reo V I E W P O I N T MEI 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "reo V I E W P O I N T MEI 2014"

Transcriptie

1 reo V I E W P O I N T MEI 2014 DUURZAAMHEIDSRISICO S IN DE OLIE- EN GASSECTOR: NIET BEKEND, NIET GEZIEN? De beheersing van en rapportage over sociale en milieurisico s in de opkomende markten en bij middelgrote olie- en gasmaatschappijen in de ontwikkelde wereld blijven nog wel eens achter bij de beste sectorstandaarden. Er wordt op die bedrijven weinig druk uitgeoefend om daarin verbetering te brengen, ondanks dat ze veelvuldig in de portefeuille van beleggers voorkomen. F&C is de afgelopen twee jaar actief in gesprek geweest met 15 ondernemingen met belangrijke lacunes in de rapportage. We hebben specifieke aanbevelingen gedaan, zoals op het gebied van gezondheid en veiligheid, het voorkomen van verontreiniging, corruptie en mensenrechtenrisico s. Ondanks enige voortgang, in het bijzonder bij middelgrote Amerikaanse partijen, zijn de rapportagelacunes nog altijd groot. Dat maakt het moeilijk voor beleggers om de koplopers en de achterblijvers effectief van elkaar te scheiden. Druk en controverses over sociale en milieueffecten zijn voor olie- en gasmaatschappijen schering en inslag. De media richten zich echter toch vooral op de grote internationale oliemaatschappijen. Die worden op het matje geroepen over een veelheid aan pijnpunten: klimaatverandering, olielekken en verontreinigingsrisico s, belastingafdracht en royalty s die er in ontwikkelingslanden aan corrupte regimes worden betaald. Met die aandacht op de grote spelers, hoe terecht ook vanwege hun omvang en het bereik van de activiteiten, bestaat het risico dat het grote aantal middelgrote bedrijven in de ontwikkelde markten en ondernemingen in de opkomende markten over het hoofd worden gezien. Die opereren vaak in de luwte van de grote namen. De positie van beleggers in juiste deze partijen kan groot zijn, zowel in actieve als passieve beleggingsstrategieën; zelfs middelgrote spelers in deze sector zijn groot genoeg om in de standaard aandelenindex voor te komen. F&C heeft als onderdeel van een recent engagementproject een selectie van 19 ondernemingen aangesproken. Het gaat hier om namen die veel in beleggingsportefeuilles voorkomen, die hoge risico s op het gebied van milieu, maatschappij en corporate governance (ESG) lopen maar waar aandeelhouders vaak weinig druk uitoefenen om de beheersing van die problemen te verbeteren. Doel van het project: de bewuste ondernemingen stimuleren om op belangrijke ESG-punten versterkte, sectorbrede risicomaatregelen en rapportagestandaarden in te voeren. OLIE- EN GASSECTOR: DE LAT MOET HOGER Bij de rapportage op het gebied van milieu, maatschappij en corporate governance willen ondernemingen vaak vooral vermijden dat ze achterblijven bij de sector. Brancheorganisaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het vaststellen van en communicatie over die normen. In het kader van dit project hebben we onze analyse dan ook gebaseerd op de rapportagerichtlijnen zoals die zijn ontwikkeld door IPIECA, de internationale brancheorganisatie voor olie- en gasmaatschappijen gericht op sociale en milieuaangelegenheden. De IPIECA bestond onlangs 40 jaar en is opgericht in samenwerking met het United Nations Environment Programme (UNEP). Lag de nadruk in eerste instantie op de bevordering van veilige werkwijzen in de sector, inmiddels is het werkgebied sterk uitgebreid en bestrijkt de organisatie een breed scala aan kwesties op het gebied van milieu en maatschappij. Tot de leden behoren behalve de grote spelers steeds vaker ook middelgrote en kleinere ondernemingen. F&C is al sinds 2006 in gesprek met de IPIECA. Ons belangrijkste streven in dat contact is de stimuleren van betere rapportagestandaarden, waardoor de lat voor de hele sector hoger komt te liggen. Als de enige vertegenwoordiger van beleggers in het stakeholderpanel van de organisatie leveren we een actieve bijdrage aan de formulering van rapportagerichtlijnen van de IPIECA. Ons streven daarbij is dat richtlijnen een goed uitgangspunt bieden voor de vele duurzaamheidskwesties waar we doorgaans olie- en gasmaatschappijen op aanspreken. 1

2 OVERZICHT PROJECT Met behulp van onze ESG-risicotool hebben we 17 olie- en gasmaatschappijen gevonden die in veel beleggingsportefeuilles voorkomen en die een zwakke ESG-risicoscore kennen. Na een gedetailleerde analyse van de rapportage van die ondernemingen aan de hand van de IPIECA-richtlijnen hebben we er daarvan 15 aangeschreven, die belangrijke lacunes in de rapportages vertoonden. We hebben specifieke aanbevelingen gedaan ten aanzien van diverse onderwerpen als gezondheid en veiligheid, het voorkomen van verontreiniging, corruptie en mensenrechtenrisico s. Op drie na hebben alle ondernemingen op onze brieven gereageerd. Vervolgens hebben we met acht van deze ondernemingen gesprekken belegd over onze analyse en aanbevelingen. In de rapportagecyclus van 2013/2014 hebben we de wijzigingen en verbeteringen in het beheer en de informatieverschaffing geëvalueerd. Er zijn sinds de start van het project 14 mijlpalen bereikt, dat wil zeggen dat er verbeteringen in de informatieverschaffing en managementwerkwijzen zijn gerealiseerd die samenhangen met onze specifieke aanbevelingen aan de ondernemingen (zie tabel hieronder). We signaleren op een aantal gebieden vooruitgang, in het bijzonder bij middelgrote Amerikaanse partijen (waarvan er vele een flinke positie hebben in schalieactiviteiten of teerzanden). Deze ondernemingen bieden tegenwoordig meer transparantie op punten als CO 2 -uitstoot, waterbeheer en effecten op de gemeenschap. De meeste ondernemingen blijven echter nog belangrijk achter bij de IPIECA-richtlijnen en de standaarden zoals die door de grote oliemaatschappijen zijn ontwikkeld. Het zal niet als een verrassing komen dat de transparantiekloof het meest opvallend is bij ondernemingen in de opkomende markten. Toch ontwaren we zelfs hier een positieve ontwikkeling in de richting van een structurelere aanpak van de beheersing van duurzaamheidsrisico s. Bij dit project geanalyseerde ondernemingen Contact en op onderneming toegesneden aanbevelingen Eén-op-één gesprekken na eerste contact Aantal mijlpalen Anadarko Apache 1 Canadian Natural Resources 1 Limited Chesapeake Energy 3 China Petrochemical and Chemical 1 Corp (SINOPEC) CNOOC Ltd Devon Energy EOG Resources 1 Galp Energia SA 2 Gazprom 1 Hess Marathon Oil Murphy Oil Oleo e Gas Participacoes SA (OGX) OMV AG PetroChina 2 PTT Exploration & Production 2 F&C ONDERNEEMT ACTIE Bij de analyse van de rapportages is een groot aantal onderwerpen de revue gepasseerd, van milieu en veiligheid tot mensenrechten en de bedrijfsethiek rond transparantie over de opbrengsten. We schetsen de belangrijkste punten waarop de onderzochte ondernemingen de grootste gemeenschappelijke afwijkingen ten opzichte van de IPIECA-sectorrichtlijnen vertonen, namelijk: uitstoot van broeikasgassen en veiligheid/ rampenplannen. Uitstoot van broeikasgassen Het is tegenwoordig gangbaar voor veel olie- en gasmaatschappijen in de OESO-markten om in het kader van het Carbon Disclosure Project te rapporteren over de uitstoot van broeikasgassen. Aan de hand van deze informatie kan goed inzicht worden verkregen in de totaalbenadering van een onderneming. Ook kan een ratingbureau voor duurzaamheidsrisico s de prestatie-gegevens (onder meer over de totale uitstoot van broeikasgassen door de bedrijfsactiviteiten) gebruiken voor een ESG-benchmark. De meeste ondernemingen in onze deelverzameling hebben echter geen specifieke doelstellingen voor de vermindering van de CO 2 -uitstoot. Sterker nog, van de grote oliemaatschappijen die in het verleden wel doelstellingen voor CO2-uitstootreductie hadden, moet een aantal nog altijd nieuwe streefdoelen formuleren. Met een analyse van reductiedoelstellingen kan de belegger de ambities van de onderneming inschatten en beoordelen in welke mate deze over de capaciteiten beschikt om efficiëntieverbeteringen door te voeren. In veel gevallen worden er nog wel doelstellingen voor de raffinageactiviteiten geformuleerd, maar voor exploratie en productie zijn de verbeterdoelen al helemaal afwezig. Dat ontbreken van duidelijke doelstellingen voor de vermindering van de CO 2 - uitstoot wijten ondernemingen vaak aan de wisselende blootstelling aan de eerste stadia van de olieontwikkeling het meest CO 2 -intensieve deel van de activiteiten. We hebben de benaderde ondernemingen dan ook gevraagd om niet alleen een streefdoel te formuleren voor de totale uitstoot, maar ook voor de uitstootintensiteit per bedrijfsactiviteit. Op die manier heeft een onderneming de kans om aan te tonen hoe efficiënt de activiteiten zijn in verhouding tot de hoeveelheid geproduceerd(e) gas of olie. Bevindingen en mijlpalen: het is een stuk gebruikelijker geworden om cijfers bekend te maken over de totale operationele uitstoot van broeikasgassen. Dat geldt zelfs voor spelers uit de opkomende markten in onze deelverzameling, zoals CNOOC Ltd. of het Thaise PTTEP. Weer andere bedrijven, zoals Petrochina en Sinopec, publiceren nog altijd geen totaalcijfers over de uitstoot maar richten zich op energiebesparing, een maatstaf aan de hand waarvan wij de totale voetafdruk en de relatieve verbetering daarvan niet kunnen beoordelen. Slechts een handjevol bedrijven verstrekt een onderverdeling van de uitstootintensiteit per bedrijfsactiviteit (bijv. Gazprom) en maar heel weinig ondernemingen hebben doelstellingen voor de uitstootintensiteit geformuleerd (bijv. Marathon Oil, OMV). Twee ondernemingen hebben als gevolg van ons engagement specifieke doelstellingen voor de uitstootvermindering van broeikasgassen geïntroduceerd. Galp Energia heeft voor de lange termijn een streefdoel geformuleerd om de uitstootintensiteit van broeikasgassen uit olie- en gasproductie tot onder het sectorgemiddelde te krijgen. Apache heeft voor alle operationele regio s verbeterdoelen ingesteld voor de invoering van uitstootverminderingsprojecten. Die projecten moeten dan samen leiden tot een daling van de uitstoot van broeikasgassen van 2% ten opzichte van het voorgaande jaar. 2

3 Veiligheid en rampenplannen Veiligheidsbeheer en rampenplannen zijn voor deze sector misschien wel een van de belangrijkste kwesties. Onthutsend is dat een aanzienlijk aantal spelers nog altijd geen verslag uitbrengt over belangrijke prestatie-indicatoren op dit terrein. Cijfers over de veiligheid op de werkplek, zoals het aantal en de frequentie van letsel, worden wel veelvuldig gerapporteerd. Steeds vaker ook hebben ondernemingen op dit gebied duidelijke streefdoelen en zijn de veiligheidsprestaties gekoppeld aan de beloning van het topmanagement. Die informatie is nodig om de inzet van het management voor de veiligheid van de werknemers te kunnen begrijpen. Dit is echter onvoldoende voor een goede beoordeling van de procesveiligheid, dat wil zeggen in welke mate een onderneming kan voorkomen dat incidenten tot een belangrijke ramp uitgroeien, zoals bij een olielek. We hebben gevraagd om werkwijzen die in overeenstemming zijn met de praktijken in de sector. Dat houdt onder andere in dat ondernemingen het aantal en totale volume olielekken meldt, naast ook gegevens over de aanwezige rampenplannen. Om meer inzicht te krijgen in de effectiviteit van de veiligheidssystemen en -cultuur was ons advies ook om het aantal en de frequentie van procesveiligheidsvoorvallen te melden, zoals high potential incidents (HIPO s). Bij zo n HIPO komt de veiligheid in gevaar maar is nog niet echt sprake van lek of letsel. In de standaardcijfers komt zo n voorval niet terecht. We wilden ook graag cijfers zien voor het aantal keren dat werknemers of onderaannemers het werk stilleggen vanwege zorgen over de veiligheid. Dit is een gebied waarover ook de grote oliemaatschappijen nog weinig loslaten. Bevindingen en mijlpalen: de transparantie over veiligheid op de werkplek is over het geheel genomen verbeterd, al heeft een aantal kleinere ondernemingen in de deelverzameling helemaal geen prestatiegegevens over de veiligheid van de werknemers aangeleverd (bijv. OGX, Murphy Oil). Een onderverdeling van de veiligheidsgegevens naar werknemers en externen wordt ook steeds gangbaarder. Dit is een belangrijk aspect: ondernemingen die maar met één totaalcijfer voor de veiligheid werken (zoals Sinopec en Petrochina) brengen feitelijk geen verslag uit over het overgrote deel van de activiteiten die door onderaannemers wordt uitgevoerd. Gegevens over olielekken ontbreken nog bij een aantal andere ondernemingen, zoals EOG Resources en Murphy Oil. Het standaardmodel voor de rapportage over lekken en rampencapaciteit is vooralsnog beperkt tot informatie over feitelijke voorvallen, veelal belangrijke incidenten, zoals de informatieverschaffing door CNOOC over het lek in de Zuid-Chinese Zee in Desondanks konden we enige verbeteringen optekenen, zelfs bij ondernemingen als Gazprom die zich in haar activiteiten geconfronteerd ziet met talloze veiligheidsproblemen. Het Russische concern is sinds ons engagement van start gegaan met rapportages over olielekken, waaronder gegevens over de frequentie en het volume gemorste koolwaterstof in combinatie met de corrigerende maatregelen die er zijn getroffen. De verbeterde transparantie op dit gebied stelt beleggers en belanghebbenden in staat om de ontwikkeling van de prestaties te beoordelen en het management ter verantwoording te roepen. Voor wat betreft de transparantie over procesveiligheid springt Marathon Oil er positief uit. Het concern meldt niet alleen alle lekincidenten (weinig of grote gevolgen) maar verschaft ook prestatiecijfers over operationele afwijkingen die tot een alarmsignaal leiden. Die specifiekere cijfers maken uiteindelijk ook een meer gedetailleerde analyse mogelijk van de veiligheidssystemen en -cultuur. Er kan op die manier voor de toekomst beter worden ingeschat in welke mate de onderneming ongelukken kan voorkomen. VOORUITZICHTEN EN VERVOLGSTAPPEN Een gevestigd sectorraamwerk als de IPIECArapportagerichtlijnen biedt een aantal voordelen voor een engagementsproject als het onze. Allereerst spreken we dezelfde taal: de ondernemingen zijn bekend met de concepten en de indicatoren voor de rapportage. Het raamwerk is dan een effectief engagementsinstrument, in het bijzonder in contacten met ondernemingen die minder gewend zijn om over dit soort onderwerpen met beleggers te praten. Zo sprak het hoofd gezondheid en veiligheid bij een Chinese onderneming zijn verbazing uit dat beleggers zich überhaupt druk maakten over zijn verantwoordelijkheden. Zo iemand zal eerder bereid zijn de dialoog aan te gaan over specifieke uitkomsten en uitdagingen als er wordt gevraagd naar de invoering van de standaarden van de IPIECA, waarvan zijn onderneming lid is. Een verwijzing naar een gevestigd raamwerk maakt het ook voor interne duurzaamheidsspecialisten makkelijker om te pleiten voor betere beheersing en rapportage aan het eigen management. Ondanks de overduidelijke voordelen van deze benadering zijn er ook nadelen. En die zitten vooral in de beperkingen van het raamwerk zelf. De kritiek is dat de IPIECA te technisch is, dat de organisatie leiderschap mist en geen visie heeft ontwikkeld op de grootste uitdagingen waarvoor de sector zich gesteld ziet. De IPIECA verzorgt werkgroepen voor specialisten en specifieke implementatierichtlijnen en hulpmiddelen op uiteenlopende gebieden zoals mensenrechten, biodiversiteit of procesveiligheid. De IPIECA is echter geen organisatie waar CEO s de koppen bij elkaar steken over belangrijke strategische aangelegenheden, zoals over de rol van de olie- en gassector in de context van klimaatverandering. Dat laatste gebied is (nog) niet effectief vertaald naar een rapportagekader aan de hand waarvan beleggers best practice kunnen stimuleren en de koplopers van de achterblijvers kunnen onderscheiden. We hebben in onze gesprekken met de IPIECA deze tekortkoming aangekaart en hebben in het bijzonder gepleit voor de ontwikkeling van rapportagerichtlijnen voor de risico s van CO 2 -activa, ook wel gestrande activa genoemd. Van ondernemingen willen we graag weten in hoeverre zij het risico beheersen dat een deel van hun brandstofactiva op de lange termijn niet volledig ontwikkeld worden, omdat het energiesysteem overgaat op energie met een lagere CO 2 - uitstoot. Bij de IPIECA is een verklaring over dit onderwerp in voorbereiding. Ons engagement over gestrande activa maakt deel uit van een breder lopend project gericht op meerdere onderwerpen, onder andere door gesprekken met ondernemingen die in de portefeuille van onze reo -klanten voorkomen, deelname aan een gezamenlijk project met andere beleggers en actieve contacten met brancheorganisaties zoals de IPIECA. Het plan is om in het kader van het thema gestrande activa in de loop van 2014 regelmatig updates te verzorgen over de voortgang van onze activiteiten. De informatie die verschaft wordt in dit document is alleen bedoeld ter informatie en dient niet te worden beschouwd als enige vorm van advies aan de ontvanger of lezer waar deze op mag of kan vertrouwen bij het nemen van beslissingen over het doen van investeringen, beleggingen of het aangaan van beleggingsovereenkomsten, noch betreft dit een aanbod om dergelijke transacties aan te gaan. In het verleden behaalde resultaten bieden geen garantie voor de toekomst. De waarde van beleggingen kan fluctueren. Het is mogelijk dat beleggers hun inleg niet (volledig) terugkrijgen. Investeerders dienen niet over te gaan tot het beleggen in financiële instrumenten indien zij niet bereid zijn om de risico s die hiermee gepaard kunnen gaan te accepteren. De informatiebron is F&C tenzij anders vermeld. F&C Management Limited is geautoriseerd en gereguleerd door de Financial Conduct Authority FRN: F&C Management Limited is onderdeel van de F&C Group, volledig eigendom van BMO Global Asset Management (Europe) Limited, dat zelf een volledige dochteronderneming is van de Bank of Montreal. De merken F&C, F&C logo, REO en het "reo"-logo zijn geregistreerde handelsnamen van F&C Asset Management plc. F&C INVESTMENTS en het F&C INVESTMENTS logo zijn geregistreerde handelsnamen van F&C Management Limited. Het recht op deze handelsnamen alsmede het gebruik daarvan is exclusief voorbehouden aan F&C Asset Management Plc. Dit document wordt uitgegeven door F&C Netherlands B.V., in Nederland gereguleerd door de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Copyright F&C Netherlands B.V F&C 05/14. 3

4 Doelstellingen actief aandeelhouderschap F&C spreekt ondernemingen actief aan op negen algemene thema s voor actief aandeel- en obligatiehouderschap, ook wel engagement genoemd. Wij formuleren voor elk van die thema s specifieke doelstellingen en evalueren deze jaarlijks. De doelstellingen en specifieke aandachtsgebieden worden hieronder nader beschreven. Bestuur Corporate governance F&C moedigt ondernemingen aan sterke normen voor onder nemingsbestuur in te stellen ter bevordering van de waardecreatie op de lange termijn. F&C maakt zich daarbij sterk voor: n De rechten van minderheidsaandeelhouders, in het bijzonder bij ondernemingen waarin grootaandeelhouders een controlerend belang hebben. n Effectief Bestuur met de juiste mix van onafhankelijkheid, diversiteit en vaardigheden. n Hoog niveau van transparantie en informatieverschaffing, mede over belangrijke zaken op het gebied van mens, maatschappij en bestuur. n Solide risicobeheer: we stimuleren ondernemingen om het interne controlesysteem te verbeteren en werken aan de bewustwording van maatschappelijke en milieufactoren en de bedrijfsrisico s die daarmee gemoeid zijn. n Rechtvaardige beloningssystemen, waarmee een sterk management kan worden aangetrokken en behouden; dit met behulp van op prestaties gebaseerde financiële prikkels als beloning voor waardecreatie op de lange termijn. Duurzaamheidsbeheer en -rapportage F&C moedigt ondernemingen aan om de risico s en kansen op het gebied van milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur te signaleren, daarover verslag uit te brengen en effectieve systemen in te richten om deze te beheersen. n Bestuursverantwoordelijkheid voor duurzaamheidsvraagstukken en effectieve structuren om deze verantwoordelijkheid uit te oefenen. n Formeel beleid voor alle belangrijke duurzaamheidsvraagstukken. n Beheer- en bewakingssystemen voor de invoering van duurzaamheidsbeleid. n Transparante rapportage en melding van de risico s, het beleid, de implementatie en de prestaties op duurzaamheidsgebied. Milieu Milieubeheer F&C spreekt ondernemingen direct aan op het beheersen van het milieueffect van de bedrijfsactiviteiten en dringt aan op: n De ontwikkeling van krachtige milieubeheersingssystemen, waarmee de risico s worden gesignaleerd en aangepakt. n Informatieverschaffing over de prestaties op het gebied van milieubeheersing. n Formulering van een bedrijfsstrategie waarin zowel de risico s als de kansen van veranderende milieuwetgeving en -normen tot uiting komen, alsook de vraag van de klant naar duurzame producten. Klimaatverandering F&C moedigt ondernemingen aan om de risico s en kansen van klimaatverandering op te pakken en daar iets mee te doen. n Bij overheden en toezichthouders wordt aangedrongen op duidelijk beleid voor de lange termijn, waarmee de overgang kan worden gemaakt naar een economie die minder van fossiele brandstoffen afhankelijk is. n Bij alle ondernemingen wordt aangedrongen op het evalueren en actief beheersen van de risico s en kansen die klimaatverandering met zich meebrengt voor de bedrijfsvoering, in het bijzonder: bij ondernemingen met een forse uitstoot van broeikasgassen: het meten, minimaliseren en melden van die uitstoot. bij ondernemingen die waarschijnlijk last krijgen van het effect van klimaatverandering: het nemen van passende aanpassingsmaatregelen om de bedrijfsvoering te beschermen en versterken.

5 Ecosysteemdiensten F&C moedigt alle ondernemingen die zich met belangrijke risico s of kansen in verband met ecosysteemdiensten geconfronteerd zien aan om deze te doorgronden en te beheersen. n Biodiversiteitsbeheer: invoeren van beleid en beheersingsproces voor (in)directe biodiversiteitseffecten. n Toegang tot grond: ontwikkelen van strategie en managementsystemen voor goedkeuring van toezichthouder en gemeenschap. n Water: integreren planning waterverbruik in projectplanning en formuleren reductiedoelstellingen. n Overige ecosysteemdiensten: implementeren beleid en managementsystemen voor een zekere toevoer van biologische hulpmiddelen. Maatschappij Mensenrechten Ondernemingen die opereren in gebieden waar de rechtsstaat zwak is, waar conflicten heersen of mensenrechten worden overtreden, aansporen om de risico s voor hun bedrijfsvoering te beheersen door middel van: n Mensenrechtenbeleid voor de eigen activiteiten en die van gelieerde ondernemingen en partners in joint ventures. n Richtlijnen voor het managen van de veiligheid van werknemers en bedrijfslocaties. n Procedures voor overleg met de gemeenschap, waaronder inheemse bevolkingsgroepen. n Werkwijzen voor het evalueren van toegangs-, veiligheids- en privacyrisico s in verband met technologie en telecommunicatie. n Beleid voor direct contact met lokale politieke leiders, waarin wordt gewezen op het belang voor het bedrijfsleven van een stabiele, verantwoording verschuldigde overheid. Bedrijfsethiek F&C zet zich in voor een effectieve bedrijfsethiek bij ondernemingen. n Stimuleren ontwikkeling en hantering zorgvuldigheidsprocedures voor de keuze van vertegenwoordigers, tussenpersonen, adviseurs en andere zakenpartners. n Grondstofproducenten worden aangemoedigd zich aan te sluiten bij en actief deel te nemen aan het Extractive Industries Transparency Initiative (EITI). n Stimuleren inrichting effectieve en vertrouwelijke klokkenluiderprocedures voor werknemers. n Stimuleren invoering F&C-richtlijnen ten aanzien van politieke invloed. n Stimuleren betere informatieverschaffing over anticorruptiebeleid, -structuren en -systemen. Arbeidsomstandigheden F&C dringt bij ondernemingen aan om het arbeidsrisico zo laag mogelijk te houden. n Goede werkomstandigheden voor wat betreft gezondheid en veiligheid, antidiscriminatie en diversiteit. n Beleid voor de arbeidsomstandigheden in de bedrijfskolom (op basis van internationaal erkende normen, de kernconventies van de International Labour Organization, ILO) en de inrichting van managementsystemen voor de implementatie hiervan (onder andere samenwerking met leveranciers om de standaarden te verbeteren). Volksgezondheid F&C moedigt alle ondernemingen die te maken hebben met belangrijke vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid aan om een duidelijke strategie voor de aanpak van deze risico s te ontwikkelen en om een proces voor de beheersing van die risico s te definiëren en te implementeren. n Toegang tot medicijnen: relevante ondernemingen aanmoedigen de aanbevelingen van F&C voor een verantwoorde benadering van toegang tot medicijnen over te nemen. n Hiv/aids: aandringen op een evaluatie van de huidige en potentiële gevolgen van de pandemie op de internationale activiteiten van ondernemingen en optimale reactie- en preventiestrategieën ontwikkelen. n Voeding: ondernemingen stimuleren om het voedingsprofiel van producten te verbeteren, duidelijke normen voor etikettering te formuleren en een verantwoorde marketing te voeren. n Tabak: ondernemingen stimuleren om producten te ontwikkelen die minder schade toebrengen en om een verantwoord marketing- en distributiebeleid in te voeren. n Productveiligheid: bij ondernemingen aandringen op sterke systemen voor de kwaliteitsbeheersing en op de toepassing daarvan bij alle toeleveranciers.

Banken en beloningen: aandachtspunten voor institutionele beleggers

Banken en beloningen: aandachtspunten voor institutionele beleggers F&C Netherlands B.V. april 2012 reo -viewpoints houden u op de hoogte van actuele thema s, die het F&C Governance & Sustainable Investment Team uit hoofde van de reo -dienstverlening aan u adresseert.

Nadere informatie

4 bonds. F&C Investments 1e kwartaal 2012. Expect excellence

4 bonds. F&C Investments 1e kwartaal 2012. Expect excellence 4 bonds F&C Investments 1e kwartaal 2012 Expect excellence Inhoud Introductie 3 Engagement per sector 4 Basismaterialen 4 Consumentengoederen 5 Financiële ondernemingen 6 Olie en gas 8 Engagement per sector

Nadere informatie

4 bonds. F&C Investments 2e kwartaal 2012. Expect excellence

4 bonds. F&C Investments 2e kwartaal 2012. Expect excellence 4 bonds F&C Investments 2e kwartaal 2012 Expect excellence Inhoud Introductie 3 Engagement per sector 4 Basismaterialen 4 Consumentengoederen 5 Consumentendiensten 6 Financiële ondernemingen 7 Nutsbedrijven

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

4bonds. F&C Investments 4e kwartaal 2012. Expect excellence

4bonds. F&C Investments 4e kwartaal 2012. Expect excellence 4bonds F&C Investments 4e kwartaal 2012 Expect excellence Inhoud Introductie 3 Engagement per sector 4 Basismaterialen 4 Consumentengoederen 5 Consumentendiensten 6 Financiële ondernemingen 7 Gezondheidszorg

Nadere informatie

Communicatieplan Certificering CO 2-Prestatieladder - Invalshoek C: Transparantie

Communicatieplan Certificering CO 2-Prestatieladder - Invalshoek C: Transparantie Communicatieplan Certificering CO 2-Prestatieladder - Invalshoek C: Transparantie FPH Ploegmakers BV - Communicatieplan 1 Verantwoording Titel Communicatieplan Invalshoek C: Transparantie Revisie 1.0 (definitief)

Nadere informatie

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid

Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid Indorama Ventures Public Company Limited Ondernemingsbestuur beleid (Goedgekeurd door de raad van bestuur vergadering nr.1/2009 op 29 september 2009) Bericht van de voorzitter Indorama Ventures Public

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Algemene Beleidsuitgangspunten

Algemene Beleidsuitgangspunten Shell International B.V. 2010 Deze publicatie, of onderdelen daarvan, mogen niet worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt zonder toestemming van Shell International B.V. Deze toestemming zal onder normale

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Communicatieplan CO 2 -reductie 2014

Communicatieplan CO 2 -reductie 2014 Communicatieplan CO 2 -reductie 2014 BVR Groep B.V. Roosendaal, 20-06-2014. Auteur(s): H. Schrauwen, Energie & Technisch adviseur. Geaccordeerd door: M. Soenessardien, INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 1 1.1

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting)

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) October 2013 Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Belangenconflicten

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management Finance Avenue, 14 november 2015 Christophe Palumbo, Senior Business Development Manager Benelux Aberdeen Asset Management

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

4bonds. F&C Investments 3e kwartaal 2012. Expect excellence

4bonds. F&C Investments 3e kwartaal 2012. Expect excellence 4bonds F&C Investments 3e kwartaal 2012 Expect excellence Inhoud Introductie 3 Engagement per sector 4 Basismaterialen 4 Consumentendiensten 6 Financiële ondernemingen 8 Gezondheidszorg 12 Olie en gas

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

Communicatieplan t.a.v. energiebeleid. Peek Bouw & Infra BV

Communicatieplan t.a.v. energiebeleid. Peek Bouw & Infra BV Communicatieplan t.a.v. energiebeleid Peek Bouw & Infra BV Peek Bouw & Infra BV Wayensedijk 27 3992 LN HOUTEN Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1.0 Inleiding 1.1 Inleiding 1.2 Doelstellingen 2.0 Doelgroepen

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Algemene Informatie. Naam van beleid Gedragscode voor leveranciers aan NSG Group Goedgekeurd door Procurement Policy Steering Committee Datum van

Algemene Informatie. Naam van beleid Gedragscode voor leveranciers aan NSG Group Goedgekeurd door Procurement Policy Steering Committee Datum van Algemene Informatie Naam van beleid Gedragscode voor leveranciers aan NSG Group Goedgekeurd door Procurement Policy Steering Committee Datum van 17.06.2009 goedkeuring Doelpubliek Dit beleid geldt voor

Nadere informatie

Project Management Office in haar contextuele diversiteit

Project Management Office in haar contextuele diversiteit Project Management Office in een contextuele diversiteit Stelt u zich voor: u bent projectmanager bij organisatie X en tijdens een congres over projectmanagement maakt u kennis met een programmamanager

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

VANUIT SHANGHAI SUCCESVOL ZAKEN DOEN IN CHINA

VANUIT SHANGHAI SUCCESVOL ZAKEN DOEN IN CHINA VANUIT SHANGHAI SUCCESVOL ZAKEN DOEN IN CHINA (Uw eigen kantoor in China) Yu Shan Management Yu Shan Management Co. Ltd, opgericht in 2005 door mr.cees Baay, is een in Azië gevestigde onderneming met kantoren

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

COMMUNICATIEPLAN CO 2 PRESTATIELADDER. VERSIE 2, 2015 Attero, afdeling Communicatie

COMMUNICATIEPLAN CO 2 PRESTATIELADDER. VERSIE 2, 2015 Attero, afdeling Communicatie COMMUNICATIEPLAN CO 2 PRESTATIELADDER VERSIE 2, 2015 Attero, afdeling Communicatie Inleiding CO 2 -prestatieladder 1.0 Doel prestatieladder 3 2.0 Transparantie 3 3.0 Organisatie 3 4.0 Communicatiestrategie

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012

GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012 GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012 Verwijzing paginanummers Visie en strategie 1.1 Verklaring van de directie. 1. Voorwoord 1.2 Beschrijving van belangrijke gevolgen, risico's en mogelijkheden. 1. Voorwoord,

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

Het besturen van een familie en een bedrijf

Het besturen van een familie en een bedrijf Het besturen van een familie en een bedrijf Een familiebedrijf runnen is als jongleren. De doelstellingen van het bedrijf groei en goede resultaten realiseren moeten worden afgewogen tegen de behoeften

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

ISO9001:2015, in vogelvlucht. Door Tjarko Vrugt

ISO9001:2015, in vogelvlucht. Door Tjarko Vrugt ISO9001:2015, in vogelvlucht Door Tjarko Vrugt 18-11-2015 - Qemc - Tjarko Vrugt Bron: NEN - Delft 2 DE NIEUWE NEN EN ISO 9001 : 2015 Deze presentatie beperkt zich tot de essentie Sktb besteed in 2016

Nadere informatie

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij

De essentie van de nieuwe ISO s. Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij De essentie van de nieuwe ISO s Dick Hortensius, NEN Milieu & Maatschappij 1 Waar ik het over ga hebben De uitdaging en de oplossing De HLS voor iedereen De HLS voor wie het wil Waar we staan en wat er

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Doorbraak in Financial Services

Doorbraak in Financial Services Doorbraak in Financial Services Doorbraak in Financial Services Succesvol managen is een boeiend spel van stappen vooruit zetten en risico s verlagen. Dat doet u, maar wij óók. En zo ontwikkelden wij een

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

CO 2 Communicatieplan. 18 maart 2015

CO 2 Communicatieplan. 18 maart 2015 CO 2 Communicatieplan 18 maart 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Communicatiedoelstellingen 4 3. Doelgroepen 5 4. Communicatiemiddelen 7 5. Planning 8 6. Organisatie 9 CO 2-communicatieplan 2 1. Inleiding

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

De verwachte effecten van het richtlijnvoorstel voor institutionele beleggers

De verwachte effecten van het richtlijnvoorstel voor institutionele beleggers De verwachte effecten van het richtlijnvoorstel voor institutionele beleggers Edith Siermann, CIO Fixed Income / Manager Governance & Active Ownership Eumedion-symposium 12 November 2014 Aandacht vanuit

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

af over het gevoerde beleid en de door de Raad van Bestuur in dat kader verrichte werkzaamheden.

af over het gevoerde beleid en de door de Raad van Bestuur in dat kader verrichte werkzaamheden. sdw REGLEMENT RAAD VAN BESTUUR DEFINITIES Cliëntenraad: het door de stichting ingestelde orgaan dat binnen de doelstellingen van de stichting in het bijzonder de gemeenschappelijke belangen van de cliënten

Nadere informatie

CO 2 Communicatieplan. 18 mei 2015

CO 2 Communicatieplan. 18 mei 2015 CO 2 Communicatieplan 18 mei 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Communicatiedoelstellingen 4 3. Doelgroepen 5 4. Communicatiemiddelen 7 5. Planning 8 6. Organisatie 9 CO 2-communicatieplan 2 1. Inleiding

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

Communicatieplan CO 2 -reductie. Baggerbedrijf West Friesland

Communicatieplan CO 2 -reductie. Baggerbedrijf West Friesland Communicatieplan CO 2 -reductie Baggerbedrijf West Friesland Gebruikte handelsnamen: Baggerbedrijf West Friesland Grond & Cultuurtechniek West Friesland Andijk, februari-mei 2014 Auteurs: M. Komen C. Kiewiet

Nadere informatie

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Wel of niet certificatie? K. de Jongh

Wel of niet certificatie? K. de Jongh K. de Jongh Tijdsduur: 30 minuten Certificatie; ondermeer status 2015 versies De nieuwe norm; HLS en 2015 versies Voorbeelden uit de praktijk HLS en 2015 versies in de praktijk Conclusies? 9-3-2015 2 Certificatie:

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

GRI Tabel Duurzaamheidsverslag 2015

GRI Tabel Duurzaamheidsverslag 2015 GRI Tabel Duurzaamheidsverslag 2015 BMA Ergonomics b.v. rapporteert volgens de core variant van versie G4 van de richtlijnen van het Global Reporting Initiative. Op de indicatoren en de informatie in het

Nadere informatie

Communicatieplan. Conform 2.C.1, 2.C.2, 2.C.3 en 3.C.2. Gedocumenteerd intern en extern communicatieplan van. Henzen Wegenbouw B.V.

Communicatieplan. Conform 2.C.1, 2.C.2, 2.C.3 en 3.C.2. Gedocumenteerd intern en extern communicatieplan van. Henzen Wegenbouw B.V. Communicatieplan Conform 2.C.1, 2.C.2, 2.C.3 en 3.C.2 Gedocumenteerd intern en extern communicatieplan van Henzen Wegenbouw B.V. Auteur(s): Dhr. P. Henzen, (Directie) Mevr. H. Nawijn (CO 2-functionaris)

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

Checklist voor controle (audit) NEN 4000

Checklist voor controle (audit) NEN 4000 Rigaweg 26, 9723 TH Groningen T: (050) 54 45 112 // F: (050) 54 45 110 E: info@precare.nl // www.precare.nl Checklist voor controle (audit) NEN 4000 Nalooplijst hoofdstuk 4 Elementen in de beheersing van

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

Beleid inzake gezondheid, veiligheid en milieu

Beleid inzake gezondheid, veiligheid en milieu Beleid inzake gezondheid, veiligheid en milieu Wereldwijd beleid van Novartis 1 maart 2014 Versie HSE 001.V1.NL 1. Inleiding Novartis wil een leider zijn op het gebied van gezondheid, veiligheid en milieu

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden.

MVO. MVO Prestatieladder. Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s. People Planet Profit. MVO kan bijdragen om deze balans te vinden. MVO meetbaar gemaakt Themabijeenkomst VNO NCW 22 november 2010 MVO-Prestatieladder MVO Ondernemen met oog voor balans tussen 3- P s People Planet Profit MVO kan bijdragen om deze balans te vinden Wat valt

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen Versie 1.1 dd. 15 januari 2014 Artikel 1 - Algemene taak 1.1 De raad van commissarissen

Nadere informatie

MVO actieplan HKV 2015-2016

MVO actieplan HKV 2015-2016 MVO actieplan HKV 2015-2016 November 2015 November 2015 MVO actieplan HKV Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Onze MVO doelen en actiepunten... 5 3 Implementatie, review en communicatie... 8 4 Verantwoording...

Nadere informatie

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code De Nederlandse Corporate Governance Code ( Code ) is van toepassing op alle Nederlandse beursgenoteerde

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Logo organisatie. EFQM Excellence. Organisatie naam

Logo organisatie. EFQM Excellence. Organisatie naam Logo organisatie EFQM Excellence Recognised for Excellence Organisatie naam Verantwoordelijke (België) 2004 EFQM Het is de bedoeling van EFQM om het algemene gebruik van dit materiaal binnen bedrijven

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Communicatieplan CO 2 -reductie. Van Schoonhoven Infra B.V.

Communicatieplan CO 2 -reductie. Van Schoonhoven Infra B.V. Communicatieplan CO 2 -reductie B.V. Leusden, november 2013 Auteurs: G.J. van Schoonhoven D.J. van Boven Geaccordeerd door: D.J. van Boven Directeur eigenaar INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 1.1 Over dit communicatieplan

Nadere informatie

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Het gerecht Het resultaat: weten dat u met de juiste dingen bezig bent. Alles is op een bepaalde manier meetbaar.

Nadere informatie

DEME: creating land for the future. 3.C.2 Communicatieplan

DEME: creating land for the future. 3.C.2 Communicatieplan DEME: creating land for the future 3.C.2 Communicatieplan 3.C.2 Communicatieplan Documentkenmerk: Datum: Status: JGI12-2016-RAP-302b 27-11-2012 Concept Opgesteld door: Verificatie door: Voor akkoord: Vastgesteld

Nadere informatie

investment academy BNPP IP Campus Welkom bij de Investment Academy

investment academy BNPP IP Campus Welkom bij de Investment Academy investment academy Welkom bij de Investment Academy OpleIdIngen voor pensioenfondsbestuurders In 2013 investment academy Investment Academy Kennis en deskundigheid met u delen BNP Paribas Investment Partners

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Van der Meer B.V. heeft in 2011 een nulmeting laten uitvoeren door een externe adviseur. Deze actie is genomen om op een objectieve

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

S a t de d Ad A vi v es BV B V Kw K al a ite t i e t tva v n n same m nl n eve v n

S a t de d Ad A vi v es BV B V Kw K al a ite t i e t tva v n n same m nl n eve v n Directie Reglement Stade Advies BV Kwaliteit van samenleven Artikel 1. Structuur 1. De directie is belast met de dagelijkse leiding van de W&MD-onderneming en de door het bestuur aan de directie gedelegeerde

Nadere informatie

Medewerker administratieve processen en systemen

Medewerker administratieve processen en systemen processen en systemen Doel Voorbereiden, analyseren, ontwerpen, ontwikkelen, beheren en evalueren van procedures en inrichting van het administratieve proces en interne controles, rekening houdend met

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

HANDBOEK ENERGIE- EN CO 2 - MANAGEMENTSYSTEEM EN16001 ISO 14064

HANDBOEK ENERGIE- EN CO 2 - MANAGEMENTSYSTEEM EN16001 ISO 14064 HANDBOEK ENERGIE- EN CO 2 - MANAGEMENTSYSTEEM EN16001 ISO 14064 VAN AANNEMINGSBEDRIJF GEBR. DE KONING B.V. Naam Functie Datum Paraaf Opstelling: A.P. Kleiberg KAM-coördinator 12-03-2010 Autorisatie: M.

Nadere informatie