Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t-

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Chapter VI. Samenvatting en conclusies. -9t-"

Transcriptie

1 Chapter VI Samenvatting en cnclusies Schl is een cmmercieel belangrijke platvissrt die algemeen vrkmt in de Nrdzee en de daaraan grenzende gebieden. De paaigebieden van de schl bevinden zich p pen zee, waar de eieren gedurende de wintermaanden wrden afgezet. De eieren zijn ca 1.5 tt 2 mm in drsnee, zweven wij rnd in het water, en kmen na ca 15 tt 20 dagen uit. De larven zwemmen de eerste weken ng als een nrmale vis; daarna ndergaan ze een gedaanteverwisseling (metamrfse) waarbij de gen beide aan een kant van het lichaam kmen te liggen, en de larve de z typische platvisvrm aanneemt. Omstreeks deze tijd trekken de ca 12 mm lange metamrfserende larven richting kust. Dr selectief gebruik te maken van de vledstrming trekken ze de getijdegebieden in en vestigen ze zich p de wadplaten. Omstreeks juni is deze vestiging vltid en de jnge schllen greien nu in ca 3 jaar p tt vlwassenheid, waarbij ze naaí steeds dieper water trekken tt ze zich uiteindelijk bij het paaibestand vegen. Een schl kan tussen de en eieren per jaar afzetten. Hiervan kmt uiteraard maar zeer weining tt wasdm, en de sterfte is vral gedurende de ei en laivale stadia zeer hg. Van de eieren kmt ca 50 t 85 V niet uit, en ngeveer halverwege de metamrfse kan de ttale sterfte al zijn pgelpen tt ca 999 V. Deze decimering beteken dat een kleine verandering in de sterfte zeer grte gevlgen kan hebben. Hewel het genschijnlijk weinig uitmaakt f er een sterfte is van f V betekent dit wel dat er in het laatste geval 0.08 V verblijft i.pv V, fwel4 maal zveel. Een belangrijke variable gedurende deze peride is de grei van de larven. Stel dat het percentage sterfte per dag gelijk blijft, maar dat de duur van het larvale stadium van 50 naar 75 dagen teneemt, dan zal er bij een dagelijkse sterfte van 5 V van de ttale heveelheid larven i.p.v. ca 8.2 V ng maar 2.45 V verblijven. De grei van vissen is drgaans sterk gekppeld aan de temperatuur, en in het algemeen zu inen dus verwachten dat tijdens kude jaren met langzame grei er meer sterfte zal zijn. Bij schl echter blijkt juist het mgekeerde het geval te zijn, en er meten dus mechanismen zijn die juist tegengesteld werken en die het effect van langzame grei weer teniet den. -9t-

2 Dit prefschrift gaat ver de grei van larvale schl p pen zee, en ver de mgelijke invled van de temperatuur daar p. Een belangrijke rl werd daarbij gespeeld dr de tlieten (gehrsteentjes), waarin dagelijks gevrmde, micrskpisch kleine greiafzettingen te zien zijn. Het aantal afzettingen levert een indicatie p van de leeftijd, en de breedte ervan hudt verband met de grei van de larven. Vr deze studie werden deze greiringen geanalyseerd met behulp van dr een lichtmikrskp gemaakte fts. Verder werd gepgd de grei te meten aan de hand van de verhuding tussen het RNA en het DNA. Het DNA is de drager van de erfelijke eigenschappen van een rganisme, en in de cel aanwezig in een knstante verhuding tt het gewicht van het rganisme. Het RNA wrdt gebruikt als een tussenstap in de vrming van eiwitten. De verhuding tussen RNA en DNA wrdt dan k wel gebruikt als een maat vr de grei van een rganisme. De relatieve heveelheden RNA en DNA werden bepaald d.m.v. flurmetrische analyse. Bij het berekenen van grei f grtte uit de tlieten gaat men in het algemeen uit van een vast verband tussen de grtte van de tliet en de grtte van de larvale vis. De grei van de tlieten heft echter niet gelijk p te gaan met die van de larve. Het is gebleken dat bij verhngering van vislarven de grei van de tlieten vaak ng enkele dagen drgaat, terwijl de larve zelf niet meer greit. Hewel dit een betruwbare leeftijdsbepaling in de hand werkt betekent het dat bij een larve die enige tijd gehngerd heeft de tliet grter zal ztjn ten pzichte van de lichamsgrtte dan bij een geznd greiende larve. Er kan dus een ntkppeling ptreden tussen de grei van de larve en de grei van de tliet. De gevlgen van een dergelijke ntkppeling vr het schatten van de grei wrden in hfdstuk II besprken. Er wrdt verslag gedaan van de grei van 2 grepen schl larven die p 8-9 maart en 22 maart 1988 verzameld werden. Hewel het meeste werk p zee werd gedaan, werden gedurende de winter van k schllarven gekweekt in het labratrium. De larven werden gekweekt bij een vermaat aan vedsel en temperaturen van 6 en 9 0C, wat resulteerde in langzame en snellere grei. Er werd inderdaad een verband gevnden tussen lichaamsgrei en tlietgrei. Verder waren de snel greiende larven niet alleen grter bij dezelfde leeftijd, maar k grter bij het zelfde stadium van ntrvikkeling. De grei in zee werd geanalyseerd aan de hand van dagelijkse greiringen in de tlieten en de RNA,/DNA verhuding, en de resultaten van beide methdes werden met elkaar vergeleken. Op zee bleken de larven van de eerst gevangen grep langzamer gegreid te zijn dan de tweede grep, wat kn wrden afgeleid uit verschillende relaties tussen leeftijd, grtte en stadium, die in vereenstemming waren met de in het labratrium gevnden resultaten. De tlieten van de langzaam gegreide larven waren relatief grter dan die van de snel gegreide larven. Nauwkeuriger analyse van de tlieten wees er p dat de vregere tlietgrei gelijk was geweest vr beide grepen, maar dat de grei tijdens de laatste 5 dagen vr dat ze gevangen Deze resultaten werden geste larven van 8-9 maart ca 2 ' RNA/DNA verhudingen wet larven. Deze werden naar he uitgehngerd. In 3 weken za wijzen er P de larven van 8- hebben gehad. De cnseque zijn, en het kan dan k van men dus kan stellen dat niet kmen in de tlietgrei ki verandering in de grei va verandering in lichaamsgr Hfdstuk III behandelt de waarbij de methden gebru deze jaren varieerde de winl in gewicht, de grei van c temperatuur. De leeftijd wa temperatuur' maar ln tegen de grtte waarbij gemetam leek vrnamelijk af te han in dit geval bereken als het De verhudingen tussen cnfrm de verwachting' Hc in 1988 waren de tlieten tijdens <1e vregere stadia la sneller. Naar aanleiding hi negatieve invled hebben de grei van de latere sta sterfte gedurende de eerste juist in kude jaren sterke Hewel de jaarklas sterkt de gebeurtenissen tijdens c deze Peride hangen uiterz deels een aktief Prces' Dt tijdens welke de schllarv Hfdstuk IV heeft betre half januari tt begin juni -92-

