MAKERS OEKOMST R DE STUDENT R INTERVIEW R PIETER KOOL VAN. Ik hou van lingerie én bouwkunde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MAKERS OEKOMST R DE STUDENT R INTERVIEW R PIETER KOOL VAN. Ik hou van lingerie én bouwkunde"

Transcriptie

1 Special over techniekonderwijs, aangeboden door Shell R DE STUDENT Ik hou van lingerie én bouwkunde R INTERVIEW Juliette Walma van der Molen: Leer kinderen creatiever te denken R PIETER KOOL Technisch innovator bij G-Star MAKERS OEKOMST VAN TDE

2 Onze planeet Van zonne-energie tot milieuvriendelijke auto s: in deze wereld hou jij je bezig met slimme toepassingen voor onze planeet, nu en in de toekomst. Of je nu letterlijk zonnepanelen of isolatiematerialen wilt installeren, of aan de tekentafel over energie-efficiënte oplossingen voor de toekomst na wilt denken, het kan in deze wereld allemaal. n Installatie- of isolatiemonteur n Bouwtechnisch tekenaar n Ontwerper duurzame toepassingen Menselijk lichaam Om ons lichaam te helpen en waar nodig te ondersteunen, zijn technici nodig. Van robots die artsen ondersteunen bij operaties tot de ontwikkeling van nieuwe medicijnen: zonder de expertise van technici is vooruitgang in de gezondheidszorg niet mogelijk. n Optometrist n Tandtechnicus n Ontwikkelaar medische robotica Creatief & Ontwerpen Bij creatief denk je al snel aan kunstenaars, maar auto-ontwikkelaars en game-designers zijn ook continu creatief bezig. Of wat dacht je van je mobiele telefoon of je meubels? Als technisch ontwerper ben jij goed in het bedenken van mooie designs, snap je hoe je ze technisch moet bouwen en hoe je complexe dingen makkelijk in gebruik kunt maken. n Industrieel designer n Meubelmaker n Leerbewerker 7De werelden van techniek De kansen en mogelijkheden voor een carrière in de techniek zijn talrijk. Wil je werken aan duurzame oplossingen voor de planeet? Wil je weten hoe we ons energiezuinig kunnen verplaatsen? Of lijkt de gameindustrie je wel wat? TechniekTalent. nu heeft een overzicht gemaakt van de zeven werelden van techniek. Geld & Handel Ben je gefascineerd door de wereld van geld, grote bedrijven en handel? Ben je graag op de hoogte van de laatste technologische snufjes en gadgets? Vind je internetbankieren en internetveiligheid interessant? Dan is een toekomst in de wereld van geld & handel misschien wel wat voor jou. n Applicatie-ontwikkelaar n Data-analist n Digitaal rechercheur Voeding & Gezondheid Hoe houden we de samenleving zo gezond mogelijk? Als deze vraag je boeit, dan is een carrière in de voeding & gezondheid een goede optie. Zo kun je als laborant meewerken aan de ontwikkeling van nieuwe, gezonde producten of onderzoek doen naar de effecten van voeding en levensstijl. n Voedingsoperator n Orthopedisch technisch medewerker n Productontwikkelaar voedingsmiddelen of apparaten Verkeer, Transport en Ruimte Zonder techniek staat de wereld stil. Of je nu op de fiets zit, in de auto of in het vliegtuig: techniek zet alles in beweging. Omdat we steeds meer energie verbruiken bij het reizen, moeten we steeds verstandiger met onze energiebronnen omgaan. Dit zijn vraagstukken die steeds meer gaan spelen en waar kansen liggen voor een mooie carrière. n Spoorwegtechnicus n Planner wegtransport n Bouwtechnisch opzichter Wetenschap & Ontdekken Meer weten? Op kun je meer lezen over de werelden van techniek en testen wat het beste bij jou past! Fantaseren over de toekomst doet iedereen, maar wat als je echt een bijdrage aan die toekomst kan leveren? Als jij al ideeën hebt over hoe we ons over 50 jaar verplaatsen, hoe we anders met onze energie om kunnen gaan of hoe je bepaalde ziektes wilt genezen, dan is de wereld van de wetenschap wel wat voor jou! n Micro-biologisch analist n Engineer n Lucht- en ruimtevaarttechnicus Bevlogen bètadocenten gezocht PAGINA Deze speciale bijlage richt zich in het bijzonder op techniekonderwijs. Daar zijn meerdere goede redenen voor. Nederland behoort tot de technologische wereldtop. Daar profiteren we allemaal van. Maar dat is geen vaste waarde. We moeten blijven investeren in onderwijs. In de top komen is één, aan de top blijven vraagt extra aandacht en inspanningen. De rest van de wereld zit echt niet stil. Fundamenteler nog is de constatering dat techniek in de haarvaten van ons bestaan is gekropen. En, of we dat nou leuk vinden of niet, techniek zal de komende decennia een nog veel grotere rol in ons leven gaan spelen. Dat geldt in de zorg, de industrie, de ict, de foodsector, onze mainports en ook in ons leven thuis. Dat klinkt bedreigender dan het is. Techniek vormt juist de sleutel tot oplossingen voor grote maatschappelijke problemen zoals de druk op het milieu. Techniek zal helpen zaken slimmer en schoner aan te pakken. Er zijn technici op alle niveaus nodig die daarvoor oplossingen bedenken, maken, installeren en werkend houden. Technisch onderwijs speelt daar een cruciale rol De blogggers van YouTech houden het meest van techniek PAGINA in. Traditionele gedachten dat techniekonderwijs weinig toekomst biedt, hebben inmiddels plaatsgemaakt voor het besef dat werken in techniek vooral spannend en veelzijdig is én ertoe doet. De technische sector creëert tal van maatschappelijk relevante banen met een navenant salaris. Echter, ondanks de gestegen populariteit van techniekonderwijs, dreigt er in Nederland nog altijd een tekort aan goed geschoold technisch personeel. Dat is slecht nieuws voor bedrijven en de concurrentiepositie van Nederland. En het is onverteerbaar in een tijd dat de jeugdwerkloosheid nog altijd op een ongewenst hoog niveau ligt. Het werkloosheidspercentage onder jongeren daalt weliswaar al langere tijd, maar ligt landelijk nog wel altijd boven de tien procent. Dat er nog veel moet gebeuren is duidelijk. Niet alleen moet het aantal jongeren dat voor een techniekopleiding kiest verdubbelen, de AFZENDER Dit is een uitgave van Shell en valt niet onder de redactionele verantwoordelijkheid van de Volkskrant. Techniekonderwijs is de investering waard Onderwijs is meer dan een basisrecht. Goed onderwijs is een investering in het individu, de samenleving en de toekomst. Onderwijs is dan ook een investering vandaag in de wereld van morgen. COLOFON DOEKLE TERPSTRA Een jongetje van 9 legde me precies uit hoe hij een robot had geprogrammeerd PAGINA 6-7 De Persgroep Nederland: MediaLab Coördinator: Marieke Verhoeven Strategie en Concept: Andrea Huijssoon Vormgeving: Ilona Dingemanse Projectmanagement: Nienke Leemkuil Met medewerking van: Valerie Latul (eindredactie) aansluiting tussen technisch onderwijs en de arbeidsmarkt moet ook beter. Bedrijven kunnen een belangrijke bijdrage leveren. De voorlichting die organisaties als Jet-Net, TechniekTalent.nu en Platform Bèta Techniek in samenwerking met Shell en andere bedrijven geven werpt duidelijk vruchten af. Gastlessen en bedrijfsbezoeken dragen al bij aan de beeldvorming over technische beroepen. Ze laten zien hoe technische- en bètavakken ertoe doen in technologiebedrijven als Shell. Maar we moeten meer doen. Binnen het Nationaal Techniekpact kunnen bedrijven, scholen en overheid door samenwerking meer slagkracht maken en de impact vergroten. De Nederlandse samenleving en economie als geheel heeft veel te winnen bij goed technisch onderwijs. Het biedt jongeren kans op persoonlijke ontplooiing en bij het vinden van oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Het helpt de Nederlandse samenleving bij het behouden van de technologisch vooraanstaande positie. Technische kennis is een essentiële bouwsteen van een weerbare, gezonde Nederlandse samenleving. Daar moeten we zuinig op zijn en tegelijkertijd in blijven investeren. Dick Benschop President-directeur Shell Nederland 2 MAKERS VAN DE TOEKOMST MAKERS VAN DE TOEKOMST 3

3 Ik wil weten hoe ik ben ontstaan DE ONDERNEMER Iedereen heeft een andere reden om voor techniek te kiezen. Deze zes mensen met uiteenlopende achtergronden vertellen wat zij zo leuk vinden aan hun technische opleiding of baan. TEKSTEN RINKE VERKERK Altijd werk voor studenten techniek LAURENS VAN MULUKOM (29) Functie: docent Engineering, Design and Innovation aan de Hogeschool van Amsterdam DE DOCENT Waarom hou jij van techniek? Begeleiding geeft voldoening SJAAK POOT (65) Functie: eigenaar Machinefabriek J. Poot B.V. Men zegt: in staal kun je moeilijk verdienen. Het kan prima, als je weet wat je doet. Als ondernemer blijf ik mijzelf vernieuwen. Op mijn 32e richtte ik een pijpleidingbedrijf op. Het bedrijf groeide snel, maar ik wilde specialistischer werken en dus nam ik de Machinefabriek over. Ik startte in 1994 met drie man personeel. Inmiddels zijn we bijna vertienvoudigd en een belangrijke speler in de metaal- en liftindustrie. Als ik bij jongens die ik begeleid hetzelfde enthousiasme voor dit vak zie, geeft dat voldoening. Ik hou van lingerie én bouwkunde DE STUDENT SORAYA KUDDING (18) Studie: bouwkunde aan het ROC DE OUDER Techniek is ontdekken ANNEMARIE PURMER (39) Functie: ingenieur bij Shell, moeder van drie kinderen Opvoeden bekijk ik technisch. Ik controleer de veiligheid bij raffinaderijen en chemische fabrieken, mijn beroep is zorgen dat dingen níét kapot gaan. En dan moet je dus eerst leren hoe dingen wél kapot gaan. Ik heb legohuizen gebouwd, die stortten in, en ik leerde over constructies. Waterkanalen voor zandkastelen, die overstroomden, ik leerde hoe water stroomt. Nu gooien mijn kinderen speelgoed. Prima! Laat ze maar ontdekken hoe het kapot gaat. Ze graven in de tuin. Oké, ik koop een nieuwe plant en zet de wasmachine aan. Het belangrijkst is dat ze leren om niet bang te zijn. Techniek is juist naar buiten gaan. Ontdekken. Het is zo leuk om kinderen daarmee bezig te zien. Ik had een halve talenstudie en een halve mediastudie achter de rug toen ik mijn liefde voor techniek ontdekte. Als tweedejaars bouwde ik met mijn team een waterstofauto voor Shell Ecomarathon, waar de HvA jaarlijks aan meedoet. Nu begeleid ik als docent de bouw van onze auto s en zonneboot voor de marathon. Kom ik s morgens binnen, zie ik studenten samen bouwen, brainstormen, ondernemen. Top. Er zitten ook steeds meer meisjes tussen. Voor techniekstudenten is altijd werk. DE TECHNICUS Ik wil eigenlijk dat iedereen gelukkig is MICAELA DOS RAMOS (49) Functie: directeur Koninklijk Instituut Van Ingenieurs Eigenlijk ben ik een idealist. Ik wil een wereld, waarin mensen creatief en gelukkig zijn, daar waar ze wonen. Die duurzaam is, in alle opzichten. Voor mij is techniek hét middel daartoe. Ik fungeer als schakel tussen technici en de samenleving, en maak kennis en samenwerkingen beschikbaar voor bijvoorbeeld chirurgisch precieze robots in operatiekamers. Of voor een game waarmee we robotgestuurde processen ontwerpen in de Rotterdamse haven. Over het algemeen ben ik een meisje-meisje. Ik werk in een lingeriezaak en ik hou van uitgaan. Dus als ik zeg dat ik bouwkunde studeer, en architect wil worden, gelooft niemand me. Maar zo gek is het niet. Ik ben niet alleen creatief, ik ben ook ambitieus. Ik wil carrière maken met maatschappelijke projecten. Dus straks ga ik het hbo en de universiteit doen. En kan ik allerlei gebouwen ontwerpen waar veel mensen mijn visie kunnen ervaren. ROOS JONKMAN (16) Opleiding: havo, Natuur & Gezondheid + wiskunde B = een diploma Natuur & Techniek Mijn beroep is zorgen dat dingen niet kapot gaan. Maar dan moet je eerst leren hoe dingen wél kapot gaan. (Annemarie Purmer, 39) DE SCHOLIER Ik wil weten hoe ik ben ontstaan. Dus hou ik van biologie. Niet met planten of zo, dat is superstom, maar over DNA-onderzoek en het menselijk lichaam. Misschien wil ik de studie Forensisch Onderzoek wel doen, dan kan ik met techniek helpen in actuele situaties. Bij ons aan tafel gaat het vaak over technische dingen. Allebei mijn ouders doen iets met techniek. We gingen vroeger veel naar open dagen, proefjes doen en bijvoorbeeld gel maken. Kijk, je kunt met techniek dus álles, zie je? Als mijn hoofd iets bedenkt, kan ik het maken. Het is eigenlijk heel creatief. Als mijn hoofd het bedenkt, kunnen mijn handen het maken (Roos Jonkman, 16) 4 MAKERS VAN DE TOEKOMST MAKERS VAN DE TOEKOMST 5

4 Ruim een jaar is Doekle Terpstra nu aanjager van het Techniekpact. Met dit initiatief wil de overheid samen met andere partijen het tekort aan technici in de toekomst terugdringen. TEKST ANOUK KEMPER FOTO S IVO GESKUS, TECHNIEKTALENT.NU pact is geslaagd als we het kunnen opheffen, zegt Doekle Terpstra Het over zijn Techniekpact. Zover is het echter nog niet. Eerst moet de doelstelling bereikt worden dat vier op de tien studenten in Nederland voor een technische opleiding kiest. Of dat nu is in het beroeps- of hoger onderwijs. Nu zijn het er twee van de tien, vertelt Terpstra. Dat is nu al te weinig, en in de toekomst zullen we naar verwachting juist veel nieuwe technici nodig hebben. Het gaat om technische banen in de volle breedte, van monteurs en lassers tot hightech ingenieurs en programmeurs. Deze vakmensen hebben we nodig om Nederland economisch te laten groeien en om mee te blijven concurreren op wereldniveau, zegt Terpstra. Om dergelijke ambities te realiseren, hebben de landelijke en regionale overheid, het bedrijfsleven en het onderwijs concrete afspraken gemaakt in het Techniekpact. Zo moet in het basisonderwijs meer aandacht komen voor wetenschap en techniek, zodat kinderen later sneller geneigd zijn voor een technische studie te kiezen. Daar is een flinke culturele omslag voor nodig, zegt Terpstra. In Nederland denken we bij techniek nog vaak aan traditionele banen uit het verleden. Maar een baan in de techniek betekent in veel gevallen een baan in een sector waar de techniek wordt toegepast, zoals de hightech in de zorg, zegt Terpstra. In Duitsland hebben de studenten dat beter begrepen. Daar kiest wel 40 procent van de studenten voor een technische baan of studie. Wij Nederlanders denken vaak dat je met een technische studie je talent niet optimaal benut. Technische revolutie Volgens Terpstra is er bij onze oosterburen meer aandacht voor puur vakmanschap. Hier ontdekken we ook langzaam het belang daarvan. We gaan technische banen steeds meer zien als banen van de toekomst, in plaats van banen van het verleden. Ook niet onbelangrijk is dat er met een technische baan een aanzienlijk betere boterham te verdienen valt dan met enig andere baan. Met het Techniekpact willen we dan ook de aandacht richten op het benutten van je talent, waarmee je binnen de techniek goede carrièreperspectieven hebt, aldus Terpstra. Initiatieven als Jet-Net, TechniekTalent.nu en Platform Bèta Techniek dragen bij aan betere voorlichting en communicatie. Door de technische ontwikkelingen en innovaties die momenteel gaande zijn, valt er te spreken van een nieuwe revolutie. Techniek is daar de ruggengraat van. Sinds de oprichting van het pact, ruim twee jaar geleden, komt het gesprek in de regio tussen overheid, onderwijs en bedrijfsleven steeds beter op gang. Inmiddels telt het land vele activiteiten, van middelbare scholieren die technische bedrijven bezoeken tot speciale wetenschapslessen voor basisschoolleerlingen. Sleuteltje gevonden Je moet Techniekpact vooral niet zien als iets statisch. Het is juist dynamisch. Verschillende partijen zijn vol in beweging, legt Terpstra uit. Die INTERVIEW DOEKLE TERPSTRA IS AANJAGER VAN HET TECHNIEKPACT Techniek is de ruggengraat voor de welvaart van morgen en overmorgen beweging blijft niet onopgemerkt. Vanuit Europa is veel interesse voor hoe wij dit aanpakken. Finland, België en Denemarken denken erover dit op dezelfde manier te doen. Deze landen hebben ook in de gaten dat techniek de ruggengraat is voor de welvaart van morgen en overmorgen. Wij hebben het sleuteltje gevonden. Dat blijkt, want de instroom bij technische opleidingen groeit. Een aantal hogescholen overwoog zelfs een numerus fixus in te stellen voor hun bètastudies om gericht te kunnen groeien. Dat hadden ze nog nooit meegemaakt, vertelt Terpstra. Het is een signaal dat we goed bezig zijn. Nederland mag daar echt verguld mee zijn. Het valt hem tevens op dat kinderen vaak op een speelse en onderzoekende manier met techniek bezig zijn. Laatst was ik bij de Robocup Junior, een voetbalwedstrijd voor robots die kinderen zelf geprogrammeerd hebben. Een jongetje van negen legde me precies uit hoe hij te werk was gegaan; ik zou het hem niet na kunnen doen! Zo ziet Doekle Terpstra, aanjager van het Techniekpact, het graag. Deze initiatieven interesseren leerlingen voor techniek: JET-NET Brug tussen bedrijven en onderwijs Op 29 november 2002 werd Jet- Net, het Jongeren en Technologie Netwerk Nederland, opgericht door AkzoNobel, DSM, Philips, Shell en Unilever met als doel een brug te slaan tussen het bedrijfsleven en het onderwijs. Jet-Net wil havo/ vwo-leerlingen een reëel beeld geven van bèta en technologie en hen interesseren voor een bètatechnische vervolgopleiding. In samenwerking met de scholen ontwikkelen de bedrijven contextrijke leeromgevingen voor de bètavakken. Door middel van bijvoorbeeld gastlessen, workshops en bedrijfsbezoeken kunnen jongeren met eigen ogen zien dat je in de technologie een goede, veelzijdige en interessante baan kunt vinden. Jet-Net organiseert daarnaast landelijke en regionale evenementen om leerlingen en docenten kennis te laten maken met beroepsperspectieven en de nieuwste ontwikkelingen binnen wetenschap en technologie. PLATFORM BÈTA TECHNIEK 40 procent een bètatechnische opleiding Platform Bèta Techniek draagt vanuit de overheid zorg voor een goede beschikbaarheid van bètatechnici. Zo levert het Platform een bijdrage aan de Nederlandse kenniseconomie. De ambitie van het kabinet zoals beschreven in het Techniekpact is dat 40 procent van alle afgestudeerden (vmbo, havo, vwo, mbo, hbo en wo) een bètatechnische opleiding heeft genoten. Deze doelstelling is overgenomen uit het Masterplan Bèta en Technologie TECHNIEKTALENT.NU Meer (jonge) mensen in de techniek TechniekTalent.nu is een samenwerkingsverband van acht technische sectoren, in opdracht van werknemers- en werkgeversorganisaties. Met maar een doel: meer instroom en behoud van (jonge) mensen in de techniek. Om dat voor van de topsectoren (februari 2012). Het idee is dat onderwijsinstellingen altijd centraal staan en dat zij zelf hun ambities kunnen bepalen, zoveel mogelijk aansluitend bij de regionale economische zwaartepunten van een regio. Het Platform biedt hulp bij het behalen van die ambities. Dat kan zijn in de vorm van voorlichting, bemiddeling tussen (regionaal/sectoraal) onderwijs en bedrijfsleven of het aandragen van kennis en expertise. elkaar te krijgen worden professionals in het basis-, voortgezet- en beroepsonderwijs en bedrijfsleven kosteloos ondersteund met kennis, producten en diensten. Op regionaal niveau zorgt men ervoor dat scholen en bedrijven beter samenwerken. 6 MAKERS VAN DE TOEKOMST MAKERS VAN DE TOEKOMST 7

5 Leer kinderen creatiever te denken INTERVIEW JULIETTE WALMA VAN DER MOLEN, HOOGLERAAR TALENTONTWIKKELING, WETENSCHAP EN TECHNIEK TEKST ANOUK KEMPER ILLUSTRATIE FRISO BLANKEVOORT Als kinderen al op de basisschool kennismaken met wetenschap en techniek, is de kans groter dat ze openstaan voor een technische studie of technisch beroep. Dit blijkt uit onderzoek van Juliette Walma van der Molen, hoogleraar Talentontwikkeling, Wetenschap en Techniek aan de Universiteit Twente. Was u als kind geïnteresseerd in wetenschap en techniek? 'Ik was wel veel aan het denken en had veel vragen. Vooral over het leven in het algemeen, niet per se over techniek.' Uit uw onderzoek blijkt dat kinderen rond hun twaalfde al allerlei beroepen voor zichzelf uitsluiten. Hoe komt dat? 'Dat heeft onder meer met stereotype beeldvorming te maken. Ze denken ten onrechte dat iets niet bij ze past, te moeilijk is, of alleen voor jongens of meisjes is. Daar moet ik wel bij zeggen dat kinderen, ook in de eerste klassen op de middelbare school, nog geen duidelijk beroepsbeeld hebben. Van veel beroepen hebben ze geen idee dat ze bestaan of wat ze concreet inhouden.' Denken meisjes vaker dat ze niet goed zijn in bètavakken? 'Ja, maar dat is wel cultureel bepaald. In Aziatische landen en het voormalig Oostblok zien we dat minder. Daar is de verhouding jongens-meisjes bij de bètastudies meer gelijk. Talent wordt meer gestuurd. Je kunt goed turnen? Dan word je topturner. Goed in wiskunde? Dan ga je wiskunde studeren.' Hoe ligt die jongens-meisjesverhouding in Nederland? 'Bij de hogere bètastudies, dus op hbo- en wo-niveau, neemt de toestroom van studenten, en dus ook van meisjes, de laatste twee, drie jaar wat toe. Dat zie je bijvoorbeeld bij de ingenieursopleidingen in Delft. Dat wil niet zeggen dat deze studenten later allemaal de techniek in gaan. Ze willen in ieder geval hun opties openhouden. Daarom kiezen ook steeds meer middelbare scholieren voor het profiel Natuur en Techniek.' Terug naar het basisonderwijs. Wat moet daar veranderen? 'Twee dingen zijn heel relevant. Ten eerste moet er meer aandacht komen voor de eigen creativiteit, innovativiteit en nieuwsgierigheid van kinderen. Nu leren wij leerlingen vooral dat er op vraagstukken maar één antwoord of oplossing is en dat er maar één manier is om iets aan te pakken. Leerkrachten werken volgens vaste, opgelegde lesmethodes. Een staartdeling mogen leerlingen bijvoorbeeld nog maar op één manier maken. Dat is natuurlijk raar, want we hebben juist mensen nodig die creatief aan allerlei nieuwe oplossingen gaan werken. Daar komt bij dat jonge kinderen nog heel nieuwsgierig zijn en in de bovenbouw van de basisschool vaak zeer geïnteresseerd zijn in grote, maatschappelijke thema s, zoals het klimaat. Daar gebeurt nu nauwelijks iets mee. Daardoor koppelen kinderen wetenschap en techniek niet aan hun eigen toekomst, terwijl je hun maatschappelijke betrokkenheid daar perfect voor kunt gebruiken. Leg kinderen uit: júllie generatie kan de oplossingen vinden.' Wat is het tweede belangrijke punt? 'De beeldvorming moet écht beter. Veel ouders en leerkrachten hebben een negatief beeld bij de lagere technische beroepen. Zonde, want als loodgieter of timmerman heb je veel hogere baankansen dan wanneer je een administratieve opleiding op mbo-niveau hebt gevolgd. Daar kun je ouders en leerkrachten over voorlichten. Daarnaast moet men weer inzien dat een beroep als loodgieter of metaalbewerker heel waardevol is. Bovendien kun je in dat vak net zo goed een kleine bijdrage leveren aan grotere thema s. Ik zou het bijvoorbeeld fijn vinden als mijn loodgieter meedenkt over hoe ik zuiniger met water kan omgaan; dat ik bijvoorbeeld met gebruikt douchewater de wc kan doorspoelen. Mijn loodgieter hoeft van mij niet te weten wat het meewerkend voorwerp van een zin is, maar op dat soort kennis ligt nu helaas wel vooral de nadruk in standaard toetsen.' Waarom is dat erg? 'Veel kinderen denken niet met hun hoofd, maar meer met hun handen. Met die standaard toetsen worden ze vooral afgerekend op wat ze niet kunnen, terwijl je beter óók kunt kijken naar waar hun kansen liggen en hoe zij zelf bijvoorbeeld ontwerpoplossingen uitwerken.' Uit uw onderzoek blijkt ook dat veel leerkrachten een beetje huiverig tegenover wetenschap en techniek staan. Daarom heeft u een nascholingstraject helpen ontwikkelen. Hoe zit dat? 'Het is voornamelijk belangrijk dat leerkrachten een positievere houding ontwikkelen ten opzichte van wetenschap en techniek, thematischer gaan werken en vaste lesmethodes meer zelf gaan verrijken. Ze vinden het vaak moeilijk en willen het liefst werken met voorgeprogrammeerde conceptlessen. Maar wetenschap en techniek kun je juist bij uitstek vakoverschrijdend aanbieden. Zo leren kinderen verbanden leggen. Laat kinderen zich verwonderen, zich in hun eigen vragen verdiepen. Ik ben geen voorstander van wetenschap en techniek als apart vak. Dan komt vaak het bekende kistje tevoorschijn en moet iedereen dezelfde reproductie-opdracht uitvoeren. Beter geef je ze een vrijere opdracht, bijvoorbeeld: gebruik vooraf bepaalde materialen en bouw iets wat kan rijden. Dan heb je na afloop tien verschillende dingen, waarvan je de sterke en minder sterke punten kunt bespreken.' Zowel het onderwijs als de beeldvorming moet veranderen. Nogal een grote klus. 'We hoeven niet alles overboord te gooien, maar we moeten het onderwijs wel verbreden. Dat kan niet allemaal in één keer, maar wel in stappen en die moeten we nu echt stevig zetten.' 8 MAKERS VAN DE TOEKOMST MAKERS VAN DE TOEKOMST 9

6 Gert Bravenboer wil techniek weer sexy maken. Dat is zijn roeping. Het imago van vies en dirty moet nú veranderd worden. TEKST NICK KLAESSENS FOTO SIEMENS Dit is waar de wereld om schreeuwt INTERVIEW GERT BRAVENBOER IS DIRECTEUR VAN DE DIVISIE DIGITAL FACTORY BIJ SIEMENS IN DEN HAAG Hij ondervindt naar eigen zeggen al jarenlang dat techniek ondergewaardeerd wordt. Na afloop van het interview verontschuldigt Gert Bravenboer zich voor het feit dat het ietsje uitliep: Sorry, ik ben enorm gepassioneerd door techniek en de mogelijkheden ervan. Ik geloof er heilig in dat het een van de pijlers is voor een prachtige toekomst. Duurzaamheid, schoner, beter, sneller, efficiënter. Al dat soort containerbegrippen triggeren me. Ik vind het jammer dat veel kinderen al op jonge leeftijd een verkeerd beeld van techniek krijgen. Het ís niet vies en dirty. Bravenboer praat niet alleen, hij doet ook. En ook al een poosje. Op allerlei manieren probeert hij toekomstige medewerkers te enthousiasmeren voor techniek door ze er op een andere manier naar te laten kijken. Ik heb hier op kantoor een aantal 3D-printers staan. Daar hebben we onlangs wat testjes mee gedaan onder werknemers. Ik zei: Ga nou eens je droom maken. Als je dan ziet waar mensen mee komen, juist de niet-techneuten. Onwaarschijnlijk hoe creatief je kan zijn als je het laagdrempelig maakt. Post-it Een goed voorbeeld is een wedstrijd die Bravenboer drie jaar geleden namens Siemens organiseerde om een elektrische sportauto te bouwen die uitblonk op veiligheid, actieradius en energieverbruik. Hogescholen en het bedrijfsleven deden massaal mee. Het bedrijfsleven heeft kunnen zien dat het denkniveau op scholen soms al verder is dan bij de bedrijven zelf. Het competitieverband heeft innovatie versneld. Een van de winnaars heeft zijn bedrijf zelfs deels omgevormd naar aanleiding van wat hij daar gezien heeft. Hij heeft nu een soort innovatieruimte gecreëerd waar werknemers dagelijks doorheen moeten lopen om bij het bedrijfsrestaurant te komen. Als je daar nu loopt met een lumineus idee kun je het op een post-itje schrijven en op de muur plakken. Het levert een enorme betrokkenheid op. Dat technologie leuk gevonden kan worden, daar is Bravenboer van overtuigd. Ik heb twee jonge kinderen die opgroeien met techniek. Net als papa vinden ze het leuk om onder de auto te liggen sleutelen. Dat zijn dingen die ze niet hadden meegekregen als ik makelaar was geweest. Dan waren ze tot aan de middelbare school niet in aanraking gekomen met techniek. Waanzinnig Op de basisschool zouden kinderen al geënthousiasmeerd moeten worden voor techniek, vindt Bravenboer. Siemens gaat in samenwerking met Shell lessen verzorgen in het basisonderwijs, waarschijnlijk al in juni. Een knutselles zou prima techniekles genoemd kunnen worden. Zonder dat het een grote bedrijvenshow wordt, verzorgen wij daar de middelen en de mensen voor. En dan komen we bij het stokpaardje van de werktuigbouwkundige, namelijk het project waar Siemens in Den Haag mee bezig is. Daar bouwen we een zogeheten living lab, waar we in een livefabriek kunnen laten zien wat een robotinstallatie nou eigenlijk kan doen. Op hoeveel plekken in Nederland kun je dat nou als basisschooluitje doen? Als dat in een sexy omgeving kan, wordt het cool. Drink een kopje koffie terwijl er om je heen een auto of een vliegtuigonderdeel in elkaar gezet wordt, dat is waanzinnig. Het wordt geen attractie hoor, er wordt gewoon live geproduceerd. Live! Wat je s morgens verteld krijgt, wordt s middags gedemonstreerd op een paar meter afstand. De beleving van een robotlijn, dat is waar de wereld om schreeuwt. Het living lab moet een smeltkroes van ideeën, functies en middelen worden. Het gaat banen opleveren en nieuwe technologieën. PIETER KOOL PROFIEL TECHNISCH INNOVATOR BIJ G-STAR Als hoofd van de 3D-designafdeling bij jeansmerk G-Star is Pieter Kool continu bezig met innovatie. Zonder een goede bèta-opleiding was hem dat nooit gelukt. Het is moeilijk om als alfa een bèta te worden, andersom is het heel gewoon. TEKST MARIEKE VERHOEVEN FOTO G-STAR Wist je als kind al dat je de techniek in wilde? Ik speelde wel graag met Lego, maar op school wilde ik van alles worden. Ik had niet echt één passie. Wel hield ik erg van sport, daarom heb ik een tijdje de sportacademie overwogen. Maar beurshandelaar leek me ook wel spannend. Uiteindelijk koos ik na mijn middelbare school voor een studie Civiele Techniek in Delft. Dingen bouwen leek me leuk, vooral bruggen vond ik mooi en interessant. Ook wilde ik tijdens mijn toekomstige baan graag veel kunnen reizen. Maar tijdens mijn studie kwam ik erachter dat het onder andere door ingewikkelde besluitvorming lang duurt voordat een brug er staat. Ik wil liever projecten doen met een snelle doorlooptijd en veel persoonlijke invloed op het resultaat. Daarom ben ik overgestapt naar Industrial Design. Was je toen al zeker van je talent? Helemaal niet! Ik was best onzeker tijdens mijn studie. Mijn studiegenoten konden allemaal mooi tekenen, maar zelf was ik daar niet zo sterk in. Ik had wel goede ideeën in mijn hoofd, maar kon ze moeilijk op papier zetten. Ik ging liever direct aan de slag met materialen of de computer. Hoe ben je na je studie bij G-Star beland? Voor mijn afstudeerproject wilde ik iets met retail doen, omdat ik merkte dat winkels mij als jonge consument helemaal niet aanspraken. Toen heb ik een aantal merken, waaronder G-Star, aangeschreven of ik niet eens mocht komen praten over winkelinrichting. Zij vonden het volgens mij wel leuk, zo n zelfverzekerde jongen, want ik mocht op gesprek komen. Wat heb je toen bij G-Star gedaan? Ik heb een winkel van de toekomst ontworpen, met allerlei toepassingen om van het winkelen een prettigere ervaring te maken. Het grappige is: dat is nu tien jaar geleden en veel van de dingen die ik toen had bedacht, zijn ook echt uitgevoerd. Zo was en is de kassa in veel winkels een dominant ding, waar personeel zich achter neigt te verschuilen. In de G-Starwinkels wereldwijd is de kassa nu een losse werktafel midden in de ruimte, zoals ik toen had bedacht. Het geeft wel een kick om te zien hoe jouw idee echt een bijdrage levert aan zo n groot merk, terwijl je nog zo jong bent. WIE IS PIETER KOOL? Winkelinrichting klinkt niet echt als een taak voor een technicus. Maar dat is het zeker wel. In principe kan iedereen een nieuwe kassa bedenken, maar bij het bouwen ervan komt veel techniek kijken. Het voordeel van mijn achtergrond is dat ik met verschillende partijen, technisch én niet-technisch, kan praten en het ook nog eens uit kan voeren. In die zin kun je als bèta wel een alfa worden, maar andersom is het lastiger. Waarom denk je dat er toch nog een gebrek aan jongeren is die voor bèta kiezen? Omdat wiskunde, natuurkunde en scheikunde op school niet altijd de meest leuke of meest spannende vakken zijn. Maar het is wel de basis van iedere technische vervolgopleiding of baan, dus je moet er even doorheen. De kosten gaan voor de baten uit, je moet verder kijken dan je neus lang is. Maar als je eenmaal een technische baan hebt, ben je blij. Ik ken geen technicus die niet tevreden is over zijn of haar studiekeuze. Wat vind je zelf het leukste aan je werk? Dat ik continu met innovatie bezig ben. Aan de ene kant zie je dat fysieke en digitale winkels steeds meer ontwikkelen en met elkaar in relatie staan. Zo was het tien jaar geleden nog niet voor te stellen dat iedereen met zijn mobiel in de winkel zou lopen, of personeel met een ipad zou werken. Aan de andere kant zie je ook dat materialen en productiemethoden zich ontwikkelen. Zo hebben we nu lasersnijders, waarmee we complexe vormen kunnen maken, zoals meubels met ronde vormen. Wat is voor jou de grootste uitdaging, nu en in de toekomst? Waar ik veel over nadenk en mee worstel, is de vraag hoe je een online ervaring net zo tastbaar maakt als een fysieke ervaring. Hoe breng je Pieter Kool (1978) is sinds 2005 hoofd van de 3D-afdeling van kledingmerk G-Star. In deze rol is hij verantwoordelijk voor de aansturing van een designteam dat de winkelinrichting van alle G-Starwinkels en showrooms wereldwijd ontwerpt. In 2013 won Kool de award Ingenieur van het Jaar. het kledingmerk G-Star digitaal over? Hoe laat je via een beeldscherm zien hoe stoffen voelen en kleding zit? Dat is een super interessante vraag, waar veel onderzoekers mee bezig zijn. Ontwikkelingen op dit gebied staan nu nog in de kinderschoenen, maar je ziet dat het heel snel gaat. Het is spannend om dat te volgen en zelf ook over na te denken. 10 MAKERS VAN DE TOEKOMST MAKERS VAN DE TOEKOMST 11

7 Binnen nu en vijf jaar is er een tekort van 200 docenten in het technisch vo en mbo in Rotterdam. Willem Ypma houdt van zijn baan als docent procestechniek, maar is met 55 jaar een van de jongsten. Nieuwe instroom blijft achter ondanks dat er veel kansen zijn en goede rolmodellen broodnodig zijn. Bevlogen bètadocenten TEKST NICK KLAESSENS FOTO S MAARTEN DELOBEL gezocht W illem Ypma is in zijn element als hij door de practicumlokalen loopt van het Albeda College/Zadkine Techniek. Niet in de laatste plaats vanwege de historische grond waarop het mbo gevestigd is samen met de Hogeschool Rotterdam. De onderwijsinstellingen zijn namelijk gehuisvest in een gigantische scheepsbouwloods op het vroegere terrein van de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij, waar nu de RDM Campus gevestigd is. Wanneer je hier als nieuwe student binnenkomt, weet je meteen waar je aan toe bent, grijnst Ypma. Behalve technisch onderwijs is er vanuit het Albeda College/Zadkine Techniek veel aandacht voor samenwerking met het bedrijfsleven en met kenniscentra. Veel machi- nes die je hier ziet, zijn gesponsord door bedrijven. Geen afdankertjes, nee, het gaat juist op hún voorwaarde dat alleen het beste materiaal gebruikt wordt. Dus over twee jaar komen ze de boel vervangen. Alleen maar mooi natuurlijk, zegt Ypma. Een ander voordeel is dat die bedrijven ook aankloppen als hun medewerkers een keer extra scholing nodig hebben. En als we verlegen zitten om stageplekken, is de weg terug net zo makkelijk. Niet dat het vinden van stageplekken zo moeilijk is, want de chemische industrie staat te springen om operators. Studenten die aan de opleiding procestechniek beginnen bij het Albeda College/Zadkine Techniek krijgen een carrièrestartgarantie van Deltalinqs. De helft van de jongens die nu op stage is, heeft al een baan straks. Het moet gek lopen als ze in oktober nog niet aan het werk zijn. Als ze niet zelfstandig aan een baan komen, regelen we in elk geval drie sollicitaties voor ze. Vanaf daar moeten ze het zelf doen. Carrière maken Er zijn de laatste jaren in Rotterdam veel initiatieven gestart om jongeren duidelijk te maken dat techniek niets meer te maken heeft met vieze handen. Ypma gaf hier onlangs nog een lezing over tijdens Nederland Innoveert. Je wilt nieuwe mensen aanspreken, de jonkies die met Lego spelen heb je al. Juist de carrièrejagers heb je nodig, zegt Ypma. Voorheen waren die voornamelijk op zoek naar administratieve beroepen omdat ze denken dat die meer status hebben. Daarom laten we nu andere dingen zien. Het vakmanschap van de jongen die staat te sleutelen in een ketelpak. Je moet trots laten zien. De wereld van techniek is véél groter en biedt meer kansen. Over de toestroom van studenten in deze opleidingen heeft het Albeda College/Zadkine Techniek dan ook niet te klagen gehad de afgelopen jaren. Jongeren krijgen door dat de kansen in de industrie vele malen groter zijn dan in andere branches, zegt Ypma. De studenten die nu voor dit vak kiezen, zijn vaak carrièregerichter en willen een leuke baan die goed verdient. Nou, als je met een mbo-opleiding veel geld wilt verdienen, moet je procesoperator worden. Je krijgt altijd 30 procent meer omdat je in ploegen werkt. Het is een leuke groep mensen die binnenkomt, de carrièrejagers met een andere motivatie, vindt Ypma. Ik ben nog van de generatie die z n brommer zelf moest opvoeren. 50 was te langzaam, dat ding moest 90 kilometer per uur rijden. Nu zie je dat bijna niemand meer sleutelt thuis. Als ik nu een leerling vraag om een schroevendraaier te halen, kan-ie met iets anders terugkomen. Ypma is een bevlogen technicus, maar in de eerste plaats docent. Werken met jongeren is hartstikke leuk, elke dag is anders. Het proces van lesgeven moet de essentie zijn voor elke docent, niet zozeer de kennis van techniek. Wat ik zelf leuk vind, is het ontwikkelen van onderwijs. Naast het lesgeven trek ik veel van die ontwikkeldingen naar me toe. Bijvoorbeeld als een bedrijf een machine doneert. Ypma: Precies ja, er komen steeds meer practica bij. Je kan wel een mooie installatie in huis halen, maar dan is het nog geen onderwijs. Je moet het als docent leuk vinden om kennis over te dragen. Daar moet je uitdaging zitten, niet in die keiharde techniek. Switch Het is duidelijk hoe waardevol Ypma is voor het Albeda College/ Zadkine Techniek. Het nijpende probleem echter is dat hij met zijn 55 jaar een van de jongste docenten is. Dat is typerend voor de hele technieksector in het mbo. Andrea Kaim, directeur van Zadkine Techniek en kwartiermaker van Albeda/ Zadkine, heeft het op de agenda staan. Als we met collega s peilen hoe we er in 2020 voor staan, dan spreken we in de regio Rijnmond over een behoefte aan zo n 200 docenten. Alleen al tegenover de uitstroom van huidige docenten, want we hebben de verwachte groei nog buiten beschouwing gelaten. Ondanks de kansen en mogelijkheden om als bètadocent aan de slag te gaan, is er een groot tekort. Het aantal afgestudeerde leraren technisch beroepsonderwijs blijft achter bij de vraag in de regio Rijnmond. In de chemische industrie wordt goed betaald, dus omscholen zien technologen niet zitten. Vandaar dat Kaim binnen >LEES VERDER P14 12 MAKERS VAN DE TOEKOMST MAKERS VAN DE TOEKOMST 13

8 WIE ZIJN DE BLOGGERS VAN YOUTECH? Pascal Nieuwenhuis (16) >VERVOLG VAN P13 YouTech-coördinator Barbara Vos zet mogelijke onderwerpen op een rij Julian Freriks (15) de kwartierdirectie Albeda/ Zadkine met medekwartiermaker Herman Klop, directeur Techniek & ICT bij Albeda, bezig is met duale trajecten waarin technologen drie dagen in de week blijven werken in het bedrijfsleven en twee dagen lesgeven. Op een mbo mogen mensen zonder bevoegdheid geen lesgeven. Wij vinden dat in het beroepsonderwijs niet ál het onderwijs door bevoegde docenten verzorgd hoeft te worden. Wel door kwalitatief goede mensen. Maar niemand gaat zich eerst vier jaar om laten scholen met de onzekerheid van een tijdelijk contract. Een dag in de week lesgeven klinkt al heel anders, zegt Klop. In het hbo is er sprake van een educatieve minor. In tegenstelling tot een gelijksoortige minor in het wo geeft die geen onderwijsbevoegdheid. Als je werktuigbouwkundige bent mét zo n diploma, dan kun je makkelijker die switch maken. We zijn bezig om dat duidelijk te maken aan de overheid. We kunnen niet wachten tot de uitstroom heeft plaatsgevonden, dan zijn we te laat. Andere initiatieven Er zijn meer initiatieven om bedrijfsleven en onderwijs meer van elkaar te laten profiteren. Eerst De Klas is in het leven geroepen om de beste academici een bijdrage te laten leveren aan het voortgezet onderwijs en hbo. Als je trainee wordt bij Eerst De Klas ga je enerzijds werken als leraar in het voortgezet onderwijs en volg je tevens een intensieve opleiding tot topdocent. Daarnaast draai je mee in een leiderschapsprogramma dat is vormgegeven door toonaangevende organisaties in Nederland, waaronder Shell, Philips en DSM. Daarnaast is er het project Hybride Docent, waarbij leraren worden gekoppeld aan mensen uit het bedrijfsleven. Als (jonge) docenten mee kunnen kijken bij bedrijven blijft de lesstof up-to-date, waar op lange termijn het bedrijfsleven weer van profiteert. Docenten blijven op deze manier geïnspireerd en scholen hebben iemand uit de praktijk voor de klas. Een middag met de bloggers van YouTech Deze jongens zitten nog op de middelbare school en reizen al heel Nederland door voor hun werk. Ze ontmoeten hun helden, presenteren voor de camera, ze eten de gekste dingen. En dat allemaal vanwege hun liefde voor één onderwerp: techniek. TEKST RINKE VERKERK FOTO S MAARTEN DELOBEL Even kijken. Wie heeft hier het Natuur en Techniekprofiel? Doet metaalbewerking? Iemand? Drie brede grijnzen. Nee dus. Martin Schoon (16), Pascal Nieuwenhuis (16) en Julian Freriks (15) vinden techniek fantastisch. Maar een leraar op school hoeft hun weinig te vertellen. Ze doen hun eigen onderzoek wel. Ik ren liever Nederland rond dan dat ik op een stoel zit te luisteren, zegt Julian. Ooit van het internet gehoord? Dat was Martin. Andersom denken ze daar anders over. Het onderwijs kan een boel van techniek leren. Martin, Pascal en Julian zijn drie van de ruim twintig bloggers voor YouTech, een initiatief van Stichting TechniekTalent.nu. Vanmiddag zijn ze vanuit Friesland en Nieuw-Vennep afgereisd naar Woerden voor een brainstorm over de planning van deze maand. Blikjes Fanta staan op tafel. Zitzakken liggen in een hoek. De drie hebben al een behoorlijk cv met gekke dingen op hun naam staan. Een bezoek aan de algenboerderij was in verhouding tot de rest nog best braaf. Pascal en Martin: Weet je nog dat we insecten gingen eten om alternatieven voor de vleesindustrie te onderzoeken? Vanuit Friesland naar Groningen misten ze drie treinen en zo werd de kortste reis die zij ooit maakten voor YouTech meteen ook de langste. Meelwormpoffertjes. Ze waren platgemalen, maar je kon ze nog wel als meelworm herkennen. En dan die fruitspiesjes met krekel ertussen... Smaakten naar nootjes. Waarom zou je drie treinen missen om insecten te eten in Groningen? Martin Schoon (16) Coördinator Barbara Vos (30) Pascal: Om onze horizon te verbreden. Insecten eten, hoe is dat? Er komen steeds meer positieve geluiden, dat het veel rendabeler en makkelijker is dan vlees kweken, voedzaam, goed tegen bepaalde ziekten. Martin: En als je er een frikadel van zou draaien denk ik dat mensen het zouden eten. Oké. Focus. Pascal heeft een waslijst aan ideeën voor blogs. Ik ben tegenwoordig een beetje geobsedeerd door het broeikaseffect. Vanwege een opdracht bij aardrijkskunde. Dus ik wil twee blogs schrijven: wat veroorzaakt het broeikaseffect? En welke oplossingen zijn ervoor bedacht? Dat gaat op het schrijfbord. Leraren als coaches De YouTech-bloggers bedienen unieke lezers per maand en daarvoor bezoeken ze evenementen, gekke plekken en creatieve uitvinders door het hele land. Maandelijks schrijven ze zo n twee blogs per persoon, over hun eigen interessegebied. Julian is van de gadgets en marketing, en interviewt steeds meer van zijn YouTubehelden voor de camera, op evenementen als TEDxYouth. Deze maand doet hij examen, maar binnenkort staat alweer een blog over de SmartWatch van Apple gepland. Dat ding kost 200 euro. Maar wat voegt het nou echt toe? Martin volgt virtual reality op de voet. Hij heeft een Oculusbril, een soort minibioscoop want op de glazen spelen allerlei werelden zich af in 3D. Hij zette zo n ding eens op het hoofd van een klasgenoot en simuleerde een achtbaanrit. Je hersenen passen zich helemaal aan. Dus ik dacht: lachen, en drukte op een knop zodat de bril simuleerde dat mijn klasgenoot uit de achtbaan vloog. Hij viel steil achterover op de grond. Pascal: Als je geschiedenislessen op die manier simuleert wordt het veel interessanter. Ze bouwen nu bijvoorbeeld de Titanic na, dan kun je alles beleven! Dat zou ik later willen doen. Het onderwijs verbeteren. Julian: Maar straks zit iedereen alleen nog maar achter een scherm. Dan verdwijnen alle leuke gesprekken. Leraren blijven het belangrijkst vind ik. Pascal: Vind ik ook, maar leraren worden in de toekomst meer coaches, denk ik. Om ons te helpen met onze persoonlijke ontwikkeling. Met hoe we nu eigenlijk ons leven moeten leiden en met tegenslagen moeten omgaan. En over het broeikaseffect leer ik dan wel online, of met de bril van Martin. Tevreden gaan de armen over elkaar. Er is genoeg inspiratie om nog vele blogs te vullen. En waarom verrast dat eigenlijk? Weet je hoeveel dingen we nog niet hebben gezien? Er valt superveel te vertellen want techniek ontwikkelt door. Martin: Ik weet steeds beter hoe ingewikkeld iets als een simpele treinrit al is. Ik neem niks meer voor lief. Daarvan wordt het leven alleen maar leuker. Julian: En we hebben een perskaart. Wij kunnen overal naartoe. Pascal: Haha. Ja. 14 MAKERS VAN DE TOEKOMST MAKERS VAN DE TOEKOMST 15

9

Meer jonge mensen in de techniek. Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf!

Meer jonge mensen in de techniek. Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf! Meer jonge mensen in de techniek Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf! Over TechniekTalent.nu TechniekTalent.nu is een samenwerkingsverband van acht technische sectoren met één doel: meer instroom

Nadere informatie

IEZEN VOOR ECHNIEK. Techniek past beter bij jou dan je denkt. www.rocvantwente.nl/techniektalenten

IEZEN VOOR ECHNIEK. Techniek past beter bij jou dan je denkt. www.rocvantwente.nl/techniektalenten WIJ IEZEN VOOR ECHNIEK Techniek past beter bij jou dan je denkt www.rocvantwente.nl/techniektalenten INLEIDING De technische branche Steeds meer meisjes kiezen voor techniek. Techniek is heel divers, je

Nadere informatie

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Gemeente Den Haag Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Den Haag werkt aan betere aansluiting onderwijs op arbeidsmarkt Bedrijfsleven, onderwijs en bestuurders in de regio Den Haag slaan

Nadere informatie

Industrie, onderzoek en onderwijs. Dat zijn de pijlers. van de chemie. Pijlers die samen sterk staan: drie delen,

Industrie, onderzoek en onderwijs. Dat zijn de pijlers. van de chemie. Pijlers die samen sterk staan: drie delen, Chemie is overal Industrie, onderzoek en onderwijs. Dat zijn de pijlers van de chemie. Pijlers die samen sterk staan: drie delen, één geheel. Die samen staan voor talloze nuttige, noodzakelijke en mooie

Nadere informatie

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Basisprincipe DAP 2014 Bij het Districtsactiviteitenplan 2014, hierna DAP 2014, zijn de volgende aspecten van belang: Centrale thema s 2014 Kansen grijpen

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

atheneum technasium havo havo/vmbo-t

atheneum technasium havo havo/vmbo-t technasium /vmbo-t Tijd voor jouw toekomst Het is bijna zover: je zegt je basisschool gedag en je gaat een nieuw avontuur aan op het voortgezet onderwijs. Het is tijd om te ontdekken en te leren wat jíj

Nadere informatie

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne.

Bij. research. Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Bij research Gemaakt door: Flore Wassenberg A3c Stage gelopen bij Ron en Janne. Opdracht 1 Stagelogboek De eerste dag heb ik bij Ron Steijvers stage gelopen en die is project leider ontwikkelaar, vooral

Nadere informatie

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top.

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Heb je een mavo- of mavo/havo-advies en wil je het beste uit jezelf halen? Kom dan eens

Nadere informatie

Introductie. In deze nieuwsbrief. Agenda 2012

Introductie. In deze nieuwsbrief. Agenda 2012 In deze nieuwsbrief 1 Introductie 2 Woord van de Teamleider 3 Aankondiging opening nieuwe kantoor 4 Evaluatie Startdag SK1op1 5 Het VHTO Deze nieuwsbrief is mede mogelijk gemaakt door: Introductie Beste

Nadere informatie

Welkom allemaal, het is goed om jullie allemaal weer te zien na een, hoop ik, goede vakantie.

Welkom allemaal, het is goed om jullie allemaal weer te zien na een, hoop ik, goede vakantie. Welkom allemaal, het is goed om jullie allemaal weer te zien na een, hoop ik, goede vakantie. In het bijzonder heet ik welkom alle vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en maatschappelijke instellingen

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid

Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid Amsterdam, 11 november 2008 Kinderen willen de wereld ontdekken en zichzelf ontwikkelen

Nadere informatie

Bijdragen aan een positieve beeldvorming? Fotograferen volgens The new picture of Technique

Bijdragen aan een positieve beeldvorming? Fotograferen volgens The new picture of Technique Bijdragen aan een positieve beeldvorming? Fotograferen volgens The new picture of Technique Uw fotografie en moderne beeldvorming Iedereen die communiceert over techniek draagt bij aan de beeldvorming

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012 Beste leerlingen, dames en heren, Er is een filmpje op YouTube dat begint

Nadere informatie

Instructie lesbrief introductie Techniekdagen Gooi- en Vechtstreek 2016

Instructie lesbrief introductie Techniekdagen Gooi- en Vechtstreek 2016 Instructie lesbrief introductie Techniekdagen Gooi- en Vechtstreek 2016 Doelgroep: Duur: Doelen: Bijlagen: leerlingen die de techniekdag gaan bezoeken er wordt uitgegaan van een lesuur van 50 minuten leerlingen

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Zeker weten. Welkom op de Open Dag. Locatie De Sumpel Almelo 23 januari 2013 15.00 tot 21.00 uur

Zeker weten. Welkom op de Open Dag. Locatie De Sumpel Almelo 23 januari 2013 15.00 tot 21.00 uur Welkom op de Open Dag Zeker weten Locatie De Sumpel Almelo 23 januari 2013 15.00 tot 21.00 uur Je bent bij het ROC van Twente aan het juiste adres voor een vervolgopleiding. Graag helpen we je bij het

Nadere informatie

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Je ouders kunnen perfecte last minute studie oriëntatiecoaches zijn, maar weten ze eigenlijk wel wat je dromen en ambities zijn? En omgekeerd: weet jij hoe jouw

Nadere informatie

Motivatie bepaalt het succes! www.demeerwaarde.nl

Motivatie bepaalt het succes! www.demeerwaarde.nl Motivatie bepaalt het succes! Wij schrijven in e over deze informati daar ouders. Je mag rger(s) ouder(s)/verzo lezen. een opleiding voor jou? Ben jij een doener met een Havo-denkniveau? Dan ben je van

Nadere informatie

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht

Inleiding. Jotam Dveer. Klas: 1CD. SLB: Maike de Vocht Inleiding Tijdens de SLB les van 10 december 2012 hebben wij de opdracht gekregen om een vijftal vacatures te zoeken die in ons vakgebied kan liggen. Wij moesten beargumenteren waarom wij hier graag zouden

Nadere informatie

de techniek van cofely

de techniek van cofely de techniek van cofely wel eens van cofely gehoord? Bij Cofely gaat er een wereld voor je open. Monteurs, lassers, calculatoren, werkvoorbereiders, servicetechnici en andere specialisten werken samen aan

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Engineering, Construction & Maintenance. Markiezaat College, het échte werk

Engineering, Construction & Maintenance. Markiezaat College, het échte werk 2014 2015 Engineering, Construction & Maintenance Markiezaat College, het échte werk Ga jij in een achtbaan als hij niet goed ontworpen, gemaakt of onderhouden wordt? Engineering: de ontwerpers van de

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo Betaonderwijs 'Als je doet wat je altijd gedaan hebt, krijg je wat je altijd kreeg' Albert Einstein Wat is betaonderwijs? De bètarichting

Nadere informatie

Aandeel meisjes in de bètatechniek VMBO

Aandeel meisjes in de bètatechniek VMBO Vrouwen in de bètatechniek Traditioneel kiezen veel meer mannen dan vrouwen voor een bètatechnische opleiding. Toch lijkt hier de afgelopen jaren langzaam verandering in te komen. Deze factsheet geeft

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Op het Picasso Lyceum sta jij centraal. En de leraren doen er alles aan om jouw talenten verder te ontwikkelen. Daar staat natuurlijk

Nadere informatie

www.leraarwordeninsittard.nl Leraar, je wist dat je het was.

www.leraarwordeninsittard.nl Leraar, je wist dat je het was. www.leraarwordeninsittard.nl Leraar, je wist dat je het was. Benjamin Plant student Aardrijkskunde Ik weet wat ik wil Het leukste moment van mijn stage is wanneer leerlingen mij uit zichzelf aanspreken

Nadere informatie

Wat kun jij na je vmbo in de techniek? Jouw leven, jouw wereld, jouw carrière!

Wat kun jij na je vmbo in de techniek? Jouw leven, jouw wereld, jouw carrière! foto: www.techniekbeeldbank.nu Wat kun jij na je vmbo in de techniek? Jouw leven, jouw wereld, jouw carrière! De zeven werelden van techniek In jouw wereld, daar is techniek écht overal. Je bent je er

Nadere informatie

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen Inleiding Wat doen wij? DeDecaan.net is opgezet voor decanen en scholieren in het VO. Elke school kan een site van ons afnemen. De site heeft allerlei functies om decanen te ondersteunen en hun werk te

Nadere informatie

HANDEL & VERKOOP. creatief en commercieel. Handel en Verkoop

HANDEL & VERKOOP. creatief en commercieel. Handel en Verkoop HANDEL & VERKOOP creatief en commercieel Handel en Verkoop 20e jaargang nummer 2 november 2012 informatiebrochure 2012-2013 Handel en Verkoop Een goed verkoopgesprek voeren, met kassa s omgaan, boekhouden,

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Teken een architect. Lees het volgende verhaal:

Teken een architect. Lees het volgende verhaal: Teken een architect Lees het volgende verhaal: Een architect heeft een hele dag nagedacht over een nieuwe brug die gebouwd moet worden. Via de brug moet het verkeer, ook zware vrachtwagens, over een brede

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE

Nadere informatie

Thema Kinderen en school

Thema Kinderen en school http://www.edusom.nl Thema Kinderen en school Lesbrief 20. Het adviesgesprek. Wat leert u in deze les? Advies vragen. / woorden die hetzelfde betekenen. Advies geven. / woorden die hetzelfde betekenen.

Nadere informatie

Woord van de Teamleider. In deze nieuwsbrief. Agenda 2013

Woord van de Teamleider. In deze nieuwsbrief. Agenda 2013 In deze nieuwsbrief 1 Woord van de Teamleider 2 Masterclasses 3 Het front-office van TA 4 Lego Solar Race 5 Provincie Overijssel Woord van de Teamleider Beste lezer, Grote veranderingen doorvoeren in een

Nadere informatie

Engineering, Construction & Maintenance. Markiezaat College, het échte werk

Engineering, Construction & Maintenance. Markiezaat College, het échte werk 2016 2017 Engineering, Construction & Maintenance Markiezaat College, het échte werk Ga jij in een achtbaan als hij niet goed ontworpen, gemaakt of onderhouden wordt? Engineering: de ontwerpers van de

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE VERKRIJGEN

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

December 2013. Vriendelijke groet, betasteunpunt@org.hanze.nl d.j.schorren@pl.hanze.nl 050-595 7821 06-13 222 700/ 050-595 5552.

December 2013. Vriendelijke groet, betasteunpunt@org.hanze.nl d.j.schorren@pl.hanze.nl 050-595 7821 06-13 222 700/ 050-595 5552. December 2013 Het Betasteunpunt van de Hanzehogeschool is het eerste aanspreekpunt voor scholieren en docenten uit het voortgezet onderwijs (VO) met interesse voor techniek en ict. In het schooljaar 2013-2014

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

HAVO. HAVO op Lariks. op Lariks. csvincentvangogh.nl

HAVO. HAVO op Lariks. op Lariks. csvincentvangogh.nl HAVO HAVO op Lariks op Lariks csvincentvangogh.nl INHOudsopgave Welkom! Welkom! 3 Onderbouw 4 Bovenbouw 4 Internationalisering 6 Tweetalig havo 6 Ontwerpen 7 Informatie & aanmelding Colofon Havo is gezellig!

Nadere informatie

Audit Beta-beleid. Opdrachtgever: Strabrecht College te Geldrop. Opdracht:

Audit Beta-beleid. Opdrachtgever: Strabrecht College te Geldrop. Opdracht: Audit Beta-beleid Opdrachtgever: Strabrecht College te Geldrop Opdracht: We willen inzicht krijgen in de voor de school tegenvallende resultaten t.a.v. keuze voor het N-profiel. Inzicht krijgen in de voor

Nadere informatie

short-logo NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 SAMENVATTING ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING RAPPORTAGE

short-logo NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 SAMENVATTING ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING RAPPORTAGE RAPPORTAGE NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING SAMENVATTING short-logo MEI 2014 go Pagina 2 SAMENVATTING RAPPORTAGE NATIONAAL TECHNIEKPACT 2020 ÉÉN JAAR NA ONDERTEKENING Met het doel

Nadere informatie

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN Deze vragenlijst sluit aan op de vragenlijst die je eerder hebt ingevuld over wetenschap en techniek in het basisonderwijs. Door de eerste en de tweede vragenlijst van een groep leerkrachten te vergelijken

Nadere informatie

Met meer dan dertig basisscholen in den Bosch e.o.

Met meer dan dertig basisscholen in den Bosch e.o. Talentontwikkeling voor en door jongeren www.oho-t.nl Onderwijs helpt Onderwijs bij talentontwikkeling (OhO-t) bestaat alleen in een krachtig, regionaal onderwijsnetwerk, liefst met betrokkenheid van bedrijfsleven

Nadere informatie

VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT

VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT NAAR VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VERDIEPT, VERRIJKT EN VERBINDT De VU wil graag met u werken aan de versterking van de kwaliteit van het voortgezet

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een

Volgend schooljaar naar het voortgezet onderwijs... Spannend! Welke school wordt het? Wil je er een vakcollege techniek vakcollege zorg en welzijn vakcollege economie en ondernemen vakcollege media, vormgeving en ICT mavo mavo + havo vwo gymnasium vwo + entreprenasium technasium Volgend schooljaar naar

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 200 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2008 Nr. 183 BRIEF

Nadere informatie

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent NTERVIEW In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze Doen waar je goed in bent Ieder mens moet regelmatig keuzes maken. Dat begint al met de keuze voor een bepaalde school, een studie of een opleiding.

Nadere informatie

Onderzoek: Studiekeuze

Onderzoek: Studiekeuze Onderzoek: Studiekeuze Publicatiedatum: 31-01- 2014 Over dit onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 t/m 31 januari 2014, deden 712 scholieren en 1064 studenten mee. De uitslag van de peiling

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost Jouw praktische weg naar het hbo Onderdeel van AOC Oost 2014 2015 2Informatie Het Groene Lyceum 2014-2015 Lekker praktisch bezig zijn maar wel op een hoog niveau. Is dat ook voor jou de leukste route naar

Nadere informatie

User Centered Design. Personas ontwikkelen

User Centered Design. Personas ontwikkelen User Centered Design Personas ontwikkelen Persona: Wat is een persona? Een model gebaseerd op realistisch gedrag, motivatie, houding, vaardigheden en behoeften Gefilterd uit het observeren van echte mensen.

Nadere informatie

EEN OPEN DAG BEZOEKEN

EEN OPEN DAG BEZOEKEN Activiteit voor in de les: EEN BEZOEKEN Middels dit document wil De Haagse Hogeschool de aankomende studenten tools geven om zich goed voor te bereiden op hun studiekeuze via het bezoeken van een Open

Nadere informatie

Cambreur Classes. Nieuw voor groep 8

Cambreur Classes. Nieuw voor groep 8 es Nieuw voor groep 8 2 november voor vmbo: Rekenen en koken met appels 9 november voor vwo: Hoe verkoop je een uitvinding? 16 november Drama voor dummies 23 november voor vwo: de magie van getallen 30

Nadere informatie

Procestechniek BOL opleidingen. Markiezaat College, het échte werk

Procestechniek BOL opleidingen. Markiezaat College, het échte werk 2016 2017 Procestechniek BOL opleidingen Markiezaat College, het échte werk Van G naar E De weg van grondstof naar eindproduct: Procestechniek in de hoofdrol Met grondstoffen kun je nog alle kanten op.

Nadere informatie

INFORMATIE V M B 2015 B

INFORMATIE V M B 2015 B INFORMATIE VMBO 2015 BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL Ik ben geen type om met mijn neus in de boeken te zitten. Daarom doe ik basis. We hebben bij Bornego Beugel gelukkig veel praktijklessen.

Nadere informatie

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling Lesbrief Over dertien hectare dertien hectare organiseert elke twee jaar een tentoonstelling in Heeswijk-Dinther. De eerste was in 2003. De tentoonstelling van de kunstwerken was altijd buiten op een grasveld

Nadere informatie

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen

25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 152 152 25 jaar NIBE - Interview Mantijn van Leeuwen 153 Interview Mantijn van Leeuwen Voor de meeste mensen ben jij nog een onbekende, zeker gerelateerd aan het NIBE. Vertel eens iets over je achtergrond,

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR GROEP 8

INFORMATIE VOOR GROEP 8 schooljaar 2016 2017 INFORMATIE VOOR GROEP 8 SLIM KIEZEN PRAKTISCH DOEN Ben je op zoek naar een vmbo-school? Wat verwacht je van de lessen? Bedenk dan eens wat jij belangrijk vindt bij het kiezen van een

Nadere informatie

LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE

LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE LESBRIEF BEROEPENORIËNTATIE TOELICHTING LESBRIEF De website Beroepen in Beeld.nl is een initiatief van de Kenniscentra voor Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven. Op deze website

Nadere informatie

In het begin stonden scholen argwanend tegenover bedrijven die zich met onderwijs gingen bemoeien. Die mentaliteit is nu echt veranderd.

In het begin stonden scholen argwanend tegenover bedrijven die zich met onderwijs gingen bemoeien. Die mentaliteit is nu echt veranderd. Verslag 10 jaar Jet-Net 15 november 2012 Opening door dagvoorzitter Twan Huys en Gerard Jacobs Na een spectaculaire opening door VJ-collectief WERC opent dagvoorzitter Twan Huys het programma in een gesprek

Nadere informatie

Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011

Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011 Nieuwsbrief Bètasteunpunt September 2011 Het Bètasteunpunt van de Hanzehogeschool is in 2009 opgezet om o.a. hulp te bieden aan leerlingen uit het voortgezet onderwijs die bezig zijn met hun profielwerkstuk.

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

HANDEL & VERKOOP. creatief en commercieel HANDEL & VERKOOP. creatief en commercieel. Handel en Verkoop

HANDEL & VERKOOP. creatief en commercieel HANDEL & VERKOOP. creatief en commercieel. Handel en Verkoop HANDEL & VERKOOP creatief en commercieel HANDEL & VERKOOP creatief en commercieel Handel en Verkoop 20e jaargang nummer 2 november 2012 informatiebrochure 2014-2015 Handel en Verkoop Een goed verkoopgesprek

Nadere informatie

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIER HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... Stap : Wat Kan ik? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie

Stevige basis voor je toekomst

Stevige basis voor je toekomst Stevige basis voor je toekomst Technologie ipad Jij de baas Loopbaan Oriëntatie Begeleiding met mavo of mavo + op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Een stevige

Nadere informatie

ICT Niveau 2. ICT Niveau 3 en 4

ICT Niveau 2. ICT Niveau 3 en 4 ict COLLEGE Als ICT er ben je ook veel bezig met het uitleggen van technische zaken aan gebruikers. ICT is techniek én communicatie. >> PAG. 4 HELP ZONDER DESK De computer en jij zijn twee handen op één

Nadere informatie

HET ERASMUS HAVO/VWO TECHNASIUM. Het Erasmus. Wanted! Nieuwsgierige types

HET ERASMUS HAVO/VWO TECHNASIUM. Het Erasmus. Wanted! Nieuwsgierige types HET ERASMUS HAVO/VWO TECHNASIUM Het Erasmus Wanted! Nieuwsgierige types HET ERASMUS HAVO/VWO Wie kiest voor het Technasium van Het Erasmus, kiest voor Vijf uur per week het vak Onderzoek en Ontwerpen (O&O)

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk 2016 2017 Installatie- & Elektrotechniek Markiezaat College, het échte werk Installatietechniek: techniek die zorgt voor mensen "Je laat die mensen toch niet in de kou zitten?" Overal waar we wonen en

Nadere informatie

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk

Installatie- & Elektrotechniek. Markiezaat College, het échte werk 2015 2016 Installatie- & Elektrotechniek Markiezaat College, het échte werk Installatietechniek: techniek die zorgt voor mensen "Je laat die mensen toch niet in de kou zitten?" Overal waar we wonen en

Nadere informatie

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer?

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? In deze kennissessie vertelden Lisette de Wildt van DTV en Kim Ruijs van XTNT over hun verkeerseducatie projecten om

Nadere informatie

Maintenance. De wereld van Proces & Interesse Ontdek de wereld van Proces & Maintenance Waarom Albeda College/Zadkine Techniek

Maintenance. De wereld van Proces & Interesse Ontdek de wereld van Proces & Maintenance Waarom Albeda College/Zadkine Techniek De wereld van Proces & Maintenance Interesse Ontdek de wereld van Proces & Maintenance Waarom Albeda College/Zadkine Techniek & Technologie? Ontdek welk niveau bij jou past Kom eens langs! Aanmeldprocedure

Nadere informatie

Navigatie techniekpact

Navigatie techniekpact Navigatie techniekpact Beleidsthema s en - doelen Beleid in cijfers Beleidsinstrumentarium EZ 1 Versie oktober 2015 Beleidsthema s en doelen techniekpact Zorgen voor voldoende gekwalificeerde technici

Nadere informatie

Verleg je grenzen! Visser t Hooft Lyceum Leiden. vhl.nl Kagerstraat 1 KANSRIJK EN UITDAGEND

Verleg je grenzen! Visser t Hooft Lyceum Leiden. vhl.nl Kagerstraat 1 KANSRIJK EN UITDAGEND Visser t Hooft Lyceum Leiden KANSRIJK EN UITDAGEND Verleg je grenzen! i tweetalig gymnasium (tweetalig) atheneum (tweetalig) havo 1 1 mavo (vmbo-t) vhl.nl Kagerstraat 1 q Ik vind het een mooie, gezellige

Nadere informatie

Ellen Schild. Tineke Groen

Ellen Schild. Tineke Groen Ellen Schild Tineke Groen Jaar in jaar uit besteden we in Mebest aandacht aan fraaie afbouwprojecten. Achter elk van die projecten zitten vakmensen. Vakmensen die het bedenken, vakmensen die het maken.

Nadere informatie

Verliefd zijn is dat je iemand meer dan aardig vindt, eigenlijk véél meer dan aardig.

Verliefd zijn is dat je iemand meer dan aardig vindt, eigenlijk véél meer dan aardig. Verliefd Savannah (11) Verliefd zijn is dat je iemand meer dan aardig vindt, eigenlijk véél meer dan aardig. Massimo (11) Dat je iemand ziet die je heel mooi vindt. Dan wil je gewoon bij haar zijn. Misschien

Nadere informatie

straatjutten de workshops

straatjutten de workshops straatjutten de workshops inleiding De beste kansen & ideeën liggen op straat, maar de meeste mensen zien ze niet. Met de Straatjutmethode leer je ze te vinden en te vertalen naar concepten voor je eigen

Nadere informatie

Samen het beste uit jezelf halen

Samen het beste uit jezelf halen Samen het beste uit jezelf halen Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag. 6 Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag.

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

ELSEVIERS HULP BIJ STUDIEKEUZE

ELSEVIERS HULP BIJ STUDIEKEUZE ELSEVIERS HULP BIJ STUDIEKEUZE Naam:... Klas:... STAP : WAT KAN IK? Voor welke vakken haal(de) je de hoogste cijfers op school? Aardrijkskunde Algemene natuurwetenschappen Bewegen, sport en maatschappij

Nadere informatie

Ondernemend Onderwijs. Gastlessen bouw/infra middenkader

Ondernemend Onderwijs. Gastlessen bouw/infra middenkader Ondernemend Onderwijs Gastlessen bouw/infra middenkader Ondernemend Onderwijs Gastlessen bouw/infra middenkader Trots op je (bouw-)werk Natuurlijk is het belangrijk om trots te zijn op het werk dat je

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

Het Ambachtshuis Brabant. Voordeur naar ambachtelijk vakmanschap

Het Ambachtshuis Brabant. Voordeur naar ambachtelijk vakmanschap Het Ambachtshuis Brabant Voordeur naar ambachtelijk vakmanschap u Vakmanschap benutten Ambachten maken wezenlijk deel uit van de Nederlandse economie. Ze worden beoefend door bijna 1 miljoen Nederlanders,

Nadere informatie

Transport en Logistiek

Transport en Logistiek Transport en Logistiek Het Buitenhout College / Transport & Logistiek 1 verhuizingen popconcerten scheepvaart defensie supermarkten koeriersdienst sport horeca zorginstellingen weekmarkt luchtvaart autodealers

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

verrassend werken bij #

verrassend werken bij # verrassend werken bij # we willen het leven van mensen leuker en makkelijker maken 2 3 dit is # We willen het leven van mensen leuker en makkelijker maken. En dat hoeft helemaal niet duur te zijn, vinden

Nadere informatie