Definitief 1.0 Pagina 1 van 65

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Definitief 1.0 Pagina 1 van 65"

Transcriptie

1 With the overwhelming amount of information that is available, people become the limiting factor. There is only so much they can digest. This explains why Information and Knowledge Management are so important in Network Enabled Capabilities. (COM LCC) Technological sophistication notwithstanding, in combat most information about the enemy comes from the boots on the ground. There is only so much that advanced CIS can do to resolve the fog of war. (NATO/RTO/TG23 Information sharing and effective IM should assist commanders in gaining and sustaining the initiative. Poor IM would contribute to increasing difficulty in discriminating actionable information from mounting clutter, the e-fog of war. INFORMATION MANAGEMENT JOINT DOCTRINE NOTE 4/0 It seems at times that there is an amazing amount of information available but the information may not be where you think it is or is so buried within the software applications that it is difficult to identify for actionable use. (COM LCC) Vrije Universiteit Amsterdam Postgraduate IT-auditopleiding Document Titel Student No Koos Vaes Scriptie No Eind Datum 31 maart 2010 Begeleiding Dr. J. Hulstijn Universitair begeleider Coaching Dhr. E. Krom BC Min.van Defensie Definitief 1.0 Pagina 1 van 65

2 Voorwoord Deze scriptie is geschreven in het kader van de afronding van de postdoctorale opleiding IT-auditing aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Bij het kiezen van een scriptieobject is er keuze uit onderwerpen die vanuit de studie zijn aangereikt en behandeld. In het geval van IT-audit zijn dit vaak onderwerpen die relaties hebben met audittechnieken en normenkaders zoals Cobit en ITIL. Voor een overheidsorganisatie als Defensie worden normenkaders als het VIR en VIRBI gebruikt. Het voordeel van de keuze voor bovenstaande kaders is dat er veel materiaal in de vorm van publicaties, artikelen en scripties beschikbaar is. Het nadeel is dat het door de diversiteit aan publicaties moeilijk wordt om een vernieuwend onderwerp te introduceren. Dr. P.H.A.M. Frijns die als docent verbonden is aan de IT- auditopleiding en tevens werkzaam is bij de hoofddirectie informatievoorziening en organisatie (HDIO) van Defensie stelde voor om de impact van de invoering van NEC (Network Enabled Capabilities) op het informatiemanagement te onderzoeken. Dit leek mij een interessante uitdaging vanwege mijn relatieve onbekendheid met het NEC-principe. Mijn onderzoek richt zich daarom op de rol van het informatiemanagement in de overwegend technische NEC ontwikkelingen. Hierbij ligt de nadruk op de gebruikersaspecten omdat deze bij het invoeren van, nieuwe technologische oplossingen, naar mijn mening, vaak te weinig aandacht krijgen van IT-auditors. Het onderstaande citaat geeft dit treffend weer. Terwijl IT-auditors zich veelal bezig houden met risico's die door menselijk handelen ontstaan, wordt het menselijk handelen zelf zelden uitvoerig onder de loep genomen.[1] Het feit dat het menselijk aspect onderbelicht blijft heeft naar mijn mening te maken met de gecompliceerde toetsbaarheid in tegenstelling tot de technische aspecten. Een voorbeeld ligt in de verantwoording van uitgaven. Kosten en baten van technische implementaties zijn aan de hand van facturen en inventarisatie van materieel, relatief eenvoudig, te verifiëren door middel van de geijkte boekhoudkundige controles. Deze zijn kwantitatief meetbaar. De kosten van trainingen en vergroten van kennis zijn door middel van facturen te verantwoorden. Het aantoonbaar maken van de baten is echter moeilijker. De toetsing hiervan heeft doorgaans een kwalitatief karakter. 1 Het is helaas nog steeds zo dat bij bezuinigingen de kosten aan een kwantitatieve analyse blootgesteld worden. De kostenbudgetten voor baten die niet scherp gekwantificeerd kunnen worden staan hierbij het eerste onder druk. Om hierin wat meer balans te brengen wordt in deze scriptie de aandacht voor de menselijke aspecten van een, aanvankelijk technische, NEC-implementatie onderzocht. Een dankwoord gaat uit naar iedereen die heeft bijgedragen aan de totstandkoming van deze scriptie. Docenten, begeleiders, geïnterviewden en collega s. Speciale dank gaat uit naar mijn partner Elmy en mijn kinderen Wouter en Carlijn voor het geduld en de steun in de achterliggende periode. Koos Vaes Ospel, Maart De toename van kennis is aantoonbaar te maken door middel van nulmeting vooraf en toetsing na trainingen. Dit gebeurt in de praktijk echter te weinig. [27] [37] De reden kan liggen in de extra kosten die hieraan verbonden zijn. Definitief 1.0 Pagina 2 van 65

3 Managementsamenvatting. NEC Het Nederlandse Ministerie van Defensie kiest in haar lange termijnplan voor aansluiting bij, het in de militaire wereld gangbare NEC- (Network Enabled Capability) principe. NEC is gericht op het verbeteren van de samenhang in het optreden van een multinationaal coalitieverband op het gebied van informatievoorziening (IV) en -verwerking. Door snel inzicht te krijgen in de positie van eigen soldaten, geschut, vijandige stellingen, burgerposities en andere slagveldvariabelen kunnen commandanten sneller beslissingen nemen en troepen doelgerichter inzetten. Om deze vorm van IV in te richten is het noodzakelijk te sturen omdat dit een veranderde gebruikershouding ten aanzien het omgaan met informatie vergt. Het informatiemanagement dient de voortgang van deze veranderingen te monitoren en bij te sturen om de aansluiting met de organisatiedoelstellingen te borgen. Onderzoek Dit onderzoek richt zich op de NEC-gebruikersaspecten die extra aandacht van het informatiemanagement (IM) in de vorm van sturing en bijsturing behoeven. Hierbij wordt speciaal ingezoomd op het niveau van informatiebeveiligingsbewustzijn (IBB) bij de NEC-gebruikers. Een voldoende IBB-niveau, en een veranderde houding ten aanzien van het delen van informatie zijn voorwaarden voor het behalen van de NEC-doelstellingen omdat het vrijer delen van informatie centraal staat in NEC-systemen. Het is belangrijk hiervoor effectieve en efficiënte methoden in te zetten. Om de effectiviteit en efficiëntie te borgen dienen de juiste middelen te worden ingezet om kennis te vergroten en de voortgang in kennis te monitoren en bij te sturen. Methode Via een literatuurstudie is kennis van NEC-theorieën, -systemen, -plannen van aanpak en met NEC samenhangende risico s verzamelt. De praktijkcasus in deze scriptie is gebaseerd op een enquête over het IBB-niveau van SharePoint gebruikers. De keuze voor SharePoint is in de praktijkstudie toegelicht. Vervolgens is onderzocht welke methoden effectief zijn gebleken voor het bevorderen van het IBBniveau. Via vier interviews met specialisten en onderzoekers op het gebied van NEC-systemen is een beeld gevormd van de problemen die, ten aanzien van de gebruikersaspecten, een risico kunnen vormen bij de implementatie van NEC-systemen. Resultaten. De kennis van rubricering 2 van de onderzochte groep is ruim onvoldoende. Gebruikers hebben behoefte aan andere vormen van informatie overdracht ten aanzien van IBB. Het risico bestaat dat door toenemende complexiteit de beheerlasten en kosten van NEC-systemen sterk stijgen en de gebruiksvriendelijkheid afneemt. Bij toenemende complexiteit bestaat het risico dat de ontwikkeling van NEC-systemen onder maatschappelijke en politieke druk wordt gestaakt. Nationale en internationale samenwerking blijkt moeilijker dan voorzien. Extra aandacht is vereist op sociale en culturele gebieden. De ontwikkeling en invoering van NEC-systemen wordt onvoldoende gecoördineerd en getoetst. Belangrijkste aanbevelingen. 1. Het is aan te bevelen om de trainingen ten aanzien van IBB en kennis van rubriceringen en merkingen frequenter en doelmatiger in te richten. Maak hierbij gebruik van recente onderzoeken en middelen op het gebied van overbrengen van IBB kennis. 2. Het is aan te bevelen om evaluaties van vorige trainingen en de-briefings mee te nemen in toekomstig te verzorgen trainingen. 3. Het is aan te bevelen de NEC projecten regelmatig bij te sturen op de aspecten effectiviteit en voortgang om aansluiting met de beoogde doelstellingen te behouden. 2 Rubricering is het aangeven van het vertrouwelijkheidsniveau van informatie. Zie bijlage 8. Definitief 1.0 Pagina 3 van 65

4 Inhoudsopgave. Voorwoord 2 Managementsamenvattting 3 Inhoudsopgave 4 1 Inleiding Onderzoeksvraag Werkwijze 6 2. Onderzoek van de NEC-gebruikersaspecten Inleiding Definitie van begrippen NEC Informatiemanagement IM modellen Gebruikersaspecten Literatuurstudie Inleiding NEC-aandachtspunten Koppeling van aandachtspunten aan de deelvragen Inleiding Informatie-overload Veranderde omgang met informatie Het delen van informatie Rubriceringen Voorlopige conclusie over de deelvraagaspecten 27 3 Praktijkonderzoek Inleiding IBB enquête Informatiemanagement Interviews Interview resultaten 33 4 Conclusie en aanbevelingen Inleiding Eindconclusie deelvraagaspecten Eindconclusie informatie-overload Eindconclusie veranderde omgang met informatie Eindconclusie rubriceringen Eindconclusie delen van informatie Beantwoording van de hoofdvraag Risico s Aanbevelingen 40 Slotwoord 41 Geraadpleegde literatuur 42 Bijlage 1 Uitleg militaire niveaus 45 Bijlage 2 Validatie en toelichting van aandachtspunten uit studie Bijlage 3 Verslag uit Afghanistan 48 Bijlage 4 Interviewverslag Drs. Gijs van den Heuvel 51 Bijlage 5 Interviewverslag Prof. Dr. Tim Grant 53 Bijlage 6 Interviewverslag KLTZ Fred van Ettinger 55 Bijlage 7 Interviewverslag Dr. Josine van der Ven 59 Bijlage 8 Uitleg rubriceringen en merkingen 61 Definitief 1.0 Pagina 4 van 65