3 dagen vr dat ze gevangen werden langzamer was geweest in de larven van 8-9 maart. Deze resultaten werden gesteund dr de analyse van de RNA/DNA verhuding, die bij de larven van 8-9 maart ca 2 was, in tegenstelling tt ca 3 bij de larven van 22 maart. RNA/DNA verhudingen werden k bepaald bij in het Marsdiep gevangen immigrerende larven. Deze werden naar het labratrium getransprteerd en gedurende enkele weken uitgehngerd. In 3 weken zakte de RNA/DNA verhuding van ca 3 tt 1. De resultaten wijzen er p de larven van 8-9 maart van een krte peride van vedselschaarste te lijden hebben gehad. De cnsequenties van dergelijke perides vr de sterfte kunnen aanzienlijk zijn, en het kan dan k van belang zijn m ze achteraf te kunnen recnstrueren. Hewel men dus kan stellen dat niet alle veranderingen in lichaamsgrei evenredig tt uitdrukking kmen in de tlietgrei kan men deze redenering echter k mdraaien: als er een verandering in de grei van de tlieten wrdt gevnden met er wel degelijk een verandering in lichaamsgrei hebben plaatsgevnden. Hfdstuk III behandelt de grei van schllawen gedurende de jaren 1987, 1988 en 1989, waarbij de methden gebruikt zijn die in hfdstuk II werden geintrduceerd. Gedurende deze jaren varieerde de winter temperatuur van het zeewaïer van ca 4.5 tt 8 0C. De grei in gewicht, de grei van de tlieten, en de RNA/DNA rati liep sterk p met de temperatuur. De leeftijd waarp gemetamrfseerd werd liep sterk terug bij een stijgende temperatuur, maar in tegenstelling tt de verwachting werd geen verband gevnden tussen de grtte waarbij gemetamrfseerd werd en de temperatuur. De grtte bij metamrfse leek vrnamelijk af te hangen van de dr de larve ndergane cumulatieve temperatuur, in dit geval bereken als het prduct van leeftijd en temperatuur. De verhudingen tussen de tlietgrtte en de lichaamsgrtte bleken echter niet cnfrm de verwachting. Hewel de larven in 1989 genschijnlijk sneller gegreid waren dan in 1988 waren de tlieten relatief grter. Nauwkeuriger analyse leerde dat tlietgrei tijdens de vregere stadia langzamer was geweest in 1989 maar tijdends de latere stadia juist sneller. Naar aanleiding hiervan wrdt de hypthese gesteld dat hge temperaturen een negatieve invled hebben p de grei van de jngste stadia, maar een psitieve invled p de grei van de latere stadia. Dit zu belangrijke cnsequenties kunnen hebben vr de sterfte gedurende de eerste stadia, en deels een verklaring kunnen bieden vr het feit dat juist in kude jaren sterke jaarklassen zijn ntstaan. Hewel de jaarklas sterkte vr een belangrijk deel p pen zee wrdt bepaald zullen k de gebeurtenissen tijdens de intrek en vestiging een rl spelen. De gebeurtenissen tijdens deze peride hangen uiteraard samen met die p pen zee. De intrek in de Waddenzee is deels een aktief prces. De grei en ntwikkeling zullen gevlgen hebben vr de peride tijdens welke de schllarven de getijdegebieden kunnen intrekken en zich aldaar vestigen. Hfdstuk [V heeft betrekking p deze peride van intrek. ln 7987,1988 en 1989 zijn van half januari tt begin juni bijna dagelijks schllarven verzameld in het Marsdiep. Aan de -93-

4 hand van de tlieten werden de leeftijd en de grei van de larven berekend. In alle drie de jaren waren er schllarven aanwezig in sterk wisselende aantallen van februari tt mei. In 1987 en 1989 werden de grtste aantallen verzameld gedurende de peride eind februari - begin maart, maar in 1988 werden de grtste aantallen verzameld tijdens een krte peride in mei. De berekende uitkmstdata van de larven werden gecmbineerd met gegevens van het RIVO (Rijks Instituut vr Visserij Onderzek) ver de prductie van schl-eieren. In 1987 waren de meeste larven vermedelijk afkmstig uit het westelijk kanaal, in 1988 en 1989 daarentegen vermedelijk uit de zuidelijke bcht, f uit de wat nrdelijker gelegen gebieden. De vestiging van de schllarven in de Waddenzee werd gevlgd p een dichtbij het Marsdiep gelegen wadplaat, de Schanserwaard. Om het succes van de vestiging te nderzeken werd de lengte van de juvenielen, die de resultante is van zwel intrek als grei, vergeleken met de berekende lengte, gebaseerd p een eenvudig greimdel. Het bleek dat vestiging eigenlijk alleen maar in het einde van het seizen succesvl verliep. Op grnd van enkele berekeningen wrdt gesteld dat, zelfs met een lage dagelijkse sterfte, de grei in het begin van het seizen als gevlg van de lage temperatuur z langzaam is dat de verlevingskansen van de zich vestigende larven zeer gering zijn. De temperatuurverschillen tussen de jaren bleken hierbij van ndergeschikt belang ten pzichte van de vestiginsdatum. De "timing" van intrek lijkt dus van eminent belang. Dr een lage zeewatertemperatuur en langzame grei p zee kan deze beinvled wrden met als gevlg een latere en succesvllere vestiging. In hfdstuk IV wrden gegevens ver de terugberekende grei van de intrekkende larven en de p zee gevangen larven met elkaar gecmbineerd. De vregere grei werd met elkaar vergeleken, en het bleek dat de bij intrek gevangen larven in het algemeen sneller waren gegreid dan de pzee gevangen larven. Het kan zijn dat predatren een vrkeur hebben vr langzaam greiende en eventueel verzwakte larven (grtte selectieve sterfte), maar het kan k simpelweg het gevlg zijn van een langere levensduur met een bijbehrende grtere sterftekans (grei-afhankelijke sterfte). Op grnd van de verhuding van verschillende greiklassen tussen intrekkende en pelagische larven wrdt beargumenteerd dat de pgetreden selectie het gevlg kan zijn geweest van variatie in greisnelheid alleen, en dat selectieve predatie niet ndzakelijk is m de gevnden verschillen te verklaren. Het prbleem van de aantalsregulatie van vissen is te ingewikkeld m dr een enkel prces pgelst te kunnen wrden, en z'n plssing wrdt hier dan k niet aangedragen. Predatie, transprt, vedsel en temperatuur spelen allen een rl, en zullen daarbij vaak nderling afhankelijk zijn. Een schema van enkele mgelijke prcessen die hierbij betrkken zijn is te vinden p pagina 95. Vr dit prefschrift werd vrnamelijk de grei nderzcht. 5 - c q g D 6 ; datum ri T t L I 1987,A -N l.\^ - rses i---f.l_-,-r 1^r,fhr 'n'n JVV \tiid VL$I-L Datum _'\,/ ueaeving,--a l----'' Vestrgrngsdatum Schematische wcergave van enke -94-

5 De grei van de laryen is sterk aíhankelijk van de tempeíatuur. Bii een lage, maaí k bij een te hge temperatuur gíeien de larven langzamer. De tempeíatuur waarbij de grei ptimaal is neemt te naarmate de larven zich ntwikkelen. Bij een hge tempeíatuur is de iniliele grei van de larven langzaam maar ntwikkelen ze zich snel. leeítijd tijdens intíek p pen zee De steríte tijdens het laívale stadium is grt. He langzamer de laruen greien, des te langer staan ze blt aan steííte dr bijvrbeeld predatie. De snelle greiers hebben dus een grtere veílevingskans Dit uil zich in een snelleíe terugberekende gíei bii lateí gevangen larven. atum Van tebíuaíi tt mêi trekken de larven de waddênzee in Er zijn meerdeíe intrêkglven mgeliik, van biivrbeeld larven van verschillende paaigrnden. De ntwikkeling van de larven speelt een belangrijke rl in de ïiming'van de intrek, maar k zeestrmingen en wind kunnen van belang zijn. Datum t Ok de grei van de juveniele schl p de wadplaten is aíhankelijk van de temperatuuí. remperatuur.e I - vestigingsdaum a Als de larven laat intrekken is de tempeíatuuí hger, en greien de juvenielen sneller tt een minder kwetsbare grne. Naarmale de duuí van de kwetsbare peride aíneemt neemt de verlevingskans te. HierdÍ kunnen de laat intrekkende larven zich mêt meer succes vestigen. In het algemeen zal dit gebeuíen als de larven zich p zee langzaam ntwikkelen dí een lage tempeíatuur. Schematische weeígave van enkele prcessen betrkken bij het bepalen van de jaarklas sterkte van schl. -95-

6 Hewel de vedsel mstandighedeniet werden nderzcht kan gesteld wrden dat de temperatuur een verheersende rl speelt in de-grei van de larvale schl. Deze bleek niet altijd psitief te nin, wat in vereenstemming is met de eerder gevnden gunstige invled van lage temperaturen p de jaarklas sterkte van schl. Een hge temperatulr bleek negatiev in te werken p de grei tijdens de eerste, meest lanretsbare stadia. Bvendien kan de gevnden snellere ntwikkeling bij hgere temperaturen invled uitefenen p de - peride van immigratie. Hierdr wrdt de grei p de wadplaten beinvled, wat van belang is vr de sterfte van de zich vestigende schl. Predatie is in dit prefschrift slechts zijdelings ter sprake gekmen. Dit is niet mdat predatie niet belangrijk zu zijn, maar mdat het zich in het veld vralsng zeer meilijk laat nderzeken. Recent zijn hiervr echter nieuwe methdes ntwikkeld, aan de hand van immunlgische technieken. In de praktijk zijn deze methden bij vislamen ng nauwelijks tegepast, maaí z.e verdienen in de tekmst zeker meer êandacht. Een ander interessant prbleem biedt het in een weg stadium nderscheiden van de verschillende paaibestanden, m bijvrbeeld de afkmst van de intrekkende larven beter vast te kunnen stellen. Enzym nderzek heeft bij schl ng geen resultaten pgeleverd, terwijl k tliet mrflgie niet bruikbaar lijkt dr de eenvrmigbeid van de larvale tlieten. Element analyse van de tlieten m.b.v. róntgen analytische methden zu hier mgelijkenn'ijs tegepast kunnen wrden, en daarbij misschien k infrmatie kunnen verschaffen ver de temperatuur waarbij elk individu is pgegreid. Ok immunlgische methdes zuden gede mgelijkheden bieden vr het nderscheiden van verschillende ppulaties Het is te hpen dat deze technieken makkelijker tegankelijk wrden en dat ze net z wuchtbaar zullen wrden vr tekmstig nderzek als de tlieten dat zijn geweest vr het nderzek naar grei van vislarven. -9G J2/ J7/ ry,

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN

BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN LAAG-PENSIOEN BELANGENVERENIGING PENSIOENGERECHTIGDEN PFZW KEUZEMOGELIJKHEID TUSSEN HOOG-LAAG LAAG-PENSIOEN f f LAAG -HOOG HOOG-PENSIOEN Vr pensiengerechtigden die de 65-jarige leeftijd ng niet bereikt hebben U kunt

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

De aandachtspuntenlijst

De aandachtspuntenlijst De aandachtspuntenlijst Wat is de aandachtspuntenlijst? De aandachtspuntenlijst is een verzicht van nderwerpen die aan de rde kunnen kmen tijdens een afspraak met de neurlg. Onderwerpen waarver u meer

Nadere informatie

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014 Uitstrmprfiel pleiding Klinisch Infrmatica 1 Inleiding Dit uitstrmprfiel sluit aan p het berepsprfiel van de klinisch infrmaticus. Het berepsprfiel beschrijft evenwel de ttale breedte van het veld van

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

Obesitas Een onderschatte bedreiging: Publieke perceptie van obesitas in Europa

Obesitas Een onderschatte bedreiging: Publieke perceptie van obesitas in Europa Obesitas Een nderschatte bedreiging: Publieke perceptie van besitas in Eurpa SAMENVATTING PER LAND BELGIË Uitgeverd dr Opinium, een nafhankelijk bureau vr strategische inzichten, in samenwerking met de

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

De volgende kenmerken die betrekking hebben op de algemene ontwikkeling kunnen wijzen op een ontwikkelingsvoorsprong.

De volgende kenmerken die betrekking hebben op de algemene ontwikkeling kunnen wijzen op een ontwikkelingsvoorsprong. 1 Checklist kinderen met een ntwikkelingsvrsprng (grep 1 en 2). De vlgende kenmerken die betrekking hebben p de algemene ntwikkeling kunnen wijzen p een ntwikkelingsvrsprng. mndelinge taalvaardigheid gede

Nadere informatie

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recgnitin. PCA Niclaas Heyning 0152447 Sjerd kerkstra 0445061 Inleiding Bij deze pdracht is het de bedeling de werking van Principal Cmpnent Analyse (PCA) te bestuderen. Er

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

SPREEKBEURT BAARDAGAME

SPREEKBEURT BAARDAGAME SPREEKBEURT BAARDAGAME l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE BAARDAGAME

Nadere informatie

O.a. in deze nieuwsbrief: Hoe is het om te leven met Hiv of Aids in Tanzania?

O.a. in deze nieuwsbrief: Hoe is het om te leven met Hiv of Aids in Tanzania? Nummer 3 april 2006 He is het m te leven met Hiv f Aids in Tanzania? Aids is een ziekte die helaas ng niet te genezen is. Ok is Aids een ziekte met veel sciale cnsequenties met name in Afrika. Vaak raken

Nadere informatie

Pestprotocol Cazemierschool 2012

Pestprotocol Cazemierschool 2012 Pestprtcl Cazemierschl 2012 Vrwrd De Cazemierschl is een Prtestants Christelijke schl, die werkt vanuit de Jenaplanvisie. Dat betekent dat vr nze schl de algemeen menselijke waarden zals gemeenschapszin,

Nadere informatie

Management review. CO2-reductiesysteem. Rapportage juli 2015 (referentiejaar = 2010) I. Bangma O. Van der Ende

Management review. CO2-reductiesysteem. Rapportage juli 2015 (referentiejaar = 2010) I. Bangma O. Van der Ende Management review CO2-reductiesysteem Rapprtage juli 2015 (referentiejaar = 2010) Opgesteld dr: Akkrd: I. Bangma O. Van der Ende 1. Inleiding Op 28 juli is een management review gehuden waarin de energieprestaties

Nadere informatie

SPREEKBEURT STRUISVOGEL

SPREEKBEURT STRUISVOGEL SPREEKBEURT STRUISVOGEL l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE STRUISVOGEL BIJ

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

SPREEKBEURT NETPYTHON

SPREEKBEURT NETPYTHON l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT NETPYTHON REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE NETPYTHON BIJ

Nadere informatie

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kp van Nrd-Hlland Er is sprake van hgbegaafdheid, blijkens uit: Een ttale intelligentie gelijk f hger dan 130 N.B.: bij een intelligentienderzek wrdt nrmaliter

Nadere informatie

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken.

