Jaaroverzicht Verantwoord beleggen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jaaroverzicht 2014. Verantwoord beleggen"

Transcriptie

1 Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen

2 u ESG: Environmental, Social, Governance ESG Council Postadres Erik Luttenberg (voorzitter) Lars Dijkstra Marieke de Leede (secretaris) Almar Rietberg Theo Nijssen Karen McGrath Postbus AR Amsterdam Telefoon Adviseurs ESG Council Harry Hummels (ECCE) Sander Boleij (Van Lanschot) Magnus Furugard (GES Investment Services) Website Locatie Kempen & Co N.V. Beethovenstraat WZ Amsterdam

3 Inhoudsopgave Managementsamenvatting 4 Trends en ontwikkelingen 5 Verantwoord beleggingsbeleid 7 Organisatorische ontwikkelingen 10 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid 11 Stemmen 15 Duurzame beleggingsoplossing 17 Thema s Vooruitzicht Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 3

4 Managementsamenvatting Kempen Capital Management (KCM) wil als verantwoorde vermogensbeheerder een positieve bijdrage leveren aan maatschappelijke ontwikkeling. Binnen KCM geloven we in een geïntegreerde aanpak, waar extra-financiële criteria een vast onderdeel van het beleggingsproces zijn. Middels engagement spreken wij onze medewerkers, klanten, en andere fondsmanagers aan om op een verantwoorde manier te ondernemen. Op deze manier stimuleren we onze stakeholders om het kapitaal dat ze beheren in de juiste ondernemingen te beleggen. Bovendien geloven we ook dat dit goed is voor de business; beleggen in controversiële entiteiten resulteert in hoge risico s terwijl duurzame ondernemingen een interessante investering zijn, zeker op de lange termijn. In 2014 hebben we een strategiesessie over verantwoord beleggen georganiseerd. Met twintig collega s, die de verschillende teams van KCM breed vertegenwoordigen, hebben we stilgestaan bij ons huidige ESG-beleid (ESG: Environmental, Social, Governance) en hebben we plannen en ambities besproken voor de komende jaren. De focus voor KCM ligt op volledige ESG integratie in alle beleggingsprocessen van KCM. Tijdens de strategiesessie hebben we ook onze ESG partners geëvalueerd en besloten om te onderzoeken of onze huidige ESG researchprovider nog past bij onze ambities. Tot slot hebben we tijdens deze bijeenkomst gezamenlijk geformuleerd waarom KCM verantwoord beleggen belangrijk vindt: we willen onze invloed gebruiken om positieve verandering te bewerkstelligen. Daarnaast geloven we dat verantwoord beleggen noodzakelijk is om op lange termijn positieve resultaten te bewerkstelligen. Als betrokken aandeelhouder kiezen we voor een engagement aanpak boven uitsluiting. Om focus aan te brengen in dit proces, gebruiken we een thematische engagement benadering. Zo zijn we bijvoorbeeld met verschillende ondernemingen in dialoog over de maatschappelijke uitdagingen omtrent de productie van palmolie. We proberen zoveel mogelijk met andere beleggers en organisaties samen te werken in engagement initiatieven, zoals de Principles for Responsible Investment (PRI). Via deze collaboratieve en thematische engagement aanpak kunnen we onze invloed vergroten, bijvoorbeeld in het verduurzamen van de palmolie industrie. In 2014 hebben we verschillende bijeenkomsten georganiseerd om verantwoord beleggen onder de aandacht te brengen, zowel intern als extern. We hebben twee klantbijeenkomsten georganiseerd over lange termijn betrokken aandeelhouderschap en we hebben aandacht besteed aan verantwoord beleggen tijdens de kwartaalmeetings met klanten. Intern hebben we enkele bijeenkomsten georganiseerd om collega s te informeren over de ontwikkelingen rondom ESG integratie en de selectie van een nieuwe ESG researchprovider. Daarnaast delen we continue informatie over verantwoord beleggen via onze interne Sharepoint site. Tot slot is verantwoord beleggen duidelijk op de kaart gezet in de strategieplannen voor KCM voor We willen invulling geven aan onze rol als lange termijn betrokken aandeelhouder. Dit doen we via twee wegen. Ten eerste via ESG integratie in de beleggingsprocessen van KCM en ten tweede via het participeren in projecten rondom lange termijn beleggen: Focusing Capital on the Long Term (FCLT). We realiseren ons dat de implementatie van ESG integratie en lange termijn beleggingen soms complex is en dat de werkelijkheid genuanceerd kan zijn. We vinden het belangrijk om hier met collega s en klanten over in gesprek te gaan. In bijgaand rapport leest u op welke gebieden we in 2014 voortgang hebben geboekt en wat onze plannen voor de toekomst zijn. Paul Gerla Erik Luttenberg 4 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

5 Trends en ontwikkelingen Ontwikkelingen KCM In 2014 heeft KCM stilgestaan bij de toekomstplannen voor verantwoord beleggen. Tijdens de strategiesessie in april is duidelijk naar voren is gekomen is dat we ons gaan richten op volledige ESG integratie in het beleggingsproces. In dit rapport geven we toelichting op de ontwikkelingen omtrent ESG integratie binnen KCM. Na de beschrijving van de trends en ontwikkelingen in de sector geven we een korte samenvatting van het verantwoord beleggingsbeleid en de organisatorische ontwikkelingen binnen KCM. Daarna kijken we naar de implementatie en invulling van het ESG-beleid en naar de ontwikkelingen rondom engagement en uitsluiting. Hierbij komt onder andere de thematische engagement aan de orde. Ook worden enkele ontwikkelingen rondom het stembeleid en de stemketen kort toegelicht. Tot slot staan we stil bij een aantal specifieke thema s: de selectie van een nieuwe ESG research provider, klimaatverandering en lange termijn beleggen. Het rapport sluit af met een vooruitblik op Ontwikkelingen in de sector Internationaal De groeiende belangstelling voor verantwoord beleggen is ook in 2014 voortgezet. Het aantal ondertekenaars van de Principles for Responsible Investment (PRI) is wederom gestegen het afgelopen jaar. Eind 2014 had de PRI 1325 leden (2013: 1238), hiervan is het merendeel institutionele belegger. In totaal vertegenwoordigt de PRI meer dan 45 USD triljoen (2013: 34 USD triljoen). Ook inhoudelijk blijft de PRI groeien. Zo zijn er afgelopen jaar verschillende nieuwe werkgroepen opgezet, waaronder een werkgroep die zich richt op lange termijn beleggingen. De werkgroep analyseert de belemmeringen in regulering voor lange termijn beleggers en ontwikkelt een model mandaat voor lange termijn beleggers. KCM heeft deelgenomen aan de discussies binnen deze PRI werkgroep. Daarnaast heeft de PRI het Reporting Framework, na een uitgebreide consultatieronde, vernieuwd. In dit jaarlijkse PRI rapport beschrijft iedere organisatie die de PRI ondertekend heeft hoe de zes principes voor verantwoord beleggen worden geïmplementeerd en nageleefd. De rapportages zijn publiek beschikbaar op de website van KCM. In 2014 heeft de PRI het PRI Assessment Report geïntroduceerd. Dit rapport, wat de PRI vanaf nu jaarlijks wil publiceren, maakt een analyse van de resultaten van alle PRI ondertekenaars. Het PRI Assessment rapport dat in 2014 is gepubliceerd toont aan dat KCM bovengemiddeld presteert ten opzicht van haar peers in het implementeren van de zes principes van de PRI omtrent verantwoord beleggen. Begin juni vond de jaarlijkse Europese conferentie op het gebied van verantwoord beleggen plaats: Responsible Investor (RI) Europe Gedurende twee dagen werden de belangrijkste ESG ontwikkelingen en trends bediscussieerd. Vanuit heel Europa waren veel vermogensbeheerders, dataproviders en institutionele beleggers aanwezig om ideeën uit te wisselen en de grootste uitdagingen met elkaar te bespreken. Dit jaar ging er veel aandacht uit naar lange termijn beleggingen en ESG integratie. Er werd onder andere gepleit voor minder frequente, meer kwalitatieve en geïntegreerde (financieel en verantwoorde) rapportages. Het belang van verantwoord beleggen staat ook op de radar van opleidingsinstituten. Zo heeft het CFA instituut (Chartered Financial Analyst) besloten om verantwoord beleggen te integreren in haar opleidingscurriculum. In oktober 2014 heeft CFA een groep experts uitgenodigd om input te verzamelen omtrent ESG integratie. KCM was uitgenodigd voor deze bijeenkomst en heeft een positieve bijdrage kunnen leveren. Naar verwachting is ESG volledig geïntegreerd in de CFA opleiding van 2016/2017. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 5

6 Trends en ontwikkelingen Nationaal Ook binnen de VBA is er groeiende aandacht voor ESG integratie. Het VBA Journaal, een vakblad voor beleggingsprofessionals, ging afgelopen zomer volledig over verantwoord beleggen. Het feit dat er een volledige uitgave van het VBA Journaal over verantwoord beleggen gaat, betekent dat dit onderwerp steeds meer mainstream wordt en steeds meer aandacht krijgt binnen de traditionele beleggingswereld. De artikelen gingen zowel over de positieve ontwikkelingen rondom betrokken aandeelhouderschap en de trend naar ESG integratie, maar er waren ook verschillende artikelen die de toegevoegde waarde van verantwoord beleggen in twijfel trekken. Een duidelijk punt van reflectie is dat de muur tussen de financiële en duurzaamheidsanalisten nog vaak een barrière vormt voor volledige integratie van ESG indicatoren in het beleggingsproces. Daarnaast organiseerde de VBA in november een bijeenkomst over de voortgang van verantwoord beleggen waar duidelijk naar voren kwam dat het onderwerp een enorme vlucht heeft genomen en is ontwikkeld van een nice to have naar een must have. De samenwerking in Nederland tussen financiële instellingen is ook afgelopen jaar voortgezet. In juni 2014 vond de derde CIO Dialoog plaats. Tijdens deze bijeenkomsten werken Nederlandse CIO s (Chief Investment Officers) samen om concreet invulling te geven aan de ondertekening van de PRI. De verschillende financiële instellingen delen best-practices en zoeken in subgroepen naar oplossingen voor uitdagingen die ze tegen komen bij de implementatie van de PRI. KCM heeft binnen deze CIO Dialoog een voortrekkersrol op zich genomen op het gebied van lange termijn betrokken aandeelhouderschap. 6 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

7 Verantwoord beleggingsbeleid Het ESG-beleid en de engagementaanpak die sinds 2009 de basis vormen van het verantwoorde beleggingsbeleid, zijn in 2014 voortgezet. KCM heeft ESG-criteria geïntegreerd in haar beleggingsproces. ESG staat voor Environmental, Social en Governance. Het ESG-beleid is geformuleerd op basis van internationaal geaccepteerde richtlijnen zoals de UN Global Compact en de Principles for Responsible Investment (PRI). Bedrijven en fondsmanagers die in strijd met vooraf vastgestelde conventies en verdragen handelen, worden hier op aangesproken (engagement). Indien er geen of onvoldoende verandering optreedt behoort uitsluiting (verkoop van de beleggingen) tot de mogelijkheden. De ESG-screening en engagement worden uitgevoerd in samenwerking met externe researchproviders. KCM maakte in 2014 gebruik van de diensten van MSCI ESG Research en GES Investment Services (GES). Ieder kwartaal screenen we onze beleggingsportefeuilles op schendingen van de UN Global Compact. Dit betekent dat ondernemingen worden getoetst op mensenrechten, arbeidsrechten, milieu, anticorruptie, en wapens. Twee voorbeelden ter illustratie: Voor het thema arbeidsrechten wordt onder andere gescreend op de bepalingen in de conventies van de International Labour Organisation (ILO), bijvoorbeeld op de bepaling die betrekking heeft op het verbod op kinderarbeid en dwangarbeid. Betrokkenheid bij controversiële wapens wordt onder andere getoetst door middel van internationale wapenverdragen, zoals de internationale conventie over clustermunitie, en de nationale AFM wetgeving betreffende het verbod op beleggingen in cluster munitie producenten. Indien een bedrijf of beleggingsfonds niet voldoet aan een of meerdere van deze criteria, start KCM een engagementproces. Via een actieve dialoog met de onderneming of het beleggingsfonds proberen we positieve verbeteringen te bewerkstelligen. Voor meer informatie over het gevoerde ESG-beleid, zie ESG Charter Het ESG-beleid is vastgelegd en uitgewerkt in KCM s ESG Charter. Dit ESG Charter beschrijft de ESG-principes en criteria, de implementatie van het beleid, de verantwoordelijkheden binnen KCM, en de communicatie over verantwoord beleggen. In 2014 is het ESG Charter uitgebreid met aanvullende richtlijnen voor ESG integratie bij staatsobligaties, genoteerd onroerend goed, global small-caps en de selectie van externe fondsmanagers. Daarnaast heeft de ESG Council onderzoek uitgevoerd naar de implementatie van een ESG beleid voor hedgefondsen. ESG beleid staatsobligaties Sinds januari 2014 wordt er specifieke ESG-informatie opgenomen in het bestaande landenwaarderingsselectieproces voor de beleggingsfondsen van KCM die in staatobligaties beleggen. De ESG landenscores van MSCI ESG Research kijken o.a. naar de omgang met natuurlijke hulpbronnen, de energieconsumptie per inwoner, de inkomensongelijkheid, de gemiddelde levensverwachting, en de politieke en financiële stabiliteit van een land. Naast de ESG landenscores worden de kwalitatieve ESG-rapporten ook gebruikt in de landenrapporten die de portefeuillemanagers opstellen. Op basis van de ESG landendata gaat KCM ook in dialoog met externe fondsmanagers die in staatobligaties beleggen. Zo bespreken we de beleggingskeuzes indien er landen met lage ESG-scores opgenomen zijn in de fondsen. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 7

8 Verantwoord beleggingsbeleid Daarnaast worden ook benchmark-providers en credit rating agencies over deze laag scorende ESG-landen geïnformeerd. Het doel hiervan is bewustwording creëren over het belang van ESG zodat deze organisaties de ESG informatie in de toekomst ook kunnen verwerken in hun ratings. In 2014 is KCM ook toegetreden tot het project E-RISC. E-RISC staat voor Environmental Risk Integration in Sovereign Credit Analysis. In samenwerking met de UNEP FI, een groep beleggers, credit rating agencies en universiteiten werkt KCM mee aan het ontwikkelen van een model om milieu-indicatoren zoals de omgang met natuurlijke hulpbronnen- mee te laten wegen in de kredietwaardigheid van een land. ESG beleid genoteerd onroerend goed Het ESG beleid voor genoteerd onroerend goed is in 2014 uitgebreid met een additionele screen op governance indicatoren. Naast de periodieke ESG screening zijn er additionele governance indicatoren geïntegreerde in de beleggingsanalyse van de onroerend goed ondernemingen. Er zijn in totaal ruim 70 indicatoren die getoetst worden. De indicatoren zijn onderverdeeld in vier pilaren: Bestuur, Beloning, Ownership & Control en Accounting. De data wordt vanuit de research provider MSCI ESG Research direct geïntegreerd in het portefeuille management systeem van de beleggers bij KCM. ESG beleid global small caps In 2014 heeft KCM een nieuw beleggingsfonds gelanceerd: het Kempen Global Small Cap Fonds. Dit fonds is vanaf de start gericht op volledige ESG integratie, waarbij ESG een van de vaste onderdelen is bij elke beleggingsanalyse. ESG is geïntegreerd in de verschillende fases van het beleggingsproces. In de eerste fase van de beleggingsanalyse (de quickscan ) geeft de portefeuille manager op basis van de ESG rapporten van MSCI ESG Research een ESG label aan de onderneming. Er zijn drie keuzes: 1. geen materiele ESG issues; 2. verhoogd risico profiel; 3. belegging vermeden. Vervolgens wordt er in de fundamentele analyse meer aandacht besteed aan ondernemingen met een verhoogd ESG risicoprofiel. De specifieke ESG risico s worden in kaart gebracht en vastgelegd als onderdeel van de investment case. In de uiteindelijke beleggingsbeslissing wordt het ESG profiel integraal meegenomen. De portefeuille managers behandelen de ESG risicofactoren op dezelfde manier als de overige risicofactoren. Waar nodig wordt hierbij de hulp ingeschakeld van de ESG specialisten van KCM. ESG beleid manager selectie In 2014 zijn de ESG indicatoren voor de selectie en monitoring van externe managers in meer detail uitgewerkt. Naast compliance met de uitsluitingslijst van KCM en het ondertekenen van de PRI, beoordelen we externe managers ook op de volgende drie onderdelen: beleid, proces en transparantie. Zo kijken we bijvoorbeeld of de fondsmanager een specifiek beleid heeft geformuleerd voor verantwoord beleggen, of ze duidelijke richtlijnen en doelstellingen voor engagement hebben en of ze deelnemen aan collaboratieve engagement projecten. Daarnaast worden fondsmanagers beoordeeld op transparantie en stimuleren we fondsmanagers om te rapporteren over verantwoord beleggen. De engagement met fondsmanagers richt zich op de elementen waar de fondsmanager nog verbeterpunten heeft. Daarnaast is de dialoog bedoeld om best practices te delen. Het engagement proces met externe fondsmanagers is in 2014 verder geïntegreerd in de werkzaamheden van het Multi Management Team. 8 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

9 Verantwoord beleggingsbeleid ESG & hedgefondsen De PRI heeft een discussiestuk gepubliceerd over ESG integratie bij hedgefondsen. Op basis van deze PRI publicatie hebben we onderzocht in hoeverre KCM de beschreven richtlijnen momenteel toepast. Op dit moment voldoet KCM aan het merendeel van deze ESG richtlijnen voor hedgefondsen. Zo hebben wij een zeer gedegen due diligence proces waarin we veel aandacht besteden aan governance. Naast ons eigen proces, laten we bovendien een onafhankelijke operationele due diligence uitvoeren voor alle hedgefondsen waarin we beleggen. Verder stimuleren we lange termijn betrokken aandeelhouderschap. De meeste hedgefondsmanagers in onze portefeuilles acteren als betrokken aandeelhouders, zowel qua stembeleid als holding period. De turnover van de fondsen in onze portefeuille is laag en de turnover van de onderliggende holdings in de fondsen die we selecteren ligt ook laag. Verder vermijden we death spiral beleggingen, high frequency trading (HFT) en activistische beleggingsstrategieën. Er zijn slechts een zeer beperkt aantal hedgefondsen met een expliciet ESG beleid in de markt. Op dit moment hebben we enkele fondsen in de portefeuille met een concreet beleid op verantwoord beleggen. In 2015 wil KCM de mogelijkheden voor verdere ESG integratie in het beleggingsproces van hedgefondsen onderzoeken. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 9

10 Organisatorische ontwikkelingen In 2014 zijn er geen grote organisatorische veranderingen doorgevoerd. De ESG Council heeft nog dezelfde samenstelling, opzet en verantwoordelijkheden. De Engagement Working Group is qua capaciteit uitgebreid en komt nu iedere week, in plaats tweewekelijks, samen. Mede wegens het besluit om ESG verder te integreren, is er een stagiaire aangenomen voor de tweede helft van In 2015 is er een extra FTE ter beschikking gekomen voor de afdeling verantwoord beleggen binnen KCM. ESG Council KCM s ESG Council is verantwoordelijk voor het opstellen en actualiseren van het verantwoorde beleggingsbeleid. De ESG Council bestond in 2014 uit de volgende zes personen: Erik Luttenberg (Managing Director KCM), Lars Dijkstra (CIO), Karen McGrath (Responsible Investment KCM UK), Almar Rietberg (Client Relations), Theo Nijssen (Multi-Management) en Marieke de Leede (Responsible Investment). De ESG Council is in 2014 vier keer bijeengekomen. De ESG Council liet zich in 2014 adviseren door twee onafhankelijke partijen: GES Investment Services en ECCE, de European Centre for Corporate Engagement. Daarnaast heeft de manager Verantwoord Ondernemen van Van Lanschot een adviserende rol in de ESG Council. Engagement Working Group De Engagement Working Group (EWG), die in 2013 is opgezet, bestaat momenteel uit vijf ESG-specialisten (voorheen drie). De EWG heeft een faciliterende rol richting de ESG Council en vergadert tegenwoordig iedere week. In deze bijeenkomsten worden nieuwe engagement cases en de voortgang van lopende engagement cases besproken. Ook worden de ESG screeningsresultaten geanalyseerd en besproken. Tot slot worden alle memo s en stukken voor de ESG Council voorbereid door de EWG. De director responsible investment is de voorzitter van de EWG en heeft de dagelijkse verantwoordelijkheid voor het implementeren van het ESG-beleid. 10 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

11 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid Assets under screening Het gescreende vermogen (gemeten als percentage van het vermogen onder beheer (VoB) nam in 2014 opnieuw toe. Dit hangt samen met een verdere uitbreiding van het aantal asset classes dat onder de onafhankelijke ESG-screening valt. Inmiddels worden naast actieve aandelen beleggingsfondsen, onroerendgoedfondsen, individuele staatsobligaties en enkele creditfondsen, ook de passieve beleggingsfondsen en de matchingportefeuille gescreend. In totaal werd eind % van het totaal beheerde vermogen van KCM gescreend op compliance met onze ESG criteria (2013: 71%). Engage, Observe, Engage to inform Op basis van de ESG-screening van de beleggingsportefeuilles kwalificeert KCM ondernemingen naar verschillende categorieën: Engage: intensieve dialoog met ondernemingen over ESG-gerelateerde problemen. In 2014 hebben we een engagementtraject met 20 ondernemingen gehad (2013: 29). Engage to inform: KCM maakt een onderscheid tussen de producenten van kernkoppen en de producenten van raketten die deze koppen kunnen dragen. De eerste groep ondernemingen zal worden uitgesloten. Producenten van kernraketten worden niet uitgesloten, maar worden geïnformeerd over het ESG beleid omdat betrokkenheid bij kernkoppenproductie resulteert in uitsluiting. In 2014 had KCM vier ondernemingen in de beleggingsportefeuilles die zich classificeren als Engage to inform. Begin 2015 heeft de ESG Council de screeningscriteria voor kernwapens aangescherpt. Alle ondernemingen die betrokken zijn bij de productie van splijtstof, het essentiële materiaal om het daadwerkelijke wapen te maken, worden uitgesloten. Hiermee komt de categorie engage to inform te vervallen in Observe: ondernemingen die mogelijk betrokken zijn bij schendingen van ESG-criteria. De schendingen zijn momenteel onvoldoende materieel om een engagement traject te starten. De casus wordt wel naar de portefeuillemanagers gecommuniceerd en we blijven de onderneming monitoren. In 2014 had KCM 18 ondernemingen op de observatielijst staan (2013: 12). Closed: dit zijn engagement cases die afgerond zijn. In 2014 zijn er vijf engagement cases gesloten: Toyota, Deutsche Post, Astra International, Jardine Matheson, Yahoo!. Toyota en Deutsche Post hebben beide voldoende maatregelen doorgevoerd om schendingen van arbeidsrechten in hun keten te voorkomen. Astra International en Jardine Matheson waren beide, via hun aandeelhouderschap in Astra Agro Lestari (AAL), betrokken bij onverantwoorde productie van palmolie. Intussen zijn de controversiële palmolie plantages van AAL verkocht en zijn Astra International en Jardine Matheson niet meer betrokken bij materiele schendingen van onze ESG criteria. Tot slot heeft Yahoo! concrete stappen gezet om mensenrechtenschendingen in de toekomst te voorkomen en heeft zich gecommitteerd aan het beschermen van de vrijheid van meningsuiting. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 11

12 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid Case studie Wal-Mart In 2014 heeft de ESG Council van KCM besloten om het engagement traject met Wal-Mart te beëindigen. Onze Engagement Manager was sinds 2004 in gesprek met Wal-Mart betreffende schendingen van arbeidsrechten en problemen bij toeleveranciers. De Engagement Manager heeft in mei 2014 besloten om het engagementtraject met Wal-Mart te beëindigen wegens gebrek aan bereidheid van de onderneming om verbetering te bewerkstelligen. Wal-Mart komt niet terug op eerder gemaakte afspraken en de communicatie loopt al jaren zeer moeizaam. De Engagement Manager heeft er geen vertrouwen in dat toekomstige engagement inspanningen nog tot verbetering kunnen leiden en adviseert om de dialoog met Wal-Mart te beëindigen ( disengage ) en, indien mogelijk, de onderneming uit te sluiten. Aangezien er een zeer beperkte kans is dat verdere engagement een positief effect heeft op de bedrijfsvoering van Wal-Mart, heeft de ESG Council besloten om het engagementtraject te beëindigen. De onderneming is onvoldoende bereid om de dialoog aan te gaan en heeft in de afgelopen jaren onvoldoende vooruitgang laten zien. Op basis van deze overwegingen is besloten dat Kempen fondsen niet langer in Wal-Mart beleggen. Tot slot is het engagementtraject met de externe fondsmanager die in Wal-Mart belegde aangescherpt. Mede als gevolg van de druk vanuit KCM heeft deze fondsmanager haar positie in Wal-Mart verkocht. Dit betekent dat Wal-Mart momenteel niet meer in actieve beleggingsportefeuilles is opgenomen De volgende paragraaf geeft een toelichting op de thematische engagement activiteiten rondom duurzame palmolie. Indien u meer informatie wilt over individuele engagement cases, kunt u contact opnemen met Marieke de Leede. Thematische engagement Middels een thematische benadering brengt KCM focus aan in haar engagementaanpak. De verschillende engagementcases waren in 2014 gebundeld onder de volgende duurzaamheidsthema s: palmolie, omstreden arbeidsomstandigheden, kinderarbeid in de cacaosector, omstreden damprojecten, corruptie en kernwapens. Voor ieder thema is een thematisch engagement paper beschikbaar dat de achtergronden beschrijft. Van iedere onderneming waar KCM mee in gesprek is, is een engagement factsheet opgesteld. Deze sheets beschrijven de achtergrond van de case, de tot nu toe behaalde resultaten en de toekomstige engagementdoelen. Om de impact en effectiviteit van de engagement activiteiten te versterken, participeren we in collaboratieve engagement initiatieven. Dit zijn initiatieven waar een groep beleggers gezamenlijk een onderneming, fondsmanager, of een sector, aanspreekt op schendingen van ESG-criteria. Dit kan bijvoorbeeld via de PRI of in samenwerking met een groep beleggers die geïnteresseerd zijn in hetzelfde thema. Duurzame palmolie In 2014 is er veel aandacht besteedt aan het thema palmolie. Dit thema is eind 2013 door klanten van KCM benoemt als belangrijk thema voor engagement. De omstreden kwesties van palmolieplantages draaien om schending van arbeidsrechten, rechten van inheemse bevolking, landroof en ontbossing, voornamelijk bij palmolie plantages in Indonesië en Maleisië. Betrokkenheid bij deze schendingen leidt onder andere tot verlies van biodiversiteit, dat impact heeft op bedreigde dieren, en substantiële toename van CO2-uitstoot. Daarnaast vergroot een slechte relatie met lokale gemeenschappen het risico op langdurige en dure juridische conflicten en op reputatieschade voor Kempen en de ondernemingen in de beleggingsportefeuilles. De voortdurende controverses rondom palmolieplantages vormen een materieel risico. 12 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

13 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid KCM heeft in 2014 via verschillende kanalen engagement activiteiten uitgevoerd in de palmolie sector. Zo is er via Engagement Manager GES Investment Services met acht palmolie ondernemingen gesproken. Daarnaast is KCM actief binnen de werkgroep duurzame palmolie via het engagement platform van de PRI (Principles for Responsible Investment). Met een groep van 29 beleggers zijn een tiental ondernemingen aangesproken op hun verplichting om aan de principes van de RSPO (Roundtable on Sustainable Palm Oil) te voldoen. Er is vooruitgang geboekt in verschillende gebieden, bijvoorbeeld in het maken van Environmental and Social Impact Assessments over bedreigde diersoorten en het aangaan van een constructieve dialoog met gemeenschappen met wie het voorheen moeilijk was in goede sfeer tot afspraken te komen. Ook hebben palmolieondernemingen verbetering laten zien in de ondersteuning van duurzaamheidsnormen door diverse programma s te subsidiëren voor duurzame palmolie. Daarnaast is de transparantie in de sector verbeterd afgelopen jaar. Een van de belangrijkste ontwikkeling in het afgelopen jaar is de uitgebreide commitment van palmolie producenten rondom ontbossing, het verbod op ontwikkelen van nieuwe plantages op veengrond en het behouden van sociale en economische ontwikkeling voor de lokale bevolking. Dit is vastgelegd in het Palm Oil Manifesto dat is ondertekend door een groep ondernemingen in Indonesia en Maleisië. Binnen de werkgroep van de PRI zijn er ook verschillende bedrijfsbezoeken afgelegd. Zo zijn collega s van andere vermogensbeheerders enkele malen bij de plantages in Maleisië en Indonesië langs gegaan om de voortgang en de implementatie van de richtlijnen voor duurzame palmolie te toetsen. KCM is onder andere op bezoek geweest bij IOI Loders Croklaan, gevestigd in Nederland. IOI heeft afgelopen jaar grote stappen gezet in het verduurzamen van de keten. Eind 2014 hebben ze een nieuw beleid gepubliceerd waarin ze zich committeren aan sociale en milieurichtlijnen die strenger zijn dan de RSPO richtlijnen en het Palm Oil Manifesto. Het commitment is strenger rondom ontbossing en breidt zich uit naar alle toeleveranciers. Naar aanleiding van dit beleid voldoet nu 75% van de totale palmolie productie aan zero-deforestation policy. Tot slot heeft KCM in november 2014 in samenwerking met andere Nederlandse financiële instellingen een bijeenkomst georganiseerd over palmolie. Er waren ondernemingen aanwezig die betrokken zijn bij de productie, inkoop of verkoop van palmolie, palmolie experts (zoals het Wereld Natuurfonds) en beleggers. Gezamenlijk hebben we gesproken over de ontwikkelingen in de sector en over de rol van financiële instellingen in het verder verduurzamen van de palmolie sector. Engagement voorbeeld: Omstreden palmolieplantages Het Indonesische Astra International is een industrieel concern actief in verschillende sectoren waaronder de landbouwindustrie. Astra International is in verband gebracht met de productie van niet-duurzame palmolie via dochteronderneming Astra Agro Lestari (AAL). Sinds 2009 is KCM, via haar Engagement Manager, in gesprek met Astra International over de palmolieactiviteiten van AAL. De plantages van AAL zouden verantwoordelijk zijn voor het jaarlijks kappen van hectare moeras. De palmolieplantages tasten de natuurlijke leefomgeving aan van de Sumatraanse orang-oetang, die met uitsterven wordt bedreigd. In oktober 2010 is deze controversiële concessie verkocht, waarmee de directe schendingen door AAL zijn gestopt. Daarnaast heeft Astra International in de afgelopen jaren additionele stappen genomen om de productie van niet-duurzame palmolie te verminderen en publiceert AAL tegenwoordig een duurzaamheidsrapportage. Sinds de controversiële plantages van AAL zijn verkocht, zijn er geen nieuwe schendingen gerapporteerd. KCM heeft besloten om de engagement casus in 2014 te sluiten. We blijven de onderneming monitoren op mogelijke toekomstige schendingen. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 13

14 Implementatie verantwoord beleggingsbeleid Uitsluitingen In 2014 heeft KCM één nieuw bedrijf uitgesloten: Motovilikha Plants JSC. Dit bedrijf is uitgesloten wegens betrokkenheid bij de productie van clustermunitie. Motovilikha Plants JSC bevindt zich niet in de beleggingsportefeuilles van Kempen of de portefeuilles van externe managers waar onze klanten in kunnen beleggen. In totaal stonden er eind ondernemingen op de uitsluitingslijst. In het eerste kwartaal van 2015 heeft KCM de screeningscriteria voor controversiële wapens aangescherpt. Zo worden de moeder en dochterondernemingen van producenten van clustermunitie per direct uitgesloten, kunnen ondernemingen weer van de uitsluitingslijst af worden gehaald indien er meer dan drie jaar geen betrokkenheid is geweest bij de productie van controversiële wapens, en zijn er screeningscriteria toegevoegd voor kernwapenproducenten. Op basis van deze screening zijn 17 nieuwe bedrijven uitgesloten wegens betrokkenheid bij de productie van controversiële wapens. Daarnaast zijn er acht ondernemingen van de uitsluitingslijst afgehaald. In totaal worden er nu 38 ondernemingen uitgesloten. De volledige lijst is te vinden op Engagement met fondsmanagers KCM voert engagement gesprekken met externe fondsmanagers om ontwikkelingen op het gebied van verantwoord beleggen en concrete engagement cases te bespreken. Enkele fondsmanagers hebben afgelopen jaar duidelijke verbeteringen laten zien op het gebied van verantwoord beleggen. Zo heeft een van de grootste aanbieders van passieve fondsoplossingen in november de PRI ondertekend. KCM heeft hier met de fondsmanager over gesproken en ze hebben een uitgebreid plan gepresenteerd omtrent het uitrollen van engagement activiteiten en de implementatie van de zes principes van de PRI. Als relatief jonge ondertekenaar ontwikkelen ze een expliciete strategie. De belangrijkste aandachtspunten zijn: het stembeleid, expliciet vaststellen van het ESG beleid en ontwikkeling van communicatie richting klanten. Een belangrijk recent initiatief van de passieve fondsmanager was het oprichten van een Shareholder Liason Committee. Een ander interessant engagement traject was met een Engelse vermogensbeheerder. Naar aanleiding van de beslissing van onze ESG Council om het engagement traject met Wal-Mart te sluiten, hebben we alle actieve fondsmanager aangemoedigd om de beleggingen in Wal-Mart te verkopen. Mede als gevolg van de druk vanuit KCM heeft deze fondsmanager haar positie in Wal-Mart verkocht. Het Multi Management Team van KCM heeft ook met nieuwe fondsmanagers gesproken over verantwoord beleggen. Zo zijn er bijvoorbeeld in het selectieproces van een externe Europese small cap manager twee vergaderingen opgezet om de ESG visie en uitgangspunten van de manager te bespreken. Uit de gesprekken blijkt dat de fondsmanager en KCM niet overal op één lijn zitten. Het belangrijkste uitgangspunt is echter dat de fondsmanager bereid is om informatie te delen en openstaat om over verantwoord beleggen te spreken. KCM heeft de beleggingsportefeuille van gescreend op ESG criteria. Samen met de fondsmanager hebben we de ondernemingen besproken waar enkele controversiële punten waren ontdekt. Uit deze gesprekken bleek dat de Europese small cap manager goede research had gedaan en op de hoogte was van de mogelijke ESG issues bij de ondernemingen in de portefeuille. Een ander interessant voorbeeld van engagement zijn de gesprekken die we met een aantal Emerging Market Debt fondsmanagers hebben gevoerd. Met deze managers hebben we ideeën uitgewisseld over de mogelijkheden om ESG te integreren in de selectie van staatsobligaties. 14 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

15 Stemmen Het uitoefenen van stemrecht is een essentieel onderdeel van verantwoord beleggen en betrokken aandeelhouderschap. KCM stemt op aandeelhoudersvergaderingen van Nederlandse ondernemingen en bij volmacht in geval van internationale ondernemingen. In 2014 heeft KCM veel aandacht besteed aan de governance van de ondernemingen waarin werd belegd. Daar waar de onafhankelijkheid van de te (her)benoemen bestuurders, toezichthouders of accountants niet vaststond, is er tegen deze voorstellen gestemd. Stembeleid In 2014 is het aantal beleggingsfondsen dat actief zijn stem uitbrengt, toegenomen. KCM is management company geworden van het Luxemburgse paraplufonds Kempen International Funds sicav (KIF) en heeft haar stemactiviteiten uitgebreid met de ondernemingen waarin KIF beleggingen heeft. Dit werd mogelijk nadat de directie van KIF had besloten dat stemmen belangrijker is dan securities lending. Stemmen en securities lending gaan moeilijk samen; het is operationeel gezien niet mogelijk om te stemmen voor aandelen die zijn uitgeleend. Er is in het afgelopen jaar besloten om voor alle door KCM beheerde beleggingsfondsen de mogelijkheid om aandelen uit te lenen ondergeschikt te maken aan stemmen. Herziening van de EU Shareholder Righst Directive In 2012 is de EU Shareholder Rights Directive in werking getreden. Het doel van deze richtlijn is het harmoniseren van rapportages over aandeelhouderschap in de verschillende Europese lidstaten. In de afgelopen jaren is de rapportage over jaarvergaderingen sterk toegenomen. De richtlijn geeft echter veel flexibiliteit voor implementatie en de rapportage verschillen sterk per lidstaat. In april 2014 heeft de Europese Commissie een voorstel ingediend voor herziening van de EU Shareholder Rights Directive. Het doel van de herziening is om de kwaliteit en intensiteit van engagement tussen aandeelhouders en ondernemingen te verbeteren. Deze engagement moet helpen in het aanpakken va de tekortkomingen op het gebied van corporate governance en in het bestrijden van korte termijn gedrag. Het voorstel bevat maatregelen die het uitoefenen van aandeelhoudersrechten bevorderen. De herziening van de richtlijn stimuleert betrokken aandeelhouderschap en kan de transparantie in de sector aanzienlijk verbeteren. Het voorstel ligt nu ter discussie bij het Europees Parlement en de Europese Raad. Stemketen De Nederlandse toezichthoudende autoriteit, Autoriteit Financiele Markten (AFM), heeft een onderzoek uitgevoerd naar het functioneren van de stemketen, met name bij cross border voting. De bevindingen zijn gepubliceerd onder de titel recht om je stem te laten horen verloren?. In dit rapport wordt geconstateerd dat er structurele tekortkomingen zijn, waardoor er stemmen in de stemketen verloren gaan. Deze constatering sluit volledig aan bij de ervaringen die KCM heeft. De AFM concludeert dat aandeelhouders én ondernemingen geen of onvoldoende zicht en garantie hebben of de stemmen die zijn uitgebracht daadwerkelijk en juist zijn doorgekomen in de stemketen. Het gebrek aan verifieerbaarheid en transparantie van de stemketen heeft een aantal technische en juridische oorzaken. Het gaat hier om een groot aantal partijen dat gebruik maakt van verschillende systemen die niet op elkaar aangesloten zijn en het gebruik van verschillende elektronische documenten. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 15

16 Stemmen De bestaande Europese richtlijn laat veel ruimte voor verschillende implementatie in de nationale jurisdicties. Daarnaast is sprake van uiteenlopende belangen van de betrokken partijen waardoor, door belang bij behoud van de huidige situatie, of door gebrek aan een gevoel van urgentie, oplossingen niet actief worden nagestreefd. Dit leidt ertoe dat terugkoppeling van de uitgebrachte stemmen moeizaam verloopt of geheel uitblijft. De AFM doet de aanbeveling dat de bevindingen en conclusies op Europees niveau binnen ESMA-verband (European Securities and Markets Authority) worden gedeeld. De AFM is 1 van de 28 toezichthouders die bij de ESMA is aangesloten. Binnen ESMA zou het probleem door het Corporate Finance Standing Committee in behandeling genomen kunnen worden. Wanneer zij van mening zijn dat de Europese regels moeten worden aangepast, kunnen zij de Europese Commissie daarover adviseren. Stemresultaten In 2014 heeft KCM op 287 vergaderingen haar stem uitgebracht waarbij we in totaal op 3619 agendapunten hebben gestemd. Het grootste deel van de stemvoorstellen betrof reguliere zaken zoals benoemingen, decharges, vaststellingen van jaarrekeningen en dividend. KCM heeft afgelopen jaar veel aandacht besteed aan remuneratie. We hebben tegen gestemd bij excessieve remuneratie voorstellen en indien de voorstellen onvoldoende onderbouwd waren. Aandeelhouders maken (nog) weinig gebruik van de mogelijkheid om voorstellen voor een vergadering te agenderen. Slechts 86 van de agendapunten waar in 2014 op gestemd kon worden waren door aandeelhouders zelf op de agenda gezet. KCM heeft met nagenoeg al deze voorstellen ingestemd. Een volledig overzicht van de stemresultaten uit 2014 kunt u vinden op 16 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

17 Duurzame beleggingsoplossing In 2014 heeft KCM ook meer aandacht besteedt aan de duurzame beleggingsfondsen die eind 2013 zijn gelanceerd: het Kempen Global Sustainable Equity Fund en het Kempen Lux Euro Sustainable Credit Fund. Voor deze fondsen gelden strengere uitsluitingscriteria dan voor de verantwoorde beleggingsoplossing van KCM. De duurzame beleggingsoplossing onderscheidt zich van de verantwoorde beleggingsoplossing door de toepassing van additionele ethische richtlijnen. Deze richtlijnen zijn gebaseerd op de Richtlijn Financieel Beheer Goede Doelen van de Vereniging Fondsenwervende Instellingen (VFI). ESG Criteria Beleggingsoplossingen KCM Criteria 1. Mensenrechten UN Global Compact Additioneel Verantwoord Duurzaam 2. Kinderarbeid 3. Gedwongen arbeid 4. Recht op collectieve onderhandeling 5. Discriminatie 6. Corruptie 7. Milieubescherming 8. Controversiële wapens 9. Biodiversiteit 10. Verantwoord ketenbeheer 11. Gebruik van milieugevaarlijke stoffen 12. Militaire wapens 13. Productie van kernenergie 14. Productie / distributie van alcohol 15. Productie / distributie van tabak 16. Gebruik van proefdieren 17. Productie van pornografie 18. Productie van bont 19. Aanzetten tot gokverslaving 20. Bio-industriële productie 21. Genetische modificatie-technieken De additionele ethische richtlijnen zijn opgesteld voor verenigingen en stichtingen die strengere duurzaamheidscriteria in het beleggingsbeleid toe willen passen. Op basis van de additionele ethische criteria wordt ongeveer 10 procent van het totale beleggingsuniversum uitgesloten wegens schending van deze duurzaamheidscriteria. De meeste uitsluitingen worden veroorzaakt door betrokkenheid bij nucleaire energie. Dit zijn bijvoorbeeld ondernemingen als Fortum, Iberdrola, E.ON, GDF Suez en Vattenfal. Een andere grote groep uitsluitingen wordt veroorzaakt door betrokkenheid bij militaire wapens. Dit zijn bijvoorbeeld Smiths Group, EADS, General Electric en Thales. Ongeveer zes procent wordt uitgesloten wegens toepassing van genetische modificatie technieken. Dit zijn ondernemingen zoals BASF, Bayer, Dow Chemical en Monsanto. Rio Tinto is een voorbeeld van een onderneming die is uitgesloten wegens schending van de basis VFI richtlijnen. Rio Tinto is structureel betrokkenheid bij schendingen van milieustandaarden. De twee VFI criteria bont en pornografie hebben geen uitsluitingen veroorzaakt. Er zijn geen ondernemingen in het huidige beleggingsuniversum die meer dan 5 procent van hun inkomsten uit pornografie of bont haalt. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 17

18 Thema s 2014 In de volgende paragraaf benoemen we een aantal specifieke aandachtspunten uit Zo heeft KCM afgelopen jaar een nieuwe ESG research provider geselecteerd, hebben we de mogelijke risico s van klimaatverandering besproken, en zijn we betrokken bij verschillende initiatieven omtrent lange termijn beleggen. Selectie ESG dataprovider Toegang tot kwalitatief goede ESG data is noodzakelijk om ESG verder te integreren in de beleggingsprocessen van KCM. In 2014 is er een uitgebreid onderzoek uitgevoerd welke ESG researchprovider het beste in deze behoefte kan voorzien. KCM zoekt een database waar ESG screenings van de eigen en de externe beleggingsportefeuilles uitgevoerd kan worden. Van belang in het selectieproces zijn onder andere de dekking van het aantal ondernemingen, landen, en sectoren, de kwaliteit, actualiteit en materialiteit van de data, de toegang tot de data, en de presentatie van de data. In het selectieproces heeft KCM zeven researchproviders bekeken en uiteindelijk met drie van deze organisaties een pilot uitgevoerd. KCM heeft MSCI ESG Research gekozen als nieuwe ESG researchprovider. MSCI ESG Research heeft een professionele database, gelinked aan Factset, richt zich op de meest materiele ESG issues per industrie en de sectorrapporten en landenrapporten zijn van toegevoegde waarde voor de beleggingsanalyse. De database biedt ons onder andere de mogelijkheid om ondernemingen te screenen op betrokkenheid bij controversiële activiteiten. Daarnaast zijn er ESG ratings beschikbaar, zowel van landen als van ondernemingen. Deze ratings bevatten een risicoanalyse waarin wordt gekeken hoe een overheid, respectievelijk het management van de onderneming, bereid is om de ESG risico s in het betreffende land of sector te managen en mogelijke schendingen van ESG criteria in de toekomst te voorkomen. In 2015 wordt de database van MSCI ESG Research verder geïmplementeerd en geïntegreerd in de beleggingsprocessen van KCM en in de selectie van externe fondsmanagers. De samenwerking met GES Investment Services wordt in het eerste kwartaal van 2015 beëindigd. Klimaatverandering Binnen de financiële sector is er in 2014 veel aandacht geweest voor klimaatverandering. Dit onderwerp heeft ook bij KCM hoog op de agenda gestaan. Sinds 2010 berekenen we (in samenwerking met dataprovider Trucost) de carbon footprint van het Kempen Sustainable European Small-cap Fonds. Wederom hebben we de CO2 uitstoot van het fonds verminderd. Eind 2014 was het fonds 62% minder carbon intens dan de benchmark. In juli 2014 heeft Van Lanschot (en daarmee indirect ook KCM) het Carbon Disclosure Project (CDP) ondertekend, een non-profitorganisatie gericht op het verzamelen en harmoniseren van milieudata ten behoeve van (institutionele) beleggers. Later in het jaar beoordeelde CDP het milieu- en klimaatbeleid van Van Lanschot en ook KCM (c.q. Kempen). Uit deze beoordeling werd duidelijk dat wij inmiddels behoren tot de groep Beneluxbedrijven die zich bovengemiddeld inspannen om klimaatverandering tegen te gaan. Daarnaast heeft KCM de Global Investor Statement on Climate Change ondertekend. Hiermee onderstrepen wij het belang van de milieu-uitgangspunten van de UN Global Compact en de PRI. In december 2014 heeft de ESG Council uitgebreid gesproken over beleggingen in fossil fuels. Er is besloten om dit onderwerp in 2015 meer aandacht te geven, onder andere door een externe spreker uit te nodigen om intern meer bewustwording te creëren en kennis te delen over dit onderwerp. 18 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

19 Thema s 2014 Lange termijn betrokken aandeelhouderschap KCM heeft middels haar small-cap fondsen een uitgebreid track record als lange termijn betrokken aandeelhouder. In 2014 heeft KCM besloten om het onderwerp van lange termijn beleggen breder op de agenda te zetten. Zowel via interne als externe initiatieven willen we bijdragen aan een meer lange termijn gerichte financiële sector. KCM heeft bijvoorbeeld binnen het Nederlandse initiatief CIO Dialoog een voortrekkersrol op zich genomen op het gebied van lange termijn betrokken aandeelhouderschap. De uitkomst van de discussies binnen deze werkgroep hebben geresulteerd in een ambitiestatement met enkele uitgangspunten voor een lange termijn belegger. Ook heeft KCM geparticipeerd in de discussies binnen de PRI werkgroep die zich richt op lange termijn beleggingen. De werkgroep analyseert de belemmeringen in regulering voor lange termijn beleggers en ontwikkelt een model mandaat voor lange termijn beleggers. In februari 2014 organiseerde KCM in samenwerking met Eumedion een seminar over Betrokken Aandeelhouderschap. Onder voorzitterschap van Rob Bauer van het European Center for Corporate Engagement werd het onderwerp vanuit verschillende hoeken belicht: wat betekent betrokken aandeelhouderschap voor institutionele beleggers en vermogensbeheerders, en wat verwachten beursgenoteerde ondernemingen zelf van hun aandeelhouders? De ondernemingen benadrukten dat er behoefte is aan een integrale benadering van sociale-, milieu-, governance- en strategische vraagstukken. In het derde kwartaal van 2014 heeft KCM een vervolgbijeenkomst georganiseerd over lange termijn betrokken aandeelhouderschap, ditmaal in samenwerking met McKinsey die haar studie over lange termijn beleggen toe kwam lichten. Samen met een groep CIOs, beleggingsprofessionals en enkele ondernemingen is er gesproken over de successen en de dilemma s van lange termijn betrokken aandeelhouderschap. Naar aanleiding van deze succesvolle bijeenkomst hebben McKinsey en KCM afgesproken om de samenwerking in 2015 verder uit te breiden, onder andere via deelname aan het project Focusing Capital on the Long Term en het schrijven van een case studie over KCM als lange termijn betrokkenaandeelhouder in het Kempen Sustainable European Small-cap Fonds. Tot slot hebben we eind 2014 nog enkele interne brainstormsessies en werkgroepen georganiseerd om na te denken over de essentiële vragen van lange termijn beleggen: Wat betekent lange termijn beleggen precies? Hoe kunnen we hier meer invulling aan geven? Wat is de wens van onze klanten? Hoe kunnen we onze beleggingsovertuigingen beter op elkaar aan laten sluiten? Welke regels en cultuuraspecten vormen een barrière voor lange termijn beleggingen? In 2015 zal KCM doorgaan met de dit thema, zowel via de deelname in en de organisatie van interne, nationale als internationale initiatieven. Jaaroverzicht 2014 Verantwoord beleggen 19

20 Vooruitzicht 2015 Vooruitzicht 2015 ESG integratie is het centrale thema voor KCM in We gaan de ESG informatie van MSCI ESG Research volledig integreren in de beleggingsprocessen van de verschillende fondsen. Daarnaast gaan we de engagement met externe fondsmanagers aanscherpen. Het tweede belangrijke thema voor KCM in 2015 is Focusing Capital on the Long Term. Tot slot, zoals in dit rapport beschreven, gaan we de potentiele beleggingsrisico s van klimaatverandering in meer detail onderzoeken. Als gevolg van de integratie van de ESG criteria in het beleggingsproces en de toenemende inspanningen die KCM verricht op het gebied van engagement heeft de directie van KCM besloten om de afdeling verantwoord beleggen uit te breiden met een extra medewerker. Disclaimer De informatie in deze publicatie is uitsluitend opgesteld voor informatiedoeleinden. Hoewel de inhoud van deze publicatie met de meeste zorg is samengesteld en gebaseerd is op betrouwbare informatiebronnen, wordt ten aanzien van de volledigheid of juistheid ervan, uitdrukkelijk of stilzwijgend, geen enkele aansprakelijkheid aanvaard, garantie of verklaring gegeven. 20 Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 2014

Jaaroverzicht 2013. Verantwoord beleggen

Jaaroverzicht 2013. Verantwoord beleggen Jaaroverzicht 23 Verantwoord beleggen u ESG: Environmental, Social, Governance ESG Council Postadres Erik Luttenberg (voorzitter) Lars Dijkstra Marieke de Leede (secretaris) Almar Rietberg Ulrike Beyrich

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner Voorwoord In 2011 ondertekende Wealth Management Partners (WMP) zowel de United Nations Principles for Responsible Investments (UNPRI) als de UN Global Compact (UNGC). Dit was voor ons de stimulans om

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Beleggen: Verantwoord, duurzaam of met impact? Themapublicatie februari 2015

Beleggen: Verantwoord, duurzaam of met impact? Themapublicatie februari 2015 Beleggen: Verantwoord, duurzaam of met impact? Themapublicatie februari 2015 Steeds meer beleggers willen hun beleggingskeuzes baseren op financiële criteria én niet-financiële criteria. Dit betekent dat

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

VERANTWOORD BELEGGINGSBELEID

VERANTWOORD BELEGGINGSBELEID Providence Capital NV Meerweg 7, 1405 BA Bussum Postbus 286, 1400 AG Bussum Nederland T +31 (0)35 6926 750 F +31 (0)35 6926 740 info@providencecapital.eu www.providencecapital.eu ProvCapBussum VERANTWOORD

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

RICHTLIJN FINANCIEEL BEHEER GOEDE DOELEN

RICHTLIJN FINANCIEEL BEHEER GOEDE DOELEN RICHTLIJN FINANCIEEL BEHEER GOEDE DOELEN Deze richtlijn heeft betrekking op reserves en fondsen en het verantwoord beheer daarvan. Hierbij gaat het om alle vormen van beheer, dat wil zeggen alle spaar-

Nadere informatie

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid

Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs. 23 september 2014. Alex Poel. Beleggingsbeleid Vereniging van Vermogensbeheerders & - Adviseurs 23 september 2014 Alex Poel Beleggingsbeleid 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 VBA Discussion Paper 5 Kanttekeningen discussion

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds)

Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) Beleggingsstatuut Longfonds (voorheen Astma Fonds) April 2012 Inhoud 1. Algemeen...3 1.1 Inleiding...3 1.2 Wet- en regelgeving...3 2. Financiële middelen...3 2.1 Algemeen...3 2.2 Schulden en reserves...4

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen

Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen INVESTMENT OPPORTUNITY december 2013 Voor professionele adviseurs DE ROL VAN ESG IN HET BELEGGINGSPROCES VAN HET FONDS ROBECO Met gemak betrouwbaar en verantwoord beleggen Ondernemingen die rekening houden

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015

Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Beleggingsaanbod a.s.r. Presentatie Astra Zeneca 27 oktober 2015 Onderdeel van a.s.r. a.s.r. is de Nederlandse verzekeringsmaatschappij voor alle verzekeringen. Bij a.s.r. werken ruim 3.900 medewerkers

Nadere informatie

Monitoring rapportage 2014. betreffende de toepassing van. Eumedion Best Practices. Betrokken Aandeelhouderschap

Monitoring rapportage 2014. betreffende de toepassing van. Eumedion Best Practices. Betrokken Aandeelhouderschap Monitoring rapportage 2014 betreffende de toepassing van Eumedion Best Practices Betrokken Aandeelhouderschap 18 december 2014 1 1. Samenvatting en conclusie De Eumedion best practices worden door steeds

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium Hoe te beleggen in turbulente tijden? 2 april 2016 Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016 2014 Morningstar. All Rights Reserved. Agenda Morningstar Duurzaam Beleggen Introductie Morningstar

Nadere informatie

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering De Handreiking Kwaliteit Beleggingsbeleid in de praktijk 26 maart 2015 Alex Poel Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 Handreiking beleggingsbeleid

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices Wat is Eumedion? Eumedion is een stichting die de belangen behartigt van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Doel van de pensioenfondsen,

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U?

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Introductie. Waarom deze guide? Hoe is deze tot stand gekomen? Inhoud van de guide: Self-assessment tool. Lancering

Inhoudsopgave. Introductie. Waarom deze guide? Hoe is deze tot stand gekomen? Inhoud van de guide: Self-assessment tool. Lancering Inhoudsopgave Introductie Waarom deze guide? Hoe is deze tot stand gekomen? Inhoud van de guide: Policy Investment Management Transparantie Self-assessment tool Lancering www.vbdo.nl 2 VBDO Vereniging

Nadere informatie

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen ING Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de ING Fondsen wellicht iets voor u. ING Fondsen als een moderne,

Nadere informatie

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009

1/5. Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Stembeleid BNG Vermogensbeheer B.V. februari 2009 Inleiding In hoofdstuk 5.6 van de Wet op het financieel toezicht (Wft) zijn de bepalingen uit de Nederlandse corporate governance code (Code Tabaksblat)

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V.

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. I Inleiding Keijser Capital Asset Management B.V. (de Directie ) voert de directie over Add Value Fund N.V. (hierna ook Add Value Fund of Fonds ). De Directie

Nadere informatie

De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen. LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak

De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen. LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak De LifeCycle Mix bij Mijn Pensioen LifeCycle Mix (LCM): online oplossing met maximale transparantie en gemak Gespecialiseerd team onderhoudt en ontwikkelt LCM WWW.INGIM.COM 2 ING INVESTMENT MANAGEMENT

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV INLEIDING Doel Hof Hoorneman Fund Management NV wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft tot doel de

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Beleggingsstatuut Longfonds

Beleggingsstatuut Longfonds Beleggingsstatuut Longfonds April 2016 Inhoud 1. Algemeen... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 Wet- en regelgeving... 3 2. Financiële middelen... 3 2.1 Algemeen... 3 2.2 Schulden en reserves... 4 2.3 Doel en tijdshorizon

Nadere informatie

NN Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

NN Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen NN Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de NN Fondsen wellicht iets voor u. NN Fondsen als een moderne, heldere

Nadere informatie

Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V.

Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V. Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V. Algemeen 1. Waarom wordt Robeco Life Cycle Funds N.V. geliquideerd? 2. Waarheen wordt het geliquideerde vermogen overgebracht?

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Kosten 14. Zijn er kosten verbonden aan de ontbinding? 15. Blijven de doorlopende kosten hetzelfde?

Kosten 14. Zijn er kosten verbonden aan de ontbinding? 15. Blijven de doorlopende kosten hetzelfde? Algemeen 1. Waarom wordt Robeco Duurzaam Aandelen N.V. gefuseerd? 2. Heeft het vertrek van de voormalige fondsmanager invloed gehad op het besluit tot fuseren? 3. Hoe zal de fusie worden uitgevoerd? 4.

Nadere informatie

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen WMP heeft zowel de UN PRI als de UN Global Compact getekend Wealth Management Partners is actief als vermogensbeheerder en vermogensregiseur (investment

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER

DNB SEMINAR VERMOGENSBEHEER UITBESTEDING VERMOGENSBEHEER DNB SEMINAR UITBESTEDING Door: Oscar van Angeren I. Regulatory framework en II. Algemene contractuele aspecten 1 I. Regulatory framework Uitbestedingsregels pensioenfondsen: artikel 34 Pw en 12-14 BuPw.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Evaluatie Verantwoord Beleggen (beleid en uitvoering)

Hoofdstuk 1: Evaluatie Verantwoord Beleggen (beleid en uitvoering) Aan : Bestuur Mn Services Fondsenbeheer BV Van : Directie VB Opsteller : Kris Douma, Head of Responsible Investment Support & Active Ownership Datum : 23 februari 2010 Onderwerp : Vaststelling beleid en

Nadere informatie

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders?

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Carolus van de Ven Hoofd vermogensadvies 18 december 2006 Agenda - Definitie duurzaam beleggen - Hoofdvormen - Historie / Huidige situatie - Corporate

Nadere informatie

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014

Dufas Code Vermogensbeheerders. Verslag over 2014 Dufas Code Vermogensbeheerders Verslag over 2014 Inhoud 1. Over dit verslag 3 2. Algemene principes 4 2.1 Vermogensbeheerders handelen in het belang van hun klanten 4 2.2 Vermogensbeheerders kennen hun

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen

Beleid Verantwoord Beleggen N.V. Versie: 5 Inhoudsopgave Over Aegon en Verantwoord Beleggen 3 Inleiding 3 Verantwoord Beleggen volgens Aegon 3 ESG-integratie 4 Uitvoering en verantwoording 4 Beleid Verantwoord Beleggen 5 Goed bestuur

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE HAVEN EUROPEAN VALUE FUND ASIAN VALUE FUND AMERICAN VALUE FUND FUNDAMENT BOND FUND

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE HAVEN EUROPEAN VALUE FUND ASIAN VALUE FUND AMERICAN VALUE FUND FUNDAMENT BOND FUND PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE HAVEN EUROPEAN VALUE FUND ASIAN VALUE FUND AMERICAN VALUE FUND FUNDAMENT BOND FUND I. INLEIDING Safe Harbour Fund Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder van Haven

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Mei 2014 PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Inleiding Dit document beschrijft de

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1 BELEGGINGSSTATUUT Stichting Fonds Oncologie Holland April 2015 30 april 2015, pag. 1 Inhoudsopgave I Beleid.... 3 Algemeen 4 Hefbomen 4 Restricties....4 II Middelenverdeling......5 Strategische asset allocatie

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

TKPI Fund Governance Code

TKPI Fund Governance Code TKPI Fund Governance Code I Oversight entity TKP Investments BV (TKPI) heeft de Compliance Officer van TKPI aangewezen als toezichthoudende entiteit (oversight entity) die toezicht zal houden op de naleving

Nadere informatie

SMALL-CAPS: EEN FACTOR VAN BELANG. Masterclass presentatie Fondsevent, 27 september 2015

SMALL-CAPS: EEN FACTOR VAN BELANG. Masterclass presentatie Fondsevent, 27 september 2015 SMALL-CAPS: EEN FACTOR VAN BELANG Masterclass presentatie Fondsevent, 27 september 2015 SMALL-CAPS: OVER WELKE THEMA S KRIJG JE DE MEESTE VRAGEN IN DE PRAKTIJK? A B C D Rendement vs Risico Timing Liquiditeit

Nadere informatie

Vermogen opbouwen via Mijn Pensioen

Vermogen opbouwen via Mijn Pensioen Deelnemersbrochure Mijn Pensioen 2014 Stichting Pensioenfonds Gasunie Vermogen opbouwen via Mijn Pensioen Een unieke pensioenoplossing: Pensioenopbouw op maat; Altijd online inzage in uw vermogensopbouw.

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen

KENMERK: B/13/7252/HL DATUM: 25 april 2013 ONDERWERP VcTantwoord beleggen -p ENSIOEN EDERATIE Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de Staatssecretaris, mevrouw J. Klijnsma Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

Beoordelingsrapport door beleggingsmatch.nl

Beoordelingsrapport door beleggingsmatch.nl Beoordelingsrapport door beleggingsmatch.nl Beoordeeld Laaken Vermogensbeheer Datum 25 januari 2016 Beoordelingsrapport 2 Organisatie 16 / 18 Kosten 17 / 18 Beleggingsbeleid 17 / 18 Risicobeleid 17 / 18

Nadere informatie

Veranderingen in beleggingsfondsen van Robeco: Meest gestelde vragen en antwoorden

Veranderingen in beleggingsfondsen van Robeco: Meest gestelde vragen en antwoorden Veranderingen in beleggingsfondsen van Robeco: Meest gestelde vragen en antwoorden Algemeen... 2 Wat gaat er precies in het fondsassortiment van Robeco wijzigen?...2 Waarom gaat Robeco een aantal fondsen

Nadere informatie

The Specialist in Dutch small and midcaps. De hoeksteen van uw beleggingsportefeuille!

The Specialist in Dutch small and midcaps. De hoeksteen van uw beleggingsportefeuille! The Specialist in Dutch small and midcaps De hoeksteen van uw beleggingsportefeuille! The Specialist in Dutch small and midcaps Het Add Value Fund richt zich primair op het segment van de Nederlandse small-

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE AMERICAN VALUE FUND

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE AMERICAN VALUE FUND PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE AMERICAN VALUE FUND I. INLEIDING Safe Harbour Fund Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder van American Value Fund (het Fonds ). De bewaarder van het Fonds is Stichting

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Stembeleid Juni 2015

Stembeleid Juni 2015 Stembeleid Juni 2015 Stembeleid ASR Nederland N.V. juni 2015 1. Inleiding 2. Algemene uitgangspunten 3. Socially Responsible Investments Policy (SRI) 4. Bestuur en RvC - (Her)benoeming - Décharge - Vrijwaring

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties november 2012 2 A Samenvatting In deze ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties komen aan bod: A Samenvatting B Inleiding C Selectiecriteria

Nadere informatie