DE VERHOUDING TUSSEN DE ARISTOTELISCHE METAFYSIEK EN DE THOMISTISCHE THEOLOGIE

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE VERHOUDING TUSSEN DE ARISTOTELISCHE METAFYSIEK EN DE THOMISTISCHE THEOLOGIE"

Transcriptie

1 DE VERHOUDING TUSSEN DE ARISTOTELISCHE METAFYSIEK EN DE THOMISTISCHE THEOLOGIE REDE Uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in de griekse en romeinse wijsbegeerte aan de katholieke universiteit to Nijmegen op vrijdag 8 februari 1980 door DR. H. SEIDL 1980 Dekker & van de Vegt Nijmegen

2 Zoals bekend, gebruikten de christelijke Apologeten in de eerste eeuwen na Christus de griekse, in het bijzonder de platoonse metafysiek, om hun geloof tegen aanvallen van heidense filosofen te verdedigen, hetgeen veel tot het ontstaan van de christelijke theologie bijdroeg. In de middeleeuwen pasten vooral Albert de Grote en Thomas van Aquino de aristotelische metafysiek toe in de christelijke theologie en brachten deze daarmee tot een zekere, voorlopige volmaaktheid, waarmee zij nog tot in onze tijd geldig De aanleiding tot deze verbinding van griekse metafysiek en christelijke geloofsleer lag wel in de eerste plaats in de grote inhoudelijke en formele overeenstemming tussen de twee en vervolgens ook in het persoonlijke engagement, dat de griekse metafysiek van de beoefenaar ervan vereiste, een vergeestelijking van het menselijk leven, dat met het spirituele leven in Christus nauw verwant is' a. In onze tijd is echter bij moderne, historisch gerichte denkwijzen2 de vraag gerezen, of niet de verbinding van griekse metafysiek en christelijke geloofsleer resp. theologie, evenals hun overeenstemming, slechts historisch bepaald waren, en verder of niet de griekse metafysiek en de scholastieke theologie van Thomas verleden tijd geworden zijn. Bovendien is er de kritiek van Kant tot Heidegger op de klassieke metafysiek. Verder zijn er intussen in onze tijd richtingen met nieuwe, historisch georienteerde methoden, zoals hermeneutische en taalfilosofische. In deze voordracht gaat het erom uiteen te zetten in hoeverre misschien de verbinding van de aristotelische metafysiek en de christelijke theologie, evenals de innerlijke overeenstemming tussen hen, niet slechts historisch bepaald, maar ook in de zaak zelf gefundeerd is, die dan in dit geval lets tijdloos geldigs zou bevatten. Mijn uiteenzetting zal de verhouding tussen metafysiek en theologie zowel vanuit het object van deze wetenschappen (in deel I en II), als vanuit het subject, de menselijke houdingen, bepalen (in deel III). Sommige punten zullen in 't algemeen besproken worden, hoewel ik me hoofdzakelijk tot Aristoteles en Thomas beperk. De verhouding tussen de objecten van metafysiek en theologie zal zowel inhoudelijk (in I), als naar formele aspecten (in II) behandeld worden, en wel telkens in het kort beargumenteerd, zonder gedetailleerde onderzoeken. I. Identiteit tussen de metabsische, eerste zijnsoorzaak en God: Wat de inhoud betreft, zijn metafysiek en theologie gericht op dezelfde grond van alle werkelijkheid, God, maar niet op dezelfde wijze. Zoals Thomas preciseert3, gut de theologie uit van God als in de openbaring reeds gegeven object (obiectum).

3 Daarentegen is voor de metafysiek die werkelijkheidsgrond het laatste doeleinde (finis obiecti) van onderzoek, terwijl haar uitgangspunt het zijnde als zodanig" is. Dit begrip, hoewel ons alien bekend, zal hier nader toegelicht worden vanuit de wetenschaps- en kennis-theoretische overwegingen waarop het gebaseerd is. Want Aristoteles bepaalt de metafysiek als wetenschap door ze met de andere wetenschappen to vergelijken4. Volgens hem is her uitgangspunt van de metafysiek gelegen in de objecten van de ervaring, ook de zintuiglijk waarneembare, waarmee de andere wetenschappen zich eveneens bezig houden. (Ik benadruk dir vooral tegenover een modern misverstaan van de klassieke merafysiek, volgens het welk deze reeds vanaf her begin gerichr zou zijn op nier zintuiglijk waarneembare dingen.) Maar terwiji de andere wetenschappen zich tot bepaalde gebieden van objecten beperken, omdat zij de dingen telkens volgens bepaalde empirische eigenschappen onderzoeken, bijv. de wiskunde naar hun numerieke natuur, de geneeskunde naar gezondheid of ziekre, heeft de metafysiek alle dingen tot object, inzoverre zij zijn en zekere zijns-kenmerken hebben, zoals er-zijn (existeren), iets-zijn of reeel-zijn, een-, waar- en goed-zijn. Her zijns-aspect met zijn kenmerken vormt de voorwaarde voor het optreden der dingen in de ervaring en zodoende ook de conditie voor de afzonderlijke wetenschappen, die de dingen onderzoeken: Zo veronderstelt bijv. een medicus, wanneer hij het menselijke lichaam naar ziekre-symptomen onderzoekt, reeds, dat dir lichaam er helemaal is, iets reeels is, een en intelligibel is, dat wil zeggen object van onderzoek kan worden enz. De metafysiek houdt zich dus bezig met hetgeen de andere wetenschappen aan de empirische dingen aitijd reeds veronderstellen, en wel allereerst met hun zijn. Zij beschouwt alle dingen, inzoverre zij zijn, dus als zijnde. Haar uitgangspunt is het zijnde als zodanig" (ens qua ens)'. Blijkbaar is zo'n wetenschap noodzakelijk; want alle dingen hebben gemeenschappelijke kenmerken; overigens een verbazingwekkend feit, waaruit een innerlijke verwantschap (affiniteit) van alle dingen spreekr, waardoor eerst her begrip van een alles omvatrende realiteit mogelijk wordt. Indien nu geen andere van de afzonderlijke wetenschappen zich bezig houdt met deze kenmerken (maar, zoals gezegd, ze reeds veronderstelt), dan moet er een algemene wetenschap zijn, die dat doer, namelijk de merafysiek, en wel in haar inleidend gedeelte als ontologie" (= leer van het zijnde)6. Evenals bij de andere wetenschappen beweegt zich ook bij de metafysiek het onderzoek van her gegevene, het veroorzaakte, naar de oorzaken ervan. Zij leidt echter naar meer universele oorzaken dan de andere, afzonderlijke wetenschappen. Uitgaande van het zijn der dingen om ons been vraagt de metafysiek naar de oorzaken, waardoor zij zijn, en komt allereerst tot zekere immanence oorzaken in de dingen zelr, maar tenslotte omdat deze oorzaken wederom niet uir zich zelf zijn tot een eerste oorzaak (causa prima), die de dingen van deze wereld transcendeert: Daar alle dingen van haar moeten afhangen, kan zij zich niet in het een of andere van hen bevinden. Voorts volgt (op grond van overwegingen, die hier nier uiteengezet kunnen worden), dat de eerste zijnsoorzaak zonder enige potentialiteit is (mogelijkheid rot verandering en niet-zijn), dus pure aktualiteit of werkelijkheid (actuspurus)8, het zijn zer (ipsum esse)9, en dit betekent (in andere 2

4 opzichten) wederom: zij moet van puur immateriele natuur zijn'. Volgens de hierbij enig mogelijke analogie met de menselijke geest" waarvan zij evenwel verschilt moet zij pure geest-werkelijkheid zijn. Aristoteles identificeert ze om die reden met de God"12 en noemt het afsluitend gedeelte der metafysiek theologie"' 3. Tot zoverre Aristoteles' opvatting van metafysiek, bier weergegeven in overeenstemming met de interpretatie van Thomas". Om terug te komen op Thomas' opmerking, betreffende de verhouding van metafysiek en theologie, kan deze nu zo bepaald worden: De twee wetenschappen hebben weliswaar verschillende objecten, de metafysiek het zijnde als zodanig, de theologie echter God. Nochrans hebben zij iets gemeenschappelijks; want het uireindelijke doel van de metafysiek, de eerste transcendente zijnsoorzaak, is identiek met de God van religie en theologie. De identificatie van de eerste zijnsoorzaak met God werd in de aristotelische traditie tot Thomas van Aquino metafysisch gerechtvaardigd door de pure geest-natuur van de eerste zijnsoorzaak. Maar zij kan in onze tijd ook steun vinden in godsdiensthistorische gegevens, doordat de religieuze godsvoorstellingen in historisch gegroeide culturen overwegend een transcendent" machtig wezen inhouden, dat onzichtbaar en zelfs van geestelijke natuur is". De christelijke religie is enig in haar soort, inzoverre zij God als drievoudig, persoonlijk geestwezen openbaart en haar boodschap het woord Gods" zelf is. De identiteit tussen de metafysische zijnsoorzaak en de religieus vereerde God is de basis voor de verbinding van metafysiek en theologie en ligt ten grondslag aan al het andere, wat die twee inhoudelijk gemeen hebben. Dit stelt wellicht de betekenis van de metafysiek her duidelijkst in het licht. De identificatie heeft bij de zogenaamde godsbewijzen" een eigene funcrie, die in de moderne kritiek vaak onvoldoende uit de verf komr. Daarover dus iets naders: De moderne kritiek van Kant tot Kierkegaard, Barth en anderen meent, dat de godsbewijzen het godsbegrip reeds in hun premissen invoeren, iets wat uiteraard onjuist zou zijn; want wie her godsbegrip al heeft, namelijk door religieuze ervaring, behoeft geen bewijs meer, maar wie het niet heeft, weer niet eens, waarover hij bewijs zal voeren'6. Verder verwerpt de moderne kritiek in 't algemeen een filosofisch te bewijzen God, want hij is niet dezelfde, die wij religieus aanbidden''. Hierbij een korte stellingname: De zogenaamde godsbewijzen zijn eigenlijk metafysische bewijzen. Zij voeren in hun premissen niet her begrip van God in, maar dat van een eerste oorzaak (prima causa), waarvan het bestaan bewezen wordt. Gods"bewijzen worden zij pas, doordat in een verdere stap de bovenvermelde identificatie van de metafysische, eerste oorzaak met God eraan toegevoegd wordt (bij Thomas: quod omnes dicunt Deum)' 8. Dit toevoegsel is geen bestanddeel van de bewijzen zelf. Zo gezien komr hier geen filosofische God" voor. Er is slechts een metafysische oorzaak der filosofen en daarnaast de God der gelovigen. Ook indien de twee identiek zijn, richt de mens zich op deze identieke werkelijkheid roch in twee verschillende houdingen, namelijk in een religieuze en in een filosofische (zie hieronder III). Overeenkomstig daarmee staat ook deze ene werkelijkheid in 3

5 verschillende betrekkingen tot de mens, namelijk allereerst als richtpunt voor de religieuze ervaring, en vervolgens als richtpunt voor de filosofische kennis. II. Realiteit, intelligibele natuur en onveranderlijkheid van de objecten der metafysiek en theologie: Naast de besproken inhoudelijke overeenstemming t.a.v. doel en object van metafysiek en theologie vertonen de twee ookformele overeenstemmingen. Wij zullen ons beperken tot de volgende drie: realiteit, intelligibele natuur en onveranderlijkheid van hun objecten, en deze eerst in metafysisch opzicht behandelen: 1) in metafysisch opzicht: a) Realiteit, reeel-zijn is, zoals wij boven gezien hebben, een zijns-kenmerk, volgens welk elk zijnde een ding (latijn: res) is en een wezen (essentia) heeft. Het kan evenwel ook het gegeven-zijn van elk ding (van objecten en subjecten) betekenen en duidt dan aan, dat het onafhankelijk van de kennis van het subject bestaat. Het zijnde heeft hier de absolute voorrang boven de kennis. Deze positie van een metafysisch realisme berust op bepaalde kennis- en wetenschapstheoretische overwegingen bij de klassieke denkers, die ten dele tot op Aristoteles' Tweede Analystiek" terug gaan (zie noot 4) en die m.i. een belangrijke bijdrage zou kunnen vormen aan hedendaagse discussies over realiteit en kennis resp. zijn en bewustzijn. In laatste instantie gaat het om het zogenaamde natuurlijk bewustzijn", dat voor de klassieke filosofen de conditie voor elk kennen en handelen is; want indien ons niet een ding, een zijnde, gegeven is, zodat het in ons bewustzijn regenwoordig is, kunnen wij het niet leren kennen, noch als doel van handelingen hebben. (Dit geldr niet slechts voor de object-, maar ook voor de subject-kennis: geen zelf-kennis, zonder dat wij vooraf ons zelf gegeven zijn.) Het realiteitsbewustzijn" beet natuurlijk", omdat het nog niet in zich zelf reflecterend, denkend ik-bewustzijn is, maar onmiddellijk in contact met het zijnde staat. Thomas heeft dit, aansluitend op Aristoteles en Avicenna, zo uitgedrukt: Het zijnde is her eerst-bekende" (ens est primum notum)' 9. Moderne filosofen zoals Kant, de duitse idealisren en Heidegger kritiseren in hun denken her natuurlijke bewustzijn als naier' en proberen het in het reflecterend ikbewustzijn weer binnen te halen resp. op te heffen ( aufzuheben"), zo bijv. Kant in zijn transzendentale Apperzeption", de duitse idealisten in een productief en dynamisch ik-, zelfbewustzijn, en Heidegger in zijn existentiellem Daseinsentschlu1320. Her is niet mogelijk, in dit bestek dieper op deze problematiek in te gaan. Toch zijn er enkele hedendaagse onderzoekingen, die daarin resulteren, dat bij genoemde moderne denkers bewustzijn" wordt verkort tot ik-, zelfbewustzijn, hergeen in laatste instantie op een circulaire zelfbetrekking uitloopt. Er moet, zo gaat her betoog verder, een niet-ikbetrokken bewustzijnsakt aan ten grondslag liggen21. Maar dan kan m.i. zo'n bewustzijnsakt niets anders zijn dan datgene, wat de klassieke uitspraak met hetzijnde als het eerst-bekende" bedoelt. De kritiek 4

6 bijv. bij Heidegger op de naiveteit" en Seinsvergessenheit" der klassieke filosofen miskent her volgende: Die uitspraak houdt weliswaar in, dat wij altijd reeds een naief, niet-reflecterend bewustzijn van her zijn der dingen hebben, waardoor deze ons helemaal gegeven zijn (er-zijn of existeren, een-zijn, iets-zijn en derg.), maar die uitspraak zelf is geenszins in naiveteit gezegd, want zij is het resultaat van een hoge kennis-theoretische reflexie. Deze komt uiteindelijk niet rot het reflecterend ikbewustzijn, maar tot een onmiddellijk, alle kennis begeleidend meeweten (con-scientia bewust-zijn) van het zijn der kenbare dingen (objecten en subjecten), dus tot het natuurlijke realiteitsbewustzijn". b) Het tweede formele aspect is de intelligibele natuur van de dingen in onze ervaring, ook der zintuiglijk waarneembare dingen, inzoverre zij zijn. Intelligibel" betekent: object voor intellect of geest zijn, zoals sensibel" betekent: object voor zintuiglijke waarneming zijn. De theorie van het intelligibel-zijn van de empirische dingen heeft haar oorsprong bij Aristoteles en zijn kritiek op Plato's ideeen-leer. Zij betreft het probleem, dat ligt in de tegenstelling tussen de waarneembare individuele dingen en het intelligibel algemene; een probleem, dat van Plato tot Hegel altijd weer het westerse denken in beweging heeft gebracht. Het kan bier slechts kort aangeduid worden. Daar de intellectuele kennis van het wezen der dingen zich altijd voltrekt door middel van algemene begrippen, en het algemene tegengesteld is aan de individuele, waarneembare dingen her geestelijke tegengesteld is aan het waarneembare, het ene begrip aan de vele dingen, het onveranderlijke aan het veranderlijke zag Plato zich gedwongen, het algemene, dat hij met het wezen der dingen identificeerde, re beschouwen als gescheiden van de dingen. Dit leidde hem tot een splitsing van de wereld in twee werelden, een waarneembare wereld van slechts vluchtige verschijnselen en een intelligibele wereld van eeuwige, algemene wezens, ideeen". In de moderne tijd streeft vooral Hegel ernaar, die tegenstelling dynamisch op re lossen, namelijk in het historisch-dialektisch proces. De aristotelisch-thomisrische merafysiek daarentegen erkent weliswaar die tegenstelling tussen het algemene en her individuele, ziet echter in de waarneembare dingen niet slechts vluchtige verschijnselen, maar zelfs eerste substanties". Zij maakt een belangrijk onderscheidt tussen enerzijds het algemene, dat als zodanig slechts in het kennend subject is en anderzijds het intelligibele wezen in de dingen zelf, dat de kennisbron en -oorzaak is voor het algemeen begrip, dat uit de dingen geabstraheerd" wordt. Dus geen afscheiding der wezenheden van hun dingen. Elk wezen in de dingen is de wijze van hun zijn, hun zo-zijn" (essentia). Het is met geen algemeen begrip identiek, al wordt het ook door middel van begrippen ontsloten en omschreven23. Bijzondere aandacht wil ik op het volgende vestigen: Volgens Aristoteles zijn de zintuiglijk waarneembare dingen niet volledig zintuiglijk, sensibel, en materieel, maar hebben ook een intelligibel, niet-materieel aspect, en wel in hun zijnsakt, die in de eerste instantie in het er-zijn (existentia) wordt begrepen, en vervolgens in het zo-zijn (essentia) voorwerp van diepere kennis is. Anders dan het zintuiglijk waarneembare, gegeven ding is reeds zijn gegeven-zijn, er-zijn zelf niet meer zintuiglijk waarneembaar, noch zichtbaar, noch hoorbaar enz., maar 5

7 moet met een akt van het intellect begrepen worden; a fortiori natuurlijk dus het zo-zijn, de essentie in de dingen. Het intelligibel-zijn van de empirische dingen is het gevolg daarvan, dat hun eerste zijnsoorzaak (het zijn zelf), zoals boven gezegd, zuiver intellect of geest is (en ook zelf in de hoogste mate intelligibel is). Tenslotte corresponderen met de twee aspecten der dingen, her zintuiglijkempirisch en het intelligibel aspect, twee niveaus van menselijke kennis en weergave in de taal, namelijk een zintuiglijk-empirisch niveau met subjectieve voorstellingen, belevenissen, gevoelens, en een intelligibel, objectief, abstract-algemeen niveau. Eerst op het tweede niveau komt de intellectuele kennis tot voltooiing en bereikt het wezen der dingen. De algemene, intellectuele kennis is overigens, hoewel van de waarneembare, concrete dingen geabstraheerd", toch zeker niet leeg, noch ook verwijderd van de concrete dingen, maar raakt veeleer aan Bier wezen. De klassieke metafysiek wordy, zo gezien, geconfronteerd met elk idealisme, dat aan de zintuiglijk waarneembare dingen de rang van een eerste realiteit, substanrialireit, ontneemt, verder met het empirisme en materialisme, dat de zijnsakt der zintuiglijk-materiele dingen niet als intelligibel erkent, en met het historisme (en de daardoor beinvloede richtingen, zoals het existentialisme), dat voor de abstracte algemeenheid van de intellectuele kennis geen besef meer heeft; want deze kennis zou, naar het heet, leeg van inhoud zijn, zodat zij tot het subjectief-empirische vlak van belevenissen en gevoelens gereduceerd moet worden, waar zij steeds historisch bepaald is en met de historische perioden mee verandert. Daarentegen valt t.a.v. de aristotelische metafysiek vast to stellen, dat vele van haar begrippen in pre-filosofisch spraakgebruik voorkwamen en nog voorkomen, zoals bijv. oorzaak", wezen", worm", doel", vermogen". Op dit niveau hadden en hebben zij ook ongetwijfeld subjectief veranderende inhouden, ten tijde van Aristoteles een andere inhoud dan ten tijde van Thomas of ook van Kant of in onze dagen. Nietremin hebben die begrippen ook een objectieve abstract-algemene, intelligibele betekenis, die in de metafysiek door de eeuwen been dank zij grote inspanning van de menselijke geest werd ingezien en in de traditie bewaard. In die betekenis kunnen zij altijd slechts op een zelfde wijze gedacht worden, door ons niet anders dan 2300 jaren geleden door Aristoteles24. c) Dit brengt ons tot het derde formele aspect, de onveranderlijkheid der dingen, inzoverre zij zijn, waaraan de gelijk-blijvende betekenis der begrippen, op intellectueel niveau, beantwoordt. Zijn en verandering van elke aard: beweging, wording, vergaan e.a., staan tegenover elkaar. Derhalve kan men de dingen niet tegelijk beschouwen, inzoverre zij ontstaan of veranderen (zoals bijv. in de natuurwetenschappen en in de geschiedschrijving het geval is), en inzoverre zij zijn (zoals in de metafysiek beschouwd). Zijn heeft de voorrang boven ontstaan en veranderen. Om deze reden kunnen ontstaan" of veranderen" slechts met behulp van het zijnsbegrip worden gedefinieerd namelijk, volgens de aristotelische leer, als overgang van het niet-zijn 6

8 tot het zijn, resp. van het mogelijk- (esse in potentia) tot het werkelijk-zijn (esse in actu) 25 terwiji omgekeerd zijn" niet meer kan worden gedefinieerd; want het is het eerst-bekende", tenminste in de eerste ons toegankelijke aspecten als er-zijn (existeren), een-zijn, reeel-zijn en derg. (zie hiervo6r). Wil er iets kunnen ontstaan en veranderen, dan moet er altijd reeds iets zijn, namelijk bepaalde, constitutieve oorzaken voor het ontstaan en veranderen, waardoor ook al het ontstaande en veranderende iets is. Daaruit blijkt, dat deze oorzaken niet weer op dezelfde wijze kunnen ontstaan als de dingen, waarvan zij de oorzaken van ontstaan en verandering zijn, daar dit anders tot een oneindige regressus leidt, die alles opheft, zowel het zijn als ontstaan en veranderen der dingen. Door de dingen als zijnde te beschouwen onderzoekt de metafysiek ze als het ware in een tijdloos staand nu" (nunc starts). De onveranderlijkheid van het zijn der dingen betreft verder het vrijzijn van innerlijke contradictie, zowel in het er-zijn (existeren), als in het zo-zijn: Weliswaar existeren de dingen niet krachtens absolute noodzaak (dat wil zeggen, zij zijn kontingent; zij kunnen zijn en niet zijn), maar inzoverre een ding existeert, kan het niet tegelijk zijn en niet zijn, en kan het niet tegelijk een bepaald wezen hebben en niet hebben, zoals Aristoteles als eerste in zijn Metafysiek" heeft uiteengezet26. Deze contradictie-vrije identiteit in het zijn heeft elk ding, zolang als het is. Zij is het ontologisch fundament van her beroemd principium contradicrionis. Daarop berust ook de mogelijkheid van theoretische wetenschappen, die algemene en noodzakelijke uitspraken over de dingen doen. De mens is het geprivilegieerde zijnde, dat van zijn eigen zijn weet, namelijk in het bewust-zijn", waarin de identiteit van het zijn tot een bewuste zelf-identiteit komt. In haar onveranderlijkheid wordy een de geschiedenis transcenderend moment aan de natuur van de mens kenbaar. De onveranderlijkheid en identiteit der dingen, zoals de zelf-identiteit der mensen, is uiteindelijk gefundeerd in de eerste, transcendente zijnsoorzaak, waarvan het wezen in haar zijn zelf ligt. Deze is absoluut noodzakelijk, want absoluut goed, en eveneens eeuwig en onveranderlijk. Er zijn verschillende pogingen in de geschiedenis van de wesrerse filosofie ondernomen sinds Heraclitus tot aan Nietzsche en Heidegger roe, om telkens onder geheel andere opzichten, het zijn der dingen en der mensen in beweging, proces, verandering, geschiedenis op te heffen, alsof de dingen alle tegengestelden tegelijk kunnen zijn en geen bepaald wezen hebben. Het moderne historisme en eveneens, onder invloed daarvan, het existentialisme, die aan de verandering van alles, vooral ook in her menselijk vlak, aandacht besteden, het wezen van dingen en mensen meer in proces en ontwikkeling zien en het leven der mensen ten dele activistisch verstaan, stuiten op de problematiek t.a.v. de menselijke kennis: namelijk of er nog theoretische wetenschappen met tijdloos ware uitspraken mogelijk zijn, of niet veeleer alle kennis historisch bepaald en in verandering is, zoals er ook geen onveranderlijk wezen van dingen en mensen bestaar, waarop die wetenschappen zich zouden kunnen richten. Genoemde problematiek kan hier niet verder behandeld worden. Zij schijnt, historisch gezien, her eerst door Plato geanticipeerd te worden in zijn uireenzet- 7

9 ring met Heraclitus en zijn aanhangers. Hij noemt ze schertsend de stromers"", voor wie alle dingen en ook zij zelf in stromende beweging zijn, zodat eigenlijk geen verstaanbaar gesprek (logos) meer mogelijk is; want als lets bepaalds over de dingen gezegd wordt, hebben de dingen en de sprekers reeds opnieuw een verandering ondergaan. Als consequentie daarvan zou Heraclitus' leerling Cratylus slechts nog gezwegen en zijn wijsvinger betekenisvol bewogen hebben. 2) in theologisch opzicht: Wanneer wij nu overgaan tot de behandeling van de drie formele aspecten op theologisch terrein en daaronder laten wij ook de religie vallen dan zal de nauwe verwantschap met de metafysiek, ten minsre van haar kant uit, duidelijk blijken. a) Voor de religie en de op haar gefundeerde theologie is een realisme kenmerkend, volgens hetwelk zij de absolute voorrang van Gods realireit en werkelijkheid boven de mens erkennen. Religie" (religio) is de specifieke terug-koppeling"28 van de mensen op hun goddelijke oorsprong. Dus is er de theologie niet belet, een realistische metafysiek in dienst te nemen. b) Als reeds de dingen in deze wereld in hun intelligibel-zijn een natuurlijke openbaring van een transcendente, immateriele oorzaak zijn, die met God geldentificeerd moet worden, dan is des te meer de religeuze (boven-natuurlijke) openbaring, zoals de christelijke, een persoonlijke zelf-mededeling van Gods geest. Vooral de vier evangelien, die van Christus als mens zo weinig verhalen, maar des te meer van zijn werken en zijn leer op geinspireerde wijze spreken, bevatren zowel subjectieve getuigenissen van een geloofservaring uit een bepaalde tijd, als ook een waarheid die boven de tijden been gelds. Dan bestaat ook voor de christelijke theologie van heden de mogelijkheid, zowel een hermeneurische interpreratie van geloofservaringen te geven, als ook een theoretische wetenschap te blijven zoeken, zoals Thomas deed met zijn speculatieve theologie, over het boven-tijdelijk, eeuwig wezen van God de Vader, Christus en de Heilige Geest. Indien Gods openbaring in zich intelligibel is, dan sluit zij de mogelijkheid in, door de menselijke geest ook theoretisch wetenschappelijk in een speculatieve theologie besrudeerd en met de metafysiek verbonden te worden 28. Dat betekent natuurlijk niet, dat de Bijbel een handboek voor metafysiek is. Om een bekend en problematisch voorbeeld te noemen: Gods zelf-openbaring, in het boek Exodus, als Ik ben die ben"29: Deze openbaring heeft, zoals de moderne bijbel-exegese uitlegt, een specifiek religieuze betekenis, nl. dat God voortdurend aanwezig is en in contact met zijn uitverkoren israelirisch yolk staat. Het probleem is, of daarin indirect niet ook een bredere theologische betekenis ligt, die zich in andere uitspraken van de Bijbel laat terug vinden en in andere samenhangen, zoals in de profetie over de Messias als Emmanuel" ( God met ons")30, tot wie uiteindelijk alle volkeren, niet slechts het israelirisch, zullen komen, om Hem re aanbidden, en verder of dat niet uiteindelijk ook een algemene, metafysische betekenis kan 8

10 impliceren, namelijk dat God als Vader aller mensen en schepper van alle dingen het zijn zelf' is3 l. c) Wat tenslotte de tijdloos eeuwige onveranderlijkheid betreft, die de metafysiek voor de eerste, transcendente zijnsoorzaak beargumenteerd heeft, en die voor God moet gelden indien Hij met die eerste oorzaak identiek is, deze wordt in de religie in Gods voortdurende aanwezigheid onmiddellijk ervaren: De cultus immers leeft niet slechts van herinneringen aan Gods heilsdaden, maar van de blijvende aanwezigheid Gods in de tijdelijke gebeurtenissen van de cultus32. Al wordt Hij ook in de loop der tijden door de mensen steeds weer anders ervaren, nochtans is God altijd aanwezig als het ware in een staand nu", in een eeuwig heden boven de tijden. Zo moet ook zijn wezen onveranderlijk hetzelfde blijven; want het zou niet kunnen veranderen, tenzij in een tijdelijke volgorde. Christus getuigt van zich zelf, mogelijk in een weerklank van de passage uit Exodus: Voordat Abraham was, ben lk", en belooft, in samenhang met her zenden van de Geest: Zie, Ik ben met u alle dagen rot aan de voleinding der tijden". Als reeds de mensen door hun zelfbewustzijn de geschiedenis en historische bepaaldheid transcenderen, dan moet a fortiori de menselijke natuur in Christus essentieel boven-historisch zijn (indien zij, volgens de openbaring, door de goddelijke natuur in Hem verheven is.) Alles is bij Hem een teken van eeuwigheid. (Hij is de mensenzoon" in ideale volmaaktheid.)33 Zijn leer (volgens zijn eigen getuigenis uit Gods Geest voortgekomen) bevat uirspraken die boven de tijden heen aanspreken en gelden. In onze tijd rijst o.a. het probleem, hoe de historische heilsdaden van God met zijn boven-historisch wezen overeen kunnen stemmen. Maar ten gunste van een vermeende Geschichtlichkeit" van God zijn bovenhistorisch, onveranderlijk wezen to ontkennen en een hiermee corresponderende metafysiek prijs to geven, is nog geen definirieve oplossing van her probleem34. De wereld-tijd en -geschiedenis is voor ons mensen slechts een doorgang, niet een eind-toestand. De metafysiek toont dat op haar eigen wijze aan, doordat zij de absolute voorrang van her zijn zelf boven het veranderlijke duidelijk maakt. Meta5siek en theologie als verschillende houdingen van de mens: Tenslotte moeten wij nog de verhouding tussen metafysiek en theologie naar de kant van het menselijk subject aanduiden, mede met het oog op de religie. Alle drie hebben gemeen, dat zij telkens een geestelijke houding van de mens zijn, hetgeen uit de hierboven besproken, intelligibele natuur van hun objecten blijkt33. Toch zijn her drie verschillende houdingen. Het onderscheid moet benadrukt worden, omdat hun grove overeenstemming steeds weer aanleiding heeft gegeven tot misverstanden. Zulke begonnen reeds bij de christelijke apologeten, die naar gnostische trant in de christelijke openbaringsleer de voltooiing van de griekse wijsheid en metafysiek zagen36, en omgekeerd in de griekse metafysiek de voorbereiding van de christelijke openbaring, zodat zij bijv. Plato op een lijn met de profeten van het Oude Testament stelden37. In onze tijd treden er misverstanden van geheel andere aard op: De religie zou bijv. een primitief 9

11 stadium van natuur- en wereld-verklaring zijn38, of omgekeerd metafysiek en theologie zouden een soort gerationaliseerde religie zijn, een herhaling van religieuze mythen in intellectuele manier39. Daarentegen valt het volgende onderscheid tussen religie en metafysiek resp. theologie te maken: Religie is een prakrische houding; Thomas bepaalt ze als habitus moralis40; want zij betreft de godsdienst, cultus Dei. Metafysiek en theologie zijn echrer theoretische (wetenshappelijke) houdingen, die gericht zijn op kennis. Maar deze twee verschillen wederom in die zin, dat de kennis der theologie tenminste in sommige van haar vakgebieden de religieuze praktijk van de mens en de heilsgebeurtenissen russen mens en God betreft, terwijl de metafysische kennis slechts ter wille van de kennis zelf ontwikkeld wordt. Het zal duidelijk zijn, dat aan verschillende houdingen ook verschillende fundamentele vermogens ten grondslag liggen, die niet tot elkaar herleid kunnen worden. Wie bijv. religie als een primitief stadium van natuur-verklaring verstaat, reduceert haar vermogen tot een kennend vermogen van de mens. Het onderscheid tussen prakrisch en theoretisch vermogen berust daarop, dat in ieder geestelijk vermogen wil en intellect meewerken en samenwerken, zoals reeds Aristoteles uiteenzet41. Welnu, bij her praktisch vermogen staat het intellect in dienst van de wil het doel van de wil is hier handeling, niet kennis terwijl bij het theoretisch vermogen de wil in dienst van het intellect staat; het doel is hier niet handeling, maar kennis (in haar volmaakte vorm: wetenschap). War het verdere verschil tussen praktisch-georienteerde en theoretische kennis betreft: dit ligt hierin, dat praktisch-georienteerde kennis op de wil terug werkt als motief tot handelen, de theoretische kennis daarentegen de wil opnieuw motiveerr om kennis te verwerven. Het grootste onderscheid tussen metafysiek en theologie is blijkbaar dit, dat deze laatste door de religie gefundeerd is, in tegenstelling tot de metafysiek. Tenslotte wil ik nog eens her essentiele verschil russen metafysiek en religie benadrukken: De klassieke metafysiek kan en wil Been vervanging zijn van de rijkdom van pre-filosofische en vooral ook religieuze ervaringen, die de mensen in contact met de werkelijkheid opdoen. Het onderzoek van het zijnde als zodanig beschouwt de dingen van de wereld onder een volstrekt formeel aspect, dat van de overvloed van empirische bevindingen abstraheert. Ook is her vormen van het begrip van de eerste zijnsoorzaak, het zijn zelf, iets anders dan in een religieuze mystiek God te ervaren". 10

12 Noten 1. Cf. de encycliek Aeterni Parris" van paus Leo XIII In onze dagen roept paus Johannes Paulus 11 de wetenschapsbeoefenaars in de kerk op, in zijn encycliek Redemptor hominis" (IV 19). het geloof met hun weten en hun wijsheid to verbinden, opdat zij elkaar kunnen doordringen". Hij voegt hieraan toe: Dit betreft de natuurwetenschappen evenzeer als de geesteswetenschappen alsook de filosofie, wier nauwe verbinding met de theologie het Tweede Vaticaanse Concilie opnieuw duidelijk heeft gemaakt". Of zo'n nauwe overeenstemming" bestaat, is een belangrijk thema dat ook in deze voordracht ter sprake komt. la. Op deze verwantschap van het grieks en het christelijk mensbeeld heeft W. Jaeger de aandacht gevestigd in zijn beroemde bock Paideia. Die Formung des griechischen Menschen", Her historisme als filosofische positie is vooral uitgewerkt door Troeltsch, Rothacker, Meinecke, Croce, ca. Het gaat rerug op de historisch georienteerde wetenschappen in de laatste eeuw en is reeds voorbereid bij Hegel, Marx, Nietzsche en Dilthey. 3. Zie Thomas. Metaphys. Aristotelis expositio", prooemium, verder Expositio super libr. Boethii de Trinitate", qu. 1, art. 3, ad 4 et 5; cf. Summa theol." I, qu. 1, art. 1, ad 2, en art Zie Aristoteles, Metafysica", bock IV 1 en VI 1. Cf. mijn uitgave van deze tekst in de Meiner-Bibliothek, bd. 307 (Hamburg 1978), Einleitung XXXVI vlg., Kommentar, p. 414 vlg. 5. Lien goed overzicht van de klassieke ontologie geeft F. v. Steenberghen, Ontologie", Leuven' 1952 (Duitse vertaling met vele aanvullende noten door A. Guggenberger, Einsiedeln 1953). Zie ook L. de Raeymaeker, De metafysiek van het zijn", Leuven' 1947, en J. Peters, Metafysica", Utrecht ' Cf. ook mijn artikel Rechtfertigung der Metaphysik nach Aristoteles" in: Alte Fragen u. neue Wege d. Denkens (Festschr. Stallmach), Bonn 1977, p Bij Aristoteles zijn de immanente oorzaken van de dingen de stof-, vorm-, bewegings- en doeloorzaak, die hij reeds in zijn Fysica" 1-11 bepaalt en in de Metafysica" 1 3 vlg. weer opneemt. 8. Metafysica" XII 6, 1071 b Thomas interpreteert, in overeenstemming met Aristoteles, de eerste zijnsoorzaak, want puur act, als het zijn zer, Summa theol." I, qu. 3, art Metafysica" XII 6, 1071 b21. Cf. mijn commentaar, Meiner-Bibliothek, bd. 308 (Hambg. 1980), p. 558 vlg. 11. Aristoteles bepaalt de menselijke geest in zijn verhandeling Over de ziel", III 5, 430 a18 als een principe, dat naar zijn essentie werkelijkheid is". Cf. de analyse van kap. III 5 in mijn onderzoek Der Begriff des Intellekts bei Aristoteles" (Meisenheim 1971), p. 113 vlg. 12. Metal" XII 7, 1072 b Metal." VI 1, 1026 a i.h. bijz. in zijn commentaar rot Aristoteles' Metafysiek". 15. Cf. Fr. Heiler, Erscheinungsformen und Wesen der Religion", Stuttgart 1961, p. 455 vlg. 16. S. Kierkegaard, Filos, kruimels". kap. 3 De absolute paradox": Een metafysische gril". 17. Deze kritiek is bij Pascal bijzonder scherp uitgedrukt (in Memorial" en Pensees" nr. 256) door het beroemde onderscheid tussen de God van Abraham, Izaak en Jacob" (met een toespeling op Exodus 3,6) en de God van de filosofen en geleerden". Zulke kritiek vindt men ook tegenwoordig bijv. bij Bultmann, Barth, Bonhoeffer, Kiing e.a. Den Gott, den 'es gibe. gibt es nicht. Gott 'ist' im Personenbezug, und das Sein is sein Personsein" (Bonhoeffer in Akt und Sein"). Opnieuw werken Barth (in Kirchliche Dogmatik") en Kiing (in Existiert Gott?") een tegenstelling uit tussen de Gott der Philosophen" en de Gott der Bibel" met weinig waardering voor de zg. Natuurlijke theologie" en de traditionele godsbewijzen (zoals ook met 11

13 een kritiek op Vaticanum I). Kung zelf streeft in zijn boek t.a.v. de vraag, of God existeert, naar een antwoord, dat uit de menselijke geloofservaring stamt. Toch kleven hieraan m.i. bezwaren; want de vraag, of God existeert, rijst niet voor de gelovige als zodanig, maar inzoverre hij filosofisch belangstelling heeft. Dan echter moet een metafysisch, geen religieus-gelovig antwoord gegeven worden. T.a.v. metafysiek en religie als verschillende houdingen van de mens, zie hieronder, deel III. 18. Deze en soortgelijke uitspraken vindt men aan het eind van elk van de vijf bewijzen in Summa theol." 1, qu. 2, art Thomas, De veritate", qu. 1, a Cf. mijn artikel m.b.t. Heideggers kritiek: Zur Seinsfrage bei Aristoteles and Heidegger", in: Zeitschr.f.philos.Forschg. (30), 1976, Cf. D. Henrich, SelbstbewuBtsein", in: Methode u. Wissenschaft (Festschr. Gadamer), Tubingen 1970, ; verder zijn leerling U. Pothast, Ober einige Fragen der Selbstbeziehung", Frankfurt M., Zie het in noot 20 genoemde artikel. 23. Zie ook het in noot 4 genoemde bock, Einleitung" p. XXXVI vlg. over her zo-zijn bij Aristoteles. Dat zijn" geen eenduidig begrip is maar meerdere betekenissen heeft, o.a. de analoge betekenissen veroorzaakt zijn" en oorzakelijk zijn", kan hier niet verder uitgewerkt worden. Vgl. mijn in noot 20 genoemde artikel, alsook de in noot 5 genoemde literatuur. 24. Inderdaad zijn uit de griekse metafysiek een aantal begrippen in de christelijke orthodoxie opgenomen, die zich sinds de concilies van Nicaea en Chalcedon ontwikkeld hebben. Wanneer in onze tijd beweert wordt, dat de mensen tegenwoordig moeite zouden hebben, de oude dogma's nog to verstaan, omdat de daarbij gebruikte begrippen tot een verleden romeins-hellenistische cultuurperiode behoren, dan overtuigt dit slechts gedeeltelijk; immers de mensen verstaan heden die begrippen wel nog, bijv. wanneer van twee naturen in Christus" sprake is. Veeleer schijnt het om een wetenschappelijk probleem te gaan, namelijk aan die overgeleverde begrippen nog een abstracte, blijvende betekenis te erkennen. Het is niet mogelijk in dit kader nader in te gaan op de taalfilosofische kritiek, van Russell tot Austin en Ayer, op de metafysische betekenis van begrippen uit de klassieke metafysiek, vooral ook inzoverre die uit de ordinary language" genomen zijn. Her zal de taak van een eigen onderzoek zijn te tonen in hoeverre iedere taalfilosofie omgekeerd juist in de metafysische betekenissen van zulke begrippen (als voorwaarden van haar taalgebruik) haar grens bereikt. 25. Aristoteles, Fysica" III 1-3; cf. Metal" IX 6 vlg., waar de begrippen potentialiteit en actualiteit tot hun metafysische betekenis onrwikkeld worden. 26. Aristoteles, Metal" IV 3 vlg. 27. Plato, Theaetetus" 179 e -180 b. 28. Dit beantwoordt tenminste aan een mogelijke en plausibele etymologie van religio", die Augustinus gebruikt. 28a. Dat de christelijke openbaringsleer intelligibel is en daarom in overeenstemming met de griekse metafysiek, is door christelijke theologen telkens weer benadrukt, zo door Augustinus bijv. in De very religione" en De utilitate credendi", door Eusebius in Praeparatio evangelica", Gregorius v. Nyssa in Oratio catechetica magna" (4e eeuw), Johannes Damascenus in Fons scientiae", bock II (8e eeuw). Maar ook een arabische theoloog zoals Averroes bevestigt in zijn Harmonic religionis et philosophiae" (12e eeuw) de mogelijkheid de islamirische religie rationed te ontsluiten met behulp ook van de aristotelische filosofie. 29. Exodus 3, Isaias 7,14. De Messias heeft de Geest Gods". Het commentaar van de Jeruzalemse Bijbel ziet hier een verwijzing zowel naar Genesis 1,2, waar Gods Geest aan alle wezens her zijn geeft, alsook naar bepaalde andere messiaanse teksten, die van een alle mensen omvattende eindtijd spreken. 12

14 Aan Isaias 61, 1-2, knoopt direct het Nieuwe Testament bij Lucas aan, 4,18, waar Jesus de passage uit Isaias op zich betrekt. 31. T.a.v. deze themariek zie ook C.J. de Vogel, 'Ego sum qui sum' et sa signification pour une philosophic chretienne", in: Revue des sciences religieuses (35) 1961, pp , met verdere literatuur-verwijzingen. 32. Op dit feit heeft op bijzonder heldere wijze A. Weiser in de inleiding van zijn commentaar op de psalmen geattendeerd, nl. in Das Alte Testament Deutsch", Bd. 14: Die Psalmen I, Gottingen Het bijzondere van het menszijn van Christus is in de christelijke kunst in oudheid en middeleeuwen vaak tot uitdrukking gebracht door Christus lets groter of te beelden dan de hem omgevende mensen. Voorts komt het goddelijke karakter van zijn boodschap fraai naar voren in afbeeldingen van Christus als Pantokrator die, als goddelijke leermeester, in de linkerhand een bock houdt en zijn rechterhand in een onderwijzend gebaar opheft. 34. Zo onlangs opnieuw L. Oeing-Hanhoff: Das problematische Verhalmis von Philosophic and Theologie. Geschichtliche Perspektiven" (in: Philosiahrb. 1977, ). Omdat naar zijn mening een eeuwige, onveranderlijke God met een historisch zich ontwikkelende vrijheid van de mensen strijdig is, kan God niet meer nach dem Modell des Substanzbegriffes als beziehungslose Identitat gedacht werden" (249),... mub Gott auch geschichtlich sein" (251). 35. Wat de religie betreft, schijnt mij de volgende toelichting noodzakelijk: Enerzijds is zij meer dan slechts een zaak van het gevoel want er zijn weliswaar ook niet-zintuiglijke, geestelijke gevoelens, maar de geest vindt zijn voltooiing niet in gevoelens, veeleer in kennis maar van de andere kant is zij ook niet slechts een zaak van het verstand in rationalistische zin. De verstandsreligie van de rationalisten heeft niets meer te maken met de natuurlijke religieuze houding van de mens, die een open geest voor Gods openbaringen heeft. Maar ook de marxistische religie-kritiek faalt, als zij in de religies slechts een primitief, voorafgaand stadium van natuurverklaring ziet, dat dan door de zich ontwikkelende natuurwetenschappen wordt achterhaald. Immers, de erkenning van de natuurlijke religieuze houding der mensen staat of valt niet met een kritiek op de godsbewijzen. Religieuze openbaringen hebben hun volstrekt eigen, specifiek-religieuze waarheid en wijsheid, die van elke theoretisch-wetenschappelijke kennis verschilt. Weliswaar ligt in de religieuze houding van wijsheid de mogelijkheid opgesloten, nog eens intellektueel-wetenschappelijk bereflecteerd te worden, maar dit is voor haar wellicht niet essentieel. Men kan rechtstreeks zeggen, dat de natuurlijke, spontane werkzaamheid van de religieuze houding belemmerd zou worden als zij voortdurend door wetenschappelijke reflexies werd begeleid. (Daarnaar verwijst o.a. Buber en ook de Japanse godsdienstfilosoof Nishitani.) Een andere vraag is, of voor de huidige mens de religieuze werkzaamheid niet een zo hoog niveau bereikt heeft, dat zij een reflecterend bewustzijn over zich zelf niet meer wil missen en zelfs wijsgerige behoefte toont. In dit opzicht geeft me het bock van Ad Peperzak, Verlangen. De huidige mens en de vraag naar hell" (Bilthoven 1971) een goede aanleiding tot verder onderzoek. Zie ook zijn artikel Wat is godsdienst-wijsbegeerter in: Wijsgerig perspectief (19) 1978/1979, Voorts moet de religieuze houding, evenals die der metafysiek en theologie, gezien worden als werkzaamheid van een oorspronkelijk geestelijk vermogen, dat opvoeding nodig heeft, daar her anders gaat kwijnen. Her feit, dat er mensen zijn, bij wie her religieus vermogen niet tot werkzaamheid is gekomen, bewijst nog niet, dat religie slechts een product van opvoeding zou zijn. Immers, wanneer er geen natuurlijk vermogen is, dan is er ook niers om op te voeden. 36. Bijv. bij Justinus de martelaar, die de christelijke religie als de enig ware filosofie" typeert. 37. Clemens van Alexandrie ziet in Plato de filosofische leerling van Moses". 38. Zo vooral in de marxistische kritiek van de religie; zie het bock K. Marx Fr. Engels: Ober Religion", uitgegeven door het Institut air Marxismus-Leninismus, Berlin

15 39. Zie bijv. E. Topitsch, Vom Ursprung and Ende der Metaphysik" (dtv, Miinchen 1972). lk wil natuurlijk niet ontkennen, dat historisch gezien van de griekse metafysiek verbindingen terug wijzen in vroegere, religieuze bereiken, bijv. in de orphische mysterien-cultus. Toch moer men m.i. evenzo erkennen, dat de metafysiek, toen zij (vooral door Plato en Aristoteles) een eigen doelstelling en daarmee een zelfstandige houding ontwikkeld heeft, in deze zich dan essentieel van de religieuze houding onderscheidt. Ook weet iedereen, die zich met antieke teksten, vooral van de platoonse richting, bezig houdt, hoe moeilijk her soms is to zeggen, of men nu een tekst met religieuze, metafysische of theologische inhoud in handen heeft. Niettemin is het volgens bepaalde criteria toch mogelijk, bij elke tekst opnieuw vast to stellen, welke doelstellingen eraan ten grondslag liggen, bijv. een religieuze of een andere, waarbij een religieus belang slechts aanleiding was. 40. Summa theol." 11-2, qu Cf. Aristoteles, Over de ziel", III 9-10, en Nikom. Ethiek" VI 1 vlg. 42. Bij Rahner vloeien in laatste instantie metafysiek, religie-filosofie en theologie ineen; zie Rorer des Worms" (Munchen 1963). De filosofie, vooral als ontologie, metafysiek, zou in de diepste grond reeds een christelijke houding zijn, met een open oor voor Gods openbaring. Duidelijk is de invloed van Heidegger merkbaar, bij wie het filosoferen reeds pseudo-religieuze vormen aannam. In hoeverre Heidegger wederom van Hegel geinspireerd is, wiens filosofie in religie-filosofie resulteert, is een andere vraag.

Ter inleiding (tot een inleiding)

Ter inleiding (tot een inleiding) Inhoud Voorwoord 3 Aanvullende lectuur 4 Ter inleiding (tot een inleiding) 1. Wijsbegeerte, haar begin(sel) en doelstelling 5 2. Waarom filosofie altijd een inleiding blijft 7 3. Waarom een historische

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten 1 Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012 Emanuel Rutten Goedemiddag. Laat ik beginnen met studievereniging Icarus en mijn promotor Rene van Woudenberg te bedanken

Nadere informatie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie

Geloven en redeneren. Religie en filosofie Geloven en redeneren Religie en filosofie Historisch overzicht Pantheïsme en polytheïsme De spiltijd Het oosten Boeddhisme Confucianisme Taoïsme Het westen Jodendom, christendom, islam Filosofie Het begin

Nadere informatie

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen

Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Politieke Filosofie Oudheid en Middeleeuwen Geschiedenis en politieke filosofie Geschiedenis Beschrijving feitelijke gebeurtenissen. Verklaring in termen van oorzaak en gevolg of van bedoelingen. Politieke

Nadere informatie

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het Geloven Geloven is vertrouwen GGeloven is ten diepste je vertrouwen hechten aan iets of iemand, de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het geloven in God zegt de Bijbel: Het geloof is de vaste

Nadere informatie

INLEIDING Plato's grot Filosofie en ideologie De hermeneutische cirkel DEEL 1. DE LOTGEVALLEN VAN DE FILOSOFISCHE RATIONALITEIT

INLEIDING Plato's grot Filosofie en ideologie De hermeneutische cirkel DEEL 1. DE LOTGEVALLEN VAN DE FILOSOFISCHE RATIONALITEIT INLEIDING Plato's grot Filosofie en ideologie De hermeneutische cirkel DEEL 1. DE LOTGEVALLEN VAN DE FILOSOFISCHE RATIONALITEIT HOOFDSTUK 1. Wijsbegeerte binnen de antieke bestaanshorizon: zijn en worden

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 INHOUD VOORWOORD 11 INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 HOOFDSTUK 1. Op zoek naar een stabiele werkelijkheid. De Oudheid (6 de eeuw v.c. 6 de eeuw n.c.) 25 1. Het ontstaan

Nadere informatie

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief.

GELOOF EN WETENSCHAP. Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. GELOOF EN WETENSCHAP Modellen over de relatie tussen geloof en (natuur)wetenschap in historisch perspectief. 1. HET HARMONIEMODEL De leer van de twee boeken Het Ptolemaeïsche of Aristotelische wereldbeeld

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Van Bethlehem tot Golgotha

Van Bethlehem tot Golgotha Van Bethlehem tot Golgotha Het Mysterie van Inwijding Esoterische Begrippen Elly Lichtenberg De Bijbel, een mystiek verhaal of..? Deel I De Bijbel: een mystiek verhaal of..? Is het evangelieverhaal juist?

Nadere informatie

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof.

4. Welk geloof wordt bedoeld? Het gaat om het zaligmakende geloof. Dus niet om een historiëel, tijd- of wondergeloof. NGB artikel 1: DE ENIGE GOD Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond, dat er een Enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, ondoorgrondelijk, onzienlijk, onveranderlijk,

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Athanasius. tegen de heidenen / over de menswording van het woord

Athanasius. tegen de heidenen / over de menswording van het woord De overwinning van het christendom ~ Athanasius tegen de heidenen / over de menswording van het woord Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien door Eginhard Meijering d a m o n BW_ATHANASIUS_v_ALEXANDRIE_02-01-2013.indd

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Levenskunst. Oosters denken

Levenskunst. Oosters denken 1 Oosters denken Misverstand op de vensterbank opende een recent artikel in NRC Handelsblad. De Boeddha maakt al jaren een opmars in Nederlandse huiskamers en voortuinen, maar veel mensen weten niet precies

Nadere informatie

Moslims houden van Jezus

Moslims houden van Jezus Moslims houden van Jezus Jezus is een figuur die geliefd en vereerd wordt door miljarden mensen over de hele wereld, maar er is veel verwarring over de status van deze kolossale persoon. Jezus staat bij

Nadere informatie

Humanisme en het Avondland

Humanisme en het Avondland bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 3 Humanisme en het Avondland De Europese humanistische traditie Jeroen Vanheste DAMON bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 5 Inhoud Woord

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

Een hoop genavelstaar. Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte

Een hoop genavelstaar. Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte Een hoop genavelstaar Rijmcanon van de Oosterse wijsbegeerte Schrijver: Jaap van den Born Coverontwerp: Jaap van den Born ISBN: 9789461933676 Uitgegeven via: mijnbestseller.nl Print: Printforce, Alphen

Nadere informatie

Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26

Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26 Rob van Gerwen Waarneming en Becketts symbolen In: De Filosoof 66, Utrecht 2015, pp. 25-26 Faculteit Geesteswetenschappen Departement F & R, Wijsbegeerte Universiteit Utrecht rob.vangerwen@uu.nl www.phil.uu.nl/~rob

Nadere informatie

Bart Labuschagne, Timo Slootweg & Rico Sneller

Bart Labuschagne, Timo Slootweg & Rico Sneller Woord vooraf Bart Labuschagne, Timo Slootweg & Rico Sneller Dit boek is een kritische inleiding in de godsdienstfilosofie, aan de hand van een confrontatie tussen enerzijds G.W.F. Hegels filosofie van

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme Prof. John A. Dick Inleiding 1. Een Amerikaan in Vlaanderen 2. Sprekend over het fundamentalisme kan verrassingen brengen 3. Fundamentalisme verschijnt soms

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

HET WERK VAN DE HEILIGE GEEST

HET WERK VAN DE HEILIGE GEEST HET WERK VAN DE HEILIGE GEEST (Johannes 16:12-15) 1. VOORWOORD Het thema 'werk van de Heilige Geest' bestaat uit veel dingen, zoals de belofte van de Heilige Geest, de vervulling met de Heilige Geest en

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

De Bijbel is een geestelijk boek.

De Bijbel is een geestelijk boek. De essentie van deze studie is neergelegd in de blauw gekleurde tekst. De zwart gekleurde tekst dient ter verduidelijking en voor nadere studie en kan bij eerste lezing worden overgeslagen. De Bijbel is

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ------------------------------------------------------------------------------------------------ Het Woord van God

Kingdom Faith Cursus. ------------------------------------------------------------------------------------------------ Het Woord van God Kingdom Faith Cursus KF03 ------------------------------------------------------------------------------------------------ Het Woord van God Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Deel 1, Hoofdstuk 2 - Wat God is. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 Inmiddels hebben we van Spinoza begrepen dat God bestaat, dat heeft hij ons

Nadere informatie

De innerlijke mens Studieblad 7

De innerlijke mens Studieblad 7 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De innerlijke mens Studieblad 7 Inleiding Hart Oude Testament In het vorige artikel

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Martin Heidegger. Wat is metafysica? Vertaald en van een inleiding voorzien door Vincent Blok. heidegger-watis meta p1-26.indd 3 03-03-2009 09:57:09

Martin Heidegger. Wat is metafysica? Vertaald en van een inleiding voorzien door Vincent Blok. heidegger-watis meta p1-26.indd 3 03-03-2009 09:57:09 Martin Heidegger Wat is metafysica? Vertaald en van een inleiding voorzien door Vincent Blok heidegger-watis meta p1-26.indd 3 03-03-2009 09:57:09 Inhoud Voorwoord van de vertaler 7 Wat is metafysica?

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Wondertekenen in het Johannesevangelie

Wondertekenen in het Johannesevangelie Hugo Bouter Wondertekenen in het Johannesevangelie De acht tekenen van Jezus in het Johannesevangelie Johannes 2:1 21:14 Tekenen bevestigden de prediking van het evangelie Volgens Handelingen 2:22 is het

Nadere informatie

Democratie als cultus

Democratie als cultus SUB Hamburg A/570762 Marin Terpstra Democratie als cultus Over politiek en religie BOOM AMSTERDAM IN HOUD Voorwoord 9 Hoofdstuk 1 De democratie en het probleem van de theolo^ia politikê. Varro, Augustinus,

Nadere informatie

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4).

1) De ongelovige is blind gemaakt door Satan (2 Korintiërs 4:4). BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 4 Les 4 - Redding: Waarom is het voor ieder mens nodig om gered te worden? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 1) De ongelovige

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Crisis zonder weerga Moderniteit en christendom 1

Crisis zonder weerga Moderniteit en christendom 1 Verschenen in: SdL dond 2 dec 1999 Crisis zonder weerga Moderniteit en christendom 1 Herman De Dijn Naarmate het christendom sociaal-cultureel meer en meer terrein verliest (tenminste in het Westen), lijkt

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang ROMANTIEK het tijdperk van de Sturm und Drang Friedrich von Schiller leest Die Räuber voor Goethe & Schiller (1749-1832 / 1759-1805) Johann Gottfried von Herder (1744-1803) Johann Georg Hamann (1730-1788)

Nadere informatie

Aikido. No Kokoro. Het wezen van Aikido 1. Yamaguchi Shihan

Aikido. No Kokoro. Het wezen van Aikido 1. Yamaguchi Shihan Aikido No Kokoro Het wezen van Aikido 1 Yamaguchi Shihan In de tekst Aikido no Kokoro (1976) zet Yamaguchi Shihan, één van de belangrijkste naoorlogse Aikido leraren van de Aikikai Hombu dojo in Tokyo,

Nadere informatie

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs Kris Tavernier Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs 1 Timoteüs 1-6 Het is mijn bedoeling in dit artikel een overzicht te geven van de namen van God en van Zijn Zoon Jezus, die

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels Zoals de Vader mij zond, zend ik ook jullie. Jezus We houden van iemand wanneer we het goede voor hen zoeken als doel op zich. Dallas Willard

Nadere informatie

Verantwoord Bijbelgebruik

Verantwoord Bijbelgebruik Deze beknopte samenvatting heeft tot doel een indruk te geven van de cursus Verantwoord Bijbelgebruik. Het boek Verantwoord Bijbelgebruik van John Boekhout is prima geschikt om als basis in de cursus gebruikt

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen...

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Ton Schulten Woord vooraf Al van jongs af heeft Ton Schulten zich aangetrokken gevoeld tot schilderkunst en vormgeving. Op 53-jarige leeftijd

Nadere informatie

SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER

SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van THE WORD OF TRUTH MINISTRY Otis Q. Sellers, Bijbelleraar Vertaling Stichting Lachai Roï, Lelystad, Nederland Nr. 78 De

Nadere informatie

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige Kris Tavernier Sprekende Spreuken Levenslessen uit het boek Spreuken - Het boek Spreuken leert ons heel wat over het gedrag van gelovigen, en hoe dit kan zijn in allerlei omstandigheden van dit leven.

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad (Psalm 119:105) Een uitgave van Met Open Bijbel Adres Postbus 520, 3800 AM Amersfoort Internet:

Nadere informatie

cursus belijdende leden 2006-2007 Het bestaan van God

cursus belijdende leden 2006-2007 Het bestaan van God Het bestaan van God Oriëntatie in het onderwerp Kan ik wetenschappelijk bewijzen dat mijn vrouw van me houdt? Vreemde vraag natuurlijk, maar het lijkt een beetje op de vraag naar de bewijzen voor het bestaan

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

REFORMATORISCHE WIJSBEGEERTE IN DE ONTWIKKELING VAN DE TIJD DE WAARDERING VAN DE VERLICHTING

REFORMATORISCHE WIJSBEGEERTE IN DE ONTWIKKELING VAN DE TIJD DE WAARDERING VAN DE VERLICHTING REFORMATORISCHE WIJSBEGEERTE IN DE ONTWIKKELING VAN DE TIJD DE WAARDERING VAN DE VERLICHTING door prof. dr. H. G. Geertsema Enige tijd geleden werd door enkele jongeren die zich nauw betrokken weten bij

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

BOEDDHISME BEGRIJPEN door Peter Schuh

BOEDDHISME BEGRIJPEN door Peter Schuh BOEDDHISME BEGRIJPEN door Peter Schuh Met stilletjes voor je uit staren en dan maar hopen dat je de leringen van de Boeddha begrijpt, bereik je niets. Evenmin heeft het zin om er alleen maar naar te luisteren,

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Vragen over het Koninkrijk van God

Vragen over het Koninkrijk van God Hugo Bouter Vragen over het Koninkrijk van God Matteüs 13 e.a.p. Inleidende vragen Al een aantal jaren probeer ik de aspecten van het Koninkrijk van God te begrijpen en ik ben me ervan bewust dat er verschillende

Nadere informatie

Leren Filosoferen. Tweede avond

Leren Filosoferen. Tweede avond Leren Filosoferen Tweede avond Website Alle presentaties zijn te vinden op mijn website: www.wijsgeer.nl Daar vind je ook mededelingen over de cursussen. Hou het in de gaten! Vragen n.a.v. vorige keer

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 24 (22-06)

De Bijbel open 2013 24 (22-06) 1 De Bijbel open 2013 24 (22-06) In Mattheus 16 komen we een bijzondere uitdrukking tegen. Jezus zegt daar tegen Petrus en de andere discipelen dat zij zullen binden en ontbinden. Dat roept bij iemand

Nadere informatie

Een Persoonlijke Bijbelstudie

Een Persoonlijke Bijbelstudie Een Persoonlijke Bijbelstudie The Middletown Bible Church, http://www.middletownbiblechurch.org/ Original English Version Here Alle Schriftaanhalingen komen uit de Statenvertaling (1977 of HSV) Vertaling,

Nadere informatie

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be 1 inspectie-begeleiding RK godsdienst basisonderwijs Tulpinstraat 75 3500 Kiewit-Hasselt 011 264408 godsdienstbao@dodhasselt.be Collegiale consultatie Godsdienst Lager onderwijs Rijkhoven Kleine Spouwen

Nadere informatie

Kerkvensters. Kerkblad. Van hervormd en gereformeerd Ommen Vinkenbuurt Witharen. De kracht van de Heilige Geest in het leven van de gelovige.

Kerkvensters. Kerkblad. Van hervormd en gereformeerd Ommen Vinkenbuurt Witharen. De kracht van de Heilige Geest in het leven van de gelovige. Kerkvensters Kerkblad Van hervormd en gereformeerd Ommen Vinkenbuurt Witharen 15 de jaargang No. 10 Vrijdag 13 mei 2016 De kracht van de Heilige Geest in het leven van de gelovige. dat de kracht van God

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

Studiebijbel OT deel 1 nuttig en degelijk studieboek

Studiebijbel OT deel 1 nuttig en degelijk studieboek Helaas ontbreekt bevindelijke geestelijke geloofsgang van Gods Kerk op aarde Studiebijbel OT deel 1 nuttig en degelijk studieboek Bijbeluitleg is altijd een zaak die vaak verdeeldheid van meningen meebrengt.

Nadere informatie

Galaten 4:4-7 - Genade

Galaten 4:4-7 - Genade Galaten 4:4-7 - Genade We hebben zopas twee kinderen, een zoon en een dochter, opgedragen aan onze Vader. Daar is niets vreemd aan; we bidden gewoon voor deze kinderen en bidden dat de ouders hun kinderen

Nadere informatie

376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014

376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014 Uitleg van het Scheppingsverhaal (376, 377, 378, 393, 394) 376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014 Deze preek is mede gebaseerd op Het Geheime boek van Johannes (Codex II, Boek 1, pag. 1 en

Nadere informatie

HOE IS IEMANDS IDEE VAN GOD. Preek door Ds. Kenneth J. Alden

HOE IS IEMANDS IDEE VAN GOD. Preek door Ds. Kenneth J. Alden 1 HOE IS IEMANDS IDEE VAN GOD Preek door Ds. Kenneth J. Alden Toen Jezus in de omgeving van Caesarea Philippi gekomen was, vroeg Hij zijn discipelen en zeide, AWie zeggen de mensen, dat de Zoon des mensen

Nadere informatie

Vertaling voorpagina: BLIJF IN GELOOF 1

Vertaling voorpagina: BLIJF IN GELOOF 1 Vertaling voorpagina: In Christus hebben wij een perfect bewijs voor geloof. Als wij inzien dat wij met Christus verbonden zijn door zijn Geest, leven wij door geloof. Veel mensen proberen God te begrijpen

Nadere informatie

De Werking van een Ei

De Werking van een Ei Van Henk Beerepoot aan Zebulon Heeft U ooit goed nagedacht over een vogelei? Het grapje van velen wat er het eerst was de kip of het ei toont aan dat men zich nog niet geheel bij zijn naïviteit heeft neergelegd...

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van

SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van Otis Q. Sellers, Bijbelleraar Vertaling Stichting Lachai Roï, Lelystad, Nederland Nr. 28 Het koninkrijk: waarom twee namen?

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Bespreken Zondag 26 en 27

Bespreken Zondag 26 en 27 C2 1 De Heilige Doop 25 Bespreken Handelingen 2: 37-41 Wat was de uitwerking van de prediking van Petrus? (vers 37) Welke oproep en welke belofte wordt verbonden met de doop? (vers38) Voor wie is deze

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Woordenlijst Het oog in de storm

Woordenlijst Het oog in de storm Woordenlijst Het oog in de storm Inleiding agora marktplaats in het centrum van de Griekse stadstaten (poleis). Hier werd gedebatteerd en werden ervaringen uitgewisseld. animal rationale Latijnse vertaling

Nadere informatie

Denken over zin en wetenschap. Waarom de filosofie van Dooyeweerd belangrijk is.

Denken over zin en wetenschap. Waarom de filosofie van Dooyeweerd belangrijk is. Denken over zin en wetenschap. Waarom de filosofie van Dooyeweerd belangrijk is. Mijnheer de rector, dames en heren, Dat het geven van een afscheidscollege voor een sterk gemengd gehoor een niet gemakkelijke

Nadere informatie

Geworteld leven. Je weg gaan in de Geest van Jezus 14 JANUARI 2015

Geworteld leven. Je weg gaan in de Geest van Jezus 14 JANUARI 2015 Geworteld leven Je weg gaan in de Geest van Jezus 14 JANUARI 2015 Psalm 1 Gelukkig de mens Die vreugde vindt in de wet van de HEER en zich verdiept in zijn wet, dag en nacht. Hij zal zijn als een boom,

Nadere informatie

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 16-09-15

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 16-09-15 De Bijbel open 16-09-15 2 Petr.3: 3 Dit vooral moet u weten, dat er in de laatste dagen spotters met spotternij zullen komen, die naar hun eigen begeerten wandelen, 4 en zeggen: Waar blijft de belofte

Nadere informatie

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26

GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 DE GROTE VERRASSING Efeze 3:9; Colosse 1:26 De bovenvermelde Bijbelteksten spreken van het geheimenis dat eeuwen en geslachten lang verborgen is ge weest en verborgen is gebleven in God. Dit geheimenis

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

Archivalia T.H.M. Akerboom

Archivalia T.H.M. Akerboom Plaatsingslijst Archivalia T.H.M. Akerboom Archiefnummer: 572 Archiefnaam: AKER Sector: Kerkelijk en godsdienstig leven Soort archief: Archivalia van persoon Datering: 1967-1985 Katholiek Documentatie

Nadere informatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Voor de eerste christenen was evangelisatie een dagelijkse zaak. Hun ijver in de verspreiding van het evangelie zette de toenmalige wereld op zijn kop.

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 47 (30-11)

De Bijbel open 2013 47 (30-11) 1 De Bijbel open 2013 47 (30-11) Zie, hij bidt. Dat lezen we in Hand. 9 over Paulus. Zie hij bidt., het wordt verteld na zijn bekering op de weg naar Damascus. En het wordt gezegd alsof het iets heel bijzonders

Nadere informatie

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden Toets 1 - antwoorden Geloof (1-11) Lesstof: Hoofdstuk 1 1. Wat is noodzakelijk om van God te kunnen ontvangen? Geloof [1] 2. Noem vier uitingen van geloof. - Geloof voor redding [1.2] - Geloof en werken

Nadere informatie

Profeetschap in de Islam

Profeetschap in de Islam Profeetschap in de Islam Allah (God), de Schepper van het universum en alles daarin, heeft de mens geschapen voor een nobel doel: om Hem alleen te aanbidden en om een deugdzaam leven te leiden op basis

Nadere informatie