5 1. Inleiding. Als je niet kunt inpluggen doe je niet meer mee. 3 [2] Het Nederlandse Ministerie van Defensie kiest in haar lange termijnplan voor aansluiting bij het in de militaire wereld gangbare NEC (Network Enabled Capability) -principe. [3] Het NEC-principe wordt hieronder nader omschreven. Voor een gedetailleerde omschrijving van de begrippen verwijs ik naar hoofdstuk 2.2 waarin meer in detail wordt ingegaan op de gehanteerde definities. NEC is gericht op het verbeteren van de samenhang in het optreden van een multinationaal coalitieverband op het gebied van informatievoorziening (IV) en -verwerking. Door snel inzicht te krijgen in de positie van eigen soldaten, geschut, vijandige stellingen, burgerposities en andere slagveldvariabelen kunnen commandanten sneller beslissingen nemen en troepen doelgerichter inzetten. Hierdoor wordt een mogelijk beslissend voordeel bereikt ten opzichte van de tegenstanders. Een belangrijk bijkomend voordeel is dat door middel van NEC het risico van vuren op eigen troepen en/of burgers wordt beperkt. Bij NEC wordt militair vermogen beschouwd als een geïntegreerd dynamisch netwerk bestaande uit besluitvormers, sensoren en wapensystemen. De totstandkoming van NEC is een logische, onafwendbare en noodzakelijke ontwikkeling voor een moderne krijgsmacht. Defensie wil hierop aansluiten om hoogwaardige militaire bijdrage aan (internationale) operaties te kunnen blijven leveren. Om deze vorm van IV in te richten is het noodzakelijk te sturen. Dit gebeurt op strategisch niveau in de vorm van lange termijn planning en structurering. De tactische inrichting wordt gevormd door architecturen en uitvoeringvoorschriften. De daadwerkelijke uitvoering van geplande activiteiten vindt plaats op operationeel niveau. De voorgaande begrippen worden in de literatuur samengevat onder de term informatiemanagement (IM). De inrichting van IM is met betrekking tot een vergaande verandering in de informatievoorziening door invoering van NEC essentieel. Dit onderzoek richt zich op de NEC-gebruikersaspecten die extra aandacht van het informatiemanagement (IM) in de vorm van sturing en bijsturing behoeven. Hierbij wordt speciaal ingezoomd op het niveau van informatiebeveiligingsbewustzijn (IBB) bij de NEC-gebruikers. Een voldoende IBB-niveau, en een veranderde houding ten aanzien van het delen van informatie zijn voorwaarden voor het behalen van de NEC-doelstellingen omdat het vrijer delen van informatie centraal staat in NEC-systemen. De geplande aanpak beoogt door literatuurstudie een inzicht te geven in de gebruikersaspecten die met betrekking tot de NEC-implementatie in het IM belegd zouden moeten zijn. Door middel van een praktijkonderzoek wordt daarna geverifieerd of de gebruikersaspecten inderdaad voldoende aandacht hebben en door middel van de Plan, Do, Check, Act-cyclus worden bijgestuurd. Deze cyclus wordt in paragraaf toegelicht. Na confrontatie van de resultaten van de literatuurstudie en praktijkonderzoek worden voor eventuele tekortkomingen aanbevelingen geformuleerd. Citaten zijn vrij vertaald vanuit het Engels en tussen aanhalingstekens geplaatst. Literatuurverwijzingen staan tussen haakjes aan het einde van de zin. [x] De details van de opdracht leest u in paragraaf 1.2 werkwijze. 3 Citaat Cees van der Knaap, Staatssecretaris van Defensie, 16 oktober 2003 Definitief 1.0 Pagina 5 van 65

6 1.1 Onderzoeksvraag. Het onderzoek geeft antwoord op de hieronder geformuleerde hoofdvraag. De achtergrond van deze vraag is toegelicht in het voorwoord en de inleiding. Hoofdvraag. Stuurt het IM de gebruikersaspecten bij de implementatie van NEC-systemen voldoende bij. NEC is een integratie van informatiesystemen van verschillende NATO-partners die onderling worden gekoppeld. Het is de bedoeling dat zoveel mogelijk informatie gedeeld wordt om een betrouwbaar, juist en tijdig beeld van de omgeving op te bouwen. Het vooronderzoek toonde aan dat dit voor de gebruikers vooral consequenties heeft op het gebied van informatie-overload, anders omgaan met informatie, kennis van rubriceringen en veranderde houding ten opzichte van het delen van informatie. De onderzoeksvraag is daarom gesplitst in de volgende deelvragen. Deelvragen. Welke gebruikersrisico s zijn er in een NEC-omgeving ten aanzien van: Informatie-overload Veranderde omgang met informatie Rubriceringen Delen van informatie 1.2 Werkwijze. Bij de beantwoording van de onderzoeksvragen zijn de volgende stappen doorlopen. 1. Begripsbepaling NEC, gebruikersaspecten en informatiemanagement. 2. Literatuurstudie gericht op knelpunten met betrekking tot gebruikersaspecten van NEC. 3. Het valideren van de geconstateerde knelpunten door toetsing aan de NEC-studie [4] 4. Het koppelen van de knelpunten aan de deelvragen. 5. Het uitvoeren van een enquête naar de kennis van rubriceringen en merkingen. 6. Het interviewen van medewerkers van organisaties TNO, NLDA, onderzoekers en C2coE Analyse van de resultaten van de literatuurstudie en het praktijkonderzoek. 8. Conclusies en het opstellen van aanbevelingen. 4 Command and Control centre of Excellence Definitief 1.0 Pagina 6 van 65

7 2 Onderzoek van de NEC-gebruikersaspecten. 2.1 inleiding. In dit hoofdstuk zijn de gehanteerde begrippen NEC, informatiemanagement en gebruikersaspecten gedefinieerd. Daarna is onderzocht welke knelpunten de literatuur aandraagt ten aanzien van de NECgebruikersaspecten. In de literatuurstudie is vanuit bredere toekomstperspectieven 5 ten aanzien van maatschappelijke en technische IV-toepassingen ingezoomd op literatuur over NEC. Dit levert een aantal aandachtspunten op. Deze aandachtspunten zijn vervolgens gekoppeld aan de onderzoeksvragen. Daarna zijn de bevindingen uit de literatuurstudie gevalideerd aan de hand van de Nederlandse NEC-studie [4] Deze studie is door de Beveiligings Autoriteit van Defensie (BA) uitgevoerd. Tot slot zijn per deelvraag tussenconclusies geformuleerd. 2.2 Definitie van begrippen. Deze paragraaf geeft inzicht in de definities van de begrippen die in het verloop van deze studie worden behandeld. Omdat de meeste definities een Amerikaanse en of militaire oorsprong hebben zijn deze in het Engels gesteld. Waar van toepassing worden deze gevolgd door een Nederlandse vertaling NEC. Het NEC-principe is afkomstig uit de Verenigde Staten (VS) waar de gedachte van het vormen van een robuust netwerk van met elkaar verbonden beslissers, sensoren en wapensystemen is ontstaan onder de naam Network Centric Warfare (NCW). De Amerikaanse definitie van NCW luidt: An information superiority enabled concept of operations that generates increased combat power by networking sensors, decision makers and shooters to achieve shared awareness, increased speed of command, higher tempo of operations, greater lethality, increased survivability and a degree of self synchronization. In essence, NCW translates information superiority into combat power by effectively linking knowledgeable entities in the battle space. [14] Uit deze definitie blijkt dat NCW als een concept van opereren gezien wordt, waarin militair vermogen wordt beschouwd als voortkomend uit een geïntegreerd interactief netwerk bestaande uit besluitvormers, sensoren en wapensystemen. Het NCW-concept gaat ervan uit dat het, via een netwerk, delen van informatie kan leiden tot een betere inzet van militaire eenheden, waardoor de operationele effectiviteit van het geheel kan worden versterkt. Uitgangspunt daarbij is right information, right people, right place, right time. [11] Krijgsman omschrijft dit als volgt: Met de term Network Centric Warfare (NCW) of Network Centric Operations (NCO) wordt verwezen naar een in de VS ontstane visie op de wijze waarop het militaire instrument in de toekomst kan worden ingezet. NCW kan worden beschouwd als een nieuwe manier van denken over militair optreden. Er bestaat geen eenduidige, internationaal afgestemde, definitie van het begrip NCW. [11] In de NATO 6 landen wordt de term Network Enabled Capability gebruikt. Zoals blijkt uit het onderstaande citaat. 5 De keuze voor het beschrijven van het toekomstige en maatschappelijk perspectief komt voort uit de gedachte dat NECsystemen kunnen uitgroeien tot ketensystemen met een maatschappelijke impact. Vanuit dit standpunt is de maatschappij een belanghebbende. 6 North Atlantic Treaty Organisation Definitief 1.0 Pagina 7 van 65

8 De NATO C3 Board (NC3B 7 ) heeft in het overleg van november 2002 besloten om een NATO concept op basis van het Amerikaanse NCW en het Britse NEC-initiatief te ontwikkelen. Dit wordt NATO Network Enabled Capability (NNEC) genoemd. [12] De NNEC-definitie luidt: NATO Network Enabled Capability is the Alliance cognitive and technical ability to federate the various components of the operational environment from the strategic level down to the tactical level through a networking and information infrastructure. The NNEC definition provides some insights about NNEC. First of all that it is not a concept but a capability, secondly that technical and cognitive (i.e. social and knowledge) networks are equally important and last but not least, that the capability entails the federation of all networks from the strategic (NATO HQ) to the tactical level (in the field). [12] Deze definitie is als volgt omschreven voor gebruik binnen de NL Defensie. In het NEC concept wordt militair vermogen beschouwd als een geïntegreerd - maar flexibel samengesteld, geheel, dat wordt ondersteund door één Netwerk- en Informatie-Infrastructuur (NII). Capaciteiten binnen een dergelijk netwerk worden aangeduid als Network Enabled Capabilities (NEC). De realisatie van NEC en de daarvoor benodigde infrastructuur is een hoofdaandachtspunt bij toonaangevende bondgenoten, maar is ook nodig bij de intensievere samenwerking met civiele organisaties. Ook de NATO beschouwt NEC als de kern voor de transformatie van strijdkrachten. [4] In dit onderzoek zal voor de eenduidigheid de term NEC gebruikt worden, ook als deze betrekking heeft op NATO NEC (NNEC ) systemen. Uitdagingen liggen in het tot stand brengen van: een integer, veilig en betrouwbaar netwerk, het voorkomen van informatie-overload, veranderde vormen met het omgaan met, en het delen van, informatie. Tot slot vinden wijzigingen in informatiestromen plaats door veranderingen in organisatie en hiërarchie. Het NNEC-handboek stelt dat de mens de beperkende factor is in een omgeving waar zoveel informatie wordt gegenereerd. Informatie en kennismanagement dienen informatie-overload te voorkomen en de betrouwbaarheid van situational awareness te borgen. [5] De bovenstaande beschrijvingen vormen slechts een kleine deelverzameling van de in de literatuur aangetroffen definities. Een gedetailleerde Google zoekopdracht geeft meer dan 50 verschillende definities. [5] Het is interessant dat NEC ontwikkeld wordt om een gezamenlijke en eenduidige informatie-uitwisseling tot stand te brengen. Het handhaven van meerdere definities draagt hier niet aan bij. Dit kan ook de reden zijn waardoor de lezer geen duidelijk beeld kan opbouwen van wat NEC nu precies inhoudt. Er bestaan namelijk geen eenduidig afgebakende beelden en definities. Dit kan op zichzelf al een risico vormen voor de realisatie van NEC-doelstellingen. Bij onvoldoende afbakening en bijsturing bestaat het gevaar dat de doelstellingen niet worden bereikt. De onderstaande beschrijving van informatiemanagement licht dit toe Informatiemanagement. IM kent vele definities, afhankelijk van het perspectief. Dit perspectief kan vanuit strategisch, tactisch of operationeel niveau gekozen worden. Andere invalshoeken zijn het business-, IV- of ICT-perspectief. Omdat deze scriptie hoofdzakelijk militaire informatieverwerkingssystemen betreft volgen hieronder 7 C3 staat voor Command, Control, Communication. Definitief 1.0 Pagina 8 van 65

9 enkele definities uit het militaire domein. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat de lezer inzicht heeft in het begrip informatie. Dit begrip wordt hier niet nader toegelicht. Informatiemanagement staat voor het beheer(sen), het verzamelen, de opslag, het verwerken en het verspreiden van informatie en wordt veelal gekarakteriseerd door de zin: 'Getting the right information to the right person at the right place at the right time. Het delen van informatie vormt hierin een belangrijke component. [4] Het NATO NEC (NNEC) handboek geeft de volgende omschrijving. Information Management (IM) is the discipline that directs and supports the handling of information throughout its life-cycle, ensuring it becomes the right information in the right form and of adequate quality to satisfy the demands of an organisation. [5] Wat opvalt in deze definitie is het benoemen van de informatielifecycle in combinatie met de kwaliteit van de informatie. (the right information in the right form and of adequate quality) Hieruit volgt dat de kwaliteit en de waarde van informatie variëren in de tijd. In paragraaf is dit nader toegelicht. IM kan invloed uitoefenen op het tijdsaspect door middel van structurering van informatie. Wat verder opvalt in de laatste definitie is het voldoen aan de informatievraag vanuit de organisatie. Dit is een essentiële toevoeging die in de meeste andere definities niet expliciet is benoemd. Ook dit aspect is te sturen door middel van structurering en inrichting van de organisatie. Een meer algemeen benoemd IM-aspect is het riscicomanagement. Dit aspect is niet expliciet benoemd in de bovenstaande definities. Dit aspect komt samen met de aspecten, voldoen aan de vraag van de organisatie en structurering terug aan het einde van de volgende paragraaf in tabel 2. IM heeft volgens bovenstaande definities dus een rol bij het definiëren, gebruiken, waarderen en distribueren van informatie. Ook het sturen van IV-processen gedurende de lifecycle om te voldoen aan de informatie eisen van de organisatie, behoort tot het IM-takenpakket IM modellen. Voor het inrichten van IM zijn diverse modellen ontwikkeld. Een in Nederland gangbaar model is het negenvlaksmodel van Prof. Maes. [6] Dit model beschrijft de organisatie, de IV en de ICT op strategisch, tactisch en operationeel niveau. Als dit wordt uitgezet in een matrix levert dit negen vlakken op die de onderlinge koppelingen en samenhang van organisatie, IV en ICT beschrijven. Het model van Maes is een uitbreiding van het internationaal gangbare model van Venkatraman. [7] Het model van Venkatraman geeft inzicht op informatiemanagement op een abstract niveau, en vertaalt dit naar ICT. Prof. Oosterhaven heeft het model van Venkatraman verder uitgewerkt zodat dit toegepast kan worden voor praktische implementatie en vooral bijsturing van het IM. Dat bijsturing essentieel is om de organisatiedoelstellingen te verwezenlijken wordt hieronder toegelicht. [8] De bedrijfskundige literatuur hanteert onder andere de Plan, Do, Check, Act (PDCA) cyclus van Shewart (1939) en Deming (1951) voor het bijsturen van processen. [9] Een volledig ingerichte cyclus begint met een planning. In de planning staat beschreven wat er gedaan moet worden, in welk tijdsbestek, om de organisatiedoelstellingen te verwezenlijken. Het uitvoeren van de geplande activiteiten is beschreven in de Do-fase. In de ideale situatie wordt het proces door IM gemonitord, dit is de Check-fase. Als uit de check blijkt dat de uitvoering niet volgens planning verloopt wordt er bijgestuurd door IM. Dit bijsturen is de Act-fase. Aan de hand van de bijsturingvariabelen wordt de planning aangepast waardoor de PDCA cyclus rond is. Volgens Prof. Paans (VU) ontbreekt het in de PDCA-cyclus vaak aan monitoring. Paans stelt dat in de praktijk check faalt, dat check en act niet zijn gekoppeld waardoor act faalt. Zie figuur 0. Hierdoor ontstaat er een afwijking tussen de planning en de uitvoering. Omdat afwijkingen niet geconstateerd en bijgestuurd worden wijkt het te besturen object steeds verder af van de beoogde doelstellingen. [58] Dit aspect komt nader aan de orde in het praktijkonderzoek. Definitief 1.0 Pagina 9 van 65

10 2.2.4 Gebruikersaspecten. Looijen geeft de volgende definitie voor gebruikers. Gebruikers zijn mensen die voor hun werkzaamheden van de functionaliteiten van het informatiesysteem gebruik maken. Zij zijn de belanghebbenden en zullen vanwege hun afhankelijkheid met betrekking tot de geautomatiseerde gegevensverwerking en informatievoorziening een groot aantal eisen en randvoorwaarden stellen. [ 23] Voor de eenduidigheid wil ik hierbij toelichten dat in NEC geen sprake is van een of het informatiesysteem maar een verzameling van onderling gekoppelde informatiesystemen waardoor extra capabilities (mogelijkheden) ontstaan. De definitie blijft echter onverminderd van kracht op NEC-gebruikers. Zij zijn belanghebbenden en stellen eisen en randvoorwaarde met betrekking tot informatieoverload, vertrouwen in NEC, acceptatie van de systemen, delen van informatie, kennis van informatiebeveiliging en vooral rubriceringen en merkingen. Het woord aspecten heeft betrekking op gebruikers. Aspect wordt omschreven als zijde, kant van waaruit iets beschouwd wordt, deel, dimensie, facet, opzicht. In het kader van dit onderzoek kan aspect het beste uitgelegd worden als de kant van waaruit iets beschouwd wordt. NEC wordt beschouwd vanuit de kant van de gebruiker. De NATO noemt de volgende aspecten die betrekking hebben op NEC. Zie tabel 1. De NEC aspecten worden verdeeld in drie netwerkdomeinen. Het NNEC-handboek geeft door middel van figuur 1 aan tot welk domein de aspecten behoren. In deze figuur hebben de social en knowlegde Definitief 1.0 Pagina 10 van 65

11 domains vooral betrekking op mensen (gebruikers). Social en knowlegde domains worden hierna vrij vertaald als sociaal en kennis domeinen. NNECC onderscheidt drie netwerkdomeinen: Het technische domein. Een robuuste technische infrastructuur is een voorwaarde voor NEC. Het sociale domein. Dit is het geheel van formele en informele interacties tussen mensen met de zelfde doelstellingen en/of belangen met als doel elkaar te helpen of te ondersteunen. Het kennisdomein. Het kennisdomein komt voort uit perceptie, bewustzijn, begrip, expertise en waarden. Het kennisdomein vindt zijn neerslag in kennisnetwerken zoals Wikipedia. [5] De aspecten die direct betrekking hebben op mensen, lees gebruikers, bevinden zich dus in de sociale en cognitieve domeinen. De niet-menselijke aspecten, materiaal en faciliteiten, bevinden zich in het technische domein. De definitie van Looijen houdt echter in dat de gebruikers, niet alleen ten aanzien van de aspecten in de sociale en kennisdomeinen maar ook ten aanzien van de aspecten in het technische domein, eisen en randvoorwaarden kunnen stellen. Een voorbeeld hiervan is de gebruiksvriendelijkheid van technische apparatuur of interfaces. Indien deze niet voldoen aan eisen ten aanzien van bedieningsgemak zal de gebruiker de systemen niet ten volle benutten. Interoperabiliteit (zie figuur 1) vormt de lijm tussen de verschillende domeinen en is een sleutelelement om tot NEC te komen. Interoperabiliteit wordt vaak beschouwd als een technisch aspect in de zin van technische mogelijkheden tot communicatie. Hoewel de technische interoperabiliteit de nodige uitdagingen inhoudt, is interoperabiliteit in de sociaal- culturele domeinen vaak moeilijker te realiseren. De hier beschreven NEC-gebruikersaspecten worden aan het einde van de volgende paragraaf in verband gebracht met de deelvragen en IM aspecten. Deze paragraaf gaf een beschrijving van de begrippen NEC, informatiemanagement en gebruikersaspecten. Door middel van een beschrijving van de NEC-aspecten in tabel 1 en de beschrijving van de informatiedomeinen in figuur 1 is een overzicht gegeven van de gebruikersaspecten in relatie tot de netwerkdomeinen. Om de netwerkdomeinen en de daarbij behorende aspecten tot een goed functionerend informatiesysteem te kneden stellen Alberts en Hayes een aantal voorwaarden. [16] Deze voorwaarden, samen met knelpunten die andere auteurs ten aanzien van de NECgebruikersaspecten constateren, zijn door middel van een literatuurstudie nader onderzocht. Definitief 1.0 Pagina 11 van 65

12 2.3 Literatuurstudie Inleiding. Deze paragraaf beschrijft welke aandachtspunten de literatuur aandraagt ten aanzien van de NECgebruikersaspecten. Er is vanuit bredere toekomstperspectieven ten aanzien van maatschappelijke en technische IV-toepassingen ingezoomd op literatuur over NEC. Dit is gedaan omdat NEC in de toekomst maatschappelijke consequenties kan hebben. Het literatuuronderzoek resulteert in 15 aandachtspunten. Deze aandachtspunten zijn vervolgens gekoppeld aan de onderzoeksvragen. Hierna zijn per deelvraag conclusies geformuleerd. De aandachtspunten die voortkomen uit de literatuurstudie zijn aan het einde van dit hoofdstuk gevalideerd aan de hand van de Nederlandse NEC-studie [4] Als laatste is in deze paragraaf een tabel weergegeven waaruit de relatie tussen de aandachtspunten, de deelvraagaspecten, de NEC-aspecten uit tabel 1 en de relevante IM aspecten blijkt Aandachtspunten. Het aantal publicaties, boeken en documenten ten aanzien van NEC is aanzienlijk. Omdat het principe in de VS is ontstaan, is voor het bestuderen van de achtergrond gebruik gemaakt van de Information age series. Dit is een verzameling boeken met betrekking tot NEC die publiekelijk toegankelijk zijn. [59] Hieronder volgt een beschrijving van de belangrijkste bestudeerde documentatie. [5] [13] Voor een volledig overzicht van de bestudeerde documenten wordt verwezen naar de literatuurlijst. Het boek The next 50 years, uit 2002, beschrijft algemene adviezen en tendensen ten aanzien van toekomstige gekoppelde informatiesystemen. [17] Systemen dit leiden tot NEC zijn te beschouwen als gekoppelde informatiesystemen. Hoewel The next 50 years geen wetenschappelijk werk is biedt het commentaar van internationale wetenschappers een nuttige context waarin de toekomstige informatiesystemen worden beschouwd. De volgende, uit dit boek afkomstige aandachtsgebieden zijn relevant voor dit onderzoek. De aandachtspunten zijn doorlopend genummerd zodat terugverwijzing mogelijk is. 1. Informatiesystemen ontwikkelen zich steeds meer naar complexe adaptieve systemen. (CAS) [17] (NL versie Steven Strogatz, blz. 15.) Deze systemen worden in paragraaf nader omschreven. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar het gedrag van deze systemen en de invloed hiervan op het collectieve gedrag. 2. Gevaar van singulariteit. Singulariteit betekent in deze context dat software niet meer beheersbaar is omdat deze zich geheel autonoom en onvoorspelbaar gaat gedragen.[17] (NL versie Jaron Lanier, blz. 198) 3. Het gevaar voor overschatting van de mogelijkheden en onderschatting van de kosten. Hoewel kosten geen directe betrekking hebben op de gebruikersaspecten zijn deze uit oogpunt van de recente Defensiebezuinigingen, zoals aangekondigd in de Defensiebegroting 2010, toch relevant. [20] Adviezen ten aanzien van de gebruikeraspecten op het gebied van NEC-informatiesystemen zijn beschreven in het boek Power to the Edge. [16] Dit boek wordt gebruikt als studieobject aan de Nederlandse Defensie Academie. (NLDA) Power to the Edge beoogt beslissingen vanuit gecentraliseerde Command and Controlsystemen te delegeren (decentralisatie) naar uitvoerende gebruikers die via informatiesystemen op de hoogte gehouden worden van het doel en de achtergrond van de opdracht (Commanders Intent). De auteurs stellen dat het voordeel ten opzichte van de tegenstander behaald moet worden door middel van inrichting en structurering van de IV en training van de gebruikers. De techniek op zich is immers gemakkelijk te kopiëren door de tegenstander. De auteurs geven het voorbeeld van de blitzkrieg. De Duitse opmars in WO II was niet het resultaat van het superieure materieel, zoals vaak wordt gedacht. Het materieel was in veel gevallen minder Definitief 1.0 Pagina 12 van 65

13 geavanceerd dan geallieerde middelen. De snelheid van opmars was het resultaat van gedelegeerde verantwoordelijkheid en beslissingsbevoegdheid aan operationele commandanten. Hierdoor werd geen tijd verspild aan de commandovoering over de, in die tijd, trage communicatielijnen. Dit concept was succesvol dankzij de intense training op gebied van besluitvorming, communicatie en vooral onderling vertrouwen. De auteurs vatten het Power to the Edge principe als volgt samen. Power to the edge is het juiste antwoord op toenemende onzekerheid, instabiliteit en complexiteit van militaire operaties. Dit probleem beperkt zich niet tot het militaire domein maar hangt integraal samen met de overgang van het industriële naar het informatie tijdperk. [16] Om de overstap naar een Power to the Edge organisatie te kunnen maken moet volgens Alberts en Hayes aan de volgende aandachtspunten zijn voldaan. ( niet uitputtend) 4. De organisatie dient zodanig ingericht te zijn dat deze een aantal gedefinieerde taakgebieden kan volbrengen Dit houdt in dat de organisatie flexibel kan omgaan met veranderende regelgeving, processen en procedures. 5. Gebruikers dienen voldoende gemotiveerd, getraind en opgeleid te zijn. 6. Er dienen geschikte tools en voorzieningen te zijn voor het verzamelen en delen van informatie zodat interacties tussen individuen en organisaties optimaal kunnen plaatsvinden. 7. Interculturele samenwerking is moeilijk. Dit is gebleken uit humanitaire hulpacties en vredesoperaties waarbij militaire en hulporganisaties hebben samengewerkt. Dit vereist extra aandacht. 8. Het nastreven van optimaliteit, ten aanzien van een specifieke situatie, gaat ten koste van flexibiliteit en aanpassingsvermogen indien de situatie verandert. Optimalisering werkt als de tegenstander zich gedraagt zoals verwacht. Indien de tegenstander anders reageert, werkt het netwerk niet optimaal of zelfs totaal niet. De keuze voor optimalisatie werkt niet in het informatietijdperk. Het informatietijdperk gaat immers gepaard met toenemende complexiteit, dynamiek en onzekerheid. 9. Voorafgaand aan de uitvoering moeten aard en noodzaak van de taak gecommuniceerd worden. De doelstellingen van de commandant moeten bij iedereen die aan de taak deelneemt bekend zijn en blijven. Dit noemt men het behoud van commanders intent. Het behoud van commanders intent wordt bemoeilijkt door de hoeveelheid verschillende partijen die de taak gezamenlijk uitvoeren. Denk hierbij aan joint forces, coalitiepartners, overheden en nationale en internationale organisaties. In de literatuur wordt ook gesproken van het Power from the Edge principe. Dit lijkt het tegengestelde van het Power to the Edge principe. Dit werkt soms verwarrend. Power to the edge gaat over het decentraliseren van commando vanuit strategisch en operationeel naar het tactisch niveau 8. Hierbij nemen de scope en de span of control af. Power from the Edge gaat over centraliseren van informatie. Hier neemt de scope toe omdat de combinatie van gegevens uit het tactische niveau een overzicht van de situatie (situational awareness) oplevert die op operationeel en strategisch niveau wordt beoordeeld. In de figuren 2 en 3 wordt dit toegelicht. 8 In het militaire domain zijn de tactische en operationele niveaus omgedraaid ten opzicht van de bedrijfkundige niveaus. De bedrijfskundige volgorde is strategisch, tactisch, operationeel. De militaire volgorde is strategisch, operationeel, tactisch. (Zie bijlage 1) Definitief 1.0 Pagina 13 van 65

14 Figuur 2 Bron: [54] Punt 9 op de vorige pagina toont het belang van een correct gedeeld beeld van de commanders intent. Hoe lager in de strategisch- operationeel- tactische- hiërarchie, hoe nauwkeuriger en sneller dit beeld gegenereerd moet worden om het beoogde effect te bereiken. De impact van de informatie (beïnvloedbare omgeving) neemt daarbij af. Hieronder is dit toegelicht. Een diplomatiek probleem op strategisch niveau, bijvoorbeeld een vredesonderhandeling, heeft doorgaans een grote impact. Bij het juiste optreden, op basis van de juiste informatie, kan dit leiden tot beëindiging/voorkoming van een conflict/oorlog. De benodigde informatie vergt een breed oriëntatievlak, is afkomstig uit meerdere bronnen en dient zorgvuldig te worden beoordeeld. Het tijdsaspect is hierbij minder van belang. Het andere uiterste vormt de informatie die een militair op het slagveld verwerkt. De informatie over de positie van vijandige en eigen troepen is in hoge mate tijdsafhankelijk. Een seconde kan hier het verschil uitmaken tussen leven of dood. De impact van deze informatie blijft doorgaans beperkt tot het operatiegebied. Zie figuur 3. De spin in het informatieweb is de commandant op operationeel niveau, hier komen top-down en bottum-up informatiestromen samen. Dit is het gebied waar informatie-overload en micromanagement 9 het meest waarschijnlijk optreden. Ook tijd en impact effecten komen hier samen waardoor er soms beslissingen met een grote impact in een kort tijdsbestek genomen dienen te worden. Figuur 3 geeft dit grafisch weer. De strategen bevinden zich hierin in het kwadrant linksonder terwijl de militair die informatie doorgeeft over de positie van eigen en vijandige troepen zicht in het kwadrant rechtsboven bevindt. 9 Micromanagement houdt in dat een hogere commandant door de mogelijkheden die het netwerk biedt kan meekijken met een uitvoerende commandant en beslissingen neemt die de uitvoerende commandant dient te nemen. Dit gaat in tegen het Power to the Edge principe. Definitief 1.0 Pagina 14 van 65

15 Het bewaren van de samenhang en intentie van de informatie kan een van de struikelblokken zijn van samenwerking in NATO-verband. De mix van culturen en talen binnen deelnemende NATO-landen kan de oorzaak zijn van verstrooiing van commanders intent. Ook het omgaan met en het delen van informatie is een punt dat nog nader onderzoek vereist. Deze aspecten worden verderop in dit hoofdstuk behandeld. Czerwinski [21] en Moffat [18] beschrijven de NEC-problematiek in relatie tot de complexiteitstheorie. De essentie van deze theorieën is hieronder kort samengevat. Het gedrag van complexe systemen, kan niet (ook niet bij benadering) voorspeld worden zonder inachtneming van alle omgevingsfactoren. Moffat waarschuwt dat complexe systemen niet betrouwbaar voorspeld kunnen worden op basis van de controletheorie. Dit kan alleen door middel van de complexiteits- en chaostheorieën. Deze theorieën zijn echter (nog) niet toereikend omdat het ondoenlijk is om alle relevante factoren in kaart te brengen. Zeker als mensen een belangrijke rol spelen in de omgevingsfactoren. Is menselijk gedrag te integreren in complexiteitsberekeningen? Wijkt menselijk gedrag in gevechtssituaties af van laboratoriumomstandigheden? Deze vragen prikkelen de IT-auditor. Hoe kan in de toekomst enige mate van zekerheid verschaft worden als de huidige controle-theorieën, waarop de ook accountantscontroleleer is gebaseerd, onvoldoende zekerheid bieden? Zoltán Jobbágy betwijfelt of het NEC-principe daadwerkelijk bijdraagt aan verbeterde situational awareness. Zijn visie biedt tegenwicht aan de technologische voorspelbaarheid van oorlogssituaties en legt de nadruk op de onvoorspelbaarheid van, vooral, de menselijke factoren. Definitief 1.0 Pagina 15 van 65

16 Oorlog en oorlogstheorieën kunnen niet alleen door middel van causaliteit, deductie, categorisering en analyse ontleed, beschreven en begrepen worden. In het dynamisch veranderende karakter van oorlog spelen perceptie, impulsen, sensaties en emoties een belangrijk rol. Deze aspecten zijn echter in geringe mate te integreren in NEC systemen. [24] Ook al zou NEC technologisch haalbaar zijn, kunnen de geplande NEC-systemen dan worden gerealiseerd, rekening houdend met de menselijke factoren? En zo ja, neemt dan de complexiteit ten aanzien van de beoogde situational awareness dan af, of juist toe? Deze problematiek wordt samengevat in aandachtpunt De controletheorie vormde de controle wetenschap van het industriële tijdperk. Het informatie tijdperk wordt beheerst door de chaos en complexiteitstheorieën. Deze theorieën zijn nog in ontwikkeling. Wat houdt dit in voor de auditability van deze systemen? In een van zijn publicaties stelt Prof. Grant van het NLDA vragen over complexiteit in samenhang met menselijke- en systeemfouten. Het is volgens Grant wenselijk dat bij het ontwerp van mens-mens, mens-systeem en systeem-systeem relaties de menselijke feilbaarheid wordt ingecalculeerd. [25] Het NNEC-handboek [5] sluit hierbij aan en richt de aandacht vooral op de menselijke inbreng. Het NNEC- handboek geeft aanbevelingen om de bovenstaande risico s te mitigeren. De belangrijkste aanbevelingen met betrekking tot dit onderzoek zijn hieronder geselecteerd. (niet uitputtend) 11. De NATO-informatiebeveiligingsregelgeving belemmert het delen van informatie. Het NATO-risicomanagement dient aangepast te worden aan de NEC-systemen. Dit houdt in dat er een balans gevonden dient te worden tussen informatiebeveiliging en functionaliteit. Training van gebruikers en informatiebeveiligingsspecialisten is hiervoor noodzakelijk. 12. Het Need to Know principe, verandert in Will to Share. Wederzijds vertrouwen vormt de basis voor het delen van informatie. Vertrouwen bevordert de onderlinge samenwerking en dient te worden uitgedragen door de leiding. 13. Voorkom overclassificatie door aanpassing van het risicomanagement. Er zijn vier redenen voor overclassificatie: a. Cultuur. Gebruikers hebben geleerd dat afscherming beter is dan het delen van informatie. b. Kennis. Gebruikers weten te weinig van classificering en rubricering en kiezen daarom voor de veiligste oplossing. Dit houdt in dat informatie bij twijfel niet wordt gedeeld. c. Waarde. Gebruikers kunnen de waarde van informatie vaak niet beoordelen. d. Proces. Classificatielabels worden eerder beoordeeld op het voortbrengend proces dan op inhoud. Bijvoorbeeld het automatisch toewijzen van classificaties door een mail server. 14. Informatiemanagement zorgt voor de juiste tools en voorzieningen. Het belangrijkste doel van IM is het maximaliseren en effectueren van het delen van informatie. Goed ingericht en uitgevoerd IM stuwt het knowledgenetwork naar een hoger niveau en versnelt de beslissingscyclus. Hierdoor draagt het IM bij aan de effectiviteit van missies. 15. Train gezamenlijk om tekortkomingen in de samenwerking tijdig te identificeren. Pas lessons learned uit eerdere operaties en uitzendingen toe. De hoofdkwartieren maken nog onvoldoende gebruik van verslagen, observaties en lessons learned van eerdere NATO Responce Forces ( NRF) uitzendingen. IM kan hierin faciliteren en regulerend optreden. Definitief 1.0 Pagina 16 van 65

17 Zoals in de inleiding is aangegeven is de hoeveelheid NEC-literatuur en informatie uitgebreid. De hoeveelheid geraadpleegde literatuur is veel groter dan hierboven is aangehaald. Daarom is een selectie gemaakt van de meest relevante documenten. Dit leidde tot bovenstaande opsomming van aandachtspunten met betrekking tot de belangrijkste gebruikersaspecten in NEC systemen. Voor een volledige opsomming van de geraadpleegde literatuur wordt verwezen naar de literatuurlijst. Door middel van een vergelijking met de aanbevelingen in de Nederlandse NEC studie 8.14 [4] is een validatie-matrix gemaakt van de hierboven beschreven aandachtspunten. Vanwege de omvang is de matrix niet in dit document opgenomen maar bijgevoegd. [bijlage 2]. De koppeling van de aandachtspunten met deelvraag-, NEC-gebruikers- en relevante IM-aspecten is weergegeven in tabel 2. Hieruit is te herleiden dat de deelvragen zoals deze zijn voortgekomen uit het vooronderzoek grotendeels overlappen met de NNEC-gebruikersaspecten. De volgende paragraaf beschrijft de koppeling van de aandachtspunten met de deelvragen. Door gebruik te maken van tabel 2 kan herleid worden op welke NECC-gebruikersaspecten en eventueel aanvullende IM-aspecten de koppelingen betrekking hebben. Tevens wordt per aandachtspunt een tussenconclusie geformuleerd. Tabel 2: Overzicht van aandachtspunten en koppeling aan IM en NEC-gebruikersaspecten. Definitief 1.0 Pagina 17 van 65

18 2.4 Koppeling van aandachtspunten aan de deelvragen Inleiding. De vorige paragraaf eindigde met een matrix van aandachtspunten, deelvraag- NEC-gebruikers- en relevante IM-aspecten. In deze paragraaf zijn de aandachtspunten gekoppeld aan de deelvraagaspecten. Per deelvraag is vervolgens een tussenconclusie geformuleerd. Hieronder wordt de deelvraag herhaald. Welke gebruikersrisico s zijn er in een NEC-omgeving ten aanzien van: Informatie-overload Veranderde omgang met informatie Rubriceringen Delen van informatie Informatie-overload De volgende aandachtspunten hebben betrekking op informatie-overload. De lezer kan de relevante NEC-gebruikers- en IM-aspecten herleiden uit de matrix van tabel 2. o Gebruikers dienen gemotiveerd, opgeleid en getraind te zijn. De capaciteit tot het verwerken van informatie is persoonsgebonden. Hiervoor zijn geen algemeen geldende normen op te stellen. Wel is aangetoond dat door training en structurering de individuele verwerkingscapaciteit toeneemt. TNO onderzoekers melden dat het verzadigingsmoment verlegd kan worden door gerichte training. Goed getrainde beslissers zoals commandanten en medici nemen genoegen met gegevens die een voldoende kans op slagen bieden, aanvullende gegevens worden genegeerd. Ze maken hun keuze en gaan verder met de volgende opdracht. Dit verhoogt de effectiviteit en efficiëntie. Minder ervaren beslissers blijven langer doorgaan met het selecteren van informatie. Zelfs nadat de beslissing genomen is blijft men naar aanvullende informatie zoeken ter bevestiging van de keuze. [49] Dit gegeven sluit aan bij het verleggen van de focus van optimaliteit naar flexibiliteit. Dawson toont aan dat simulatie trainingen een positief effect hebben. [48] Diverse wetenschappers o.a. Rasmussen [52] benadrukken dat deze trainingen, hoewel nuttig, ook beperkingen hebben en dat modellen, o.a. gebruikt in simulaties, de werkelijkheid niet exact kunnen weergeven. Vooral het stressniveau tijdens daadwerkelijke gevechtshandelingen kan het niveau van informatieverwerking negatief beïnvloeden. Het is dus belangrijk om zoveel mogelijk informatie op een zo laag mogelijk bewustzijnsniveau aan te bieden zodat essentiële handelingen automatisch uitgevoerd worden. Rasmussen onderscheidt drie vormen van informatieverwerking: skill, rule en knowledge based. Skill based handelingen vinden plaats op het laagste bewustzijnsniveau en kunnen door middel van herhaalde oefening (drills) geautomatiseerd worden. De handeling wordt dan reflexmatig en snel uitgevoerd. De rulebased handelingen vinden plaats door afweging van aangeleerde regels. De situatie wordt getoetst aan de regels en daarna wordt de bijpassende standaardoplossing uitgevoerd. Het knowledge based denken neemt de meeste tijd in beslag. Hierbij wordt de handeling bewust afgewogen en getoetst aan eerdere ervaringen en consequenties op korte en lange termijn. De skill, rule en knowledgebased variabelen zijn te trainen en zijn van invloed op de hoeveelheid en de snelheid van de informatieverwerking. Trainers en systeemontwikkelaars dienen hiermee rekening te houden. Definitief 1.0 Pagina 18 van 65

19 Een ander belangrijk aspect in het verbeteren van trainingen is het opnemen van lessons learned. Trainingen dienen voortdurend aangepast te worden aan de steeds wisselende omstandigheden. Het NNEC-handboek en Prof. Grant geven aan dit nog te weinig gebeurt. [5] [bijlage 5] o Informatie wordt gestructureerd verzameld en verspreid. Structurering van informatie en doordacht IM bieden de werkelijke voordelen in een NEC-omgeving. Technische implementaties zijn immers relatief eenvoudig te kopiëren door de tegenstanders. De toegevoegde waarde van NEC zal daarom niet in de technische infrastructuur maar in de structurering van informatie en het effectieve gebruik hiervan liggen. Het gestructureerd aanbieden van informatie vereist een balans tussen push en pull informatie. De push methode biedt ongevraagd informatie aan. Hierdoor bestaat de kans op overload als het aanbod groter is dan de verwerkingscapaciteit. Informatie pull kan het tijdigheidsaspect nadelig beïnvloeden indien de gezochte informatie niet tijdig beschikbaar is. De opslag van informatie vormt een ander knelpunt. Niet alleen de kwantiteit zal gereguleerd dienen te worden omdat deze exponentieel kan oplopen, ook de kwaliteit zal bewaakt moeten worden. [26] Problemen kunnen ontstaat door meervoudige opslag van dezelfde data (redundantie) in het geval iedere partner data kan genereren. Hoe het versiebeheer bewaakt wordt is nog een open vraag. Wie is eigenaar van de data? Hiervoor zijn nog geen oplossingen voorhanden. Deze zullen in de loop van de tijd ontwikkeld worden. Het informatiemanagement dient zich echter in de tussenliggende periode bewust te zijn van deze problematiek. o Er dienen geschikte tools en voorzieningen te zijn. Er lopen diverse onderzoeken naar alternatieve vormen van toediening van informatie, als aanvulling op audio- visuele prikkels. Dit geldt vooral voor gebruikers in het tactische gebied. (soldaten, piloten) Dit kan de informatieverwerking verhogen. Voorbeelden van oplossingen zijn de onderzoeken naar tactile 10 suits voor piloten. [47] Deze vorm van informatieoverdracht dient snel te gebeuren en vindt plaats op het skill based niveau. TNO ontwikkelt beslissingsondersteunende systemen. [45] Deze worden hoofdzakelijk ingezet ter ondersteuning van commandanten en dragen bij aan het besluitvormingsproces op de rule- en knowledgebased niveaus. Prof. Grant onderzoekt oplossingen die ondersteuning bieden bij het overbruggen van cultuurverschillen tussen coalitiepartners. [29] [36] Het aanbieden van informatie zal gestructureerd moeten plaatsvinden om informatie- overload te voorkomen. Het structureren dient op NAVO-hoofdkwartierniveau gestandaardiseerd te worden. Ook de volwassenheidsniveaus van systeembeheer zullen op elkaar aan moeten sluiten. Dit is echter (voorlopig) een probleem. Interview met C2coE wijst uit dat het aanbrengen van structuur zelfs op nationaal niveau problematisch is. Ook de samenwerking tussen civiele en militaire organisaties verloopt nog verre van soepel omdat de juiste standaarden ontbreken of onjuist worden toegepast. [bijlage 7] o Behoud van Commanders Intent vereist gezamenlijke training. NEC wordt een complex netwerk. Complexiteit en span of control in organisaties worden, volgens Minzberg, gereduceerd door de introductie van hiërarchische lagen. [44] Hiërarchische lagen in informatiesystemen kunnen de commanders intent en daarmee de situational awareness aantasten. Hiermee creëren ze een averechts effect zoals is aangegeven door Alberts en Hayes. [16] Ook kunnen ze de tijdigheid van de informatie aantasten. Dit probleem wordt groter naarmate er meer verschillende partijen en nationaliteiten betrokken zijn. Hier moet de grens worden opgezocht tussen het aanbrengen van structuur, behoud van commanders intent en tijdigheid. Gezamenlijke trainingen kan bijdragen aan een deeloplossing voor dit knelpunt. 10 Tactile heeft betrekking op informatie overdracht door middel van het gevoel. In dit geval wordt gebruik gemaakt van trillingsensoren in pilotenpakken. Definitief 1.0 Pagina 19 van 65

20 2.4.3 Veranderde omgang met informatie. De volgende aandachtspunten hebben betrekking op de veranderde omgang met informatie o NEC Informatiesystemen ontwikkelen zich steeds meer naar complexe adaptieve systemen. (CAS) Defensie kent de volgende taken: Verdedigen van het Nederlandse grondgebied, Hulp bij calamiteiten in Nederland, Ondersteuning maatschappelijke organisaties; Verdedigen van het grondgebied van de NAVO-bondgenoten, Vrede behouden of afdwingen, Humanitaire hulp, Civil-military (CIMIC) samenwerking tussen Defensie en civiele organisaties. Dit houdt in dat de maatschappij direct betrokken is bij, en indirect invloed kan uit oefenen op, de gebruikte informatiesystemen. Dit geldt des te meer als de beheersbaarheid van informatiesystemen onzeker wordt, vooral als er wapensystemen bij betrokken zijn. Het complexiteitsplafond van de huidige sofware en programmatuur is bereikt. Huidige protocollen zijn onbruikbaar in CAS-systemen door toename van complexiteit en kosten. Bij CAS-systemen spelen de aspecten complexiteit, kosten politieke verhoudingen, morele aspecten, religie, software licenties, en lock-in 11, een rol. [17] (NL versie Jaron Lanier blz ) Voor de ontwikkeling van CAS is zelflerende software noodzakelijk.[17] (NL versie John H. Holland blz. 162) Deze software kan ingezet worden voor het laten samensmelten van lichaam en machine zoals apparaatbesturing door middel van hersengolven. [17] (NL versie Rodney Brooks blz. 174) De Universiteit van Leuven heeft verbindingen tussen neuronen en chips tot stand gebracht. Dit is een volgende stap in de ontwikkeling van CAS. [19] CAS-systemen hebben culturele, ethische en strafrechtelijke consequenties. De relaties met gebruikersaspecten liggen op het ethische vlak. In hoeverre is de NEC-gebruiker bereid om de interactie met deze systemen aan te gaan? Het woord interactie is hier gebruikt omdat in dit geval niet meer van gebruik in de klassieke zin gesproken kan worden. Wie is verantwoordelijk voor uitgevoerde acties? Als de verantwoordelijkheid tussen mens en systeem vervaagd bestaat het risico van maatschappelijk protest tegen het exploiteren van deze systemen voor militaire doeleinden. Vergelijk dit met de protesten tegen het plaatsen nucleaire wapens in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Dit kan dan gezien worden als een maatschappelijke motie van wantrouwen tegen NEC-systemen. o Gevaar van singulariteit. Singulariteit betekent in deze context dat software niet meer beheersbaar is omdat deze zich geheel autonoom en onvoorspelbaar gaat gedragen. Het gevaar voor singulariteit wordt door Prof. Grant niet hoog geacht omdat programmering van software (voorlopig) een menselijke aangelegenheid blijft. [bijlage 5] Hiermee houdt de mens de regie over de software. Dit sluit aan bij de opinies van onder andere Daniel Dennet en David Gelernter. [32] Andere bronnen zijn minder optimistisch zoals de Garis [30] en Kurzweil. [31] [32] Deze wetenschappers voorzien een singulariteit voor De relevantie met menselijke aspecten is hetzelfde als die hierboven beschreven is bij CAS systemen. 11 Lock-in is een dusdanige afhankelijkheid van een of meerdere leveranciers dat de keuze voor een andere leveranciers uit kosten- en of technisch oogpunt moeilijk of onmogelijk is. Definitief 1.0 Pagina 20 van 65

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum 18 04 2013 Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Netcentrisch Werken. leo kooijman. 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing

Netcentrisch Werken. leo kooijman. 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing Netcentrisch Werken leo kooijman 18 november 2008 Kenniskring Crisisbeheersing Achtergrond Intensivering Civiel-Militaire samenwerking (2005) Vraag: kunnen de civiele en de militaire wereld iets van elkaar

Nadere informatie

Programma doorontwikkeling veiligheidshuizen. Informatiemanagement en privacy 21 november 2011

Programma doorontwikkeling veiligheidshuizen. Informatiemanagement en privacy 21 november 2011 Programma doorontwikkeling veiligheidshuizen Informatiemanagement en privacy 21 november 2011 Presentatie Privacy Binnen het programma doorontwikkeling veiligheidshuizen is Privacy een belangrijk onderwerp.

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle 1 Hoofdstuk 1 1.1 Dirigeren en coördineren p43 1.1.1 Dirigeren Dirigeren is een synoniem voor delegeren. Dirigeren houdt in dat bepaalde bevoegdheden overgedragen worden naar een persoon met een lagere

Nadere informatie

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Andre van Voorst : sr adviseur Kenwerk / Examenwerk Mirjam Hensels : projectleider BPV Handboeken Programma Inleiding

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

Medewerker administratieve processen en systemen

Medewerker administratieve processen en systemen processen en systemen Doel Voorbereiden, analyseren, ontwerpen, ontwikkelen, beheren en evalueren van procedures en inrichting van het administratieve proces en interne controles, rekening houdend met

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Lessons Learned - Samenhang. Leo Kooijman

Lessons Learned - Samenhang. Leo Kooijman Lessons Learned - Samenhang Leo Kooijman Soesterberg, 10-01-2008 Inhoud Waar staan we met de NEC-experimenten Wat hebben we gedaan Wat hebben we geleerd Hoofdlijnen aanpak vervolg 2008 e.v. Totaalpakket

Nadere informatie

[functie] De functie die verantwoordelijk is voor het beheren van applicaties. [zaak] Een methode of maatregel om een risico te managen.

[functie] De functie die verantwoordelijk is voor het beheren van applicaties. [zaak] Een methode of maatregel om een risico te managen. Applicatiebeheer het beheren van applicaties. [functie] De functie die verantwoordelijk is voor het beheren van applicaties. Beheer (beheren) Control Onder de activiteit applicatiebeheer valt de ontwikkeling,

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

Management. Analyse Sourcing Management

Management. Analyse Sourcing Management Management Analyse Sourcing Management Management Business Driven Management Informatie- en communicatietoepassingen zijn onmisbaar geworden in de dagelijkse praktijk van uw organisatie. Steeds meer

Nadere informatie

ABN AMRO Project: Conceptueel model hypothekendomein

ABN AMRO Project: Conceptueel model hypothekendomein Opdrachtformulering Het opstellen van een kennismodel van het hypothekendomein middels de conceptuele analyse met CogNIAM. Dit kennismodel staat los van enige technische benadering en vervult de spilfunctie

Nadere informatie

Conclusie: voor elke organisatie die dit nastreeft is het goed besturen en beheersen van de bedrijfsprocessen

Conclusie: voor elke organisatie die dit nastreeft is het goed besturen en beheersen van de bedrijfsprocessen 1 Waarom? : Succesvol zijn is een keuze! Organisaties worden door haar omgeving meer en meer gedwongen om beter te presteren. Voornamelijk wordt dit ingegeven door de klant die haar eisen en wensen m.b.t.

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Auteur: Remy Stibbe Website: http://www.stibbe.org Datum: 01 mei 2010 Versie: 1.0 Whitepaper implementatie workflow in een organisatie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Programme Power. De weg van Portfoliomanagement naar Programmaregie

Programme Power. De weg van Portfoliomanagement naar Programmaregie Programme Power De weg van Portfoliomanagement naar Programmaregie Agenda Introductie Stedin Historie van Project- en Portfoliomanagement Van Portfoliomanagement naar Programmaregie Waar staan we nu Oog

Nadere informatie

Procestool; sleutel tot succes?

Procestool; sleutel tot succes? Procestool; sleutel tot succes? Gerard Hebenaar Gerard Hebenaar Adviesgilde 1 Even voorstellen.. Gerard Hebenaar Bedrijfskunde Adviesvaardigheden 15 jaar ervaring in de consultancy Verkoop en advies van

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The Road to Working Capital Excellence Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The road to Working Capital Excellence Vraag Aanpak Toepassing Resultaat Quick

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

Energiemanagementplan Carbon Footprint

Energiemanagementplan Carbon Footprint Energiemanagementplan Carbon Footprint Rapportnummer : Energiemanagementplan (2011.001) Versie : 1.0 Datum vrijgave : 14 juli 2011 Klaver Infratechniek B.V. Pagina 1 van 10 Energiemanagementplan (2011.001)

Nadere informatie

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY Leesvervangende samenvatting bij het eindrapport Auteurs: Dr. B. Hulsebosch, CISSP A. van Velzen, M.Sc. 20 mei 2015 In opdracht van: Het

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Conclusies en aanbevelingen van de. quick scan informatie- en archiefbeheer bij. afdeling X

Conclusies en aanbevelingen van de. quick scan informatie- en archiefbeheer bij. afdeling X Conclusies en aanbevelingen van de quick scan informatie- en archiefbeheer bij afdeling X Datum quick scan : 10 mei 2011 Medewerker : de heer Y Ingevuld samen met archiefinspecteur : Ja Diagnose en aanbevelingen

Nadere informatie

Business Process Management

Business Process Management Business Process Management Prof. dr. Manu De Backer Universiteit Antwerpen Katholieke Universiteit Leuven Hogeschool Gent Wat is een bedrijfsproces? Een verzameling van (logisch) gerelateerde taken die

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

HR Performance Management

HR Performance Management HR Performance Management Door: Bernadette van de Laak Inleiding Bij Performance Management (PM) gaat het erom dat menselijk kapitaal binnen een organisatie dusdanig wordt georganiseerd, dat stijging van

Nadere informatie

Project Management Office in haar contextuele diversiteit

Project Management Office in haar contextuele diversiteit Project Management Office in een contextuele diversiteit Stelt u zich voor: u bent projectmanager bij organisatie X en tijdens een congres over projectmanagement maakt u kennis met een programmamanager

Nadere informatie

ITIL Security Management: een kritische beschouwing

ITIL Security Management: een kritische beschouwing ITIL Security Management: een kritische beschouwing Marcel Spruit, Informatiebeveiliging is een beheerproces dat zich richt op het beschermen van de informatievoorziening. Het ligt voor de hand om voor

Nadere informatie

Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens

Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens Samenvatting Modellen voor beheersbaarheid en assurance zijn tot dusver intraorganisatorisch van aard. Doordat ICT zich niet beperkt tot de grenzen van

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PCI DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PCI-DIAGNOSTIEK (PEOPLE CENTERED IMPLEMENTATION) Niet zelden zien

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International Succes = x Visie x Draagvlak 2 Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International dinsdag 3 oktober 2006 Spider Congres Agenda Inventarisatie SPI-knelpunten Implementatie

Nadere informatie

Uitwerking onderdelen werkplan

Uitwerking onderdelen werkplan Uitwerking onderdelen werkplan Het Nationaal Platform Data Model (NPDM) heeft een werkplan opgesteld om richting te geven aan de activiteiten voor de komende maanden en inzicht te krijgen in de benodigde

Nadere informatie

Energiemanagement Actieplan

Energiemanagement Actieplan 1 van 8 Energiemanagement Actieplan Datum Rapportnr Opgesteld door Gedistribueerd aan A. van de Wetering & H. Buuts 1x Directie 1x KAM Coördinator 1x Handboek CO₂ Prestatieladder 1 2 van 8 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Lagant Management Consultants B.V. Presentatie NGI 26 augustus 2003

Lagant Management Consultants B.V. Presentatie NGI 26 augustus 2003 Lagant Management Consultants B.V. Presentatie NGI 26 augustus 2003 1 2 Inleiding Wat is PRINCE2? Organisation Discussie Wat is een project? Improvisatie Uniek Flexibel Vernieuwend Enerverend Chaotisch

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

Factsheet Training Project Leadership Simulatie (PLS)

Factsheet Training Project Leadership Simulatie (PLS) Factsheet Training Project Leadership Simulatie (PLS) LEARNING BY DOING Kort signalement Road2Results heeft op basis van haar jarenlange ervaring met het managen van business en ICT projecten vanuit diverse

Nadere informatie

Deelprojectplan. Bestuurlijke Informatie Voorziening

Deelprojectplan. Bestuurlijke Informatie Voorziening Deelprojectplan Bestuurlijke Informatie Voorziening Beheersing van risico s en verbetering van de besturing van de Hogeschool van Utrecht, door middel van effectieve en efficiënte informatiestromen, als

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden STUDIEDAG Projectmatig werken in lokale overheden LEUVEN 27 oktober 2011 Projectmatig werken in de lokale sector Katlijn Perneel, Partner, ParFinis Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden 1 Inhoud

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

Kwaliteitsmanagement theoretisch kader

Kwaliteitsmanagement theoretisch kader 1 Kwaliteitsmanagement theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1 1. Kwaliteitsmanagement Kwaliteitsmanagement richt zich op de kwaliteit organisaties. Eerst wordt het begrip

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

6.6 Management en informatiebeveiliging in synergie

6.6 Management en informatiebeveiliging in synergie 6.6 Management en informatiebeveiliging in synergie In veel organisaties ziet men dat informatiebeveiliging, fysieke beveiliging en fraudemanagement organisatorisch op verschillende afdelingen is belegd.

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

Strategische Personeelsplanning

Strategische Personeelsplanning Strategische Personeelsplanning en Onderwijslogistiek Strategische Personeelsplanning 1 Strategische Personeelsplanning / onderwijslogistiek 1.Impact van ontwikkelingen 2.Integraal plannen 3.De oplossing

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Automating the cockpit. Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment

Automating the cockpit. Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment Automating the cockpit Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment Introductie Inhoud van de presentatie: afstudeerproject onderzoek ontwerp implementatie conclusies demonstratie

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten Auteur: Datum:

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten  Auteur: Datum: CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten. Onderzoek Auteur: ing. E.M.M. Boerboom Datum: 31-08-2007 De aanleiding van het onderzoek Door de toenemende globalisering en mogelijkheden

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Prestatiemeting op maat:

Prestatiemeting op maat: PRESTATIEMETING Drs. K.B.M. Bessems is recent als bedrijfseconoom afgestudeerd aan de Universiteit van Tilburg. Drs. J.M.C. Niederer (niederer@telenet.be) is werkzaam in de controllerspraktijk en heeft

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

Examenprogramma Associatie Praktijkdiploma Vakopleiding Payroll Services IV Geldig m.i.v. 1 januari 2011

Examenprogramma Associatie Praktijkdiploma Vakopleiding Payroll Services IV Geldig m.i.v. 1 januari 2011 Examenprogramma Associatie Praktijkdiploma Vakopleiding Payroll Services IV Geldig m.i.v. 1 januari 2011 Het examenprogramma omvat: 1. Beroepsprofiel 2. Opleidingsprofiel 3. Examenopzet 4. Examenprogramma

Nadere informatie

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012 Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk april 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. De tijdlijn 3. De verschillende fasen 4. Onderwerp zoeken 5. Informatie zoeken 6. Nog 10 tips 7. De beoordeling

Nadere informatie

Inleiding... 9. Hoofdstuk 2: Positie van de leidinggevenden op middenkaderniveau

Inleiding... 9. Hoofdstuk 2: Positie van de leidinggevenden op middenkaderniveau Inhoud Inleiding... 9 Hoofdstuk 1: Managen versus leidinggeven... 13 1.1 Management... 13 1.2 Leiding geven... 13 1.3 Competenties en taakaspecten van de leidinggevende... 16 1.4 Samenvattend... 16 Hoofdstuk

Nadere informatie

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models 9 februari 2012 2011 - All rights reserved Noventum Service Management Consultants Ltd. 1 Low Cost High Value Service Delivery Models Low cost delivery

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking B&C Bout&Co structuur in samenwerking Centre of expertise voor samenwerking Centre of expertise Bout & Co vergroot de performance door verbetering van de structuur in samenwerking tussen ondernemingen,

Nadere informatie

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Onderzoek naar het effect van de Novius Architectuur Academy Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Door met meerdere collega s deel te nemen aan een opleiding voor bedrijfsarchitecten, werden mooie

Nadere informatie

Whitepaper. Hoe de kans op een succesvolle ERP-implementatie te vergroten. ..het effect van vreemde ogen.. VERTROUWELIJK. www.implementatie-erp.

Whitepaper. Hoe de kans op een succesvolle ERP-implementatie te vergroten. ..het effect van vreemde ogen.. VERTROUWELIJK. www.implementatie-erp. Whitepaper Hoe de kans op een succesvolle ERP-implementatie te vergroten..het effect van vreemde ogen.. VERTROUWELIJK W E www.implementatie-erp.nl info@opdic.nl Hoe de kans op een succesvolle ERP-implementatie

Nadere informatie

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Masterclass - Alliantievaardigheden Een praktische leidraad voor toekomstige alliantiemanagers Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Data at your fingertips

Data at your fingertips Data at your fingertips 4orange, 2015 Hogehilweg 24 1101 CD Amsterdam Zuidoost www.4orange.nl 2 6 redenen waarom de marketeer zelf eigenaar moet zijn van de Marketing Software uitdaging! Bij beslissingen

Nadere informatie

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version Introductie Quickscan De financiële organisatie moet, net zo als alle andere ondersteunende diensten, volledig gericht zijn

Nadere informatie

Email of voice-mail Memo Rapport Visuele rapporten 7 Ter afsluiting Bijlage 1 Resultaatgedreven vs Hypothesegedreven Bijlage 2 Lege

Email of voice-mail Memo Rapport Visuele rapporten 7 Ter afsluiting Bijlage 1 Resultaatgedreven vs Hypothesegedreven Bijlage 2 Lege Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 De noodzaak van een gestructureerde probleemoplossing-methodiek Rapporten komen vaak niet over Het beantwoorden van een vraag is een complex proces Een werkwijze is nodig

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

NEN 7510: Een kwestie van goede zorg

NEN 7510: Een kwestie van goede zorg NEN 7510: Een kwestie van goede zorg Menig zorginstelling geeft aan nog niet te voldoen aan de NEN 7510 omdat deze (nog) niet verplicht is. Wettelijk is dit wellicht het geval, maar wat nu als men dit

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

Van handboek naar advies

Van handboek naar advies Van handboek naar advies VERTROUWELIJK 13 januari 2012 Hogeschool NCOI Bedrijfskundig Management, Moduleopdracht Adviesvaardigheden Docent: Remco van Rooijen 1 2 Inhoudsopgave Wie is de cliënt? 4 Opzet

Nadere informatie

HOE DE KANS OP EEN SUCCESVOLLE ERP- IMPLEMENTATIE TE VERGROTEN

HOE DE KANS OP EEN SUCCESVOLLE ERP- IMPLEMENTATIE TE VERGROTEN WHITEPAPER HOE DE KANS OP EEN SUCCESVOLLE ERP- IMPLEMENTATIE TE VERGROTEN..HET EFFECT VAN VREEMDE OGEN.. Copyright 2014 OPDIC W www.implementatie-erp.nl E info@implementatie-erp.nl Hoe de kans op een succesvolle

Nadere informatie

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr)

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Identificatienummer: Publicatiedatum: 19 november 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft het werkprofiel van 'Software engineer (sr)' zoals die door

Nadere informatie

Procesmanagement. Hoe processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Hoe processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Hoe processen beschrijven Algra Consult Datum: juli 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. ORGANISATIE VAN PROCESMANAGEMENT... 3 3. ASPECTEN BIJ HET INRICHTEN VAN PROCESMANAGEMENT...

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

BUSINESS CONTINUITEIT

BUSINESS CONTINUITEIT BUSINESS CONTINUITEIT BUSINESS CONTINUITY MANAGEMENT Tine Bernaerts, Consultant risk management, Amelior Business Continuity Management volgens ISO 22301: Societal Security Business Continuity Management

Nadere informatie

Stand van zaken IM in Nederland Informatiemanagement onderzoek Quint Wellington Redwood 2010

Stand van zaken IM in Nederland Informatiemanagement onderzoek Quint Wellington Redwood 2010 Stand van zaken IM in Nederland Informatiemanagement onderzoek Quint Wellington Redwood 2010 Tanja Goense 16 September 2010 Programma Even voorstellen Opzet onderzoek Bevindingen Samengevat Foodforthought

Nadere informatie

Taakcluster Operationeel support

Taakcluster Operationeel support Ideeën en plannen kunnen nog zo mooi zijn, uiteindelijk, aan het eind van de dag, telt alleen wat werkelijk is gedaan. Hoofdstuk 5 Taakcluster Operationeel support V1.1 / 01 september 2015 Hoofdstuk 5...

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Data Governance van visie naar implementatie

Data Governance van visie naar implementatie make connections share ideas be inspired Data Governance van visie naar implementatie Frank Dietvorst (PW Consulting) deelprogrammamanager Caesar - Vernieuwing Applicatie Landschap Leendert Paape (SAS

Nadere informatie

ORGANISEREN BINNEN FM

ORGANISEREN BINNEN FM Marjon Klootwijk KWALITEITSDOCUMENTEN ORGANISEREN BINNEN FM De hoeveelheid documenten neemt alsmaar toe en het overzicht in het aantal en soorten documenten verdwijnt geleidelijk. De relaties of de interdependentie

Nadere informatie

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies.

Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Iedereen denkt bij informatieveiligheid dat het alleen over ICT en bedrijfsvoering gaat, maar het is veel meer dan dat. Ook bij provincies. Gea van Craaikamp, algemeen directeur en provinciesecretaris

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie