INGENIEURSMAGAZINE MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INGENIEURSMAGAZINE 02-2009 MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER"

Transcriptie

1 MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER INGENIEURSMAGAZINE VIK, Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem jaargang 47, nummer 2, februari 2009 maandelijks tijdschrift, verschijnt niet in juli en augustus afgiftekantoor ANTWERPEN X- P2A8632

2

3 Commentaar I-mag Ingenieursmagazine is een uitgave van de Vlaamse Ingenieurskamer vzw Lid van World Federation of Engineering Organisations (WFEO) van de UNESCO. Lid van de Unie van de Uitgevers van de Periodieke Pers (U.P.P.) VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Ing. Bart Demol MSc, Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem HOOFDREDACTEUR Ing. Noël Lagast MSc EINDREDACTIE Luc Vander Elst REDACTIERAAD Ing. I. Born MSc - Ing. B. Demol MSc Ing. H. Derycke MSc - Ing. K. De Wever MSc Ing. N. Lagast MSc - Ing. G. Roymans MSc Ing. W. Samyn MSc - Ing. L. Wezenbeek MSc REDACTIESECRETARIAAT Francine Demaret SECRETARIAAT VIK Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem Tel Fax Website: - Doorlopend open van uur tot uur LIDMAATSCHAPSBIJDRAGEN rek.nr.: ,00 voor technisch en industrieel ingenieurs, die meer dan drie jaar gediplomeerd zijn; voor geassocieerde leden 33,00 voor hen, die 3 jaar of minder dan drie jaar gediplomeerd zijn; voor een samenwonend lid; voor gepensioneerden 17,00 voor studenten-industrieel ingenieur 77,00 voor leden woonachtig in het buitenland 550,00 voor bedrijven, scholen, instellingen, enz. met meer dan 250 werknemers 275,00 voor bedrijven, scholen, instellingen, enz. met minder dan 250 werknemers DRUKKERIJ & LAY-OUT Drukkerij SLEURS nv, Overpelt Tel Fax Help mee de neergaande spiraal te keren!! Traditioneel worden bij het begin van het nieuwe jaar inventarissen en balansen opgemaakt. Er wordt ook luidop gereflecteerd over wat het voorbije jaar bracht en wat we liefst in het komende jaar willen realiseren. Natuurlijk wensen we elkaar het allerbeste en voegen we er vlug aan toe ook een goede gezondheid!. Gezondheid heeft niet alleen een persoonlijke, maar ook een brede maatschappelijke en niet in het minst een economische betekenis. Als het goed gaat met de economie, dan is er een breed draagvlak voor persoonlijk welzijn en varen we er met zijn allen goed bij. De economische analyse van de werkgeversorganisatie Voka drukt ons met de neus op de feiten. Voka-voorzitter Urbain Vandeurzen vertolkte dat tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst in Antwerpen. Het is ook de rode draad van zijn eerste boek dat bij die gelegenheid werd voorgesteld. Vandeurzen is een werktuigkundig burgerlijk ingenieur, doctor in de toegepaste wetenschappen en stichter (in 1980) en bedrijfsleider van LMS in Leuven, een wereldspeler voor virtuele testsystemen. De Voka-voorzitter kan men niet van pessimisme verdenken, wel staat hij bekend als een passioneel ondernemer, die zoals het een ingenieur-ondernemer betaamt, enkel die uitspraken doet die op onderzoek zijn gesteund. In dat opzicht ondervroeg Voka 600 ondernemers over hun waardering van de recente relanceplannen van de federale en regionale overheden. De Voka-voorzitter noemde het ontluisterend : 95% van de ondervraagde Vlaamse ondernemingen vond immers dat de relancemaatregelen nauwelijks impact of helemaal geen impact zullen hebben op hun cashpositie, bedrijfskosten of investeringsniveau. De relanceplannen zijn te beperkt van omvang om het vertrouwen van de ondernemers te herstellen, aldus Vandeurzen. Hij pleitte voor een hervorming van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid, voor een efficiëntere overheid en bijkomende investeringen in onderzoek en ontwikkeling. Voor een uitbouw van een innovatieve, hoogwaardige kenniseconomie raamt hij de nood op 3 miljard euro voor de volgende vijf jaar. Als we in 2020 opnieuw een Europese topregio willen zijn, dan moet nu het beleid op de rails worden gezet. Die opdracht zal volgens de spreekbuis van de Vlaamse werkgevers permanent moeten zijn en mag niet eindigen met het overigens lovenswaardig project Vlaanderen in actie, dat inmiddels ten einde loopt. Maar het gebouw van de Europese topregio bestaat uit vele verschillende bouwstenen. Iedereen draagt ergens wel zijn of haar steentje bij. Bouwstenen zijn onder meer de kennis van de ingenieurs die aan de hogescholen en universiteiten worden gevormd. Als die door allerlei factoren verloren gaat of geminimaliseerd en maatschappelijk onderschat wordt, dan ontmoedigt dat ook de jongeren. Dan gaat het bergaf met de ontwikkeling van talent en krijgen innovatieve productieprocessen geen kans. Het welvaartsverlies is dan onvermijdelijk. Dat willen de Vlaamse industrieel ingenieurs te allen prijze voorkomen. De VIK zal daarom mede zijn pijlen richten op elke actie die de neergaande spiraal kan keren. Ing. Joseph NEYENS MSc Algemeen voorzitter VIK Voor de ondertekende artikels zijn alleen de auteurs aansprakelijk. COVER Indaver Koen Broos Indaver 3 I-mag februari 2009

4 Inhoud Commentaar Help mee de neergaande spiraal te keren! Inhoudstafel Indaver is Europese nummer 2 voor afvalverwerking Technologie Afval als bron van bio-energie bij Organic Waste Systems Technologie Derde energieforum in Brussel Technologie Ingenieurskoppel neemt bedrijf over Samenleving KHLim verlegt grenzen kunststoftoepassingen Centrum onderwijs Nieuwe loongrenzen 2009 Centrum industrie Betaalde stage in hightechbedrijf dankzij VIK Centrum industrie Voordracht over industriële archeologie Centrum senior ingenieurs In de kijker: 10de Nacht van de ingenieur Afdeling Limburg Nieuws van de afdelingen Inzicht in resultaten wedde-enquête Netwerk jaar opleiding voor industrieel ingenieur Netwerk Activiteiten van de studiegroepen Industriële koeltechnieken Vik Vorming Duurzaam bouwen Vik Vorming Workshop procesveiligheid en veranderingswerken Vik Vorming Introductie Lean manufacturing en Value stream mapping Vik Vorming Bitumen-asfalt: de link Vik Vorming Industriële afsluiters en andere appendages in de praktijk Vik Vorming Cursusagenda Vik Vorming Managementopleidingen Vik Vorming I-mag februari

5 technologie TECHNOLOGIE Indaver is nummer twee in Europa voor afvalwerwerking Ronny Ansoms is bijna kwarteeuw ingenieur milieusanering MECHELEN. ir. Ronny Ansoms (57) studeerde in 1974 af als burgerlijk ingenieur werktuigkunde aan de Rijks univer - siteit Gent. Maar geïnteresseerd als hij was in de ontluikende milieuproblematiek, behaalde hij in 1975 het aanvullend diploma ingenieur milieusanering. Na een carrière van tien jaar bij Monsanto stapte hij als productiemanager over naar het nog op te richten Indaver, het eerste afvalverwerkingsbedrijf in Vlaanderen. Ik bestelde er de eerste schroevendraaier en de eerste sleutel, zegt Ansoms. Nu, bijna 24 jaar later, is Ansoms CEO van Indaver en Indaver zelf is uitgegroeid tot de Europese nummer twee inzake afvalverwerking. Met Ronny Ansoms maakt I- mag een stand van zaken op van de verwerking van gevaarlijk en niet-gevaarlijk afval. In 1987 gaat u aan de slag als productiemanager bij Indaver, toen het eerste overheidsbedrijf voor afvalverwerking? De notariële akte was al in oktober 1985 verleden en Indaver werd inderdaad de eerste publiek-private samenwerking op het vlak van milieu in Vlaanderen. Ovam was in 1982 opgericht en mocht initiatieven nemen. Zo zijn de eerste milieudecreten er gekomen die het mogelijk maakten industriële bedrijven te gaan controleren. En ook de industrie zelf was vragende partij. Zo vond enkele bedrijven geen oplossing voor de verwerking van het gevaarlijk afval. Ze moesten naar het buitenland Denemarken, Frankrijk, Finland of Engeland waar ze maar op de zoveelste plaats kwamen. Drie, vier maanden wachten was de normaalste zaak. Dat heeft dan in 1985 geleid tot de oprichting van Indaver, als het ware een chemie tussen overheid en industrie: 50,1 procent van de aandelen voor de overheid, 49,9 voor de industrie. Hoe autonoom is Indaver intussen geworden? Met andere woorden: hoe groot is het aandeel van de overheid nog? We zijn altijd een normale nv met een raad van bestuur geweest, ons doel is ook om winst te maken. En laat er geen misverstand over bestaan: wat sommigen ook beweren, we hebben nooit een monopolie gehad. We hebben als onderneming altijd in de meest open economische geest gewerkt, ook nu nog altijd. Momenteel heeft het Nederlandse Delta 75 procent van de aandelen in handen, de Vlaamse overheid heeft er 16 en zes industriële bedrijven 9. In september 2008 heeft Indaver het Duitse SAV GmbH overgenomen. U bent stilaan Europa aan het veroveren? Door die acquisitie zijn we de nummer 2 in Europa geworden, met een marktaandeel van 5 I-mag februari 2009

6 ir. Ronny Ansoms rond de 14 procent. Onze Franse collega, Veolia, is marktleider met ongeveer 20 procent. De rest van de markt is gefragmenteerd. Maar de thuisbasis van Indaver blijft de Benelux. Duitsland is uiteraard een grote markt geworden en verder zijn we actief in Nederland, Ierland, Polen, Italië, Portugal en het Verenigd Koninkrijk. Lauweren Ook de activiteiten van Indaver zijn door de jaren heen sterk gediversifieerd? De illusie van een afvalloze maatschappij volg ik absoluut niet. Met andere woorden, ik ben geen wat ik noem nul-fetisjist. Maar met wat we in Vlaanderen bereikt hebben, ben ik tevreden. Nogmaals: alles kan altijd beter, ook bij ons. En daar werken we aan. Zo zijn we werk aan het maken van transport over het water, ook het spoor staat op ons verlangmaceutisch bastion en van het een kwam zo het ander. Via Ierland zijn we in Portugal beland. De multinationals zijn onze core-klanten en zo kwam de vraag of we ook het transport en de verwerking van niet-gevaarlijk afval voor onze rekening wilden nemen. Een volgende stap was roosteroventechnologie bouwen, een typische technologie voor huisvuilverwerking. En voor we het bij wijze van spreken wisten, waren we met total waste management bezig. En dat doen we nu: het volledige afvalmanagement op de site van de klant overnemen. Voor we het wisten, waren we met total waste management bezig. En nu nemen we het volledige afvalmanagement over op de site van de klant. Afvalverwerking is en blijft een omstreden materie. Hoe goed scoort Vlaanderen op wereldniveau? Dat is nu een van mijn stokpaardjes. Vlamingen blinken uit door zichzelf achteruit te stellen. Er is niks zo efficiënt als in je eigen voeten schieten. Blijkbaar doen Vlamingen dat graag. Ik word soms kribbig, als ik hoor beweren hoeveel beter het er toegaat in Duitsland, Nederland, Denemarken, Frankrijk, Te weinig mensen beseffen dat Vlaanderen een topregio is in de wereld inzake afvalmanagement: zowel op het vlak van geïntegreerde concepten, van wetgeving, van wethandhaving als van de filosofie van scheiding en recyclage en eindverwerking. We zijn top of the bill in the world. Industrie én civiele Onze eerste doelstelling was: in Vlaan - deren gevaarlijk afval verwerken, voornamelijk voor bedrijven in het Antwerps havengebied. We hebben de site in Antwerpen gebouwd tussen 1987 en pakweg Zodra die doelstelling gehaald was, konden we als management op onze lauweren gaan rusten. Dat hebben we niet gedaan. Integendeel, we hebben enkele initiatieven ontwikkeld, parallel in de tijd. Zo zijn we vanaf 1994 resoluut internationaal gegaan. Vlaanderen is het gebied bij uitstek van multinationale ondernemingen. Vele van hen zijn klant. Ze vroegen ons: jullie verwerken ons afval hier, maar we hebben ook vestigingen in het buitenland, waarom gaan jullie daar ons afval niet verwerken? Een belangrijk farmaceutisch bedrijf bouwde in Ierland een fabriek. We kregen de vraag: kunnen, willen en mogen jullie ons afvalprobleem ook in Ierland oplossen? Het antwoord was drie keer ja. Ierland is als het ware een farsamenleving hebben hier in Vlaanderen de hoogste graad van selectieve inzameling. Wat maakt Indaver dan zo uniek? We hebben een geïntegreerde fabriek in Beveren, waar alle basistechnieken voor de eindverwerking van niet-gevaarlijk afval op een locatie aanwezig zijn. Ze verwerkt een miljoen ton met drie roosterovens en drie wervelbedovens. We produceren uit afval pellets die we leveren aan cement- en staalbedrijven. Bovendien produceren we een grote hoeveelheid elektriciteit die we leveren aan onze buurtbedrijven, een volume gelijk aan elektriciteit voor gezinnen. We hebben een installatie die uit de slakken van de verbrandingsovens materialen recycleert, zoals schroot van hoge kwaliteit voor de ferro- en non-ferro-industrie. Toen we in 1987 met vier collega s Indaver letterlijk gestalte gaven, gingen we Europa rond om een kijkje te nemen hoe het buitenland aan afvalverwerking deed. Nu komt het buitenland bij ons kijken. Ander transport Bent u tevreden met de huidige gang van zaken of zegt u: het kan allemaal nog veel beter? I-mag februari

7 TECHNOLOGIE lijstje, maar dat ligt blijkbaar een stuk moeilijker. Tot nu toe gebeurt vrijwel alle vervoer van het afval per vrachtwagen. En dat staat haaks op de resultaten van de minimale uitstoot, die we gerealiseerd hebben. De restemissies uit onze verbrandingsovens zijn zo fenomenaal klein geworden, dat ze in het niets vallen in vergelijking met de emissies van vrachtwagens. Het heeft ecologisch gezien totaal geen zin om voort te sleutelen aan het nog verlagen van de emissies uit onze ovens. Het zoeken naar alternatieve transportmodi is veel zinvoller. En zo zijn we op transport via kanalen gekomen. Vlaan - deren is rijk aan kanalen, grote kanalen, maar ook kleine vaarten, langswaar we met een klein schip - type Kempenaar - driehonderd ton afval kunnen vervoeren. Daar staan vijftien vrachtwagens tegenover. Onze site in Beveren ligt op anderhalve kilometer van de kade. Onze site in Antwerpen idem dito. Daar hoeft geen tekening bij. Welnu, in 2009 beginnen we met een project waarbij we van drie plaatsen in Vlaams Brabant via waterwegen afval naar Beveren gaan vervoeren. En wat we verder nog gaan optimaliseren: nog meer energie stoom met name produceren uit afval. Mensen moeten beginnen in te zien dat afval niet alleen een last, maar ook een energiebron kan zijn. U wordt ongetwijfeld geregeld geconfronteerd met de stelling: al wat u doet, is op wereldniveau een druppel op een hete plaat? Dat klopt gedeeltelijk. Maar dan antwoord ik: we zijn een bedrijf met mensen. We hebben niet de fysieke en Het heeft ecologisch gezien totaal geen zin om voort te sleutelen aan het nog verlagen van de emissies uit onze ovens. Het zoeken naar alternatieve transportmodi is veel zinvoller. financiële mogelijkheden om elk afvalprobleem op elke plaats in de wereld te gaan oplossen. Ik ben realist genoeg om te beseffen dat mensen eerst hun primaire behoeften opgelost willen zien. Wat zouden ze zich met afvalverwerking bezighouden, als ze geen eten, drinken, een fatsoenlijke woning of medische zorgen hebben? Vergeet ook niet dat in de perceptie van de mensen afval meestal pas een probleem wordt, als er weinig plaats is. Vlaanderen is een van de meest geïndustrialiseerde en dichtstbevolkte gebieden ter wereld. Onze milieudruk is dus groot. In 1992 was ik in Saoedi-Arabië op bezoek. Als je ziet welke mogelijkheden tot storten de woestijn biedt Of korter bij huis: in het Ierse binnenland waren tot een paar jaar geleden vierhonderd stortplaatsen operationeel, het grootste gedeelte illegaal. Ga in Ierland even buiten de grote steden en op boerderijen zie je de turf nog liggen. Valse concurrentie Verwacht u veel heil van de regelgeving van de Europese Unie? Europa vaardigt principes en directieven uit. Dat moet de basis van onze werking blijven. Hoewel we niet naïef mogen zijn. De regionale verschillen zijn nog vrij groot. Ik heb net het voorbeeld van Ierland gegeven. Wie in Athene is geweest, weet ook genoeg. Nochtans is Griekenland al meer dan twintig jaar lid van de Unie. Het kan toch niet dat ze geen geld hebben voor afvalverwerking? Ik heb er wel alle begrip voor dat nieuwe lidstaten vijf tot zelfs tien jaar tijd krijgen om zich te conformeren aan die Europese directieven. Maar wat we als bedrijf niet kunnen aanvaarden, is dat bepaalde landen naar regio s uitwijken waar de wetten minder streng worden toegepast. Dat is zonder meer valse concurrentie. Wat we als bedrijf niet kunnen aanvaarden, is dat bepaalde landen naar regio s uitwijken waar de wetten minder streng worden toegepast. Wat men bij het hele probleem van afvalverwerking dikwijls vergeet, is hoe jong afvalverwerking nog is. Als lucht- en ruimtevaartliefhebber ben ik op 21 juli 1969 opgestaan om de maanlanding live op televisie te volgen. Een raket van 110 meter hoog en ton zwaar bracht mensen veilig naar de maan en die mensen kwamen nadien veilig terug naar de aarde. Een technologisch hoogstandje. En waar stond de afvalverwerking in die periode? Graaf een gat in de grond, gooi het vol, steek een lucifer aan, dan zakt het geheel een beetje ineen. Letterlijk zand erover en als het gat vol is, graven we een nieuw gat. Als kleine jongen heb ik nog geweten dat men bij ons het huisvuil met paard en kar kwam ophalen. Tegelijk stegen supersonische vliegtuigen op. Afvalwetgeving, verwerkingstechnieken, het managen van het afvalprobleem: dat is allemaal jonger dan de computertechnologie of de automobielnijverheid. Ik heb niks tegen old timers, maar welke auto s van de jaren 1900 of 1920 zouden vandaag de weg op mogen? Men moet begrijpen dat techniek evolueert, het ene domein sneller dan het andere. Zo ook vergaat het de verwerking van gevaarlijk en niet-gevaarlijk afval. Tekst: Wilfried VANDEN BOSSCHE Foto s: INDAVER en Wilfried VANDEN BOSSCHE 7 I-mag februari 2009

8 technologie Afval als bron van bio-energie Organic Waste Systems pionier in de afval- en bio-energiemarkt GENT. Afval wordt bij het grootste deel van de bevolking gezien als een stinkend goedje dat zo snel en zo ver mogelijk aan de kant moet worden geschoven. Niet zo bij de laboranten en ingenieurs van het Gentse Organic Waste Systems. Hun onderzoek naar de winning van biogas uit afval leidde in 2008 zelfs al tot 40 miljoen euro aan bestellingen. En CEO Luc De Baere rekent BASF, Cargill, DuPont en nog vele andere multinationals tot zijn vaste klanten. Gedelegeerd bestuurder van Organic Waste Systems (OWS), Luc De Baere, kwam eerder bij toeval in de afvalindustrie terecht. Toen hij in 1975 op uitnodiging van een bevriende uitwisselingsstudent de oversteek naar Amerika maakte, hielp hij zijn gastouders op de boerderij mee bij de bouw van een mestvergistingsinstallatie. De microbe voor de afvalverwerking liet hem niet meer los en De Baere ging waste management en anaerobe vergisting studeren in Green Bay aan de University of Wisconsin. Ingenieurs Zodra hij zijn masters op zak had, ontwikkelde Luc De Baere bij het toenmalige bedrijf ACEC Gent in samenwerking met de studiedienst van professor Verstraete aan de Universiteit van Gent een technologie voor de recuperatie van biogas uit huishoudelijk afval. Enkele jaren later werd met een kapitaal van toen nog 50 miljoen frank en een personeelsbestand Een staaltje van succes dat kan voortbouwen op de steeds luider klinkende noodroep naar duurzame energie. Het oorspronkelijke idee van de afvalvergistingsinstallaties ontstond tijdens de oliecrisis van de jaren 70, maar omdat die toen nog niet rendabel waren, concentreerden onderzoekers zich vooral op een nieuw maatschappelijk probleem: de groeiende afvalbergen die schreeuwden om een verwerkingsproces. De wetenvan zes mensen Organic Waste Systems opgericht. Nu, 25 jaar later, zit OWS weliswaar nog steeds in dezelfde kantoren aan Dok Noord in de haven van Gent, maar heeft het een omzet van 10 miljoen euro en stelt het 65 mensen tewerk, van wie vijftien industrieel ingenieurs. Die ingenieurs worden zowel ingezet voor het ontwerp van vergistingsinstallaties en de aankoop van componenten als voor de leiding over projecten. Van Spanje over Duitsland en Japan tot in Zuid-Korea: OWS telt wereldwijd 21 grootschalige installaties die een capaciteit van ton organisch afval per jaar verwerken. Dat geen afvalberg te groot blijkt, bewijst het Gents bedrijf met Organic Waste Systems heeft een omzet van 10 miljoen euro en stelt 65 mensen tewerk, van wie vijftien industrieel ingenieurs. het nieuwste project. In het Franse Bourgen-Bresse bouwt het mee aan een vergistingsinstallatie voor een totale kostprijs van 54 miljoen euro, waarvan 17 miljoen euro voor rekening van OWS is. Dranco Jaarlijks zal er ton huishoudelijk en ton groen afval verwerkt worden met onze gepatenteerde Dranco-installatie, gevolgd door een Sordisep-installatie, verduidelijkt De Baere. De naam Dranco staat voor droge anaerobe compostering. De naam Sordisep voor sorting, digestion and separation. Dat laatste proces bestaat uit drie stappen. Eerst worden de grootste componenten ge - schei den door een zeef van 40 mm. Die scheiding wordt gevolgd door een anaerobe droge vergisting die ongeveer 65 procent van de organische stoffen omzet in biogas. Daardoor worden de makkelijk afbreekbare en geurige componenten verwijderd. De derde stap is een natte scheiding die verschillende fracties als zand, vezels, fijne restfractie en inerte materialen oplevert. Die fracties kunnen worden gerecycleerd of verwijderd tegen een lagere kostprijs. Door eerst droog te fermenteren hebben we maar een beperkte hoeveelheid water nodig, waardoor we zowel oppervlakte als energie sparen. Het resultaat van dat procedé is een maximale scheiding en een maximaal hergebruik: er kan tot 50 procent van het afval worden gerecycleerd en bij huishoudelijk afval kunnen de te storten restfracties tot 85 procent worden gereduceerd. Duurzame energie I-mag februari

9 TECHNOLOGIE Als biogas wordt omgezet naar biomethaan, dan kan een wagen per hectare gewassen km ver rijden. OWSCEO Luc De Baere ziet vooral veel toekomst in biomethaan. schappers pasten toen vooral conventionele natte vergistingsinstallaties toe op de organische fractie van huishoudelijk afval. De problemen met de drijf- en bezinkingslagen maakten evenwel snel duidelijk dat water en huishoudelijk afval niet te combineren vielen. Op zoek naar een alternatief kwamen wij terecht bij onze unieke droge anaerobe vergisting, zoals je die hebt op een stortterrein. Maar door onze Dranco-technologie kunnen wij dat natuurlijke proces tweeduizend keer versnellen: wat op natuurlijke wijze op 100 jaar fermenteert, gebeurt bij ons op twee tot drie weken. Op die manier voorkomen we dat de drijf- of bezinkingslaag spontaan scheidt, want zware componenten zoals glas, stenen en zand kunnen door het hoge stofgehalte in de vergistingtanks niet door de gistende massa zinken. Door dat droge systeem te gebruiken kunnen wij het meest bevuilde afval verwerken. Pionier Als pionier op vlak van droogvergisting mag OWS zich vandaag de dag met trots een van de grootste drie leveranciers op wereldvlak noemen voor vergistingsinstallaties voor huishoudelijk afval. Die kwarteeuw aan ervaring past OWS sinds een vijftal jaar ook toe op de productie van bio-energie op basis van landbouwgewassen. Een technologieniveau lager dan de afvalverwerking volgens Luc De Baere, maar om te kunnen wedijveren met de bioenergiesector ontwierp OWS de Drancofarm-technologie. Een eerste installatie van 750 kw werd al in gebruik genomen in het Duitse Nüstedt. Daarmee komt OWS wel mee in het oog van de storm te staan voor wat betreft de beweringen dat de winning van bio-energie uit landbouwgewassen de aanleiding is voor de huidige voedselcrisis. Ook VN-rapporteur voor het recht op voedsel, Jean Ziegler, noemde de productie van biobrandstoffen nog een misdaad tegen de menselijkheid. Biologisch afbreekbaar Die man kent de sector niet, reageert De Baere. Onze installatie heeft één groot voordeel: wij hebben geen hoogwaardige producten nodig om te vergisten. De maïskorrels kunnen worden gebruikt voor voedsel en de rest voor biogas. Landbouwoverschotten, plantenresten of gewassen die als tweede cultuur worden gekweekt, volstaan voor ons. Er kan dus heel flexibel en complementair worden omgegaan met de nood aan voedsel en de nood aan biobrandstof, in dit geval specifiek biomethaan. Door die alomtegenwoordigheid in de afval- en bio-energiemarkt wordt OWS niet enkel gezien als de gevestigde waarde voor biologische opvolging, mechanische bijstand en automatisatie, maar wordt het bedrijf door overheden en door bedrijven geconsulteerd en krijgt het van overal ter wereld stalen, afval en mest toegestuurd. OWS heeft dan ook een mooie laboratoriumactiviteit uitgebouwd. Onze laboranten bepalen de biodegradeerbaarheid van biopolymeren. Dat zijn materialen die dezelfde eigenschap hebben als kunststof. Ze zijn niet van aardolie afkomstig, maar van hernieuwbare landbouwgewassen. We verwerken tot tachtig procent van alle analyses in de wereld. Voor biodegradatietesten van nieuw ontwikkelde producten hebben wij vijf methoden ontwikkeld die we eerst in Amerika lieten standaardiseren en later via the European Committee for Standardization (CEN) in Europa. Vandaag staan onze methodes wereldwijd bekend als de ISOnormen. Het resultaat is dat wij onder meer voor multinationals als BASF, Cargill, DuPont en zelfs voor bedrijven als Carrefour controleren in welke mate hun nieuwe verpakkingen of producten biologisch afbreekbaar zijn. Top Hoe kijkt de CEO naar de toekomst van de bio-energiemarkt, nu Organic Waste Systems anno 2009 de top heeft bereikt in de afvalverwerkingsindustrie? Ik zie vooral veel in biomethaan als brandstof voor de transportindustrie. Als biogas wordt omgezet naar biomethaan, dan kan een wagen per hectare gewassen km ver rijden. Op bio-ethanol is dat km. Als we voor de productie van biomethaan dezelfde overheidssubsidies zouden krijgen als voor bio-ethanol of biodiesel, dan ligt er nog een lucratieve markt open. Tekst: Florian VANDE WALLE Foto s: ORGANIC WASTE SYSTEMS 9 I-mag februari 2009

10 technologie Waaier van energievraagstukken Derde strategisch energieforum is denktank voor energie van de toekomst BRUSSEL. Autoworld Brussels in Brussel was op 16 december 2008 het toneel voor het derde Strategic energy forum, dat zich tot doel had gesteld aan te tonen dat een goed doordachte energiebevoorrading cruciaal is voor het toekomstige welzijn van de gemeenschappen op deze wereld, van de moderne economieën over de ontluikende landen tot de minder goed ontwikkelde regio s ervan. Volgens de organi - satoren staat de energieproblematiek in de toplijst van uitdagingen en prioriteiten voor de 21ste eeuw, simpelweg omdat een goede energiebevoorrading een voorwaarde is voor andere levensnoodzakelijke behoeften, zoals water, voedsel, leefmilieu, armoede, terrorismebestrijding, ziektebestrijding, scholing, democratie en bevolking. Bij gebrek aan voldoende energiebevoorrading zouden al die problemen nog veel moeilijker het hoofd te bieden zijn dan dat nu al het geval is. Nancy Cantens overhandigt het geschenk aan Z.M. Koning Albert II. Het evenement werd georganiseerd door TI K VIV, in samenwerking met CIBIC en het Belgisch Ingenieurscomité en ondersteund door meerdere federale en regionale instellingen en organisaties. Het is een voortzetting van de evenementen die in 2006 en 2007 konden rekenen op de medewerking van het Energie-instituut van de KU Leuven, het SCK en het VITO. Koninklijk bezoek Voor het eerst in de geschiedenis van ons land hebben de verschillende ingenieursverenigingen samengewerkt in de totstandkoming van zo n evenement. Zijne Majesteit Koning Albert II onderstreepte het belang van het evenement door een bezoek aan de postersessies van de onderzoekers en door deelname aan het namiddagprogramma. Tijdens het ochtend- en middagprogramma konden vertegenwoordigers van overheid, industrie en ngo s hun standpunten toelichten. Drie aspecten, verenigd in de energieproblemendriehoek, kwamen steeds weer aan bod: de competitiviteit (Verdrag van Lissabon), de zekerheid van de energiebevoorrading (Moskou) en de duurzame ontwikkeling (Kyoto). De sprekers wilden daarmee aangeven dat de drie niet los van elkaar mogen of kunnen worden gezien. Overheid Minister Magnette, federaal minister van Energie, gaf aan dat de liberalisering van de energiemarkten en de daaraan verbonden concurrentie tussen energieleveranciers de verwachtingen nog niet heeft waargemaakt. Ook de economische schaalvergroting, die de energiebedrijven noodzakelijk achten, zal nog voor spanningen zorgen. Een deel van het antwoord ligt volgens hem in de verdere diversificatie van onderzoek en ontwikkeling, de toekenning van onderzoeksbudgetten en overheidssteun voor nieuwe technologieën enerzijds. Anderzijds moet het energieverbruik worden beperkt en daarvoor moet de overheid een samenhangen- de, gecoördineerde en duurzame politiek voeren. Hij legde ook de nadruk op het belang van de inbreng van de industrie en het vertrouwen dat hij heeft in de Belgische knowhow. Energiesector Chris De Groof van Electrabel vertegenwoordigde de energieproducenten. Hij stelde dat de liberalisering niet heeft opgeleverd wat ervan verwacht werd, omdat de Europese Commissie onvoldoende op de ontwikkelingen heeft geanticipeerd. De elektriciteitsmarkt is niet alleen aan juridische, maar wellicht nog meer aan fysische en economische wetmatigheden onderworpen. Om goed te kunnen functioneren heeft de markt een zeker productieoverschot en voldoende interconnecties (van hoogspanningslijnen) nodig. Dat gebrek aan inzicht van de EU in dat probleem heeft geleid tot een algemene ontgoocheling en ontevredenheid bij het grote publiek. Waar lagere prijzen werden voorgespiegeld als gevolg I-mag februari

11 TECHNOLOGIE Z.M. Koning Albert II begroet de voorzitters van de ingenieursverenigingen en de sprekers. Z.M. Koning Albert II begroet VIK-voorzitter Ing. Joseph Neyens MSc. van de liberalisering stijgen de prijzen immers door de toegenomen kosten. Slechte antwoorden op dat falende beleid zouden zijn: herregulering, producenten dwingen om capaciteit af te staan om zo meer capaciteit vrij te maken, bestraffend optreden tegen de zogenaamde windfall profits en het prijsvervormende signalen geven. Zo n beleid zou de energieproducenten immers als de zondebokken aanwijzen. Het zou hen nog meer doen aarzelen om te investeren in de noodzakelijke uitbreiding van de productiecapaciteit en het zou in schril contrast staan met het gevraagde minimum aan wetgevende en fiscale stabiliteit. Een beter antwoord vanwege het beleid zou de wegwerking zijn van sloganeske misvattingen over de energiemarkt, de creatie van de nodige regelgevingstabiliteit en een goed zicht op de toekomstige wereld en sommige van zijn technische evoluties, zoals bijvoorbeeld het demand side management. Stabiliteit nationaal product. Hij verwacht een blijvende stijging van de vraag naar diverse energievormen, maar vooral van aardgas, biomassa en kernenergie. Ook hij verwacht veel van meer energie-efficiëntie die 170 miljoen vaten olie-equivalent moet kunnen besparen tegen Kernenergie De automobielsector heeft volgens hem veel mogelijkheden om die besparingen te realiseren dankzij technologiedoorbraken voor hybride voertuigen en elektrische batterijen. Voor de elektriciteitsproductie ziet hij een rol weggelegd voor alle soorten van energiebronnen, maar vooral voor de kern- en de windenergie. Een wereldwijde inspanning is nodig om die problemen aan te pakken. Nog een voorstander van kernenergie is Jean-Paul Poncelet, oud-minister en tegenwoordig werkzaam bij Areva. Hij vindt dat de Europese overheden er te weinig aandacht voor hebben dat 30% van de in Europa opgewekte elek- triciteit nu uit kernenergie afkomstig is. Kernenergie is bovendien een van de weinige energievormen die echt CO2-vrij is. Cijfermatig toonde hij aan dat kernenergie competitief is met de door fossiele brandstoffen opgewekte elektriciteit en beduidend goedkoper dan sommige hernieuwbare energievormen, vooral dan zonne-energie. Er is voldoende uranium voorradig in de wereld en bovendien overwegend in politiek stabiele landen. Het kernafvalprobleem is volgens hem beheersbaar en de kosten ervan bedragen minder dan 0,5% van de productiekosten van de elektriciteit. Ook drong hij aan op een Europees wetgevend kader met een gestandaardiseerde certificering voor kernreactoren en een gemeenschappelijke visie op het gebruik van en het onderzoek naar kernenergie. VBO Peter Claes van het VBO vond dat de industrie sinds de jaren 60 van de vorige Ook mevrouw Paola Mazzuchelli, die sprak namens EUREC, de Europese poot voor onderzoek en ontwikkeling inzake hernieuwbare energie, drong aan op de nodige stabiliteit inzake regelgeving om het onderzoek en de ontwikkeling in de goede richting te sturen en nog bestaande drempels weg te werken. Met cijfers staafde zij de lange weg die nog moet worden afgelegd om de EU-doelstellingen voor hernieuwbare energie te kunnen halen. Zij wees op de noodzaak van goed getrainde ingenieurs en technici om die doelstellingen te kunnen halen en op de nood aan gepaste opleidingen. Europese universiteiten zouden kunnen samenwerken om de nodige cursussen te organiseren. Volgens Emil Jacobs van Exxon moet de energievraag gelinkt worden aan de groei van de bevolking en van het bruto Eerste rij tijdens "part I" en meer bepaald de openingstoespraak door prof. dr. ir. Ronnie Belmans. 11 I-mag februari 2009

12 TECHNOLOGIE eeuw al veel inspanningen geleverd heeft om het energieverbruik terug te dringen, niet vanwege de prijs, maar vanwege de competitiviteit. Voor veel industriële processen is de grens van energiebesparing fysisch evenwel bereikt. Daar zijn technologische doorbraken nodig om verdere besparingen mogelijk te maken. Een langetermijnvisie is nodig met het oog op de garantie van energiebevoorrading en een transparante, voorspelbare en stabiele prijsvorming. Hij pleitte ten slotte voor een beperking van taksen en heffingen die elke prijsdaling tenietdoen. Professor Ronny Belmans rondde dit deel van de conferentie af door te stellen dat wij als ingenieurs moeten ophouden met van onszelf te denken dat wij het probleem vormen. Wij moeten onszelf als een deel van de oplossing zien. Ook hij verwacht veel van een diversificatie van de energiebronnen en vindt dat we niet al te veel eieren in een mand moeten leggen. Namiddag In de namiddag ging professor William D haeseleer uitgebreid in op de zekerheid van de energiebevoorrading en de diverse aspecten daarvan. In het debat daarover wordt zijns inziens de nadruk te veel gelegd op de levering van brandstoffen uit het buitenland. De energiebevoorradingszekerheid is volgens hem de optelsom van een aantal factoren waarvan de import van brandstoffen er slechts één is. Andere factoren zijn de opslagcapaciteit en de transportcapaciteit, de geïnstalleerde elektrische productiecapaciteit en de piekcapaciteit, de mix van brandstoffen en hernieuwbare energieën, de beschikbaarheid van die productiemiddelen op de ogenblikken dat het er op aankomt. In die mix hebben hernieuwbare energievormen hun plaats, maar ook kernenergie. België is momenteel voor 79% van zijn energiebehoefte afhankelijk van buitenlandse energiebronnen. Zonder kernenergie zou dat 95% zijn. Ook voor professor D haeseleer maakt een verbeterde energie-efficiëntie deel uit van het pakket oplossingen, maar de energieprijs moet ook hoog genoeg zijn om tot zuinigheid aan te zetten. Daarnaast rekent hij diversiteit, stockeerbaarheid, ontwikkelingen van nieuwe elektrische batterijen, flexibiliteit, redundantie, stabiliteit en regeling van het hoogspanningsnet en een stabiel wetgevend raamwerk bij de mogelijke oplossingen. Sjeik Sjeik dr. Yamani, voormalig minister van Olie van Saoedi-Arabië, sprak het publiek via videoconferentie toe en ging uitgebreid in op de olieprijsvorming. Volgens hem is de olieprijs sinds 2003 sterk onderhevig aan speculatie door hedgefondsen, die daardoor de voorbije jaren de prijs sterk hebben opgedreven en nu samen met de economische crisis verantwoordelijk zijn voor de sterke prijsdaling sinds september Volgens sjeik Yamani zijn voldoende hoge energieprijzen nodig om de bevoorrading te verzekeren en de ontwikkeling van alternatieve energiebronnen te kunnen financieren. Te hoge prijzen Prof dr. R. Pachauri, voorzitter IPCC, co-nobelprijswinnaar voor de Vrede 2007 (samen met Al Gore). spelen in het nadeel van de olieproducerende landen. In zijn besluit stelt hij dat olie zeker tot 2030 een grote rol als energiebron zal blijven spelen, samen met steenkolen. Verder ziet hij een belangrijke rol weggelegd voor kernenergie, als ze aanvaardbaar blijkt voor het grote publiek, en de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen, als men erin slaagt om de productiekosten, vooral dan die van zonne-energie, te drukken. Opwarming Laatste spreker van de dag was Rajendra K. Pachauri, president van het Inter - national Panel on Climate Change (IPCC) en Nobelprijswinnaar. Hij stelde dat het energieprobleem niet los kan worden gezien van de algemene opwarming van onze atmosfeer en de impact die dat heeft op onder meer de waterbevoorrading. De watervoorraden die in gletsjers opgeslagen zijn, nemen af doordat die gletsjers smelten. Dat heeft een onmiddellijke impact op de mensen die leven in het stroomgebied van de rivieren met bronnen in het Himalayagebergte en op langere termijn op al wie in kustgebieden woont. Hittegolven leveren gezondheidsrisico s op. Verminderde beschikbaarheid van water leidt tot mislukte oogsten. Er is daarom dringend behoefte aan scenario s om de gevolgen van de opwarming van het klimaat in te perken of te verzachten. De kosten van zulke scenario s blijven volgens R.K. Pachauri beperkt tot een vermindering van de groei met ca. 3% van het BNP over de periode van nu tot Die kosten worden ruimschoots gecompenseerd door een betere gezondheid, energiezekerheid, tewerkstelling, landbouwproductie en een afname van de druk op het ecosysteem. De Nobelprijswinnaar wees er ook op hoe relatief de discussie over de energiezekerheid wel is. Vandaag zijn er op de wereld nog 1,6 miljard mensen die geen toegang hebben tot elektriciteit. Hij deed meteen een oproep om ook die mensen te helpen met creatieve en innovatieve oplossingen zonder daarvoor zware infrastructuren uit te werken. In zijn conclusies legt ook hij de nadruk op het gebruik van een portfolio van technologieën in combinatie met een wijziging van onze leefstijl. We hebben twee keuzes, zo stelde hij: de catastrofe of een gezond evenwicht nastreven in hetgeen we willen bereiken voor onze wereld. Tekst: Ing. Jaak BLOCKEN MSc Foto s: TECHNOLOGISCH INSTITUUT VZW - Stefan DEWICKERE I-mag februari

13

14 samenleving Ingenieurskoppel laat vaste jobs staan om samen metaalverwerkend bedrijf over te nemen TESSENDERLO. Eva Vanderstraeten (35) en Danny Devis (41) hadden allebei een aantrekkelijke job bij een multinational. Toch wisselden ze die in voor het onzekere bestaan van kleine zelfstandige. Een goed jaar geleden namen ze in Tessenderlo het metaalverwerkend bedrijf CRW over. Het is heel hard werken, maar ze hebben zich de overstap nog niet beklaagd. We hebben ons deze stap nog niet beklaagd Ing. Eva Vanderstraeten MSc was kwaliteitsingenieur bij Philips Lightning. Ze auditte leveranciers op kwaliteit en besprak met hen productverbeteringen die het productieproces bij Philips konden bevorderen. Haar man, Danny Devis, is handelsingenieur en was bij Sunnyland distribution manager van de afdeling supply chain. Waarom gaven jullie die mooie jobs op? Eva: Ik was bij Philips erg operationeel bezig en kon mijn opleiding goed verzilveren in de functie die ik bekleedde, maar toch wilde ik graag nog veel meer met techniek bezig zijn. Dingen ontwerpen, uittekenen, maken en afleveren, dat is echt heel bevredigend werk. En er was natuurlijk het vooruitzicht om dat allemaal voor mezelf te kunnen doen. Danny: Ik had een beetje het gevoel dat ik aan mijn plafond zat. Ik had een jarenlange ervaring, klopte heel veel uren en nam veel beslissingen voor het bedrijf. En toch bleef er altijd die baas boven me. Nadat ik 15 jaar operationeel bezig was geweest, wilde ik ook meer financieel en commercieel werk gaan doen. Continuïteit Hoe zijn jullie bij CRW terechtgekomen? Danny: De vorige eigenaar had zijn zaak in meer dan 25 jaar uitgebouwd tot een degelijk bedrijf met negen werknemers en een goedgevulde klantenportefeuille. Hij wilde dat niet zomaar opgeven, maar zocht naar overnemers die zowel de klanten als het personeel continuïteit wilden bieden. Het was hem niet zozeer om de centen te doen. Anders had hij zijn zaak evengoed aan een concurrent kunnen verkopen. Wij hadden meteen een goed gevoel bij hem. Eva en ik runnen de zaak sinds midden 2008, maar de vorige eigenaar staat ons nog dagelijks een uur of vier, vijf met raad en daad bij. Kijkt hij nog altijd mee over jullie schouders om te zien of alles goed gaat? Danny: Hij staat mij vooral bij in de relaties met de klanten. Zijn inbreng is daarin zeer waardevol. Relaties met klanten zijn vaak heel persoonlijk en zijn aanwezigheid in de zaak blijft daarbij een pluspunt. Zo kunnen wij als nieuwe zaakvoerders Door dit samen te doen, zijn we als koppel dichter bij elkaar gekomen. makkelijker het vertrouwen winnen. Na de overname speelden we geen enkele klant kwijt, er kwamen er zelfs enkele bij. Hij begint stilaan vast te stellen dat wij het wel zullen kunnen en laat het bedrijf zoetjes aan los. Zo is hij onlangs een maand met vakantie gegaan. Dat zou hij vroeger nooit gedaan hebben. Werkdruk Hoe hebben jullie de taken verdeeld? Eva: Ik ben hoofdzakelijk met de techniek en de productie(planning) bezig. Het is een beetje in het verlengde van wat ik bij Philips deed: ik onderhoud nog altijd de contacten met onze leveranciers, maar ik sta in het atelier ook tussen onze tien werkmannen. Ik trek regelmatig de stofjas en de veiligheidsbril aan. Daar gaat niets boven. Als handelsingenieur neemt Danny de financiële en de commerciële kant voor zijn rekening: hij houdt de cashflow strikt in de hand, zoekt nieuwe I-mag februari

15 SAMENLEVING We voelen de economische crisis wel, maar ze kan voor ons evengoed positief uitdraaien. Constructiewerken Roger Willems CRW bvba heet voluit Constructiewerken Roger Willems, naar de vorige zaakvoerder. Het bedrijf is gespecialiseerd in maatwerk van uiterst nauwkeurige onderdelen en assemblages. De firma levert fijn mechanisch stukwerk en miniseries aan grote industriële klanten uit de machinebouw en uit de chemische, farmaceutische en automotive sector, evenals aan onderhouds- en productontwikkelingsafdelingen van diverse multinationals. Ze maken onder meer productietools, prototypes, wisselstukken voor hogedruktoepassingen, pneumatische meetbanken, hydraulische kalibers enzovoort. Info: CRW bvba, Sparrenweg 111, 3980 Tessenderlo, of via DVE klanten en probeert de juiste opdrachten binnen te halen. Was de stap van werknemer naar kmo er groot? Eva: Dat valt best mee. Het is hier heel hard werken, maar het is leuk dat je zelf kan beslissen wat je wanneer gaat doen. Wij klopten vroeger allebei ook al veel uren en waren vaak uithuizig voor de job. Ik zat regelmatig in het buitenland. Qua werkdruk is het verschil niet zo immens. Danny: Als zelfstandige kan ik veel meer over mijn eigen tijd beslissen dan vroeger: als ik zin heb om de kinderen naar school te brengen of om een boodschap te doen, dan doe ik dat gewoon. Het is niet elke dag rozengeur en maneschijn, maar ik heb me de overstap echt nog niet beklaagd. Niet veel veranderen Jullie hebben twee kinderen van vijf en zeven. Hoe combineren jullie het zelfstandigenbestaan met het gezinsleven? Eva: Toen we de zaak overnamen, hebben we meteen beslist dat we zouden verhuizen naar het huis dat aan de straatkant voor de firma ligt. Pendelen zagen we echt niet zitten. Nu moeten we gewoon de binnenkoer over om naar het werk te gaan. Heel handig om s avonds of s nachts nog snel even iets te komen afwerken. We hebben afgesproken dat een van ons beiden s avonds thuisblijft bij de kinderen, terwijl de ander voortwerkt in de zaak. Voorts kunnen we gelukkig op de grootouders rekenen voor kinderopvang, indien nodig, en in de schoolvakanties zijn sportkampen handige alternatieven. Een ziek kind opvangen lukt zelfs beter dan vroeger: een van ons blijft gewoon thuis werken of we springen af en toe snel even binnen om poolshoogte te nemen. Vroeger kon dat allemaal niet. Hebben jullie al veel veranderd in het bedrijf? Danny: We hebben er bewust voor gekozen om dat niet te doen. Continuïteit is superbelangrijk, zowel voor de klant als voor de werknemers. Op het vlak van IT hebben we nuttige aanpassingen doorgevoerd, maar structureel gaan we aan het bedrijf niet te veel veranderen. We hebben wel al een extra frezer aangeworven naar wie we meer dan zes maanden hebben moeten zoeken en we hebben ook al geïnvesteerd in enkele nieuwe machines, waaronder een vijfassige CNC-freesmachine. Economische crisis Voelen jullie de gevolgen van de economische crisis? Danny: Absoluut. Grote firma s besteden minder uit dan vroeger: ze laten hun eigen vaklui meer werken uitvoeren. Het is moeilijker om opdrachten binnen te halen. Je moet scherpe prijzen bieden en je moet meer dan vroeger achter de klanten aanzitten. Tot op heden zijn er voor ons geen redenen tot ongerustheid. Vooral grote firma s stellen de aankoop van investeringsgoederen uit voor bijvoorbeeld twee jaar: dat betekent dat de bestaande apparatuur langer moet blijven draaien en dat ze daarvoor meer wisselstukken nodig hebben. Op die manier kan de economische crisis voor ons evengoed positief uitdraaien: we mogen dan wel geen nieuw toestel voor hen maken, maar we kunnen wel meer wisselstukken blijven leveren. We blijven voorzichtig en werken rustig voort. Tegelijk proberen we toch een klein beetje onze klantenportefeuille te spreiden met wat nieuwe kleine opdrachten hier en daar. Dat gaat niet zozeer over grote volumes, maar we proberen toch af en toe een extra klant aan te boren die ons eventueel opdrachten kan bieden. Was het toch niet beter geweest als een van jullie tweeën zijn vaste betrekking had gehouden en alleen de ander CRW had overgenomen? Eva: Dat hebben we even overwogen, maar achteraf bekeken zou dat een onmogelijke opdracht geweest zijn voor één persoon. Danny: Bovendien zou het wederzijdse begrip ontbreken: de werknemer zou niet begrijpen waarom de zelfstandige zoveel tijd en energie in het bedrijf moet steken. Door dit samen te doen, zijn we als koppel dichter bij elkaar gekomen. Tekst: Dirk VANDER ELST Foto s: Dirk VANDER ELST en CRW 15 I-mag februari 2009

16 centra Nieuwe spuitgiettechnieken resulteren in veelzijdige producten Onderzoeksteam aan KHLim verlegt grenzen van bekende kunststoftoepassingen HASSELT. Zonder het ten volle te beseffen zijn we allen continu omringd door een massa producten, gemaakt van kunststof. Dat geldt niet alleen voor onze dagelijkse omgeving. De autonijverheid, voedingsindustrie en de medische wereld zijn bij de grootste gebruikers en kunnen gewoon niet zonder kunststoffen. Kunststoffen worden vervaardigd via chemische processen die men haast oneindig lijkt te kunnen variëren. Zo krijgt men telkens andere materialen met een onuitputtelijk gamma van toepassingsmogelijkheden. Bovendien zullen kunststoffen een belangrijke rol gaan spelen in de uitdagingen van de komende 30 jaar: aangroei wereldbevolking, klimaat en milieu, energieprobleem en versnellende technologische ontwikkeling. Stof tot onderzoek genoeg voor de cel kunststoffen van de Katholieke Hogeschool Limburg. Enthousiaste studenten voeren onderzoek naar microspuitgieten. Door spectaculaire vorderingen van de scheikunde werden de allereerste kunststoffen zo n 100 jaar geleden ontwikkeld om tegemoet te komen aan de toenemende vraag naar duurzame basismaterialen. De kunststoffen, zoals wij ze nu kennen, bestaan nog maar 50 jaar. Kunststoffen zijn samengesteld uit een groot aantal kleine deeltjes. Door de chemische reacties te sturen kunnen belangrijke eigenschappen beïnvloed worden. Mecha - nische eigenschappen zoals hardheid, stijfheid, stugheid, warmtegeleidingsvermogen, enz. kunnen worden opgevoerd tot de gewenste graad. De grondstoffen waaruit kunststoffen gemaakt worden, worden daarbij vaak gemengd met vezels. De vezelversterkte kunststoffen (of composieten) zijn zo stijver en sterker. Spuitgieten Om producten uit kunststof hun specifieke vorm te geven bestaan er verschillende technieken. Spuitgieten behoort tot de best bekende. De grondstoffen in korrelvorm worden in een verwarmde cilinder gebracht, waarin zich een schroef bevindt. Het materiaal wordt gesmolten tot een viskeuze stof en door de ronddraaiende schroef naar voren gebracht. Zodra er voldoende smelt is, wordt dat via de spuitneus onder hoge druk in de matrijsholte geperst. In de meestal met water gekoelde matrijs koelt het materiaal af en stolt het in de gewenste vorm. Zodra het eindproduct voldoende vormvast is, wordt de matrijs geopend en het product uitgestoten. Tijdens de koelingfase wordt er opnieuw smelt aangemaakt voor een volgende cyclus. Spuitgieten is geen continu proces. Extruderen is dat wel. Spuitgieten wordt bijvoorbeeld gebruikt om kratten en emmers te maken, producten die per stuk worden gemaakt. Door extruderen maakt men buizen en folies, producten die zonder onderbreking door een vorm kunnen worden geperst. Vezellengte In een eerste Tetra-project aan de KHLim werden de eigenschappen van spuitgietproducten met lange glasvezels onderzocht. Hoe langer de vezel, hoe hoger het eindproduct scoort op stijfheid, sterkte en slagbestendigheid, eigenschappen die vooral gegeerd zijn in de autonijverheid. Zo zouden fabrikanten immers heel wat metalen onderdelen kunnen vervangen door kunststofonderdelen die even sterk en slagbestendig zijn bij een mogelijke impact. Lichtere kunststofonderdelen resulteren in lichtere wagens met een verminderd brandstofverbruik en een lagere CO2-uitstoot. I-mag februari

17 ONDERWIJS Daarbij bleek maar heel weinig verschil in relatieve stijfheid op te treden. Men kon daaruit dus besluiten dat de instelling van de parameters weinig invloed heeft op de stijfheid van het eindproduct. Tegendruk Het technologiecentrum biedt ruimte aan onderzoeksteams van KHLim en Xios samen. Slagbestendigheid en sterkte daarentegen gaven andere waarden aan in de analytische reeksen. Uit de verschillende proeven bleek immers telkens dat de tegendruk op de schroef een zeer belangrijke invloed heeft op de uiteindelijke mechanische eigenschappen. Het beheersen van die instellingen op de spuitgietmachine zijn in die mate belangrijk dat het de taaiheid van het eindproduct tot 50% kan beïnvloeden. Waarom geeft tegendruk dergelijke waarden? De tegendruk verhoogt de wrijving tijdens het smelten van de grondstof en verhoogt daardoor ook de krachten die op de individuele vezels werken, zodat er meer vezels worden afgebroken. De cel kunststoffen heeft op een kwalitatieve wijze het belang van bepaalde spuitgietparameters kunnen aantonen. Het is van praktische betekenis dat het gebruik van lange glasvezels een positieve invloed heeft op sterkte en slagbestendigheid van het eindproduct, tenminste wanneer men de vezels niet onnodig breekt door een te hoge tegendruk. Nieuwe projecten Ir. Ludo Naelaerts, hoofd van het onderzoeksteam, licht de resultaten toe. De glas- of koolstofvezels die de leveranciers verkopen, zijn doorgaans 10 tot 44 mm lang. In de smeltfase van de grondstoffen op de schroef wordt de vezellengte gereduceerd tot slechts 4 mm. De cel kunststoffen van de KHLim onderzocht de invloed van de spuitgietcondities op de vezellengte en kon ook het verband aantonen tussen de spuitgietcondities en de mechanische eigenschappen van de eindproducten. Zij presenteerden hun resultaten op het PMI-congres van HoGent in september In eerste instantie ging men na of de vezellengte inderdaad zo dramatisch verminderde in de spuitgietmachine. Omdat het opmeten van duizenden vezeldeeltjes in een eindproduct oneindig veel tijd vraagt, werd er tijdens dit project eerst een methode uitgewerkt om dat via beeldverwerking te kunnen meten. Uit de resultaten bleek zelfs dat de gemiddelde vezellengte in werkelijkheid slechts 1,5 mm is in plaats van 4 mm. Daarna ging men na in hoeverre de parameters van de spuitgietmachine effectief invloed hebben op de mechanische eigenschappen van de eindproducten. Door het groot aantal parameters werd gebruikgemaakt van Design of Experiments (DOE), een statistische benadering waarmee de samenhang tussen parameters kan worden nagegaan met een beperkt aantal experimenten. Het volstond om 16 verschillende parametersets te gebruiken om het relatieve belang van ieder van de vermelde parameters ten opzichte van elkaar te vergelijken. In het onderzoek naar stijfheid en sterkte werd gewerkt met een klassieke trekproef op de analysemonsters van de 16 reeksen. Onlangs begonnen er voor de cel kunststoffen twee nieuwe uitdagingen. In een Tetra-project over microspuitgieten wil men nagaan hoever men precies kan gaan met die technologie zonder in te boeten op de kwaliteit van de eindproducten. Het onderzoek loopt samen met Sirris en HoGent in complementaire testfases. Via verschillende cases willen ze de problematiek van de productie van steeds kleinere producten onderzoeken. Voor een ander onlangs gestart onderzoek werkt de cel kunststoffen samen met IKV in het kader van een Efro-project. Samen onderzoeken ze de productie van holle producten met water in plaats van met gas. In een aantal industriële cases worden meteen al enkele voordelen onderkend. Met water kan de koelingsfase opmerkelijk ingekort worden. Zo daalt de gehele cyclustijd met 40%. Ook maakt water het mogelijk om het binnenoppervlak gladder af te werken. De techniek op zich werd door IKV Aken al volledig ontwikkeld. Cel kunststoffen levert ondersteuning en zal zelf een testmatrijs ontwikkelen. Toekomst De cel kunststoffen is actiever dan ooit. Naast de dienstverlening aan Limburgse kmo s, waar ze al 12 jaar voor instaan, investeert de cel meer in Efro- en Tetra-projecten ten gunste van de bedrijven uit de gebruikerscommissie en daaruit voortvloeiende eindgebruikers. De kunststofsector is een belangrijke werkgever in Limburg, maar bestaat vooral uit kleine kmo s die noch de middelen, noch de mankracht hebben om zulke onderzoeken in eigen beheer te doen. Bovendien voelen kmo s hoe langer hoe meer de druk van lagelonenlanden, van de globaliserende economie en van snelle technologische ontwikkelingen. Cel kunststoffen wil daarom drempelverlagend werken voor het voeren van onderzoek en ze wil voort evolueren tot een betrouwbare onderzoekspartner die complexere cases aankan. Door de intrek in het Technologie centrum, een gebouwencomplex dat wordt gedeeld met de onderzoeksafdelingen van de Xios-Hogeschool, wint het team aan uitstraling en aan professionalisme door de clustering van technologisch onderzoek voor de provincie. Tekst en foto s: Lic. Diane LUYTEN 17 I-mag februari 2009

18 centra Nieuwe loongrenzen 2009 Proefbeding, concurrentiebeding, opzeggingstermijnen en outplacement WOMMELGEM. Of u per jaar nu een euro meer of minder verdient, daar ligt u wellicht niet van wakker. Maar die ene euro kan wel belangrijk worden tijdens de spannendste periodes van uw carrière: ontslag, een nieuwe job, solliciteren,... Het brutojaarloon bepaalt immers de lengte van de proeftijd bij het begin en de opzegtermijn bij het einde van de arbeidsovereenkomst. Of u direct na de opzegtermijn zonder problemen kunt overstappen naar de concurrentie hangt af van een eventueel concurrentiebeding. En of zo n concurrentiebeding al dan niet geldig is, heeft te maken met de hoogte van uw loon. Het hangt allemaal af van volgende, nieuwe loongrenzen: , of euro. Het zijn geïndexeerde brutojaarlonen en ze zijn van toepassing op alle arbeidsovereenkomsten voor bedienden vanaf 1 januari Proefbeding Een arbeidsovereenkomst bevat bijna altijd een proefbeding. Tijdens die proeftijd kunnen werkgever en werknemer proeven of het werk hen past. Als het na een maand nog niet wil lukken, dan is het voor iedereen gezonder dat de arbeidsovereenkomst snel kan worden beëindigd. Beide partijen moeten slechts 7 dagen opzeg geven vanaf de 2de maand proef. Naargelang de hoogte van het loon mag ook de proefperiode langer duren. Werkgever en werknemer moeten het altijd minstens een maand proberen. Als het jaarlijks brutoloon lager ligt dan euro, bedraagt de proeftijd maximum zes maanden. Als het brutoloon hoger ligt dan euro, dan mag de proeftijd maxi- mum 12 maanden bedragen. Na de proeftijd gaat de samenwerking zonder formaliteiten over in een contract van onbepaalde duur en moeten er langere opzegperiodes in acht worden genomen. Concurrentiebeding Bij een concurrentiebeding verbindt de werknemer er zich toe om na zijn vertrek uit de onderneming geen soortgelijke activiteiten uit te oefenen. Bedrijfskennis kan immers misbruikt worden en uitmonden in oneerlijke concurrentie tegen de vroegere werkgever. Of een concurrentiebeding al dan niet geldig is, hangt ook af van de loongrenzen. Uitvoerende functies zullen immers weinig kennis hebben kunnen nemen van bedrijfsprocessen. Daarom wordt een concurrentiebeding als niet bestaande beschouwd bij een jaarloon onder de euro. Tussen euro en euro is het beding alleen van toepassing op categorieën van functies of op functies, bepaald bij cao. Als de I-mag februari

19 INDUSTRIE loongrens van euro overschreden wordt, kan een concurrentiebeding worden toegepast, behalve voor functies die daarvan uitdrukkelijk worden uitgesloten. Voor ingenieurs die werken als handelsvertegenwoordiger is er een specifieke regeling: als het jaarloon van de verkoper hoger ligt dan euro, is het beding altijd geldig op voorwaarde dat a) de nieuwe functie betrekking heeft op soortgelijke activiteiten, b) het gebied waar de handelsvertegenwoordiger werkt geografisch beperkt is, c) het concurrentiebeding niet langer duurt dan 12 maanden. Opzeggingstermijnen Opzeggen is het vooraf bekendmaken aan de tegenpartij van de datum waarop de overeenkomst een einde moet nemen. Hoe hoger het loon, hoe langer op voorhand de andere partij moet worden verwittigd. Hoogte van loon kan veel impact hebben bij ontslag, jobverandering, enz. Voor de bediende die ontslagen wordt en niet meer verdient dan euro per jaar, moet de werkgever drie maanden opzeg per begonnen schijf van vijf jaar anciënniteit in acht nemen. Als het loon hoger is dan euro, wordt de opzeggingstermijn door werkgever en werknemer overeengekomen, met een minimum van drie maanden per vijf jaar anciënniteit. Als de bediende meer dan euro bruto per jaar verdient, kunnen werkgever en bediende uiterlijk op het ogenblik van indiensttreding zelf een opzegtermijn onderhandelen. De bediende die zelf zijn ontslag geeft en minder verdient dan euro, moet anderhalve maand opzeg per begonnen schijf van vijf jaar dienst in acht nemen. Als de bediende langer in dienst is, moet hij een opzegtermijn van drie maanden aanhouden. Bij een jaarloon van meer dan euro bruto wordt de opzeggingstermijn vastgelegd bij overeenkomst, met een maximum van viereneenhalve maanden, als het jaarloon tussen euro en euro ligt. Als het jaarloon hoger ligt dan euro, is de maximale opzegtermijn 6 maanden. Formule-Claeys De formule-claeys is geen wet of reglementering, maar een statistische analyse die uitmondt in een gemiddelde van door arbeidsrechtbanken en arbeidshoven toegekende opzegvergoedingen voor bedienden met een jaarloon, gelijk aan of hoger dan euro. De arbeidsrechtbanken komen tussenbeide, als werkgever en werknemer onderling geen akkoord bereikten en een van beide partijen de zaak aanhangig maakt. In principe houdt de rechtbank rekening met vier criteria voor de bepaling van de opzegvergoeding: anciënniteit, leeftijd, jaarloon en functie. De rechter beslist zelfstandig, al moet hij of zij een minimale opzeg van drie maanden per schijf van vijf jaar anciënniteit naleven. Gevolg: iedereen doet het op zijn manier en de opzegtermijnen kunnen ver uiteenlopen naargelang de arbeidsrechtbank die de uitspraak doet. Formule-Claeys biedt richtlijn, geen zekerheid voor opzegvergoeding Sinds 1997 neemt Thierry Claeys het criterium functie niet meer in aanmerking. De versie 2008 is gebaseerd op bijna rechterlijke uitspraken over de periode medio 2003 tot medio Een analyse leert dat er nogal wat verschillen durven opduiken tussen de rechtbanken. Een meerderheid van de rechters oordeelt anders voor bedienden met een loon, hoger dan euro. Zij lijken de invloed van de hoogste lonen op de opzegtermijn te temperen. Daarom krijgt de formule versie 2008 voor het eerst twee versies. En die zien er als volgt uit: Voor een jaarloon lager dan euro: (0,87 x anciënniteit) + (0,06 x leeftijd) + (0,037 x loon/1000 x 106,53/index maand van ontslag) 1,45. Voor een jaarloon gelijk aan of hoger dan euro: (0,87 x anciënniteit) + (0,06 x leeftijd) + (0,029 x loon/1000 x 106,53/index maand van ontslag) 1,45. De gehanteerde index van de maand van het ontslag is het 'gewone' indexcijfer van de consumptieprijzen, niet de gezondheidsindex. De anciënniteit wordt uitgedrukt in jaren en fracties van jaren, de leeftijd eveneens in jaren en fracties van jaren en het loon (jaarloon) uitgedrukt in duizenden euro s. Het is mogelijk om zelf de berekening te maken voor concrete gevallen via de module op: We benadrukken hier nogmaals dat de formule-claeys geen regel is, maar een statistische opname. Sommige arbeidsrechtbanken gebruiken de regel weliswaar als een van de inspiratiebronnen om hun vonnis te vellen, maar volgens Claeys zelf gaat het waarschijnlijk niet over de meerderheid. Het nut van de formule ligt in het feit dat ze werkgevers en werknemers een idee verschaft van de gangbare praktijken en de gemiddelden van de voorbije vier jaar. Maar gezien de variatie in uitspraken tussen arbeidsrechtbanken en in zeker mate ook tussen de gewesten, moet men er voorzichtig mee omspringen. Men kan beter ook rekening houden met de analyse van de praktijk in de onderscheiden rechtbanken. Outplacement Outplacement is sinds 1 december 2007 niet langer een recht, maar een plicht. Door de invoering van cao 82 bis wordt de werkgever verplicht om de ontslagen werknemer, ouder dan 45 jaar, een concreet outplacementaanbod te doen. Er zijn twee voorwaarden verbonden aan de nieuwe regel. Ten eerste geldt hij niet, als de reden voor het ontslag een zware fout is en ten tweede moet de werknemer ten minste een jaar bij de werkgever in dienst zijn geweest. De werknemer van zijn kant mag het outplacementaanbod niet weigeren. Er zijn twee categorieën van werknemers die aan die verplichting ontsnappen: enerzijds wie niet beschikbaar moet zijn voor de arbeidsmarkt (en dus in aanmerking komt voor vervroegd pensioen) en anderzijds wie minder dan halftijds werkt. Dat wil niet zeggen dat die werknemers hun recht op outplacement verliezen. De vervroegd gepensioneerden die nog beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt, zijn wel verplicht om deel te nemen aan een wederinschakelingsprogramma. In dat geval is het misschien aangewezen om een andere term te gebruiken dan vervroegd gepensioneerde. Tekst: Francine DEMARET 19 I-mag februari 2009

20 centra INDUSTRIE Betaalde stage in hightechbedrijf De VIK maakt jouw droom waar! WOMMELGEM. Studeer je dit jaar af als ingenieur en wil je graag praktische bedrijfservaring opdoen in het buitenland? De Vlaamse Ingenieurskamer geeft jou de kans om een jaar op bezoldigde stage te gaan in een hoogtechnologisch Europees bedrijf. Met die internationale professionele ervaring begin je met voorsprong op de arbeidsmarkt. Stel je kandidaat en doe mee aan de selecties. Het VIK-centrum Lucht- & ruimtevaart organiseert sinds 1980 in samenwerking met de Vlaamse hogescholen en universiteiten buitenlandse stages voor pas afgestudeerde ingenieurs. Het centrum is officieel erkend door de federale overheidsdienst Economie om die stages te organiseren. De vergoeding van de stage is vergelijkbaar met een doctoraatsvergoeding, wat overeenkomt met het nettoloon van een beginnende ingenieur. De VIK zorgt voor de begeleiding: huisvesting, verzekeringen, sociaal statuut en verder advies en bijstand. Stel je kandidaat Heb je interesse? Zend dan uw curriculum vitae met een korte motivatie naar onze coördinator Lucht- en ruimtevaart, Manuella Goyvaerts. Zij zorgt voor de verdere opvolging en de contacten met de stagebedrijven. De selectiecommissie van het VIK-centrum Lucht- en ruimtevaart screent alle kandidaten. De geselecteerde kandidaten worden vervolgens voorgesteld aan de bedrijven naargelang hun profiel en de beschikbare stageplaatsen. Als je als kandidaat geselecteerd wordt, wordt alles geformaliseerd in een stageovereenkomst. Heb je nog vragen, neem dan vrijblijvend contact op met de Vlaamse Ingenieurskamer, Manuella Goyvaerts, coördinator stages lucht- en ruimtevaart, Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem, tel: , Welke firma's? Waar kan je terechtkomen? Momenteel organiseren wij stages in Zwitserland bij Mowag, in Frankrijk bij Eurocopter en in Israel bij IAI (Israel aerospace indus- tries). Mowag Zwitserland ontwikkelt, ontwerpt, maakt en verkoopt wereldwijd technisch hoogstaande gepantserde voertuigen voor militaire toepassingen. De VIK biedt er drie stageplaatsen aan. Eurocopter Frankrijk maakt als helikopterbouwer deel uit van de EADS-group. De VIK biedt er vier stageplaatsen aan. IAI Israël ontwikkelt militaire en commerciële vliegtuigtechnologie, zoals de unmanned air vehicles (UAV). Het VIK-centrum Lucht- en ruimtevaart onderhandelt nog met andere toekomstige stagebedrijven. Het gaat daarbij over stages in Italië, het Verenigd Koninkrijk en Nederland. Tekst: Manuella GOYVAERTS Foto: Diane LUYTEN I-mag februari De stagiairs die op dit moment stage lopen, samen op de foto met de bestuursleden van het Centrum Lucht- en ruimtevaart: Kristof Vièrin, Julien Souffriau, Lode de Pret en Jan Lambrechts en de coördinator, Manuella Goyvaerts.

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

MY STATEMENT PAPER. De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven

MY STATEMENT PAPER. De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven MY STATEMENT PAPER De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven Sebastiaan Nijs 14/04/2015 Inleiding Tijdens mijn thesis is er onderzoek gebeurd naar de anaerobe verwerking van

Nadere informatie

Wij maken uw houten verpakking op maat van uw bedrijf en op tijd voor uw klant.

Wij maken uw houten verpakking op maat van uw bedrijf en op tijd voor uw klant. Wij maken uw houten verpakking op maat van uw bedrijf en op tijd voor uw klant. MISSIE Rodanar is een Belgisch familiebedrijf dat sinds 1982 houten pallets produceert. Wij zijn echter meer dan een producent,

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt PERSDOSSIER Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. De Belgische energiemarkt... 2 3. Hoe maakt Poweo het verschil?... 3 4. Poweo: meest competitieve elektriciteitsaanbod in Wallonië volgens Test-Aankoop... 4 5.

Nadere informatie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie

Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Luminus Groen : 100% Belgische, groene energie Een leader in windenergie in België We houden momenteel 53 windmolens draaiende. In 2004 bouwde Luminus haar eerste windmolenpark in Villers-le-Bouillet.

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

LYSAIR PAST ERVARINGEN UIT DE INDUSTRIE TOE IN DE HOUTNIJVERHEID

LYSAIR PAST ERVARINGEN UIT DE INDUSTRIE TOE IN DE HOUTNIJVERHEID LYSAIR PAST ERVARINGEN UIT DE INDUSTRIE TOE IN DE HOUTNIJVERHEID Lysair is al tientallen jaren gekend als marktleider van ontstoffingsinstallaties voor grote industriële klanten zoals overslagbedrijven,

Nadere informatie

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage meilink groep Een uniek totaalconcept in industriële verpakkingen De Meilink Groep biedt een totaalpakket in industriële verpakkingen. Wij zijn op dit gebied zelfs marktleider in de Benelux en behoren

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

26/05/2009. Financieel Forum 1

26/05/2009. Financieel Forum 1 26/05/2009 Financieel Forum 1 EEN DUURZAME EUROPESE ENERGIEMARKT: verre mythe of nabije realiteit? Dr. Chris De Groof Directeur-generaal, Electrabel Professor Universiteit Antwerpen 2 I. INTRODUCTIE Het

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2010 60% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2010 20% 80% 60% 40% Federale Overheidsdienst Economie, K.M.O., Middenstand en Energie Vooruitgangstraat 50 1210 BRUSSEL Ondernemingsnr.: 0314.595.348 http://economie.fgov.be

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie?

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? NL ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? De zon, als onuitputtelijke bron van energie, is van cruciaal belang voor mens en natuur: ze beslist over het leven op onze planeet. BISOL gebruikt

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030

Emissies van het wegverkeer in België 1990-2030 TRANSPORT & MOBILITY LEUVEN VITAL DECOSTERSTRAAT 67A BUS 1 3 LEUVEN BELGIË http://www.tmleuven.be TEL +32 (16) 31.77.3 FAX +32 (16) 31.77.39 Transport & Mobility Leuven is een gezamenlijke onderneming

Nadere informatie

Commerciële buitenfuncties krijgen de zwaarste factuur

Commerciële buitenfuncties krijgen de zwaarste factuur Persbericht SD Worx en LeasePlan berekenen welke impact de nieuwe bedrijfswagenbelasting heeft op portemonnee van werknemers Commerciële buitenfuncties krijgen de zwaarste factuur Beroepsgroep voor wie

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN Klanten verwachten tegenwoordig een grotere leverbetrouwbaarheid, tegen lagere kosten, met betere kwaliteit en dat allemaal tegelijk. Diegenen

Nadere informatie

Maak je woning energie onafhankelijk. by IZEN energy systems

Maak je woning energie onafhankelijk. by IZEN energy systems Maak je woning energie onafhankelijk h by WIE ZIJN WE? energy systems Met 25 jaar ervaring is een pionier op het vlak van groene energie. We leveren en installeren verschillende hernieuwbare energieoplossingen

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN

VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN VAN WAAR KOMT VERTROUWEN? De EU markt (economisch): groei staat onder druk Voor het eerst sinds jaren Oorzaken? Opvoeding? Opleiding? Economie? Waarom?

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept Bark Verpakkingen Outsourcing Concept Outsourcing Bark Verpakkingen BV als uw partner in strategisch verpakkingsmanagement. De win-win relatie tussen 'outsourcing' en uw 'core business efficiency'. Met

Nadere informatie

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero Nascheiding kunststoffen Het heldere alternatief van Attero Sinds 1 januari 2010 moet elke gemeente in Nederland een fors deel van het kunststof verpakkingsafval scheiden van de rest van het huishoudelijk

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Koken met de groene antikleefpan

Koken met de groene antikleefpan Adres Antoon Catriestraat 16 Contactpersoon Website 9031 Drongen David Verhofstadt Communications Manager www.green-pan.com Koken met de groene antikleefpan Activiteiten GreenPan is een Gents bedrijf dat

Nadere informatie

Interview met dhr. Philippe Maystadt Honorary President Europese Investeringsbank (EIB) -

Interview met dhr. Philippe Maystadt Honorary President Europese Investeringsbank (EIB) - Interview met dhr. Philippe Maystadt Honorary President Europese Investeringsbank (EIB) - door Stéphane Darimont. Banking Boulevard. Brussel. Oktober 2014 In dit interview stelt de heer Maystadt de activiteiten

Nadere informatie

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig!

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon straalt 3.000 keer meer energie naar de aarde dan de wereldbevolking dagelijks verbruikt. En dat nog 5 miljard jaar lang. Zonne-energie is de enige

Nadere informatie

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement ingediend op 342 (2014-2015) Nr. 1 29 april 2015 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Robrecht Bothuyne, Andries Gryffroy, Willem-Frederik Schiltz, Jos Lantmeeters, Valerie Taeldeman en Wilfried Vandaele

Nadere informatie

van 11 december 2007

van 11 december 2007 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower Maak optimaal gebruik van uw dak lnvesteer in zonne-energie met SunPower Hoe werkt het? Verhoog uw inkomsten met zonne-energie 1 SunPower-zonnepanelen Tot voor enkele jaren was een investering met het

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Presentatie Climalife Groep Dehon

Presentatie Climalife Groep Dehon Presentatie Climalife Groep Dehon Samenvatting 1. Groep Dehon De kracht van de groep in dienst van het merk Climalife 2. Climalife Samensteller van duurzame en vernieuwende oplossingen voor thermische

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek team.xx Methodologie Representatieve steekproef België: 550 werknemers 200 HR managers Duitsland: 529 werknemers 200 HR managers Kwantitatieve peiling naar

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie