Onconventioneel gas ENERGIEBRON VAN DE TOEKOMST

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onconventioneel gas ENERGIEBRON VAN DE TOEKOMST"

Transcriptie

1 Reflex Relatiemagazine van ExxonMobil in de Benelux JAARGANG 11 NR Onconventioneel gas ENERGIEBRON VAN DE TOEKOMST Interview Isabelle Muller over de uitdagingen en kansen voor de raffnagesector CHEMIE Voortdurende innovatie leidt tot duurzame oplossingen EU AFFAIRS Hoe valt je boodschap op tussen lobbyisten

2 2 Reflex NR REDACTIONEEL We willen de behoeften van vandaag vervullen zonder die van toekomstige generaties uit het oog te verliezen. Toewijding aan duurzaamheid Bij deze Reflex ontvangt u de samenvatting van ExxonMobil s Corporate Citizenship Report. Dit maatschappelijk verslag beschrijft behalve onze prestaties op het gebied van veiligheid, milieu, mensenrechten en economische ontwikkeling, ook onze toewijding aan duurzaamheid. Het thema duurzaamheid zien we terug in verschillende artikelen in dit nummer. Ons credo luidt dat we de behoeften van vandaag willen vervullen zonder de Kop2 behoeften van toekomstige generaties uit het oog verliezen, stelt Martin de Beer, plantmanager van de Rotterdam Plasticizers and Intermediates Plant in een artikel over duurzame chemie. Zijn collega Jean Van Praet van de polymeerfabrieken in Zwijndrecht en Meerhout schetst kansen en mogelijkheden. Denk bijvoorbeeld aan utradunne film voor (voedsel)verpakkingen en hoogwaardige kunststoffen voor lichtere auto s. In het interview-artikel stelt Isabelle Muller van EUROPIA, de Europese belangenorganisatie voor de olieverwerkende industrie, dat ook de Europese raffinagesector deel uitmaakt van een duurzame economie. Haar visie: Er bestaat niet zoiets als een zwarte economie tegenover een groene economie. We kunnen streven naar lagere emissies, maar er zal in de toekomst nog steeds olie zijn. In de wereldwijde energiemix van de toekomst zal aardgas een steeds grotere rol gaan spelen. Deze schoonste, flexibele fosssiele brandstof is op grote schaal beschikbaar. Dankzij nieuwe, innovatieve technieken kan ook het diep in de bodem opgeslagen onconventioneel gas steeds vaker economisch rendabel worden geëxploiteerd. U leest er in dit nummer meer over. De Roadmap 2050 van de Europese Commissie beschrijft mogelijke strategieën die in 2050 moeten leiden tot een economie met een lage koolstofuitstoot. Guiseppe de Palma, Vice President EU Affairs van ExxonMobil, geeft in deze Reflex uitleg over de samenwerking met de EU bij het ontwikkelen van beleidsdocumenten voor de transport- en energiesector. We informeren beleidsmakers over de fundamentele principes die de basis vormen van een goed functionerende marktgedreven economie. Naast alle doorkijkjes naar de toekomst, blikken we in deze Reflex ook terug op de eerste helft van Zo namen we begin april officieel de nieuwe ontzwavelingsinstallatie van de raffinaderij in Antwerpen in gebruik. Ter gelegenheid hiervan organiseerden we onder meer het symposium Investing in a sustainable future. Eind mei waren er bij ExxonMobil diverse activiteiten tijdens de Dag van de Chemie. Ook leest u in deze Reflex enkele verhalen van medewerkers diezich met steun van het ExxonMobil Benelux Vrijwilligersfonds inzetten voor goede doelen. Tot slot een bijzonder onderwijsproject. Komende periode gaan bij ExxonMobil in Rotterdam relatief veel operators met pensioen. Nieuwe mensen zijn dus nodig om alle raffinageprocessen veilig en ongehinderd te stroom lijnen. Hoe werf je die nieuwe aanwas? Deze zomer startte ExxonMobil een eigen instroomtraject: TechXpert. Onder het motto: de jeugd heeft de toekomst! COLOFON Reflex is een kwartaal uitgave van ExxonMobil in de Benelux, Afdeling Public and Government Affairs. Hoofdredactie Mirjam de Leeuw Redactie Textuur Tilburg Fotografie Stefan Dewickere ExxonMobil Redactie Franstalige editie Marina Cols Verantwoordelijk uitgever in België Remko Kruithof, ExxonMobil Petroleum & Chemical BVBA, Polderdijkweg, 2030 Antwerpen Vormgeving Mervyn Hall (GPB Media) Pre-Press GPB Media, Leiderdorp Druk De Swart, Den Haag Redactieadressen België: Polderdijkweg, 2030 Antwerpen, tel. 03 / Nederland: Postbus 1, 4803 AA Breda, tel: (076) Luxemburg: Rue de l industrie 20, 8069 Bertrange Exxon Mobil Corporation heeft vele verbonden maatschappijen, waarvan vele de namen ExxonMobil, Exxon, Esso en Mobil bevatten. Gemakshalve en voor alle eenvoud worden die termen zoals maatschappij, bedrijf, onze, wij en zijn/ haar soms gebruikt als verkorte verwijzingen naar specifieke verbonden maatschappijen of verbonden groepen. Dit doet evenwel geen afbreuk aan de onafhankelijkheid van de verschillende genoemde juridische entiteiten. Aanvraag extra nummers, adres wijzigin gen, nieuwe abonnementen, vragen over de inhoud en toestemming voor overname uit sluitend schriftelijk bij de redactie. Het maken van foto kopieën van de inhoud is toegestaan voor educatieve doeleinden, alsook voor informatieverspreiding binnen organisaties. Aan de teksten in dit tijdschrift kunnen geen rechten worden ontleend. Reflex wordt verstuurd in milieu vriendelijke verpakkingsfolie. Mirjam de Leeuw Hoofdredacteur

3 AARDGAS Reflex NR Steeds grotere rol voor onconventioneel gas in mondiale energiemix Aardgas is relatief schoon en in grote mate beschikbaar. Bovendien maken geavanceerde technieken het steeds beter mogelijk om ook het voorheen moeilijk winbare onconventionele gas (zoals schaliegas) commercieel te exploiteren. Welke rol kan gas spelen in de energiemix van een wereld waarin de energiebehoefte voortdurend groeit? Onconventionele revolutie

4 4 Reflex NR AARDGAS Onze wereldbevolking groeit explosief. De verwachting is dat het aantal aardbewoners in 2030 bijna acht miljard bedraagt. Hydraulic Fracturing 1 Uiteraard heeft dat gevolgen voor de energiebehoefte, zeker nu explosief groeiende landen als India en China een steeds 1 The diagram represents a typical well grotere economische rol spelen op het wereldtoneel. Vooral in deze design for a shale gas operation. Other wells landen groeit de behoefte aan brandstof voor de opwekking van designs vary to meet the local geology. elektriciteit sterk. Tot aan 2030 nemen ontwikkelingslanden circa 70 procent van de groei van de vraag naar energie voor hun rekening. Relatief schoon Dat werpt de vraag op hoe we aan die sterk groeiende vraag gaan Kop2 305 voldoen. Hernieuwbare bronnen als wind- en zonne-energie kennen vooralsnog enkele belangrijke nadelen, en over kernenergie is de publieke opinie sinds de kernramp in Japan negatief gestemd. Eén ding is dan ook zeker: aardgas zal binnen de energiemix van de toekomst een belangrijke rol innemen, voorziet Joost Van Roost, president-directeur van ExxonMobil Benelux. De Energy Outlook 2030 van ExxonMobil beschrijft hoe de vraag naar gas tussen 2005 en 2030 zal toenemen met 60 procent; dat is twee procent per jaar. Voordeel van gas is dat gasgestookte centrales relatief schoon zijn: de hoeveelheid uitgestoten kooldioxide kan tot 60 procent lager liggen dan bij kolencentrales. Bovendien kunnen gascentrales tegen relatief lage kosten binnen zo n drie jaar worden gebouwd. Ook is dit type centrale flexibel: ze kunnen gemakkelijk worden in- en uitgeschakeld, al naar gelang de energievraag en de weersomstandigheden. Op die manier kan aardgas de perfecte aanvulling vormen op hernieuwbare energiebronnen als wind- en zonne-energie. Nieuwe technieken maken het mogelijk om onconventioneel gas commercieel te exploiteren. Onconventioneel gas Hét argument volgens Van Roost om in te zetten op gas als energie bron van de toekomst, is echter dat deze fossiele brandstof nog steeds volop voorhanden is. De voorzieningszekerheid wordt geholpen door vloeibaar aardgas en nieuwe pijpleidingen. bovendien bevat de bodem grote hoeveelheden van het zogenoemde onconventionele gas. Neem bijvoorbeeld coalbed methane: gas dat ligt opgeslagen in niet-gemijnde, ondergrondse steenkoollagen. In de VS is al veel ervaring opgedaan met innovatieve technieken om deze vorm van onconventioneel gas te winnen. Daarnaast is er het zogenoemde schaliegas. Dit type gas was lange tijd zeer moeilijk winbaar. Nieuwe technieken maken het echter mogelijk om ook deze gasvoorraden commercieel te exploiteren. De totale mondiale gasvoorraden bieden op die manier een enorm potentieel, stelt Van Roost. Het Internationaal Energie Agentschap schat dat de conventionele en onconventionele gasreserves samen nog zo n 250 jaar aan energie opleveren bij het huidige productievolume. Solid Rock Layers m 610 m 915 m 1220 m 1525 m 15,24 m Schaliegas Vooral het voorheen moeilijk winbare schaliegas staat op dit moment volop in de belangstelling. Dit type gas zit opgeslagen in schalie of kleisteen, verduidelijkt Joost Van Roost. Schalie is de modder van ondiepe zeeën, die tot circa 325 miljoen jaar oud kan zijn. Via de zogenoemde frackingtechniek worden gasrijke bodemlagen 1830 m Hairline

5 Reflex NR Empire State Building 381 m In 2010 werd ExxonMobil, na een fusie met aardgasproducent XTO Energy, de grootste producent op de Amerikaanse gasmarkt. Wellhead Soil Multiple Layers of Steel Casing and Cement gekraakt door ze, in een horizontaal boorgat, onder grote druk te injecteren met een mengsel dat voor 99 procent uit water en zand bestaat en voor het resterende deel uit chemicaliën. Deze boortechniek zorgt ervoor dat diep onder de bodem kleine ontploffinkjes worden geforceerd. Daardoor verbrokkelt het zeer harde gesteente en komt het in de dichte bodemlagen opgeslagen gas vrij. Tegenstanders van fracking vrezen dat deze innovatieve techniek vooral door de toevoeging van chemicaliën aan de kraakvloeistof de kwaliteit van het drinkwater zou kunnen aantasten. De boringen vinden echter zeer gecontroleerd en op grote diepte plaats ver onder de grondwaterlaag, legt Van Roost uit. De frackinglocaties bevinden zich onder meerdere lagen ondoordringbaar gesteente. Bovendien worden de boorgaten afgesloten met meerdere lagen beton, waardoor de boorvloeistof zich niet kan mengen met de ondergrond. Bij conventionele olie- en gaswinning is fracking bovendien al decennialang gemeengoed: al jaren past ExxonMobil deze techniek succesvol toe om meer fossiele brandstof naar boven te halen. Aquifer Multiple Layers of Steel Casing and Cement Shale Zone XTO Energy: gasspecialist bij uitstek Vorig jaar nam ExxonMobil de Amerikaanse aardgasproducent XTO Energy over. Het maakte ExxonMobil in één klap tot een grote speler op de Amerikaanse gasmarkt, met een gezamenlijke dagelijkse productie van bijna 3,7 miljard kubieke voet (111 miljoen kubieke meter). Door de overname breidde ExxonMobil in North Dakota en Montana twee belangrijke wingebieden voor schaliegas zijn aandeel uit met zo n hectare. In de VS is XTO Energy al jaren een van de leidende bedrijven als het gaat om de winning van onconventioneel gas; naast schaliegas doet het bedrijf ook aan winning van coalbed methane. Fractures Created

6 6 Reflex NR AARDGAS Kop2 commerciële mogelijkheden en op een geringere afhankelijkheid Nederland aardgasland Binnen Europa is Nederland al jarenlang het gasland bij uitstek. Met de ontdekking van de enorme gasbel onder het Groningse Slochteren goed voor de helft van de gasvoorraad van de Europese Unie begint voor Nederland een tijd van voorspoed. Op 22 juli 1959 wordt onder de akker van boer K.P. Boon het eerste gas gewonnen, op een diepte van meter. Het Groningse gas leidt uiteindelijk tot het besluit om heel Nederland aan te sluiten op aardgas, en in 1963 krijgt de kersverse Nederlandse Gasunie de taak om een netwerk van pijpleidingen aan te leggen. Tien jaar later beschikt driekwart van de Nederlandse huishoudens al over aardgas. Ook binnen de productie van elektriciteit neemt aardgas al snel een cruciale rol in. Fusie met XTO De Verenigde Staten vormt momenteel de voorhoede als het gaat om de winning van onconventioneel gas. De afgelopen jaren is de frackingtecniek in de VS verder geperfectioneerd. Het Amerikaanse Department of Energy schat dat het land in 2030 kan voorzien in de helft van de eigen gasbehoefte door de winning van onconventioneel gas. Ook ExxonMobil speelt hierin een aanzienlijke rol. In 2010 werd een belangrijke stap gezet door te fuseren met de Amerikaanse aardgasproducent XTO Energy (zie kader). Daarmee werd ExxonMobil in één klap de grootste producent op de Amerikaanse gasmarkt. Welk perspectief lonkt er voor Europa, en in het bijzonder voor aardgasland Nederland (zie kader) als het gaat om de winning van (on)conventioneel gas? Het oude continent is voor zijn gasvoorziening steeds afhankelijker geworden van geïmporteerd gas uit Rusland en het Midden-Oosten; de verwachting is dat de import toeneemt tot ongeveer 70 procent in Uit onderzoek blijkt echter dat ook in Europa aanzienlijke hoeveelheden onconventioneel gas in de bodem zitten. Dat biedt perspectief De ervaring met gaswinning, de gunstige ligging, de opslagmogelijkheden en het netwerk maken Nederland tot ideaal gas knooppunt. van andere landen. Inmiddels is ExxonMobil begonnen met proefboringen om uit te vinden wat de potentie van onconventioneel gas in Duitsland is. Nederland als gasrotonde In Nederland ziet ExxonMobil echter nog geen rol van betekenis voor onconventioneel gas in de komende vijftien jaar, stelt Rik Cents, Government Relations Advisor van ExxonMobil in Nederland. Er is nog voldoende conventioneel gas beschikbaar; de beste mogelijkheden voor onconventioneel gas liggen vooral elders in Europa. Het is logischer om te verwachten dat de industrie zich eerst zal richten op de meest veelbelovende locaties. Wel positioneert Nederland zich al enige tijd als de gasrotonde van Noordwest-Europa, vertelt Cents. De jarenlange ervaring op het gebied van gaswinning, de strategisch gunstige ligging, de opslagmogelijkheden en het uit gebreide netwerk: ze maken Nederland tot een ideaal knooppunt. In aanvulling op het bestaande hoofdnetwerk investeerde Gasunie de laatste jaren in een internationaal netwerk van pijpleidingen. Door al deze investeringen is Nederland nu aangesloten op de Britse eilanden én op de gasnetwerken van twee grote gasleveranciers, Noorwegen en Rusland. Geen onverstandige keuze, denkt Cents. Alhoewel onconventioneel gas veel potentie heeft, zullen we de komende jaren afhankelijk blijven van geïmporteerd gas. Veel is immers nog onzeker: hoeveel onconventioneel gas zit er echt in de Europese en Nederlandse bodem? En kunnen we het straks daadwerkelijk op een rendabele manier winnen? Door zichzelf te positioneren als de gasrotonde van Europa en te investeren in infrastructuur, stelt Nederland zijn eigen gasvoorziening nu al grotendeels veilig. Ook voor ExxonMobil bieden deze ontwikkelingen perspectief, stelt Cents. Gas is en blijft een belangrijke grondstof voor onze installaties. Ook wij zijn dus gebaat bij een goede gasinfrastructuur. Fuel of choice Ook Joost Van Roost is positief over de positionering van Nederland als gasrotonde. Ik nam deel aan het Overlegplatform Gasrotonde en ExxonMobil was ook vertegenwoordigd in de werkgroepen. We onderschrijven kortom het belang van gas als fuel of choice. Conventioneel of onconventioneel: onze toekomstige energiemix zal sowieso gestoeld zijn op gas, benadrukt Van Roost nogmaals. Het zou zonde zijn om de enorme gasreserves niet aan te spreken zolang er geen echt volwaardig alternatief voorhanden is. Als producent van Nederlands gas, en als aandeelhouder in NAM en GasTerra, dragen we dan ook graag bij aan het realiseren van de ambities van de Nederlandse overheid.

7 PANORAMA Reflex NR Nieuws in vogelvlucht van ExxonMobil wereldwijd On the Run scoort hoogste klanttevredenheid Esso s tankshopformule On the Run heeft de meest tevreden klanten. Dit bleek uit onderzoek van designbureau GfK Panel Services onder 25 formules en bijna duizend consumenten in het out-of-home kanaal. Gemiddeld gaven consumenten Esso s shopformule een 7,62. Op twaalf van de dertien aspecten die werden onderzocht, waardeerden klanten On the Run ruim bovengemiddeld. Vooral de goede bereikbaarheid/parkeergelegenheid, netheid van de locatie en de ruime keuze aan dranken werden bijzonder goed gewaardeerd. Op 14 juli namen Frank van Dommele, Benelux Retail Sales Manager en Karin Paardkooper, Convenience Retail Manager Benelux, de gouden award van GfK Panel Services in ontvangst. Bron: Out-of-Home magazine Op YouTube ExxonMobil is nu ook te volgen op YouTube. Daar vinden bezoekers video s over de standpunten van exxonmobil op het gebied van energietechnologie, onderwijs en wetenschap, issues en trends binnen de energiesector. Ook de weblog Perspectives staat erop. Dit blog is geschreven door Ken Cohen, ExxonMobil s Vice President Public and Government Affairs Manager. Hij bespreekt hier de standpunten van exxonmobil over de beleidsregels, issues, technologieën en trends binnen de energie sector. ExxonMobil op YouTube: Weblog Perspectives: ExxonMobil helpt slachtoffers Japan Exxon Mobil Corporation dollar. Ook in de Benelux gaven Tillerson: ExxonMobil en onze 2900 mensen. Zij houden zich doneerde dit jaar een bedrag van medewerkers, gepensioneerden medewerkers zijn diep geschokt bezig met de raffinage en distribu- 1 miljoen dollar aan het Japanse en business partners van Exxon- door de verwoesting en het verlies tie van aardolie en petrochemica- Rode Kruis voor de hulpverlening Mobil een bijdrage aan het van mensenlevens in Japan. We liën, gas- en energiemarketing en aan de slachtoffers van de Japanse Rode Kruis. leven enorm mee met onze project engineering. De aangeslo- tsunami en de kernramp in Japan. Ook verdubbelde Exxon Mobil Corporation de donaties van medewerkers, dealers en distributeurs aan de Japanse slachtoffers Meeleven ExxonMobil trekt zich het lot aan van de slachtoffers na de aardbeving en de daaropvolgende Japanse medewerkers, hun families en het Japanse volk. Herstelwerkzaamheden In de aangesloten bedrijven bij ten bedrijven Yugen Kaisha en TonenGeneral werken nauw samen met Japanse autoriteiten aan herstelwerkzaamheden. tot een maximum van 2 miljoen tsunami in Japan. CEO Rex W. ExxonMobil in Japan werken zo n

8 8 Reflex NR INTERVIEW

9 Reflex NR ExxonMobil is lid van EUROPIA, de Europese belangenorganisatie voor de olieverwerkende industrie. Deze organisatie is actief betrokken bij de Europese beleidspolitiek en de ontwikkeling van nieuwe regelgeving. Welke kansen en uitdagingen liggen er voor de Europese raffinagesector? Een gesprek met Secretaris-generaal Isabelle Muller. Wij brengen realisme in het debat Isabelle Muller, Secretaris-generaal van EUROPIA EUROPIA vertegenwoordigt in Brussel ongeveer 80 procent van de raffinagesector. Dat vergt tact en inzet. Europese wet- en regelgeving beïnvloedt de positie van raffinaderijen in Europa. We proberen op het juiste niveau, op het juiste moment de juiste mensen te spreken, zodat de Europese Commissie onze suggesties overneemt. We zijn goed op de hoogte van ontwikkelingen rond nieuwe regelgeving. Daarnaast heeft de Europese Commissie een formele route om belangenorganisaties onderdeel te laten zijn van het besluitvormingsproces. Geregistreerde organisaties krijgen een uitnodiging voor een consultatieronde, waarbij ze zich mogen presenteren. EUROPIA is een van de belangrijkste professionele organisaties in Europa en heeft de ambitie om dat te blijven. We willen met deskundige inbreng proactief en constructief bijdragen aan beleidsontwikkeling in de EU en de lidstaten. Recent publiceerde EUROPIA met inbreng van ExxonMobil een beleidsrapport: de White Paper on EU Refining. Wat was de aanleiding daartoe? Het belang van onze industrie is lang over het hoofd gezien. Iedereen kent de oliewinningsindustrie niet altijd in positieve zin maar de raffinagesector is niet erg bekend bij beleidsmakers. De rol van onze sector in de Europese economie bleef dan ook onderbelicht. We wilden de beleidsmakers met onze publicatie bewustmaken van onze bijdrage aan de groei in de Europese Unie in de afgelopen vijftig jaar en in de toekomst. We hebben met onze producten veel sectoren ondersteund, zoals de automotivebranche en de chemische industrie. Veel directe en indirecte banen hangen af van onze sector, als je marketing meerekent, een half miljoen. Neem je de chemische industrie erbij, dan praat je over meer dan een miljoen Europese banen. Een onderwerp dat EUROPIA zorgen baart is de onbalans tussen de vraag naar diesel en benzine. Europa produceert meer benzine dan de vraag vanuit de markt, terwijl de Europese vraag naar diesel de productie juist ver overschrijdt. Het gevolg is dat we meer dan een derde van onze benzine moeten exporteren en ongeveer een tiende van de diesel importeren. Vooral vanuit Rusland, waardoor de afhankelijkheid van deze energie-

10 10 Reflex NR INTERVIEW leverancier groter wordt. Deze situatie heeft ook invloed op de bevoorradingszekerheid. Het rapport gaat ook in op de regelgevingsdruk vanuit Europa, die een bedreiging vormt voor de concurrentiekracht van de Europese raffinaderijen. We benadrukken steeds in onze boodschap: het is in het belang van de Europese Unie om de europese raffinaderijen levensvatbaar te houden. Van de ongeveer honderd Europese raffinaderijen staat een derde te koop of is buiten gebruik gesteld. De kopers komen voornamelijk uit Azië, Rusland of de VS. Verandert dit de sector niet aanzienlijk? Dit zal zeker impact hebben op de raffinagesector in de EU, Kop2 maar het is nog te vroeg om te zeggen op welke manier. We Hoe werkt het in Europa? Alle Europese regelgeving wordt voorgesteld door de Europese Commissie en vervolgens vastgesteld door het Europees Parlement en de lidstaten. Nieuwe wet- en regelgeving komt tot stand na het consulteren van kennisinstituten en stakeholders. De Europese Commissie stelt deze conceptteksten op. Zodra een nieuwe richtlijn is opgesteld, gaat deze voor goedkeuring naar de Europese Raad van Ministers en het Europees Parlement. Zij stellen in hun wetgevende bevoegdheid uiteindelijk de nieuwe wet- en regelgeving vast. EUROPIA probeert het besluitvormingsproces tijdens elk van de drie stappen te beïnvloeden en werkt richting de lidstaten nauw samen met de nationale brancheorganisaties. Een miljoen directe en indirecte banen hangen af van onze sector. staan in contact met alle nieuwkomers en natuurlijk nodigen we ze uit om lid te worden van EUROPIA. Omdat we een branche organisatie zijn, is het belangrijk dat we de sector als geheel vertegenwoordigen. Niet alleen het Europese deel, maar alle spelers. Is het niet moeilijk om verschillen te overbruggen tussen bedrijven die elkaars concurrent zijn? Gelukkig delen we hetzelfde belang: een sterke raffinagesector in de EU. Maar het klopt dat onze leden in het voortraject soms van mening verschillen over de zaken waar we voor pleiten. Als Secretaris-generaal zie ik het als mijn belangrijkste taak om tot het breedst mogelijke compromis te komen. Uiteraard is daar tijd voor nodig, en communicatie en onderhandelingen. Maar vandaag de dag spelen er zulke fundamentele zaken in onze sector, dat er voor ons belangrijke werk in Brussel een brede gemeenschappelijke basis is. De Europese Commissie heeft het bijvoorbeeld over de vermindering van het gebruik van olie producten. En terwijl de internationale concurrentie snel toeneemt, zorgt de Europese regelgevingsdruk voor extra kosten. Wat zijn de gevolgen voor de raffinagesector van de Europese regelgevingsdruk? Voorbeelden hiervan zijn eenvoudig te vinden. Het meest besproken is de kooldioxide-emissiehandel. De industrie zal vanaf 2013 emissierechten moeten kopen. Extra kosten leverde ook de wetgeving op voor de verwijdering van zwavel uit brandstoffen. Europese raffinaderijen investeerden in een groot aantal nieuwe installaties en technieken. Zoals ExxonMobil in Antwerpen. De Europese milieuwetgeving gaat in op industriële emissies. Er komt een nieuwe Europese richtlijn, voor alle emissies uit alle industriële activiteiten. Dat zal grote impact op ons hebben. Evenals de nieuwe richtlijn energie-efficiency, die mogelijk leidt tot extra belasting voor ons. De nieuwste richtlijn Brandstof kwaliteit van de Commissie heeft als doel de hoeveelheid koolstof in brandstoffen terug te brengen. De enige manier waarop we dat kunnen doen, is door het bijmengen van meer biobrandstoffen.

11 Reflex NR EUROPIA en ExxonMobil ExxonMobil draagt actief bij aan het werk van EUROPIA. Zo stoelen de Witboeken/White Papers deels op informatie en analyses van ExxonMobil. Isabelle Muller: Ons werk is alleen mogelijk met de steun, inzet en betrokkenheid van onze leden. De leden vormen de slagkracht van EUROPIA en daar zijn we dankbaar voor. ExxonMobil is zeer actief binnen EUROPIA. Bedrijven als ExxonMobil maken onze successen mogelijk. Zoals de recente, belangrijke verschuiving in de opvattingen van de beleidsmakers over de rol van onze industrie. Natuurlijk zal het nog lang duren voordat we al onze doelen hebben bereikt, maar we blijven doorgaan en zijn op de goede weg. Er bestaat geen zwarte economie tegenover een groene economie. Maar dat doen we al; volgens een andere richtlijn hebben we al de verplichting om biobrandstof bij te mengen in fossiele brandstoffen. Deze nieuwe richtlijn geeft dus weer nieuwe beperkingen in de manier waarop we onze brandstoffen produceren. Dwingt regelgeving in zekere zin niet ook tot innovatie? Dat is ten dele waar. Vooral waar het gaat om productspecificaties. Wetgeving ten aanzien van producten geldt voor alle producenten. Europees of niet-europees, iedereen moet dan producten produceren met de juiste productspecificaties. Die wetgeving heeft ons gedwongen tot investeringen, aanpassingen, onderzoeksprojecten en verbetering van onze processen en technologieën. Praat je daarentegen over wetgeving die enkel wordt opgelegd aan producenten binnen de EU, zoals de emissiehandel, dan krijgen deze producenten hogere boetes opgelegd dan concurrerende bedrijven die zich aan minder strenge regels moeten houden. Zo wordt alleen het probleem verplaatst. Bovendien zorgt deze situatie voor veiligheids- en milieurisico s. Dat noemen we carbon leakage. EUROPIA neemt regelmatig deel aan groene debatten. Zo spreekt u op een evenement rond de koolstofloze toekomst voor Europa. Waarom doet u dat? Het is een nieuwe ideologie, 'groene economie' of groene business'. We vinden het erg belang- rijk om realisme in de discussie te brengen. Het kan zeer schadelijk zijn voor Europa als mensen gaan geloven dat een toekomst zonder olie mogelijk is. Dat is precies de reden waarom wij feitelijke informatie verzamelen en promoten. In 2030 maakt olie nog steeds voor 30 procent deel uit van de primaire energie in Europa. In 2050 voor nog minstens een kwart. Wat betreft vervoer maakt vandaag de dag olie 95 procent deel uit van de transportbrandstoffen. In 2030, volgens de meest ambitieuze groene scenario's, zal dat 80 procent worden en in 2050 waarschijnlijk minstens 50 procent. Ik benadruk steeds dat wij ook deel uitmaken van een groene economie. Er bestaat niet zoiets als een zwarte economie tegenover een groene economie. We kunnen streven naar lagere emissies, maar er zal in de toekomst nog steeds olie zijn. Wat is het gezamenlijke antwoord van EUROPIA op de grote aandacht in Europa voor elektrisch rijden? Het is niet bewezen dat elektrische auto's - als je alle energie bij elkaar optelt - voordeel bieden op het gebied van emissies, noch in termen van kosten. Om kosteneffectief te zijn, moeten we in Europa beslissingen nemen die we ons kunnen veroorloven. Elektrische mobiliteit brengt enorme investeringen met zich mee. Denk aan de infrastructuur voor het opladen. Als je in overweging neemt dat onze bestaande infrastructuur goed werkt, moet je goed nadenken over de consequenties voordat je besluit om op grote schaal en tegen hoge kosten te kiezen voor iets totaal anders. EUROPIA onderkent wel de transitie naar een economie die anders met haar energie omgaat. Op basis van de forse groei van de wereldwijde energievraag, moeten we ons aanpassen aan de opkomst van nieuwe soorten energie en van nieuwe bedrijven. Tot nu toe leek het allemaal eenvoudig: we waren de enige producenten van transportbrandstoffen. Maar nu moeten we leren met andere spelers om te gaan. Essentieel daarbij is om de balans te houden tussen onze leden. Als we onze gezamenlijke kracht behouden, zullen we succesvol zijn.

12 12 Reflex NR INVESTERING Ontzwavelingsinstallatie officieel in gebruik genomen Stilstaan bij Kop2 duurzaamheid ExxonMobil zet een flinke stap in de richting van een duurzame toekomst met de nieuwe ontzwavelingsinstallatie voor diesel in Antwerpen. Op de officiële inhuldigingsdag van de High Pressure Hydro Treater hield ExxonMobil een symposium met diverse prominenten onder het thema Investing in a sustainable future. Sherman Glass, President Refining & Supply Joost Van Roost, President ExxonMobil Benelux Ian Carr, Raffinaderijdirecteur, Antwerpen Yves Leterme, Eerste Minister België De EU-normen voor diesel werden de afgelopen jaren steeds strenger. Dankzij de hydrotreater kan de Antwerpse raffinaderij van ExxonMobil meer laagzwavelige diesel produceren. Daartoe ontzwavelt de installatie onder hoge druk diesel met waterstof. Ook in de VS, in Louisiana en Texas, bouwde ExxonMobil inmiddels twee ontzwavelingsinstallaties. Geen overbodige luxe; zeker nu de vraag naar brandstof de komende decennia alleen maar verder zal stijgen, dragen de installaties bij aan een duurzame toekomst. Vooruitziende blik Reden genoeg dus om de ingebruikname van de installatie in Antwerpen luister bij te zetten met een symposium waarin die duurzame toekomst centraal stond. Sherman Glass, President Refining & Supply van exxonmobil, was een van de hoofdsprekers tijdens het symposium. Hij stelde dat projecten als deze afhankelijk zijn van leiders met een vooruitziende blik. Zowel op bestuurlijk niveau als in de industrie hebben we behoefte aan leiders die innovatie en samenwerking belangrijk vinden: voor het stimuleren van de economische groei, en tegelijkertijd voor de verbetering van energie-efficiëntie en milieubescherming. België De Belgische Eerste Minister Yves Leterme loofde de investeringen in een duurzame en innovatieve economie. Hopelijk is deze investering een teken van het succes van de Belgische regering bij het creëren van een gelijk speelveld. Waarbij de industrie de gelegenheid krijgt om oplossingen voor de toekomst te leveren. Het verheugt me zeer dat met name een sector als de petrochemische industrie bereid is om te investeren in een duurzame en innovatieve economie. Emissies omlaag Joost Van Roost, President van ExxonMobil in de Benelux, benadrukte in zijn bijdrage het belang van de hydrotreater voor ExxonMobil. De investering in een nieuwe installatie voor de productie van laagzwavelige diesel is een voorbeeld van

13 Reflex NR Officiële inhuldiging hoe ons concern focust op een duurzame toekomst. Ook raffinaderijdirecteur Ian Carr was zichtbaar trots op de nieuwe ontzwavelingsinstallatie. Hiermee zijn we klaar voor de huidige en eventuele toekomstige wetgeving voor laagzwavelige brandstoffen. Zowel het wegtransport als off-road industriële sectoren kunnen hiermee hun emissies omlaag brengen. Goed investeringsklimaat Naast de voordrachten omvatte het symposium twee debatten. De eerste discussie draaide om de vraag hoe belangrijk fossiele brandstoffen blijven voor België. De panelleden waren het erover eens dat om aan de energievoorziening te kunnen blijven voldoen, álle energiedragers nodig zijn. Fossiele brandstoffen blijven dan ook een belangrijke rol spelen. De toekomst van de industrie in België stond centraal tijdens de tweede debatronde. Met welke uitdagingen heeft de Belgische industrie te maken? Een goed investeringsklimaat is volgens de panelleden nodig om de industrie in België te behouden en het land aantrekkelijker te maken voor nieuwe ondernemingen. De relatief hoge loonkosten in België vormen een structureel probleem. Daarnaast moet er meer aandacht uitgaan naar het stimuleren van voornamelijk technische opleidingen. Alleen zo kan een tekort aan goed opgeleid personeel in de toekomst worden voorkomen, aldus de panelleden. Op 5 april 2011 vierde de Antwerpse raffinaderij de ingebruikname van de nieuwe installatie met verschillende prominenten. Gouverneur van Antwerpen Cathy Berx verrichtte de officiële handeling, samen met burgemeester Patrick Janssens, de Amerikaanse ambassadeur Howard Gutman, vertegenwoordiger van de Vlaamse regering Derrick Gosselin en president ExxonMobil Benelux Joost Van Roost. Na het officiële gedeelte genoot het gezelschap van een rondrit over het raffinaderijterrein, gevolgd door een lunch tijdens een boottochtje door de Antwerpse haven. In Hangar 26 werd het programma voortgezet met het symposium Investing in a sustainable future.

14 14 Reflex NR CHEMIE Voortdurende innovatie leidt tot duurzame oplossingen De wereldvoedselvoorziening, vermindering van broeikasgassen, efficiënt transport: het belang van duurzame chemische toepassingen neemt enorm toe. Met proces verbeteringen en voortdurende technologische innovaties draagt ExxonMobil aanzienlijk bij aan duurzame chemie ook in de Benelux. Kop2 Chemie als duurzaam antwoord Hoe produceren we voedsel en schoon drinkwater voor iedereen? Welke duurzame alternatieven zijn er voor producten die we dagelijks gebruiken? Hoe maken we auto s lichter en duurzamer? Het zijn dit soort vragen waarop de duurzame chemie zich richt, vertelt Jean Van Praet, plant manager van de polymeerfabrieken (AMPP) in Zwijndrecht en Meerhout. De wereldbevolking neemt de komende decennia toe tot zo n acht miljard. Duurzame chemie speelt een cruciale rol in de maatschappelijke welvaart van al die mensen. Daarbij kun je denken aan voedsel, water, gezondheid, energie en grondstoffen. Dunne verpakkingen Op al deze gebieden is ExxonMobil actief. Een fraai voorbeeld van technologische innovatie op het gebied van duurzame chemie zijn de door Exxon- Mobil ontwikkelde Exceed en Enable metallocene polyethyleenproducten, die worden gebruikt in ultradunne, makkelijk te verwerken plastic film voor verpakkingsmateriaal. Dankzij deze ultradunne film is voor de productie van verpakkingen 20 procent minder materiaal nodig. Hier-

15 Reflex NR door is er sprake van een lagere emissie van broeikas gassen, minder transportbewegingen, en minder afval. Jean Van Praet benadrukt het belang van dit soort innovaties op verpakkingsgebied. Hoe dunner en lichter de gebruikte plastics, hoe goedkoper en duurzamer. Bovendien spelen hoogwaardige plastic verpakkingen een belangrijke rol bij het verlengen van de houdbaarheidsdatum en het tegengaan van voedselbederf. Zeker voor ontwikkelingslanden, waar veel voedsel verloren gaat, is dit soort innovaties cruciaal voor een goede voedselvoorziening. Lichte auto s De auto-industrie is volgens Van Praet een ander voorbeeld van een sector waarin duurzame chemie een verschil kan maken. Innovatieve, lichte kunststoffen vervangen steeds vaker metaal of ander zwaar materiaal. Lithium-ion batterijen in hybride auto's worden lichter en duurzamer dankzij onze nieuw ontwikkelde seperatorfilm, die de positieve en negatieve velden in de batterij scheidt. En ook de rolweerstand van de banden wordt dankzij onze syn thetische rubbers steeds lager. Al dit soort innovaties leidt ertoe dat auto's steeds zuiniger en duurzamer worden. Zelf produceert AMPP vooral LDPE-producten (lage dichtheid polyethyleen) voor ultradunne verpakkingsfilm. Daarnaast produceren we onder meer hoogwaardige folie ter bescherming van de cellen in zonnepanelen tegen vochtindringing, zodat deze langer meegaan. Nog een voorbeeld van een in meerdere opzichten duurzame toepassing. Ftalaatvrije weekmakers Alhoewel de Rotterdam Plasticizers and Intermediates Plant (RPI) van ExxonMobil een heel andere tak van sport beoefent, streeft ook deze plant naar duurzame chemische producten, vult plant manager Martin de Beer aan: We produceren hier op ftalaten gebaseerde weekmakers, die worden gebruikt om producten als kabels, speelgoed en infuuszakken soepeler te maken. Dankzij technologische ontwikkelingen kunnen die tegenwoordig veilig worden gebruikt in alle soorten toepassingen. Daarnaast doen we onderzoek naar ftalaatvrije weekmakers en is er, voor speciale toepassingen, al een ftalaatvrije weekmaker op de markt. Foot print Duurzaamheid schuilt echter niet alleen in de producten zelf, benadrukt De Beer. De impact van onze operaties op de om geving houden we scherp in de gaten. Ons hele productieproces hebben we daarom zo efficiënt mogelijk ingericht Duurzame chemie in de lage landen Duurzame ontwikkeling staat centraal in de missie van Essenscia, de federatie van de chemische industrie en life sciences in België. Vorig jaar presenteerde de koepelorganisatie haar eerste duurzaamheidsrapport. Als eerste industriële sector in België heeft chemie en life sciences de impact becijferd van zijn industriële activiteiten en producten. Daarmee wil de sector het belang aantonen dat ze hecht aan een verantwoord en duurzaam gebruik van producten in het dagelijkse leven. met het oog op onder meer grondstoffengebruik en energiebesparing. Daarnaast maken we gebruik van diverse katalysatoren op basis van metalen die worden gerecycled. Nog een voorbeeld: onze grondstoffen worden aangevoerd per schip vanuit Engeland en Frankrijk. Op dit moment is een project in ontwikkeling om dit transport met grotere schepen uit te gaan voeren. Ook onderzoeken we of we in Rotterdam een specifiek type alcohol kunnen produceren dat nu in de VS wordt geproduceerd. Op die manier beperken we het overzees transport, zodat het milieu minder wordt belast. ExxonMobil kijkt kortom naar de foot print van de hele keten, stelt De Beer. Ons credo luidt dat we de behoeften van vandaag willen vervullen zonder daarbij de behoeften van toekomstige generaties uit het oog te verliezen. In Nederland propageert de Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie (VNCI) al sinds 1992 het Responsible Care-programma. Dit programma is het vrijwillige initiatief van de wereldwijde chemische industrie om via landelijke verenigingen (zoals de VNCI in Nederland) samen te werken en zo de prestaties op het gebied van gezondheid, veiligheid en milieu te verbeteren. Inmiddels passen chemische bedrijven in 53 landen het programma toe.

16 16 Reflex NR DAG VAN DE CHEMIE ExxonMobil prominent deelnemer aan Dag van de Chemie Chemie Kop2 nader bekeken Op 21 mei vond in België en Nederland de Dag van de Chemie plaats. Dit jaar extra bijzonder; 2011 is immers ook het Internationale Jaar van de Chemie. Het doel: de kennis over de sector bij het grote publiek vergroten en de belangstelling voor chemie onder jongeren stimuleren. Ook ExxonMobil opende op meerdere locaties de deuren. Zwijndrecht

17 Reflex NR KERKRADE De belangstelling voor opleidingen op het gebied van chemie neemt al jaren af. Jongeren vinden het vak steeds minder aantrekkelijk en zien weinig carrièreperspectieven. Onterecht, als je bedenkt dat de chemie bijdraagt aan alle aspecten van het dagelijks leven. Van shampoo en synthetisch rubber voor autobanden, tot grondstoffen voor frisdrank en biotechnologisch aangemaakte insuline voor diabetespatiënten. Net als voorgaande edities, was de Dag van de Chemie 2011 een succes en werden de ExxonMobil-vestigingen bezocht door een gevarieerd publiek. Kerkrade: kennismaken met verpakkingsfolie Ook de Filmsfabriek in Kerkrade heette zijn bezoekers van harte welkom tijdens de Dag van de Chemie. Een team van vrijwilligers leidde de bezoekers rond door de gehele fabriek. De geïnteresseerden konden kennismaken met de producten die ExxonMobil in Kerkrade produceert: flexibele verpakkingsfolie van bi-georiënteerd polypropyleen (BOPP). Deze wordt gebruikt voor onder meer voedingsproducten en non-food toepassingen als reinigingsmiddelen. For girls only Op 13 april opende de plant in Kerkrade ook al zijn deuren. Toen alleen voor een heel select publiek. Veertig meisjes uit de brugklas van het Roermondse Lyceum Schöndeln waren te gast in het kader van Girls Day Dat is een Europees initiatief om meisjes kennis te laten maken met techniek, bèta en ICT. De dag omvatte een korte introductie over de productieprocessen en de toepassingen van de in de fabriek geproduceerde film, gevolgd door een rondleiding door de fabriek. Hier konden de bezoekers zien hoe de polypropyleen-film wordt geproduceerd. De jonge bezoeksters mochten zelf enkele kwaliteitstesten afnemen. Zwijndrecht (B): uitgebreide rondleiding Bezoekers keken hun ogen uit tijdens de Open Deur Dagen op 21 en 22 mei in de Antwerp Polymers Plant (APP) in Zwijndrecht. Ze kregen een rondleiding over de gehele plant in speciale treintjes. ExxonMobil opende de deuren van de onderhoudsafdeling, kwaliteitscontrole en de logistieke afdeling. APP-medewerkers gaven uitgebreid uitleg over de productie van de verschillende polyethyleensoorten en hun gebruik in allerhande producten, zoals plastic draagtassen en wielen van kinderwagens.

18 18 Reflex NR DAG VAN DE CHEMIE Kop2 SPIJKENISSE Spijkenisse: openluchtbioscoop Vanuit je auto genieten van een spannende film? In Spijkenisse konden bezoekers op de Dag van de Chemie genieten van dit van oorsprong Amerikaanse fenomeen. Ruim 1200 mensen namen een kijkje in de openluchtbioscoop. Vanaf een stoel of bank, welteverstaan. ExxonMobil sponsorde het gratis evenement. Bezoekers konden niet alleen genieten van een film, maar ook de Bottle Car van Mobil 1 bekijken. Deze formule 1-auto is helemaal gemaakt van lege plastic flessen Mobil 1-smeerolie.

19 PANORAMA Reflex NR Nieuws in vogelvlucht van ExxonMobil wereldwijd Botleksite Rotterdam vier jaar zonder verzuimongeval Op 22 maart 2011 bereikten de olie raffinaderij en de chemische aromaten fabriek een mijlpaal. Vier jaar lang werkten medewerkers en aannemers op de ExxonMobil Botleklocatie zonder ook maar één verzuimongeval. Ze werkten meer dan twaalf miljoen uren veilig. Deze prestatie draagt bij aan de wereldwijde leidende veiligheidspositie van de Nederlandse petrochemische industrie. Veiligheid Veiligheid is onze hoogste prioriteit. Iedere dag weer streven we ons doel na nobody gets hurt. En met succes. Niets is belangrijker dan dat iedereen die bij en voor Exxon- Mobil werkt de werkdag ongeschonden afsluit. Joost van Roost, president-directeur van ExxonMobil Benelux: Goede veiligheidsprestaties zijn een combinatie van sterke managementsystemen, goed leiderschap en een bedrijfscultuur met de instelling en aandacht van allen om omgevallen te voorkomen. Bouw Air Products waterstoffabriek Rotterdam in laatste fase De bouw van de nieuwe waterstoffabriek van Air Products op de ExxonMobil site Rotterdam vordert gestaag. In april werd het dak van het fornuis, het zogenaamde penthouse, geplaatst (zie foto), wat symbolisch het hoogste punt van de bouw markeerde. Sindsdien is er echter nog veel werk verricht. Roel Ebus, Hydrogen Plant Venture Manager bij ExxonMobil: In de afgelopen maanden zijn bij ExxonMobil de noodzakelijke verbindingen tot stand gebracht. Ook bij Air Products is men druk bezig met de laatste werkzaamheden zoals plaatsing van de instrumentatie en de elektronische installaties. Al tijdens de zomer vindt het eerste testwerk plaats om de fabriek gereed te maken voor productie. Energy efficiency Dankzij de integratie en gebruik van geavanceerde processen en technologie, zorgt de nieuwe waterstoffabriek voor een aanzienlijke energiebesparing en vermindering van emissies in de totale productieketen van brandstoffen door ExxonMobil in Rotterdam. Lopen voor malaria Meer dan honderd medewerkers liepen op 17 april de Antwerp 10 Miles. Samen haalden ze dollar op. Dit geld gaat naar de stichting Drive Against Malaria die de verspreiding van malaria een halt toeroept. ExxonMobil steunt deze stichting al sinds De Antwerp 10 Miles viel vorig jaar samen met de Wereld Malaria Dag. Toen ontstond het idee om de deelname aan het evenement tot een sponsorloop tegen malaria te maken. Ook de stichting (Humanitarian aid Of Personnel ExxonMobil), een initiatief van een grote groep medewerkers werkzaam op de Antwerp Polymers Plant, rende mee. In het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen, zet de stichting zich al geruime tijd in voor mensen die het echt nodig hebben. Zowel in de Antwerpse regio als in Afrika. Wij vinden Drive Against malaria een mooi initiatief, waarvoor we graag geld inzamelen, zegt Gerald Bodson van

20 20 Reflex NR EU Affairs Hoe valt je boodschap op tussen lobbyisten? Giuseppe De Palma is Vice President EU Affairs van ExxonMobil en werkt al 14 jaar in Brussel: In zo n omgeving is het essentieel dat een kritische en representatieve massa de standpunten steunt waarmee wij ons kunnen verenigen. Standpunten die goed doordacht, professioneel beargumenteerd en consistent zijn. Een interview over Europese samenwerking, wetgeving en soms tegenstrijdige belangen. EEU-vertegenwoordigingskantoor in Brussel. Waarom eigenlijk? De EU-instellingen staan aan de basis van politieke en wetgevende ontwikkelingen. Besluiten vanuit Brussel kunnen grote gevolgen hebben voor onze activiteiten. Daarom is het van cruciaal belang dat wij er een vertegenwoordiging hebben. In Brussel zitten de belangrijkste instellingen van de Europese Unie: de Europese Raad, het europees Parlement en de Europese Commissie. Deze drie instellingen ontwikkelen de meeste wet- en regelgeving die van toepassing is op onze activiteiten in Europa, van energiebeleid tot xxonmobil heeft een eigen Kop2 milieuwetgeving. Daarom is het logisch dat we onze standpunten en expertise aan de Europese beleidsmakers presenteren. Wat zijn voor ExxonMobil de belangrijkste thema s binnen de EU? De invloed van het klimaat- en energiebeleid op onze industrie en de economie in het algemeen. In de afgelopen jaren heeft Europa beleid en maatregelen ontwikkeld rondom biobrandstoffen, emissiehandel en de continuïteit van bevoorrading. De Commissie publiceerde onlangs een beleidsdocu- ment over de zogenoemde 'Roadmap 2050'. Hierin staan mogelijke strategieën die moeten leiden tot een economie in 2050 met een lage koolstofuitstoot. Nieuwe 'roadmaps tot 2050 zullen specifieke plannen uiteenzetten voor de transport- en energiesector. De ontwikkelaars van deze roadmaps hebben enorm veel goed onderbouwde wetenschappelijke gegevens en informatie nodig. De Europese olie- en gasindustrie levert via haar beroepsverenigingen aan de EU-instellingen de benodigde wetenschappelijke gegevens over de energiesector. Ook informeren we beleidsmakers over de fundamentele principes die de basis vormen van een goed functionerende marktgedreven economie. Hoe zorgt ervoor ExxonMobil dat zijn stem gehoord wordt tussen zoveel andere stemmen? Het klopt dat er veel verschillende stemmen te horen zijn in brussel. Allemaal met hun eigen verhalen die elkaar vaak tegenspreken, zelfs als ze hun argumenten baseren op dezelfde basisgegevens. In het register van belangenvertegenwoordigers van de Commissie staan zo'n 3800 bedrijven, NGO's en andere organisaties. Per inschrijving zijn naar schatting vijf tot tien lobbyisten actief. Inschrijving in het register is vrijwillig, dus het aantal komt waarschijnlijk lang niet overeen met het aantal mensen dat daadwerkelijk actief is in de Brusselse lobbywereld. Volgens sommige tellingen lopen maar liefst actieve lobbyisten rond in Brussel, wat overeenkomt met één per EU-functionaris. Om in zo'n omgeving op te vallen, is het van essentieel belang dat een kritische en Door bij onze p kunnen we resp Giuseppe De Palma, Vice President EU Affairs, ExxonMobil

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen

Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Activiteiten van leveranciers van biobrandstoffen, ontwikkelingen en toekomstverwachtingen Eric van den Heuvel 18 maart 2015 Presentatie tijdens het Truck van de Toekomst evenement - Hardenberg Inpakken

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven 2 Vlaanderen is in actie op Blue Gate Antwerp. Aan de rand van de stad Antwerpen ontwikkelt Vlaanderen samen met de stad een nieuw bedrijventerrein

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Gasproductie in Nederland

Gasproductie in Nederland Schaliegas Winning in Nederland Een Introductie Rien Herber KNAW Minisymposium 12 Juni 2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

Material Value Circle

Material Value Circle Material Value Circle Meerwaarde in de circulaire waarde keten Lonneke de Graaff Materials 2014 l.graaff@dpivalucentre.nl Inhoud DPI Value Centre Wat is de Value Circle? Waarom kijken naar de Value Circle?

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen Facts & Figures Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen in de Gas, Wind en Olie industrie Nederland beschikt over veel kennis op het gebied van de Gas, Wind en Olie industrie. Samenwerkingen

Nadere informatie

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Titel: Subtitel: Een win-win situatie Vlaamse Kyoto-doelstelling komt

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency 1. Het Convenant Benchmarking energie efficiency Op 6 juli 1999 sloot de Nederlandse overheid met de industrie het Convenant Benchmarking energieefficiency.

Nadere informatie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie Economie CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten China als investeerder in Europa Chinese investeringen in Europa nemen snel in omvang toe. Volvo Cars is tegenwoordig eigendom

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

SIKA S NORMEN EN WAARDEN

SIKA S NORMEN EN WAARDEN SIKA S NORMEN EN WAARDEN SIKA EEN WERElDlEIDER MEt NORMEN EN tradities Sinds de oprichting ruim 100 jaar geleden in zwitserland door de vooruitstrevende uitvinder Kaspar Winkler heeft Sika zich ontwikkeld

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam

Werken bij Havenbedrijf Amsterdam Werken bij Havenbedrijf Amsterdam De Amsterdamse haven Als vierde haven van West-Europa speelt de Amsterdamse haven een belangrijke rol in de regionale en nationale economie. Door de strategische ligging

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie?

Wat als... ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? NL ... er een nieuwe toekomst zou zijn voor groene energie? De zon, als onuitputtelijke bron van energie, is van cruciaal belang voor mens en natuur: ze beslist over het leven op onze planeet. BISOL gebruikt

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het?

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Rien Herber Ruimte voor Ondergrond, 14-02-2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Evenwichtige verslaggeving

Evenwichtige verslaggeving Hoofdstuk 4 Transparantie De Antwerpse diamantsector wordt door het grote publiek vaak gezien als een gesloten sector. Het is één van de grootste uitdagingen van AWDC om de sector meer open te stellen

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie

CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie CO 2 : kansen en bedreigingen voor de olie industrie Stijn Santen International KiVi-Niria lezing Sectie petroleum techniek Den Haag, Nederland 28 Juni 2005 Inhoud Introductie economische groei, energie

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Tegengestelde berichten op de oliemarkt. Afgelopen week Tegengestelde berichten op de oliemarkt deze week zorgen dat de prijs nauwelijks is veranderd. De topman van Schlumberger (een grote partij voor

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Strategische Marketing Planning. Shell. Ferenc Franke Rick Molenaar

Strategische Marketing Planning. Shell. Ferenc Franke Rick Molenaar Strategische Marketing Planning Shell Ferenc Franke Rick Molenaar Shell Missie, Visie, Waardestrategie Marktafbakening Interne analyse SWOT Externe analyse Impact Inhoudsopgave De Oorsprong van de schelp

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie