organisatieontwikkeling HU het verhaal - versie maart 2016 - Agenda Waar komen we vandaan? Waarom gaan we veranderen? Wie willen we zijn? Hoe gaan we dit bereiken? Wat verandert

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 -

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 - PS2008MME13-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME13 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008int221948 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

Bestuurlijke programmaopdrachten 2009-2010 Regio Groningen-Assen

Bestuurlijke programmaopdrachten 2009-2010 Regio Groningen-Assen Bestuurlijke programmaopdrachten - Regio Groningen-Assen stuurgroep 22 juni Bijlage 3 Bestuurlijke programmaopdrachten.doc Bestuurlijke programmaopdracht bereikbaarheid Verbetering en waarborging bereikbaarheid

Nadere informatie

Eindrapport Stimulering beveiliging

Eindrapport Stimulering beveiliging indi-2009-12-024 Eindrapport Stimulering beveiliging Project : SURFworks Projectjaar : 2009 Projectmanager : Maurice van den Akker Auteur(s) : Maurice van den Akker Opleverdatum : december 2009 Versie

Nadere informatie

Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie. Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen

Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie. Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen Agenda Context Wat gaan we doen Belemmeringen De aanleiding Topsectoren aanpak onder Rutte

Nadere informatie

Visualisaties voor een veiliger wereld

Visualisaties voor een veiliger wereld Visualisaties voor een veiliger wereld Innovatieve technologie leider in het grootschalig en systematisch in beeld brengen van omgevingen Edgar Kuijlaars Presentatie Kivi Niria 13 februari 2009 Een beeld

Nadere informatie

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015

agendapunt 3.a.7 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 agendapunt 3.a.7 1198541 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Portefeuillehouder Smits, M. Datum 23 juni 2015 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 1

Nadere informatie

BGT migratie Maastricht BGT contactdagen 30 oktober 2014, Tilburg

BGT migratie Maastricht BGT contactdagen 30 oktober 2014, Tilburg BGT migratie Maastricht BGT contactdagen 30 oktober 2014, Tilburg Ad Balemans, Coördinator/specialist vastgoedinformatie gemeente Maastricht Matty Lakerveld, directeur, Crotec 03/11/2014 Programma Proces

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

BABVI/U201201250 Lbr. 12/090

BABVI/U201201250 Lbr. 12/090 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Operatie NUP zet i-ondersteuning in uw kenmerk ons kenmerk BABVI/U201201250 Lbr. 12/090 bijlage(n) - datum

Nadere informatie

agendapunt 04.B.16 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE

agendapunt 04.B.16 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE agendapunt 04.B.16 1198541 Aan Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering INNOVATIE - VISIE EN REALISATIE Voorstel Commissie Bestuur, organisatie en bedrijfsvoering 03-11-2015 kennis te nemen van

Nadere informatie

Praktisch Implementeren van EA bij Gemeenten

Praktisch Implementeren van EA bij Gemeenten Praktisch Implementeren van EA bij Gemeenten Edwin de Vries 3 juni 2008 Praktisch Implementeren van Enterprise Architectuur bij Gemeenten Waarom Architectuur bij Gemeenten? Praktische aanpak Invulling

Nadere informatie

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta 16 mei 2012 1 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta ambitie De Digitale Delta heeft als ambitie om een open platform, gebaseerd op open standaarden, te realiseren

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

EFFECTIEVE ARCHITECTUUR IN EEN ZIEKENHUIS

EFFECTIEVE ARCHITECTUUR IN EEN ZIEKENHUIS Een pragmatische aanpak EFFECTIEVE ARCHITECTUUR IN EEN ZIEKENHUIS 26 juni 2014 Gert Florijn, Henk ten Dolle EVEN VOORSTELLEN Gert Florijn HIO Enschede HIO Enschede SERC Universiteit Utrecht CIBIT, DNV-CIBIT

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

SKB-Duurzame Ontwikkeling Ondergrond Showcase Amersfoort

SKB-Duurzame Ontwikkeling Ondergrond Showcase Amersfoort SKB-Duurzame Ontwikkeling Ondergrond Showcase Amersfoort Water, bodem en groen vormen de groene alliantie. De gemeente Amersfoort borgt de alliantie in drie etalagegebieden én in haar structuurvisie, het

Nadere informatie

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Bestuurlijke begeleidingsgroep Visie Amstelland Aantal bijlagen:

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland 2 Europees stimuleringsprogramma versterkt positie Oost-Nederland Let s GO Gelderland en Overijssel toonaangevend in innovatie Oost-Nederland is een

Nadere informatie

Bauke Ybema. Lid Stuurgroep Brandweer 100% Mobiel Themacoördinator RGI OOV

Bauke Ybema. Lid Stuurgroep Brandweer 100% Mobiel Themacoördinator RGI OOV Bauke Ybema Lid Stuurgroep Brandweer 100% Mobiel Themacoördinator RGI OOV Multidisciplinair toepasbaar voor Brandweer Politie GHOR Anderen Aanleiding: Gebeurtenissen uit het verleden Grote Brand Koningkerk

Nadere informatie

Verslag Workshop Omgevingswet / Laan van de Leefomgeving

Verslag Workshop Omgevingswet / Laan van de Leefomgeving Verslag Workshop Omgevingswet / Laan van de Leefomgeving Datum: Dinsdag 14 april 2015 Tijd: 13.00 tot 17.00 uur Waar: GeoBusiness Nederland Woerden Verslag: Camille van der Harten 1 1 Inleiding De omgevingswet

Nadere informatie

HWodKa precisielandbouw van de kaart

HWodKa precisielandbouw van de kaart 1 HWodKa precisielandbouw van de kaart - bottom-up van cm-precies naar variabel akkermanagement - VISIE DOCUMENT september 2009 De eerste vraag is: welke factoren bepalen het patroon in de gewasontwikkeling?!

Nadere informatie

Herbestemming in het onderwijs

Herbestemming in het onderwijs Herbestemming in het onderwijs Overzicht opleidingen e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond r oed alleen Uitzondering;

Nadere informatie

OCW, provincie Zuid-Holland, provincie Noord-Holland, gemeente Leiden, gemeente Haarlem

OCW, provincie Zuid-Holland, provincie Noord-Holland, gemeente Leiden, gemeente Haarlem Cultuurconvenant 2005 2008 OCW, provincie Zuid-Holland, provincie Noord-Holland, gemeente Leiden, gemeente Haarlem De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mevrouw mr. M.C. van der Laan

Nadere informatie

Kernregistratie Openbare Ruimte Overheid & ICT, Utrecht

Kernregistratie Openbare Ruimte Overheid & ICT, Utrecht Kernregistratie Openbare Ruimte Overheid & ICT, Utrecht DE KERNREGISTRATIE OPENBARE RUIMTE IS EEN ONMISBAAR INSTRUMENT VOOR IEDERE OVERHEIDSORGANISATIE DIE BEHEERTAKEN IN DE OPENBARE RUIMTE HEEFT René

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 Hoort bij raadsvoorstel 27-2012 BIJLAGE 2 APPENDIX 1. CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 1. Doel van de opdracht Winnen van de titel Culturele Hoofdstad van Europa voor het project 2018Brabant

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 Sinds najaar 2000 is het BioPartner-programma operationeel. Dit programma heeft ten doel om het aantal

Nadere informatie

projecten Laanboompact

projecten Laanboompact Samenwerken aan gezonde groei Laanboompact projecten 2013 Het Laanboompact is een initiatief van de Boomkwekersvereniging Opheusden e.o., gemeente Neder-Betuwe, Provincie Gelderland, Rabobank West Betuwe

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Vastgoedbericht juni 2010

Vastgoedbericht juni 2010 Vastgoedbericht juni 20 Het Kadaster brengt maandelijks een vastgoedbericht uit. Hierin worden statistieken gepresenteerd met de ontwikkelingen van de afgelopen maand: de prijsindex, het aantal verkochte

Nadere informatie

WZ Memo Jeugdwerkloosheidsvrije zone en middelen ESF Hart van Brabant

WZ Memo Jeugdwerkloosheidsvrije zone en middelen ESF Hart van Brabant Zaaknummer 00437599 Onderwerp WZ Memo Jeugdwerkloosheidsvrije zone en middelen ESF Hart van Brabant Collegevoorstel Inleiding In de regio Hart van Brabant speelt een aantal ontwikkelingen op het gebied

Nadere informatie

Bijlage A: Referentie- en voorbeeldprojecten op het gebied van OS en OSS. organisatie(s)* Pleiaden. (incl. ZBO s) (incl. ZBO s) OSOSS.

Bijlage A: Referentie- en voorbeeldprojecten op het gebied van OS en OSS. organisatie(s)* Pleiaden. (incl. ZBO s) (incl. ZBO s) OSOSS. Bijlage A: Referentie- en voorbeeldprojecten op het gebied van OS en OSS Naam organisatie(s)* Basisschool De Pleiaden Belastingdienst Belastingdienst Belastingdienst, SRA en diverse softwareleveranciers

Nadere informatie

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Brussel, april 2014 CVN heeft

Nadere informatie

III IIIIIIIIII III IINil 15IN015993-08/05/2015

III IIIIIIIIII III IINil 15IN015993-08/05/2015 III IIIIIIIIII III IINil 15IN015993-08/05/2015 Ministerie van Infrastructuur en Milieu Waterschap Brabantse Delta T.a.v. Algemeen bestuur Postbus 5520 4801 DZ BREDA Datum 6 mei 2015 Betreft De BGT: ligt

Nadere informatie

Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie. Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen

Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie. Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen Doorbraakproject Open Geodata als grondstof voor groei en innovatie Belemmeringen rondom Open Geodata wegnemen De aanleiding Topsectoren aanpak onder Rutte 1 Wat is er gebeurd Digitale Agenda.nl (17 mei

Nadere informatie

(Gemeentelijke) Samenwerking in het Geo-domein

(Gemeentelijke) Samenwerking in het Geo-domein (Gemeentelijke) Samenwerking in het Geo-domein Gabriel van Tiggelen senior beleidsmedewerker informatiebeleid VNG ambtelijk voorzitter Gemeentelijk Geo Beraad Geo-informatie Belang (Geo) informatie bij

Nadere informatie

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF

WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF WELKOM BIJ SURF MBO TREEDT TOE TOT SURF Paul Rullmann, vz SURF Barneveld, 18 september 2014 Grensverleggende ICT-innovaties In SURF werken hoger onderwijsen onderzoeksinstellingen samen aan de verbetering

Nadere informatie

Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond

Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond Douwe Jonkers Directoraat-Generaal Ruimte & Water COB-congres 30 oktober 2014 Inhoud Aanleiding Thema s Werkwijze Start Kennisprogramma Bodem & Ondergrond Vandaag:

Nadere informatie

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom:

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom: Verzoek VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District De A16 is voor de Metropoolregio en de Randstad een belangrijke verbinding met Antwerpen,

Nadere informatie

PROJECT PRESENTATIE TIM-15. Project-B: Verbinden

PROJECT PRESENTATIE TIM-15. Project-B: Verbinden PROJECT PRESENTATIE TIM-15 Project-B: Verbinden 1 INTRODUCTIE Team: Louis Derks zelfstandig consultant Toon Kleinhout Koninklijke Landmacht Hans Slotema DSM Resolve René Verhoeven KvK Limburg Opdracht:

Nadere informatie

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH Roadmap Institute for Positive Health April 2016 Stichting IPH INTRODUCTIE VAN DE IPH ROADMAP De IPH roadmap schetst de resultaten die IPH de komende jaren wil realiseren. De weg naar de resultaten toe

Nadere informatie

TENCompetence: infrastructuur

TENCompetence: infrastructuur TENCompetence: infrastructuur voor de competentieontwikkeling van individu, team en organisatie in Europa. Presentatie Dr. Marlies Bitter-Rijpkema, Open Universiteit Nederland. Horeca Branche Instituut,

Nadere informatie

Digitale cultuur als continuüm

Digitale cultuur als continuüm Digitale cultuur als continuüm Samenvatting Activiteitenplan 2017-2020 Stichting Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) Den Haag, 31 januari 2016 1/5 1. Vooraf Deze samenvatting is gebaseerd op de subsidieaanvraag

Nadere informatie

Geo-informatie is dood Leve geo-informatie!

Geo-informatie is dood Leve geo-informatie! Geo-informatie is dood Leve geo-informatie! Geo aspecten van NORA Ron Bloksma, namens Geonovum ron.bloksma@grontmij.nl NORA Wie kent NORA 2.0? Nederlandse Overheid Referentie Architectuur eoverheid & 1Overheid

Nadere informatie

MOED brandweer VNOG T.b.v. de 22 gemeenteraden

MOED brandweer VNOG T.b.v. de 22 gemeenteraden MOED brandweer VNOG T.b.v. de 22 gemeenteraden ü Aanleiding MOED ü Algemene informatie brandweer in de veiligheidsregio ü Inhoud MOED ü Samenvatting uitspraken algemeen bestuur 1. Aanleiding MOED De wereld

Nadere informatie

Weet waar je leeft Atlas leefomgeving biedt overheidsinformatie in woord en beeld. www.atlasleefomgeving.nl

Weet waar je leeft Atlas leefomgeving biedt overheidsinformatie in woord en beeld. www.atlasleefomgeving.nl Weet waar je leeft Atlas leefomgeving biedt overheidsinformatie in woord en beeld www.atlasleefomgeving.nl Waarom atlas leefomgeving Veranderingen in de samenleving Wet en regelgeving (Aarhus, WOB) Informatie

Nadere informatie

Naar een gemeenschappelijk beeld. Jeroen Neuvel

Naar een gemeenschappelijk beeld. Jeroen Neuvel Naar een gemeenschappelijk beeld Jeroen Neuvel Context Achtergrond PhD in ruimtelijke planning: Geographical dimensions of risk management Docent Integrale veiligheidskunde Deventer en Enschede Onderzoeker

Nadere informatie

Klik om de stijl te bewerken

Klik om de stijl te bewerken Geocraft.NL Juffrouw, mag ik mijn werkstuk in Minecraft 3D inleveren? ECP 2015 Paul van Zoggel Slimme Leefomgeving Geodan Geocraft.NL > Geo-ICT adviesbureau > 150 geo-professionals > 30 jaar ervaring Minecraft

Nadere informatie

Alleen ter besluitvorming door het College. Collegevoorstel Openbaar

Alleen ter besluitvorming door het College. Collegevoorstel Openbaar Openbaar Onderwerp Subsidieverlening project School's cool en Coachproject Nijmegen 2014 tot en met 2016 Programma / Programmanummer Onderwijs / 1073 BW-nummer Portefeuillehouder H. Beerten Samenvatting

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

SIG Research Information & SURF programma Open Access OPTIMAAL BENUTTEN DOOR AFSTEMMING

SIG Research Information & SURF programma Open Access OPTIMAAL BENUTTEN DOOR AFSTEMMING SIG Research Information & SURF programma Open Access OPTIMAAL BENUTTEN DOOR AFSTEMMING Samenwerken, Open Access en Data voor onderzoek 23 maart 2015 SIG Research Information: stand van zaken De SIG-RI

Nadere informatie

EU subsidies voor KRW opgaven

EU subsidies voor KRW opgaven EU subsidies voor KRW opgaven Themabijeenkomst op 26 november 2015 Govert Kamperman en Wimjan van der Heijden Waar staan we bij stil Kerndoelstellingen Europa Europa 2020-strategie EU subsidies, waar begint

Nadere informatie

DataTube. Towards an operational data & model cloud

DataTube. Towards an operational data & model cloud DataTube Towards an operational data & model cloud NDCM Leerproject InformatieSystemen dr.ir. Gerben J. de Boer (Deltares) drs. Maarten Plieger (KNMI) programma manager Marcel Molendijk (KNMI) Verkenning

Nadere informatie

Aanleiding: Met deze brief brengen wij u graag op de hoogte van de ontwikkelingen op het gebied van toerisme en recreatie in de gemeente Drimmelen.

Aanleiding: Met deze brief brengen wij u graag op de hoogte van de ontwikkelingen op het gebied van toerisme en recreatie in de gemeente Drimmelen. Raadsbrief Made, 18 april 2011 Registratienr.: Onderwerp: Evaluatie Toerisme 2010 Portefeuillehouder: Ambtelijke coördinatie: Steller: M. Vos-Kroeze Grondgebied S. van Dijk Aanleiding: Met deze brief brengen

Nadere informatie

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY Leesvervangende samenvatting bij het eindrapport Auteurs: Dr. B. Hulsebosch, CISSP A. van Velzen, M.Sc. 20 mei 2015 In opdracht van: Het

Nadere informatie

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden STUDIEDAG Projectmatig werken in lokale overheden LEUVEN 27 oktober 2011 Projectmatig werken in de lokale sector Katlijn Perneel, Partner, ParFinis Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden 1 Inhoud

Nadere informatie

ICT-ontwikkelingen. Gemeentelijke Informatievoorziening op weg naar de Smart city

ICT-ontwikkelingen. Gemeentelijke Informatievoorziening op weg naar de Smart city ICT-ontwikkelingen Gemeentelijke Informatievoorziening op weg naar de Smart city Wouter van de Kasteele, Hoofd van de sector I&B en Johannes van Veen, Strategisch adviseur, CIO office, sector Strategie

Nadere informatie