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken. Wat is het V-niveau? In het V-niveau f vrderingsniveau wrden kennis en vaardigheden verder ingeefend en uitgebreid. Hiervr steunt men p de verwrven basiskennis vanuit het initiatieniveau f de lagere schl.

Nadere informatie

Verandertrajecten voor individuele medewerkers

Verandertrajecten voor individuele medewerkers Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Verandertrajecten vr individuele medewerkers Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT KALKOEN VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE KALKOEN BIJ ELKAAR

Nadere informatie

BLADERDEEG/KORSTDEEG

BLADERDEEG/KORSTDEEG BLADERDEEG/KORSTDEEG Brn: www.passie.hreca.nl - 2009 DE GRONDSTOFFEN Om de werking en de mgelijke afwijkingen van bladerdeeg te kunnen begrijpen, is het ndzakelijk iets te weten ver de rl die de verschillende

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje Pedaggisch beleidsplan 2011-2013 Christelijke Peuterspeelzaal Ltje Inhudspgave 1. Inleiding 2. Visie 3. Delen 4. Uitwerking van de delen 4.1 Liefdevlle benadering 4.2 Bijbelse waarden en nrmen 4.3 Emtinele

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

Openbare basisschool Westerkim Daltonschool Hoofdluisprotocol 15-09-2015

Openbare basisschool Westerkim Daltonschool Hoofdluisprotocol 15-09-2015 Openbare basisschl Westerkim Daltnschl Vermeerstraat 1 5102 DC Dngen 0162-313836 westerkim@bswesterkim.nl www.bswesterkim.nl Hfdluisprtcl 15-09-2015 Inhudspgave Inleiding 3 Wat wrdt er van verschillende

Nadere informatie

Gedragsprotocol Samenwerkingsschool Balans. Wat is het gedragsprotocol? Uitgangspunt. Pesten of plagen?

Gedragsprotocol Samenwerkingsschool Balans. Wat is het gedragsprotocol? Uitgangspunt. Pesten of plagen? Gedragsprtcl Samenwerkingsschl Balans Wat is het gedragsprtcl? Het gedragsprtcl vrmt de verklaring van het schlbestuur, de directie, de leerkrachten, de leerlingen en de uders waarin is vastgelegd dat

Nadere informatie

1 Welke thema's spelen er op dit moment binnen de opvoeding van uw kind(eren)?

1 Welke thema's spelen er op dit moment binnen de opvoeding van uw kind(eren)? Ouderpanel Deventer Opveding 1 Welke thema's spelen er p dit mment binnen de pveding van uw kind(eren)? Welke thema's spelen er p dit mment binnen de pveding van uw kind(eren)? Ontwikkeling p schl Pesten

Nadere informatie

Waarom en hoe accountants hun verdienmodel moeten aanpassen. Van uren factureren naar value added pricing

Waarom en hoe accountants hun verdienmodel moeten aanpassen. Van uren factureren naar value added pricing Waarm en he accuntants hun verdienmdel meten aanpassen Van uren factureren naar value added pricing Waarm en he accuntants hun verdienmdel meten aanpassen 2 Inhud Inleiding 3 De ntwikkelingen 4 Blijvende

Nadere informatie

Professional Coaching. Franck Struyf

Professional Coaching. Franck Struyf Prfessinal Caching Franck Struyf Ervaring is niet wat iemand verkmt, maar wat iemand det met wat hem verkmt. (Aldus Huxley) Persnlijke ervaring Mijn naam is Franck Struyf en ik ben life en- prfessinal

Nadere informatie

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN

KOUDEBRUGGEN BEPERKEN KOUDEBRUGGEN BEPERKEN Details ntwerpen die de cntinuïteit van de thermische islatie garanderen, een crrecte tepassing p de werf garanderen en de bestaande kudebruggen pheffen PRINCIPES BENADERING Kudebruggen

Nadere informatie

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau Cllege vr schljaar 2014-2015 Plaatsingsrichtlijnen p het Dr. Nassau Cllege In de kmende jaren zal de Cit eindtets in het basisnderwijs niet meer afgenmen wrden in februari,

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken.

De voorraad fossiele brandstoffen is eindig. Op termijn zullen we andere bronnen voor onze energievoorziening moeten gebruiken. 5.2.7 Energie Wat is het thema en waarm is het belangrijk? Het thema energie gaat ver het gebruik van energie in de gebuwde mgeving vr verwarming, keling, verlichting en industriële en agrarische prcessen.

Nadere informatie

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht.

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht. Pedaggisch klimaat en autisme dr Ad Dnkers Klimaatschaal SIGA Dinsdag 9 december 2014 Inleiding Even vrstellen.. Pedaggisch klimaat en de Klimaatschaal Grepsprcessen bij jngeren: rl van de leerkracht.

Nadere informatie

SPREEKBEURT TIJGERPYTHON

SPREEKBEURT TIJGERPYTHON SPREEKBEURT TIJGERPYTHON l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE TIJGERPYTHON

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

De bedrijfscultuur als ziel van de onderneming

De bedrijfscultuur als ziel van de onderneming De bedrijfscultuur als ziel van de nderneming Zin en nzin ver cultuurverandering Bek: Edgar Schein, 2004 ISBN-13: 9789055941872 ISBN-10: 9055941875 Samenvatting: Invlve Inhudspgave Hfdstuk 1 Het belang

Nadere informatie

Ouders die heftig strijden hebben vaak te weinig inzicht in het effect van hun strijd op hun kinderen.

Ouders die heftig strijden hebben vaak te weinig inzicht in het effect van hun strijd op hun kinderen. Bijlage 10: SEMINARIE VECHTSCHEIDING VAN HET VLAAMS FORUM KINDERMISHANDELING (11.12.2012). Presentatie signalen uit de werkgrep hgcnflictueuze scheiding IJH Deinze-Eekl-Gent en de bezekruimten. Werktekst

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management Ace! Management Partners Training Caching Cnsulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bsch Rtterdam Zwlle Utrecht Arnhem Amersfrt Breda Eindhven Maastricht Brussel Antwerpen Ace! E-bk Ace! E-bk

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Doelgroepen Dit educatieve lespakket is bedoeld voor de groepen 5,6 en de groepen 7,8.

Doelgroepen Dit educatieve lespakket is bedoeld voor de groepen 5,6 en de groepen 7,8. Dcentenhandleiding Beleef Het Verleden met Ltte Delgrepen Dit educatieve lespakket is bedeld vr de grepen 5,6 en de grepen 7,8. Middelen Data-DVD: Inzet van filmmateriaal via digibrd. 4 afleveringen met

Nadere informatie

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum.

In de workshop is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tot de theoretische onderbouwing/ het theoretisch kader van het curriculum. Verslag wrkshp 1 en 2 : In de wrkshp is alleen een bijdrage geleverd met betrekking tt de theretische nderbuwing/ het theretisch kader van het curriculum. Een eerste reactie p de pzet van het curriculum:

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

Saxionstudent.nl CE 1

Saxionstudent.nl CE 1 Thema: Marktanalyse (semester 1) Prject: Desk en Fieldresearch 56357 Vrwrd Vr u ligt het plan van aanpak vr het prject Desk en Fieldresearch, vr het thema marktanalyse van semester 1. Het is de bedeling

Nadere informatie

Planning. Week Les Thuis Af. Uitleg nieuwe opdracht Reclame en Campagnes Onderzoek Orange Baby s - NEE - -

Planning. Week Les Thuis Af. Uitleg nieuwe opdracht Reclame en Campagnes Onderzoek Orange Baby s - NEE - - Planning Week Les Thuis Af 4 Uitleg nieuwe pdracht Reclame en Campagnes Onderzek Orange Baby s - - - NEE 5 Afmaken nderzek Orange Babys Beginnen nderzek Plus supermarkten Afmaken nderzek Plus supermarkten

Nadere informatie

Accountmanagers laten veel kansen liggen

Accountmanagers laten veel kansen liggen Vndelstraat 35e Accuntmanagers laten veel kansen liggen Sinds de crisis zijn de financiële markten structureel veranderd. Vr de crisis kregen de banken veel aanvragen, was het kapitaal veel gedkper en

Nadere informatie

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE Begeleiding van leerlingen met ernstige rekenprblemen en/f dyscalculie Delen en uitgangspunten Binnen het Veluws Cllege Crtenbsch hanteren wij het Prtcl Ernstige

Nadere informatie

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019 Bschveld n Tur Herijking Sciale Visie Bschveld 2015-2019 Inleiding Vr u ligt het verslag van de herijking van de sciale visie van Bschveld vr de peride 2015 2019. In 2007 is de sciale visie van Bschveld

Nadere informatie

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 4a Ecologie. = studie over alle relaties tussen organismen en hun milieu

Samenvatting Biologie voor Jou VMBO 4a Ecologie. = studie over alle relaties tussen organismen en hun milieu Samenvatting Bilgie vr Ju VMBO 4a Eclgie 3.1 Eclgie = studie ver alle relaties tussen rganismen en hun milieu 2 grepen invleden uit milieu: Bitische factren: afkmstig van rganismen Abitische factren: invleden

Nadere informatie

10-stappenplan onderzoek doen

10-stappenplan onderzoek doen 10-stappenplan nderzek den Handleiding begeleiding prfielwerkstuk Prf.dr. Eline Slagbm- LUMC Deze handleiding is tt stand gekmen na een pilt met VO-schlieren en bilgiedcenten. Aan de tekst van het stappenplan

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

De Tijdlijn Methode. Het oogsten van collectieve ervaring. De Tijdlijn vertelt het verhaal van de deelnemers

De Tijdlijn Methode. Het oogsten van collectieve ervaring. De Tijdlijn vertelt het verhaal van de deelnemers De Tijdlijn Methde Het gsten van cllectieve ervaring De Tijdlijn vertelt het verhaal van de deelnemers De Tijdlijn is een methde vr participatieve mnitring en evaluatie van samenwerking in netwerkverband.

Nadere informatie

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar

Fabels in isolatieland Wat waar is of niet waar Fabels in islatieland Wat waar is f niet waar Fabels verleven de tijden. Sms is dat ged. Maar het kan k verkeerd uitpakken. Eind jaren '70 bracht Sven (Stichting vrlichting energiebesparing nederland)

Nadere informatie

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed

Grand Prix Technology Save Weight, Gain Speed Grand Prix Technlgy Save Weight, Gain Speed Vlledig systeem: Het PwerLite systeem is de eerste vlledige staand want plssing. Alle cmpnenten van het staand want kunnen nu gemakkelijk mgezet wrden naar PBO

Nadere informatie

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn Infrmatiebrief ver deelname aan het nderzek Fd2Learn Beste leerlingen, uders en/f wettelijk vertegenwrdigers, Dat het eten van vis (rijk aan mega- 3 vetzuren) ged is vr het functineren van de hersenen

Nadere informatie

Burgerschap op de Noord

Burgerschap op de Noord Burgerschap p de Nrd expertgrep burgerschap september 2014 Burgerschap p bs De Nrd De Nrd is een schl waar het kind centraal staat. In een warme sfeer, binnen een veilige setting wrden er betekenisvlle

Nadere informatie

SPREEKBEURT GRIEKSE LANDSCHILDPAD

SPREEKBEURT GRIEKSE LANDSCHILDPAD SPREEKBEURT GRIEKSE LANDSCHILDPAD l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE

Nadere informatie

Deelprojectplan. Projectadministraties

Deelprojectplan. Projectadministraties Deelprjectplan Prjectadministraties Het beheersen van prjectadministraties dr de invering van een hgeschlbrede methdiek. 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Prbleemverkenning en stelling 3. Prjectdelen 4.

Nadere informatie

Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directoraat-Genemal Rijkswaterstaat. Adviesdienst Verkeer en Vervoer

Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directoraat-Genemal Rijkswaterstaat. Adviesdienst Verkeer en Vervoer Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directraat-Genemal Rijkswaterstaat Adviesdienst Verkeer en Verver He is MELDWERK ntstaan? «. ">. "'T» In 1987 hebben de beheerders van rijkswegen afgesprken wegwerkzaamheden

Nadere informatie

vaak jarenlange dienstverlening

vaak jarenlange dienstverlening INFORMATIE DOCUMENT Beste geïnteresseerde, Future4prfits is een bedrijf dat unieke trendvlgende systemen heeft ntwikkeld die zeer winstgevende aan- en verkp signalen genereren vr diverse beurzen (.a. de

Nadere informatie

Onderstaande tabel bevat aanvullend op de vier functies van de bodem ook voor bodemkwaliteit en grondverzet ambities. Ambitie Basis Comfort Excellent

Onderstaande tabel bevat aanvullend op de vier functies van de bodem ook voor bodemkwaliteit en grondverzet ambities. Ambitie Basis Comfort Excellent 5.2. Thema s 5.2.1 Het bdem- en grndwatersysteem Wat en waarm Duurzaam mgaan met de bdem is het zdanig beheren van de bdem dat natuurlijke / intrinsieke kwaliteiten van de bdem wrden beschermd vr mens

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0.

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0. Verzuim Beleid Opgemaakt dr Human Resurce Management Delgrep Alle werknemers Ingangsdatum 4 juli 2014 Versie 0.1 www.smallsteps.inf clfn Verzuimbeleid Visie en aanpak verzuim Delgrep: alle werknemers Versie:

Nadere informatie

SPEURTOCHT THEMA OCEAN. voor groep 5 t/m 8

SPEURTOCHT THEMA OCEAN. voor groep 5 t/m 8 SPEURTOCHT THEMA OCEAN vr grep 5 t/m 8 Welkm in Burgers Ocean! Met deze nderwater-speurtcht leer je van alles ver de dieren die in de zee leven. De speurtcht begint al zdra je vanuit de Bush p het strand

Nadere informatie

Notitie Evaluatie Dienstverlening en Financiën Antwoord

Notitie Evaluatie Dienstverlening en Financiën Antwoord Ntitie Evaluatie Dienstverlening en Financiën Antwrd 0. Inleiding In 2006 is de gemeente Amsterdam gestart met het aanbieden van 1 telefnnummer vr het beantwrden van vragen van burgers en ndernemers, namelijk

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

Online communicatie met de gemeente

Online communicatie met de gemeente Re a ge re n Adre s: kt- 15 nde rne me rspa ne l@ha a rle m.nl Grte ma rkt 2 2011 RD Ha a rle m Gemeente Haarlem, afdeling Data Infrmatie en Analyse (DIA) OndernemersPanel Haarlem Online cmmunicatie met

Nadere informatie

Aan de hand van deze 3 lessen maken de leerlingen kennis met de dieren die in en om de Schelde leven

Aan de hand van deze 3 lessen maken de leerlingen kennis met de dieren die in en om de Schelde leven Lesbeschrijving Dieren & de Schelde Aan de hand van deze 3 lessen maken de leerlingen kennis met de dieren die in en m de Schelde leven Relatie met kerndelen: Vlaanderen: Wereldriëntatie Natuur Levende

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 Agendanummer: Begrtingswijz.: CR2 Onderwerp : drntwikkeling windenergie Kenmerk: 12-0024868 Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 0. Samenvatting Uw Raad heeft vr de ambitie

Nadere informatie

Dramatische vorming en actieve pluriformiteit

Dramatische vorming en actieve pluriformiteit Dramatische vrming en actieve plurifrmiteit Dramatische spelvrmen in het nderwijs kunnen bijdragen aan actief plurifrm handelen in de klas. Diverse functies van het vak spelen daarbij een rl: de persnsvrmende,

Nadere informatie

PROJECTBESCHRIJVING HISTORISCHE PLEKKEN

PROJECTBESCHRIJVING HISTORISCHE PLEKKEN PROJECTBESCHRIJVING HISTORISCHE PLEKKEN Leerlijn Cultureel Erfged Thema Identiteit Grep 5 en 6 Maart 2016 Cultuurnderwijs p zijn Haags Leerlijn Cultureel Erfged Thema Identiteit Grep 5 en 6 Maart 2016

Nadere informatie

SPREEKBEURT GEWONE DOOSSCHILDPAD

SPREEKBEURT GEWONE DOOSSCHILDPAD SPREEKBEURT GEWONE DOOSSCHILDPAD l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE GEWONE

Nadere informatie

Sociaal akkoord arbeidsmarkt Zorg en Welzijn Stedendriehoek en Noord-Veluwe

Sociaal akkoord arbeidsmarkt Zorg en Welzijn Stedendriehoek en Noord-Veluwe Sciaal akkrd arbeidsmarkt Zrg en Welzijn Stedendriehek en Nrd-Veluwe De aanleiding tt het vrmen van een sciaal akkrd In 2013 waren ruim 57860 (brn: WGV Zrg en Welzijn) inwners in de regi s Stedendriehek

Nadere informatie

Pestprotocol. Uitleg van de petten van de Kanjertraining VOOR ALLE KINDEREN VOOR HET GEPESTE KIND

Pestprotocol. Uitleg van de petten van de Kanjertraining VOOR ALLE KINDEREN VOOR HET GEPESTE KIND Pestprtcl Dit pestprtcl bestaat uit 4 delen:vr alle kinderen, vr het gepeste kind, vr de pester en, vr de uders. Deze partijen zijn allemaal betrkken bij een situatie waarin gepest wrdt. Uitleg van de

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van regionale vervangingscentra.

Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van regionale vervangingscentra. Nieuwsbrief 3: Special De Wet werk en zekerheid en het inrichten van reginale vervangingscentra. Frans Thmassen, directeur Onderwijs & Jeugd en EduStaf www.bmcimplementatie.nl De Wet werk en zekerheid

Nadere informatie

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN

EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN - - EEN ADEQUAAT VERWARMINGSLICHAAM KIEZEN PRINCIPES BENADERING Een efficiënt en vrdelig systeem kiezen m warmte uit te stralen Naast de prductiewijze, een kwaliteitsvlle verdeling en een efficiënte regeling,

Nadere informatie

Resultaten Enquête Particulieren 2008

Resultaten Enquête Particulieren 2008 Resultaten Enquête Particulieren 2008 Gedrag & ervaringen van huishudelijke afnemers p de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt resultaten met betrekking tt slimme meters Deelrapprt vr de Vlaamse Reguleringsinstantie

Nadere informatie

Stuurbel{rachtiging in de AWBZ

Stuurbel{rachtiging in de AWBZ Stuurbel{rachtiging in de AWBZ DRS. F.G.E.M. VAN DER PAS Vanaf 2003 verandert de Algemene Wet Bijndere Ziekteksten (AWBZ). Iedereen die aanspraak maakt p een vergeding uit de AWBZ krijgt de keue m de rg

Nadere informatie

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V.

Vrijwilligersbeleid voetbalvereniging N.B.S.V.V. Vrijwilligersbeleid vetbalvereniging N.B.S.V.V. Waarm deze richtlijn? Geen enkele amateur-sprtvereniging kan tegenwrdig ng bestaan znder de inzet en bijdrage van (veel) vrijwilligers. Ok binnen nze vereniging

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

Mediteren voor Musici

Mediteren voor Musici Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Mediteren vr Musici Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek Cntact: 06 155 77 510 infrmatie@hetsandelhut.nl

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie

"Samen met de school ben je een team" Behoeftenonderzoek over ouderbetrokkenheid op het MBO

Samen met de school ben je een team Behoeftenonderzoek over ouderbetrokkenheid op het MBO "Samen met de schl ben je een team" Beheftennderzek ver uderbetrkkenheid p het MBO Februari 2015 Clfn februari 2015, Phars Kennis- en adviescentrum en SOVEE. Niets uit deze uitgave mag wrden vermenigvuldigd

Nadere informatie

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014 TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS september 2014 INHOUD Inleiding 4 1 Del en uitvering van het tezicht 5 1.1 Wat willen we bereiken? 5 1.2 Werkwijze 5 1.3 Waarderingskader 7 2 Relatie met

Nadere informatie

Bureau-ergonomie. Werkhouding: een ergonomische werkomgeving

Bureau-ergonomie. Werkhouding: een ergonomische werkomgeving Bart Van Keymlen & Sfie Lagrin Bureau-ergnmie Werkhuding: een ergnmische werkmgeving Langdurig zitten is een belangrijke rzaak van rugklachten. We ntwaken, we zitten aan de ntbijttafel, p de trein f in

Nadere informatie

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020

Projectomschrijvingen van het Uitvoeringsprogramma 2012-2015 Visie Openbaar Vervoer 2020 Vrdracht Prvinciale Staten van Nrd-Hlland Vrdracht Haarlem, juli 2012 Onderwerp: Uitveringsprgramma 2012-2015 Visie Openbaar Verver 2020 Bijlage: Prjectmschrijvingen van het Uitveringsprgramma 2012-2015

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie