Wat betekent ICT voor vernieuwingen in het MKB? drs. A. Bruins drs. J.P.J. de Jong

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wat betekent ICT voor vernieuwingen in het MKB? drs. A. Bruins drs. J.P.J. de Jong"

Transcriptie

1 Wat betekent ICT voor vernieuwingen in het MKB? drs. A. Bruins drs. J.P.J. de Jong

2 ISBN: Prijs: ƒ 35,- Bestelnummer: A0011 Dit onderzoek maakt deel uit van het Programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. EIM is een onderzoeksbureau met 170 professionals. EIM verschaft beleidsgerichte en praktijkgerichte informatie van sociaal-economische aard voor en over alle sectoren van het bedrijfsleven en voor beleidsinstanties. EIM is gevestigd in Zoetermeer. Behalve op Nederland richt EIM zich ook op de Europese economie en op andere continenten. Voor meer informatie over EIM en wat EIM voor u kan betekenen, kunt u contact met ons opnemen. Adres: Italiëlaan 33 Postadres: Postbus AA Zoetermeer Telefoon: Fax: Website: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldiging en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting of numbers and/or texts as an explanation or support in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoud Samenvatting Wat is de achtergrond van deze publicatie? Wat is ICT en wat is de economische betekenis van ICT? Wat is de intensiteit van het ICT-gebruik? Wat is de breedte van het ICT-gebruik? Tot welke vernieuwingen leidt ICT-gebruik?...27 Bijlage Bronnen...31

4

5 Samenvatting Het aantal startende ondernemingen in de ICT-sector is groot. Het aanbod van nieuwe producten en diensten door toepassing van ICT neemt fors toe. Tegelijkertijd neemt de vraag naar ICT-producten en ICT-diensten toe. Er is evenwel nauwelijks iets bekend over de vraag hoe ICT-toepassingen in MKB-bedrijven bijdragen aan vernieuwingen in die bedrijven. Reden om daaraan binnen het EIM Programmaonderzoek EZ MKB en Ondernemerschap een - beknopte - studie te wijden. In deze publicatie wordt achtereenvolgens antwoord gegeven op een viertal vragen. Wat is ICT en wat is de economische betekenis van ICT? ICT (informatie- en communicatietechnologie) staat voor de verzameling van technologieën die worden gebruikt voor het verzamelen, opslaan, verwerken, representeren en transporteren van informatie. ICT-producten en ICT-diensten worden geleverd door bedrijven die tezamen de ICT-sector vormen. De ICT-sector neemt in de tweede helft van de jaren negentig een steeds belangrijkere plaats in binnen de Nederlandse economie. De groei van de vraagzijde komt tot uiting in een aanzienlijke groei van de investeringen in ICT-hardware en ICT-software. ICT is niet alleen van belang vanwege het aandeel in de Nederlandse economie, of vanwege de groeicijfers. ICT heeft vergaande invloed op de werking van de economie. Vooral de samenwerking en de communicatie tussen bedrijven ondergaan verandering als gevolg van ICT. Een belangrijke rol daarbij speelt het internet. Wat is de intensiteit van het ICT-gebruik? Het aandeel MKB-bedrijven die beschikken over één of meer computers is in de tweede helft van de jaren negentig van jaar op jaar toegenomen. Grotere bedrijven lopen daarbij - evenals bij het zich manifesteren op het internet - voorop. In 1999 geven MKB-bedrijven gemiddeld 4,1% van hun omzet uit aan ICThardware en ICT-software. Er bestaat geen sterk rechtstreeks verband tussen de investeringen in hard- en software en de introductie van nieuwe producten en/of diensten door MKBbedrijven. Bijna de helft van de MKB-bedrijven vindt zichzelf, vergeleken met andere bedrijven in de branche, een gemiddelde ICT-gebruiker. Van de overige MKBbedrijven vinden evenveel zichzelf een intensieve gebruiker van ICT als een relatief geringe gebruiker. EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 5

6 MKB-bedrijven die, volgens eigen zeggen, intensief gebruikmaken van ICT, weten iets meer omzet te behalen uit nieuwe producten en/of diensten. Wat is de breedte van het ICT-gebruik? Bijna alle MKB-bedrijven maken in hun financiële administratie gebruik van ICT. Ook voor de registratie van klanten en de afwikkeling van financiële transacties wordt veelvuldig van ICT-toepassingen gebruikgemaakt. Voor de orderadministratie maakt ook nog meer dan de helft van de MKB-bedrijven gebruik van ICT-toepassingen. Voor andere bedrijfsfuncties komen de scores echter niet boven de vijftig procent. De gesprekspartners in de interviews signaleren dat ICT-gebruik in het MKB vooral veel wordt aangetroffen waar de bedrijven er door anderen toe gedwongen worden. Het blijkt dat bedrijven die ICT voor veel bedrijfsfuncties toepassen qua nieuwe producten en diensten de beste resultaten behalen. Tot welke vernieuwingen leidt het ICT-gebruik? Ruim een op de drie MKB-ondernemers zegt dat zij er de afgelopen twee jaar in zijn geslaagd door ICT vernieuwingen door te voeren in hun producten en/of diensten. Een op de drie MKB-ondernemers meldt vernieuwingen in het productieproces of de werkprocessen. Vernieuwingen in de klantengroepen komen veel minder frequent voor. Volgens de gesprekspartners in de interviews halen veel MKB-bedrijven niet uit ICT wat er in zit. Dat komt vooral doordat die bedrijven voor de verschillende bedrijfsfuncties onafhankelijk van elkaar functionerende ICT-toepassingen gebruiken. Maar er worden ook vraagtekens geplaatst bij de noodzaak en haalbaarheid van implementatie van geïntegreerde ICT-toepassingen bij met name kleine bedrijven. 6 EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

7 1 Wat is de achtergrond van deze publicatie? In dit hoofdstuk geven we aan waarover deze publicatie gaat en hoe deze publicatie tot stand is gekomen. Waarover gaat deze publicatie? De ICT-sector is al enige tijd booming : de markt - zowel aan de aanbod- als de vraagkant - groeit snel. Het aantal startende ondernemingen in de ICTsector is groot en veel ondernemingen die willen groeien hebben personeelstekort. Bovendien neemt het aanbod van nieuwe producten en diensten door toepassing van ICT fors toe. Tegelijkertijd neemt de vraag naar ICT-producten en ICT-diensten toe. Deze vraag manifesteert zich niet alleen in het grootbedrijf, maar ook in het MKB. Overheid, intermediairs, adviseurs en belangenorganisaties stimuleren het (omvangrijker) gebruiken van ICT-toepassingen binnen het MKB, zoals bijvoorbeeld via het Sp.OED-project van Syntens. Er is evenwel nauwelijks iets bekend over de vraag hoe ICT-toepassingen in MKBbedrijven bijdragen aan vernieuwingen in die bedrijven. Reden om daaraan binnen het EIM Programmaonderzoek EZ MKB en Ondernemerschap een - beknopte - studie te wijden. In deze publicatie wordt achtereenvolgens antwoord gegeven op de volgende vragen: Wat is ICT en wat is de economische betekenis van ICT? (hoofdstuk 2); Wat is de intensiteit van het ICT-gebruik? (hoofdstuk 3); Wat is de breedte van het ICT-gebruik? (hoofdstuk 4); Tot welke vernieuwingen leidt het ICT-gebruik? (hoofdstuk 5). Hoe is deze publicatie tot stand gekomen? Deze publicatie is gebaseerd op deskresearch, een telefonische enquête onder het EIM MKB-Beleidspanel en interviews. De deskresearch is met name gebruikt voor de hoofdstukken 2 en 3 en voor het opstellen van de vragenlijst voor de enquête. De uitkomsten van de enquête zijn gebruikt voor de hoofdstukken 3, 4 en 5 1. De bevindingen op basis van de enquête zijn in de interviews getoetst aan de inzichten van enkele adviseurs en andere deskundigen. De inzichten van de gesprekspartners - die in kaders in de hoofdstukken 3, 4 en 5 zijn opgenomen - geven verklaringen voor en toelichting op de uitkomsten van de telefonische enquête en leveren soms commentaar daarop. 1 Als we in deze publicatie spreken over MKB-bedrijven, duiden we in het algemeen op bedrijven die vallen binnen de definitie van het MKB zoals die wordt gehanteerd voor het EIM MKB- Beleidspanel. Als een andere definitie van MKB aan de orde is, vermelden we expliciet welke groep bedrijven wordt bedoeld. EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 7

8 Een overzicht van de bronnen die zijn gebruikt in de dekresearch, een toelichting op de telefonische enquête (met de gehanteerde afbakening van het MKB) en een overzicht van de gesprekspartners van de interviews is opgenomen in de bijlage. Wij danken de deelnemers aan het EIM MKB-Beleidspanel, de gesprekspartners van de interviews en heer drs. K.A. Ravesloot van MKB-Nederland voor hun bijdragen aan deze studie. 8 EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

9 2 Wat is ICT en wat is de economische betekenis van ICT? In dit hoofdstuk geven we een beeld van wat ICT is, wat de omvang van de ICT-sector is, wat de vraag naar ICT-goederen en naar ICT-diensten is en welke invloed ICT heeft op de economie. Wat is ICT? ICT (informatie- en communicatietechnologie) staat voor de verzameling van technologieën die worden gebruikt voor het verzamelen, opslaan, verwerken, representeren en transporteren van informatie. We komen naast ICT ook andere aanduidingen tegen. Sommigen gebruiken de aanduiding IT (informatietechnologie) en weer anderen spreken van IT&T (informatietechnologie en telematica). In grote lijnen wordt met al deze aanduidingen hetzelfde bedoeld. ICT omvat software en hardware. Software betreft besturings- en communicatieprogrammatuur, in de vorm van standaardpakketten of in de vorm van maatwerksoftware. Hardware betreft pc's, miniframes, netwerkservers, printers en andere randapparatuur 1. De toepassing van ICT wordt veelal aangeduid met de term automatisering. Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen interne en externe ICTtoepassingen. Er is sprake van interne ICT-toepassingen als de technologie wordt gebruikt voor bedrijfsinterne doeleinden, zoals administratieve, tekstverwerkings- en procesbesturingssystemen, databases, faciliteiten, e.d. Er is sprake van externe toepassingen als de technologie wordt gebruikt voor informatie-uitwisseling met derden buiten het bedrijf. Dat kan reeds langer bestaande technologie betreffen, zoals telefoon en fax, maar ook meer recent geïntroduceerde technologie, zoals videotex, en internet of electronic data interchange 2. ICT wordt geleverd door bedrijven die tezamen de ICT-sector vormen. Dit is geen sector zoals die gebruikelijk worden onderscheiden, want de ICT-sector omvat zowel een industrieel gedeelte als een dienstengedeelte. De subgroep ICT-industrie wordt gevormd door de bedrijven die producten voortbrengen die kunnen bijdragen aan de elektronische infrastructuur voor informatieverstrekking en communicatie. De subgroep ICT-diensten wordt gevormd door enerzijds de telecommunicatiebedrijven en anderzijds de computerservice- en informatietechnologiebureaus Jonkheer en Snel, Jonkheer en Snel, CBS, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 9

10 Wat is de omvang van aanbod en vraag? Uit cijfers van het CBS blijkt dat de ICT-sector als geheel in de tweede helft van de jaren negentig een steeds belangrijkere plaats inneemt binnen de Nederlandse economie: het aandeel van de ICT-sector in de productiewaarde, de bruto toegevoegde waarde en het arbeidsvolume neemt van jaar op jaar toe (zie figuur 1). figuur 1 de ICT-sector in de Nederlandse economie, ,5 4 3,5 aandeel ICT-sector (%) 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0 productiewaarde bruto toegevoegde waarde arbeidsvolume Bron: CBS, De groei van de productie van de ICT-sector is volgens het Centraal Planbureau (CPB) in de periode bijna vier keer zo groot als de productiegroei van de rest van de Nederlandse economie. Vooral de productie van de telecommunicatiebedrijven en de computerservicebureaus neemt fors toe. Het directe aandeel van de ICT-sector in de groei van het Nederlandse BBP bedraagt in die periode ruim 17%. In dat cijfer zijn de indirecte effecten van ICT bij gebruikers nog niet meegenomen. Het CPB verwacht dat de ICT-sector in 2000 en 2001 bijna een kwart van de groei van het BBP voor zijn rekening neemt 1. Tegenover het aanbod van de ICT-sector staat de vraag naar ICT-goederen en ICT-diensten door de gebruikers. Blijkens de cijfers van het CBS is ook hier sprake van een forse toename. In de periode nemen de investerin- 1 CPB, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

11 gen in hardware door overheid en bedrijfsleven met 73% toe, terwijl de uitgaven aan computerservicediensten en de investeringen in software met 58% toenemen. De uitgaven aan telecommunicatiediensten nemen in die periode toe met 59% 1. Welke invloed heeft ICT op de economie? ICT is niet alleen van belang vanwege het aandeel in de Nederlandse economie of vanwege de groeicijfers, maar ook door de grote invloed op de werking van de economie. Vanwege de vergaande invloed op de werking van de economie wordt ICT door het CPB aangemerkt als een doorbraaktechnologie. Kenmerkend voor een doorbraaktechnologie is dat de diffusie ervan lange tijd vergt. Dat komt omdat er tijd is gemoeid met complementaire innovaties en met structurele veranderingen op een veelheid van gebieden. Investeringen in een doorbraaktechnologie zijn omvangrijk en vaak moeilijk terug te draaien. Bovendien leveren investeringen een groter gebruiksrendement op naarmate het aantal gebruikers van dezelfde technologie toeneemt. Zo heeft men meer voordeel van mogelijkheden naarmate meer anderen ook over die mogelijkheden beschikken. Het CPB acht daarom een geleidelijke diffusie van de doorbraaktechnologie ICT zeer wel denkbaar. Niet zozeer de desktop-pc op zich, maar veeleer de opkomst van het internet en organisatorische aanpassingen zouden tot de doorbraak kunnen leiden. Het internet verbetert communicatiemogelijkheden, maakt samenwerking op afstand mogelijk en boort nieuwe markten aan. Organisatorische aanpassingen zijn nodig omdat in toenemende mate computers laaggeschoold administratief werk vervangen. Computersystemen verrichten meer en meer routinematige taken, zoals facturering, boekingen en administratie. Dit strekt zich uit tot eenvoudige beslissingen nemen en taken in de toezichthoudende sfeer. Het geleidelijke proces van organisatorische aanpassingen en de opkomst van het internet droegen er volgens het CPB aan bij dat ICT in de jaren negentig een hoge vlucht nam 2. Volgens de EIM-onderzoeker Muizer is het toenemende belang van ICT, naast het toenemende belang van kennis en kennisoverdracht, een ontwikkeling waardoor samenwerking tussen bedrijven, waaronder het MKB, positief wordt beïnvloed. Dit geldt vooral voor die bedrijven en samenwerkingsverbanden waar factoren als kennisintensieve arbeid, kennisuitwisseling en innovatie een belangrijke rol spelen. Overigens zou het zo kunnen zijn dat beide ontwikkelingen en de genoemde factoren elkaar ook wederzijds versterken 3. Volgens de EIM-onderzoekers Jonkheer en Snel heeft ICT zich in de laatste decennia van de 20 e eeuw ontwikkeld van een instrument om de efficiency van veelal losse onderdelen van het bedrijfsproces te verhogen, naar een geïnte CBS, CPB, Muizer, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 11

12 greerd onderdeel van het functioneren van het bedrijf. Die ontwikkeling is zo ingrijpend dat ICT kan worden bestempeld als een nieuwe productiefactor naast de productiefactoren arbeid, kapitaal, grond en intellectueel eigendom 1. 1 Jonkheer en Snel, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

13 3 Wat is de intensiteit van het ICT-gebruik? In dit hoofdstuk geven we eerst een beeld van het aantal (MKB-)bedrijven die beschikken over ICT-toepassingen en van wat de kosten van ICT-toepassingen zijn. Daarna beantwoorden we de vraag wat het verband is tussen investeringen in ICT-toepassingen door MKB-bedrijven en nieuwe producten en/of diensten. Vervolgens tonen we hoe het ICT-gebruik door MKB-bedrijven is ten opzichte van dat bij concurrerende bedrijven. Daarna beantwoorden we de vraag wat het verband is tussen de intensiteit van ICT-gebruik door MKBbedrijven en nieuwe producten en/of diensten. Hoeveel bedrijven beschikken over ICT-toepassingen? In de ICT neemt de computer een centrale plaats in. Volgens het CBS 1 beschikken eind 1997 drie op de vier bedrijven met 5 tot 100 werknemers over computerapparatuur en heeft een op de twee bedrijven mogelijkheden voor externe datacommunicatie. Een op de acht bedrijven die beschikken over computerapparatuur heeft automatiseringspersoneel in dienst. Onderzoek van MKB-Nederland 2 laat zien dat het aandeel van bedrijven met maximaal 250 werknemers die beschikken over een of meer computers in de tweede helft van de jaren negentig van jaar op jaar is toegenomen tot bijna vijfentachtig procent eind 1999 (zie figuur 2). 1 2 CBS, MKB-Nederland, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 13

14 figuur 2 aandeel bedrijven met maximaal 250 werknemers met een of meer computers, aandeel bedrijven (%) eind 1995 eind 1996 eind 1997 eind 1998 eind 1999 Bron: MKB-Nederland, Een relatief nieuwe, maar zeer snel in betekenis toenemende, ICT-toepassing is informatie-uitwisseling via het internet. Volgens het CBS maakt een op de vier bedrijven met 5 tot 100 werknemers in 1997 gebruik van het internet. Het zijn vooral de grotere bedrijven die dat doen. 1 Recent onderzoek van EIM laat zien dat het internetgebruik sindsdien aanzienlijk is toegenomen, want in 2000 beschikt zo'n driekwart van de MKB-bedrijven over een internetaansluiting. Vier op de tien MKB-bedrijven beschikken over een eigen website en twee op de tien MKB-bedrijven zijn bezig met het opzetten van een eigen site op het internet. Ook dit onderzoek laat zien dat het vaker de grotere bedrijven zijn die nieuwe technologie invoeren. Naar sector bezien gaat het vaker om bedrijven in de zakelijke dienstverlening, in de financiële dienstverlening en in de industrie 2. Wat zijn de kosten van ICT-toepassingen? Alles bij elkaar belopen, blijkens de cijfers van het CBS, de automatiseringskosten van de bedrijven met 5 tot 100 werknemers in miljoen gulden, dat is gemiddeld ruim gulden per bedrijf. Daarnaast investeren deze bedrijven een bedrag van miljoen gulden in hardware en software, dat 1 2 CBS, EIM, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

15 is gemiddeld zo'n gulden per bedrijf. Van dat laatste bedrag gaat het grootste deel (bijna driekwart) naar investeringen in hardware 1 (zie figuur 3). figuur 3 verdeling van de automatiseringskosten van bedrijven met 5 tot 100 werknemers, 1997 overige automatiseringskosten 3% loonkosten automatiseringspersoneel 40% hardware 37% inhuur automatiseringspersoneel 6% standaardpakketten 9% maatwerksoftware 5% Bron: CBS, De enquête onder het EIM MKB-Beleidspanel levert als resultaat dat in 1999 MKB-bedrijven (bedrijven met minder dan 100 werkzame personen) gemiddeld 4,1% van hun omzet uitgeven aan ICT-hardware en ICT-software (zowel standaardpakketten als maatwerksoftware). Tussen de verschillende sectoren bestaan aanzienlijke verschillen in de investeringen in hard- en software (zie tabel 1). 1 CBS, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 15

16 tabel 1 investeringen in hard- en software door MKB-bedrijven in procenten van de omzet, 1999 sector uitgaven in procenten van de omzet industrie 2,5 bouw 1,2 handel & reparatie 5,6 horeca 0,9 vervoer 1,3 zakelijke diensten 5,4 financiële diensten 6,4 persoonlijke diensten 4,4 niet-particulier 4,1 totaal 4,1 Bron: EIM MKB-Beleidspanel, Het blijkt dat in 1999 met name in de financiële dienstverlening, de zakelijke dienstverlening en de sector handel/reparatie fors wordt geïnvesteerd in ICTtoepassingen. De sectoren bouw, horeca en vervoer blijven juist achter. We hebben de gesprekspartners in de interviews gevraagd waaraan de verschillen tussen de sectoren kunnen worden toegeschreven (zie kader 1). kader 1 uit de interviews: Waaraan zijn de verschillen in ICT-investeringen tussen sectoren toe te schrijven? Voor het introduceren van ICT-toepassingen moet ergens een prikkel zitten. Dat kan de markt zijn, dat kan instroom van nieuwe medewerkers zijn, dat kan ook een sterke regisseur in de productieketen zijn, want binnen het MKB wordt ICT nog steeds niet gezien als een strategische component, hoewel dat met de jongere generatie ondernemers wel begint te komen. Een belangrijke stimulans voor ICT treedt op als er nieuwe spelers in een sector komen. Zo zie je in de groothandel een beweging in de keten die ontstond door het optreden van inkoopcombinaties en enkele andere afnemers. Het zijn meestal niet de leveranciers die voor zo'n beweging zorgen. Dat de sectoren bouw, horeca en vervoer niet erg automatiseringsminded zijn, is omdat dat het accent er ligt op 'snel geld verdienen'. Bovendien is de werkdruk er hoog en het werk is arbeidsintensief. De bouw is een erg versnipperde sector, met heel veel specialistische bedrijven die elk een klein deeltje van het hele bouwproces uitvoeren. Voor elk van de bedrijven is het bedrijfsproces niet erg complex. 16 EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

17 Investeringen in ICT hebben per definitie minder gewicht in branches waar veel omzet wordt gerealiseerd met productie van en handel in bulkgoederen ten opzichte van branches waar louter 'uren worden gemaakt', zoals in de zakelijke dienstverlening. In de industrie werkt men al langer met ICT-toepassingen en er staat al veel apparatuur, die nog steeds meegaat, dus wordt er relatief minder geïnvesteerd. In de diensten heb je veel kleine bedrijven met een overdaad aan apparatuur. Zo heeft daar meestal iedere werkplek apparatuur, terwijl in de industrie er vaker slechts apparatuur is op bepaalde werkplekken. Aangezien informatieverwerking en informatiebewerking voor financiele en andere dienstverleners kernactiviteit is, is het ook aannemelijk dat het ICT-gebruik daar hoog scoort. De verschillen tussen sectoren hangen vooral samen met het belang dat informatieverwerking er heeft. Daarnaast speelt de druk van internationale concurrentie een rol. Dat is bijvoorbeeld een verklaring van het achterblijvende ICT-gebruik in de bouw. Wat is het verband tussen investeringen in ICT-toepassingen en nieuwe producten en/of diensten? Er bestaat geen sterk, rechtstreeks verband tussen de investeringen in hard- en software en innovaties in MKB-bedrijven. Een bekende maatstaf voor de innovativiteit van MKB-bedrijven is het gedeelte van de omzet afkomstig uit producten en/of diensten die het bedrijf in de laatste 3 jaar op de markt heeft gebracht 1. Gemiddeld behaalt een MKB-bedrijf 17,2% van de omzet uit dergelijke nieuwe producten en/of diensten. Als we de MKB-bedrijven rangschikken in drie even grote groepen qua investeringen in hard- en software (lage investeringen (tot 0,5% van de omzet), mediane investeringen (0,5 tot 2,5% van de omzet) en hoge investeringen (2,5% of meer van de omzet), dan blijkt dat MKB-bedrijven die veel investeren in hard- en software weliswaar meer omzet halen uit nieuwe producten en/of diensten, maar dat het effect op zich niet groot is (zie figuur 4). 1 Van der Valk, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 17

18 figuur 4 verband tussen ICT-investeringen en omzet uit nieuwe producten en/of diensten bij MKB-bedrijven 25,0 20,0 19,3 16,3 17,5 percentage omzet 15,0 10,0 5,0 0,0 < 0,5% 0,5-2,5% > 2,5% investeringen in ICT (% omzet) Bron: EIM MKB-Beleidspanel, We hebben de gesprekspartners in de interviews gevraagd waarom er een (beperkt) positief verband is tussen ICT-investeringen en omzet uit nieuwe producten en/of diensten (zie kader 2). kader 2 uit de interviews: Waarom is er een (beperkt) positief verband tussen ICT-investeringen en omzet uit nieuwe producten en/of diensten? Als een bedrijf een lage graad van ICT-toepassingen heeft, dan zijn er veel mensen bezig met het zo snel mogelijk uitvoeren van veel standaardhandelingen. Als men dan overgaat tot de introductie van ICTtoepassingen, komt er tijd vrij om van een zekere afstand naar het werk te kijken. Dan ziet men nieuwe mogelijkheden, versterkt men de contacten met de klanten, etc., en dus ontstaan er mogelijkheden voor nieuwe producten en diensten. Investeringen in hard- en software zijn per definitie procesinnovaties. Daarom is het verband tussen investeringen in ICT en nieuwe producten/diensten zwak. Het verband tussen ICT-investeringen en procesinnovaties zou veel sterker moeten zijn. Het effect op product- of diensteninnovaties is veel indirecter. Voordat er via ICT succesvol nieuwe producten en diensten op de markt kunnen worden gezet, zijn er naast 'harde' investeringen in hard- en software ook 'zachte' investeringen in mensen vereist. 18 EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

19 'ICT' heeft zich de laatste jaren ontwikkeld tot een 'containerbegrip', vergelijkbaar met 'elektronica'. Als je ondernemingen vraagt wat zij investeren in ICT krijg je evenmin betrouwbare antwoorden als wanneer je vraagt naar wat zij investeren in elektronica. Hoe is het ICT-gebruik ten opzichte van concurrerende bedrijven? In de telefonische enquête van EIM is de MKB-ondernemers gevraagd om hun bedrijf te classificeren in termen van ICT-gebruik in vergelijking met andere, concurrerende, bedrijven in de branche. Van de MKB-ondernemers noemt: 44% zich een gemiddelde gebruiker van ICT ten opzichte van andere bedrijven in de branche; 28% zich een intensieve gebruiker van ICT; eveneens 28% zich een bedrijf dat relatief weinig gebruikmaakt van ICT. Tussen de verschillende sectoren van het MKB zijn aanzienlijke verschillen in de intensiteit van het ICT-gebruik dat bedrijven zichzelf toedichten. In sectoren waar weinig wordt geïnvesteerd in ICT is het percentage intensieve gebruikers lager en vice versa (zie tabel 2). tabel 2 percentage intensieve gebruikers van ICT onder MKB-bedrijven per sector sector percentage intensieve gebruikers van ICT industrie 26 bouw 19 handel & reparatie 20 horeca 9 vervoer 25 zakelijke diensten 32 financiële diensten 36 persoonlijke diensten 27 niet-particulier 38 totaal 28 Bron: EIM MKB-Beleidspanel, Wat is het verband tussen intensiteit van ICT-gebruik en nieuwe producten en/of diensten? Bedrijven die volgens eigen zeggen intensief gebruikmaken van ICT, weten iets meer omzet te behalen uit nieuwe producten en/of diensten. In figuur 5 is weergegeven welk gedeelte van de omzet wordt behaald uit producten en diensten die in de afgelopen drie jaar op de markt zijn gebracht. Bij de intensieve gebruikers is dit percentage iets hoger. EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 19

20 figuur 5 verband tussen de intensiteit van ICT-gebruik onder MKB-bedrijven t.o.v. andere bedrijven in de branche, en omzet uit nieuwe producten en/of diensten 25,0 percentage omzet 20,0 15,0 10,0 17,0 16,3 19,7 5,0 0,0 relatief weinig gebruik gemiddelde gebruiker intensieve gebruiker intensiteit ICT-gebruik Bron: EIM MKB-Beleidspanel, Net als bij de investeringen in hard- en software is het verband tussen intensiteit van ICT-gebruik en omzet uit nieuwe producten en/of diensten niet spectaculair te noemen. 20 EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

21 4 Wat is de breedte van het ICT-gebruik? In dit hoofdstuk geven we eerst aan voor welke bedrijfsfuncties ICT door MKBbedrijven wordt gebruikt en voor hoeveel bedrijfsfuncties ICT wordt gebruikt. Daarna beantwoorden we de vraag wat het verband is tussen de breedte van ICT-gebruik door MKB-bedrijven en nieuwe producten en/of diensten. Voor welke bedrijfsfuncties wordt ICT gebruikt? Het toepassen van ICT heeft op verschillende aspecten van de bedrijfsvoering directe invloed. De meest directe invloed heeft, volgens EIM-onderzoekers Jonkheer en Snel, ICT op de aspecten afstand, tijd en hoeveelheid informatie. Met ICT is het mogelijk gemakkelijk informatie over grote afstanden te verplaatsen, waardoor bedrijfsprocessen onafhankelijk worden van afstand. Toepassing van ICT maakt versnelling mogelijk van de opeenvolging van bedrijfsprocessen, en bedrijfsprocessen kunnen vaker tegelijkertijd worden uitgevoerd. Met behulp van ICT kunnen grote hoeveelheden informatie in een bedrijfsproces verwerkt worden 1. In de telefonische enquête van EIM is voor een tiental bedrijfsfuncties achterhaald of MKB-bedrijven daarbij gebruikmaken van ICT. In tabel 3 staat per bedrijfsfunctie vermeld welk percentage van de ondervraagden ICT toepast. tabel 3 gebruik van ICT-toepassingen door MKB-bedrijven in tien bedrijfsfuncties bedrijfsproces percentage bedrijven orderadministratie 62 afwikkeling financiële transacties 72 financiële administratie 83 personeelsadministratie 36 inkoop, doen van bestellingen 35 voorraadbeheer 32 verkoop, aftersales service 41 onderzoek en productontwikkeling 29 productieproces 34 klantenregistratie 73 Bron: EIM MKB-Beleidspanel, Bijna alle MKB-bedrijven blijken in hun financiële administratie gebruik te maken van ICT (83%). Ook voor de registratie van klanten en de afwikkeling van financiële transacties wordt veelvuldig van ICT-toepassingen gebruikgemaakt. Voor de orderadministratie maakt ook nog meer dan de helft van de 1 Jonkheer en Snel, EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid 21

22 MKB-bedrijven gebruik van ICT-toepassingen. Voor andere bedrijfsfuncties komen de scores echter niet boven de vijftig procent. We hebben de gesprekspartners in de interviews gevraagd waaraan de verschillen in ICTgebruik voor de bedrijfsfuncties zijn toe te schrijven (zie kader 3). kader 3 uit de interviews: Waaraan zijn de verschillen in ICT-gebruik voor de bedrijfsfuncties toe te schrijven? Veel ondernemingen beginnen met ICT-toepassingen voor administratieve processen. Op dat gebied is er van oudsher het meeste aanbod van (standaard)programma's. In de cijfers zie je terug dat ICT zijn 'roots' heeft in de boekhouding en administratie: zie de hoge cijfers voor afwikkeling financiële transacties, klantenregistratie, financiële administratie en orderadministratie. Eigenlijk vind ik het ICT-gebruik voor verkoop en aftersales service laag, omdat dat ook met de gangbare Office-pakketten gedaan kan worden. Het hoge percentage voor klantenregistratie moet zo worden geïnterpreteerd dat men klanten registreert, maar er zullen veel ondernemingen zijn die daar dan vervolgens niets mee doen. Daarop wijst het lage percentage voor verkoop en aftersales service. Bedrijven beginnen vaak met het automatiseren van ondersteunende activiteiten. Hier zie je weer hetzelfde als bij de intensiteit van het ICT-gebruik: er zijn hoge percentages waar anderen de MKB-bedrijven dwingen tot ICTtoepassingen. Die anderen zijn de accountant (leidt tot een hoog percentage voor financiële administratie), banken (leidt tot een hoog percentage voor afwikkeling financiële transacties) en leveranciers (leidt tot een hoog percentage voor orderadministratie). Voor afwikkeling financiële transacties en financiële administratie zou je een percentage van 100 verwachten, omdat banken en accountants geautomatiseerde aanlevering opleggen. Maar er zijn nog altijd bedrijven die met een schoenendoos vol papieren naar de accountant gaan. Een nieuwe ontwikkeling is dat bedrijven basishandelingen extern laten doen (dat kan tegenwoordig via het internet) en dat betekent dat men er zelf nauwelijks in hoeft te investeren. Voor hoeveel bedrijfsfuncties wordt ICT gebruikt? Een MKB-bedrijf maakt in gemiddeld vijf van de vermelde bedrijfsfuncties gebruik van ICT. In sommige sectoren ligt de breedte van het ICT-gebruik echter hoger en in andere lager (zie tabel 4). 22 EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

ENQUÊTE BEROEPSBEVOLKING 2004 VERSIE B SCHEMA MODULE BEDRIJF

ENQUÊTE BEROEPSBEVOLKING 2004 VERSIE B SCHEMA MODULE BEDRIJF ENQUÊTE BEROEPSBEVOLKING 2004 VERSIE B SCHEMA MODULE BEDRIJF VERSIE FEBRUARI 2004 V 1 Alle werkzame personen CATI CAPI Vorige peiling werkzaam zelfde werkkring (1) Weknemer = [Ja} Werknemer [Ja} BLOK

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

E-commerce in de industrie 1

E-commerce in de industrie 1 E-commerce in de industrie 1 Vincent Fructuoso van der Veen en Kees van den Berg 2 Het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT) door industriële bedrijven ligt in vergelijking met andere

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

ICT-behoeften in het mkb. Onderzoek van TNS-NIPO

ICT-behoeften in het mkb. Onderzoek van TNS-NIPO ICT-behoeften in het mkb Onderzoek van TNS-NIPO ICT-behoeften in het mkb Onderzoek TNS-NIPO Koninklijke vereniging MKB-Nederland Beleid, Onderzoek en Communicatie Delft, 13 april 26 Contactpersoon: drs.

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Rapport. Maatwerk voor brancheverenigingen. FHI federatie van technologiebranches

Rapport. Maatwerk voor brancheverenigingen. FHI federatie van technologiebranches Rapport Maatwerk voor brancheverenigingen FHI federatie van technologiebranches CBS Den Haag Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postbus 24500 2490 HA Den Haag +31 70 337 38 00 www.cbs.nl projectnummer

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

AFSTANDEN IN METERS. 141 Vervaardiging van kleding en -toebehoren (excl. van leer) 10 10 30 10 30 2

AFSTANDEN IN METERS. 141 Vervaardiging van kleding en -toebehoren (excl. van leer) 10 10 30 10 30 2 SBI-2008 OMSCHRIJVING AFSTANDEN IN METERS nummer GEUR STOF GELUID GEVAAR GROOTSTE AFSTAND CATEGORIE 10, 11 - VERVAARDIGING VAN VOEDINGSMIDDELEN EN DRANKEN 1052 2 Consumptie-ijsfabrieken: p.o.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Kengetallen kleine groeiondernemers

Kengetallen kleine groeiondernemers M200913 Kengetallen kleine groeiondernemers Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout dr. J. Meijaard Zoetermeer, juli 2009 1 Inleiding Het Innovatieplatform heeft EIM gevraagd inschattingen te

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

ENQUÊTE BEROEPSBEVOLKING 2004 VERSIE B SCHEMA MODULE RETRO

ENQUÊTE BEROEPSBEVOLKING 2004 VERSIE B SCHEMA MODULE RETRO ENQUÊTE BEROEPSBEVOLKING 2004 VERSIE B SCHEMA MODULE RETRO VERSIE FEBRUARI 2004 V 1 CAPI CATI UITGANGSSITUATIE Actueel (1e werkkring) >= 12 upw Actueel geen werk of < 12 upw RETRO RETRO BLOK AANVAAG Sinds

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Persbericht. Bedrijven verwachten groei aantal websites. Centraal Bureau voor de Statistiek

Persbericht. Bedrijven verwachten groei aantal websites. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB00-288 21 december 2000 9.30 uur Bedrijven verwachten groei aantal websites Eind volgend jaar zal bijna 6 van de 10 bedrijven die toegang hebben tot een

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland

M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland M200513 Tijdsbesteding ondernemend Nederland R. Hoevenagel Zoetermeer, december 2005 Tijdsbesteding ondernemend Nederland Ondernemers in Nederland maken lange werkweken. Uit onderzoek van EIM komt naar

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Veldwerkverslag. Vrouwen in besluitvormende posities. Dataverzameling

Veldwerkverslag. Vrouwen in besluitvormende posities. Dataverzameling Veldwerkverslag Vrouwen in besluitvormende posities Dataverzameling Zoetermeer, 24 juni 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, KvK Noordwest-Holland en tien andere regionale KvK's. Het onderzoek is uitgevoerd door EIM in samenwerking NL Octrooicentrum.

Nadere informatie

De grootste knelpunten van MKB- en technologiebedrijven

De grootste knelpunten van MKB- en technologiebedrijven M200805 De grootste knelpunten van MKB- en technologiebedrijven drs. N.G.L. Timmermans Zoetermeer, juli 2008 Administratieve lasten grootste knelpunt van MKB-bedrijven Veel overheidsbeleid ter stimulering

Nadere informatie

pagina 1 van 8 Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Verwachte ontwikkeling omzet

pagina 1 van 8 Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Verwachte ontwikkeling omzet pagina 1 van 8 10-7- Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Perioden april Bedrijfsactiviteiten (SBI93) % Ontwikkeling omzet mei juni Verwachte ontwikkeling omzet april

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

Aanmelding registratie. A Gegevens onderneming (zoals genoemd in OR, GeOR -, COR -, of GOR-reglement) B De aanvraag is voor (aankruisen) 1 Gegevens OR

Aanmelding registratie. A Gegevens onderneming (zoals genoemd in OR, GeOR -, COR -, of GOR-reglement) B De aanvraag is voor (aankruisen) 1 Gegevens OR Aanmelding registratie Om in aanmerking te komen voor de GBIO-bijdrageregeling is registratie van de OR of OR-commissie verplicht. Deze registratie moet plaatsgevonden hebben voordat de OR of OR-commissie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Staat van Bedrijfsactiviteiten bedrijfsverzamelgebouw

Staat van Bedrijfsactiviteiten bedrijfsverzamelgebouw 01 01 - LANDBOUW EN DIENSTVERLENING T.B.V. DE LANDBOUW 014 016 0 Dienstverlening t.b.v. de landbouw: 014 016 2 - algemeen (o.a. loonbedrijven): b.o.

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014 Werkgelegenheid in Twente Jaarbericht 214 Inhoudsopgave 1. Ontwikkeling werkzame personen en vestigingen (groei / afname) Ontwikkeling naar sectoren 2. Ontwikkeling naar sectoren Ontwikkeling naar branches

Nadere informatie

Bijlage 2 Lijst van bedrijfsactiviteiten categorie 1 t/m 2

Bijlage 2 Lijst van bedrijfsactiviteiten categorie 1 t/m 2 Bijlage 2 Lijst van bedrijfsactiviteiten categorie 1 t/m 2 Toelichting De Lijst van Bedrijfsactiviteiten geeft aan welke bedrijven binnen het plangebied in beginsel zijn toegestaan. Alle bedrijfsactiviteiten

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m 3.1)

Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m 3.1) Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m ) 15 10, 11 - Vervaardiging van voedingsmiddelen en dranken 151 101, 102 0 Slachterijen en overige vleesverwerking: 151 101 5 vleeswaren- en vleesconservenfabrieken:

Nadere informatie

Bijlage 1 Lijst van bedrijfsactiviteiten categorie 1 t/m 2

Bijlage 1 Lijst van bedrijfsactiviteiten categorie 1 t/m 2 Bijlage 1 Lijst van bedrijfsactiviteiten categorie 1 t/m 2 Toelichting De Lijst van Bedrijfsactiviteiten geeft aan welke bedrijven binnen het plangebied in beginsel zijn toegestaan. Alle bedrijfsactiviteiten

Nadere informatie

STAAT VAN BEDRIJVEN BESTEMMINGSPLAN KENNISWERF WEST; mei 2013 SBI-CODE OMSCHRIJVING AFSTANDEN IN METERS INDICES GROOTSTE AFSTAND

STAAT VAN BEDRIJVEN BESTEMMINGSPLAN KENNISWERF WEST; mei 2013 SBI-CODE OMSCHRIJVING AFSTANDEN IN METERS INDICES GROOTSTE AFSTAND STAAT VAN BEDRIJVEN BESTEMMINGSPLAN KENNISWERF WEST; mei 2013 SBI-CODE OMSCHRIJVING EN IN METERS INDICES 18 - VERVAARDIGING VAN KLEDING; BEREIDEN EN VERVEN VAN BONT 181 Vervaardiging kleding van leer 30

Nadere informatie

Minirapportage biomaterialen

Minirapportage biomaterialen Minirapportage biomaterialen Arnoud Muizer Zoetermeer, juni 2013 ISBN-nummer : 978-90-371-1067-8 Rapportnummer : A201325 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

HRM-beleid in het Nederlandse MKB

HRM-beleid in het Nederlandse MKB M200708 HRM-beleid in het Nederlandse MKB 58 sectoren van het bedrijfsleven vergeleken drs. R.M. Braaksma Zoetermeer, augustus 2007 HRM-beleid in het Nederlandse MKB EIM heeft bijna 2.500 ondernemers

Nadere informatie

Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014

Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014 ISBN : 978-90-371-1133-0 Rapportnummer : A201427 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Bijlage 1 Richtafstandenlijsten LIJST 1 - ACTIVITEITEN definitief 29-12-2006

Bijlage 1 Richtafstandenlijsten LIJST 1 - ACTIVITEITEN definitief 29-12-2006 SBI-1993 SBI-2008 OMSCHRIJVING EN IN METERS 01 01 - LANDBOUW EN DIENSTVERLENING T.B.V. DE LANDBOUW 014 016 0 Dienstverlening t.b.v. de landbouw: 014 016 2 - algemeen (o.a. loonbedrijven): b.o.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m 3a)

Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m 3a) 15 vervaardiging van voedingsmiddelen en dranken 151 slachterijen en overige vleesverwerking: - loonslachterijen 3a 1581 broodfabrieken, brood- en banketbakkerijen: - v.c. < 2500 kg meel/week 2 1584 verwerking

Nadere informatie

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven R200912 Inzicht in bedrijven die hun eerste werknemer aantrekken Creëren van een dataset Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven Zoetermeer, juli 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

De innovativiteit van de Nederlandse industrie en dienstensector 2002

De innovativiteit van de Nederlandse industrie en dienstensector 2002 De innovativiteit van de Nederlandse industrie en dienstensector 2002 ir. C.C. van de Graaff drs. R.M. Braaksma drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2002 ISBN: 90-371-0871-7 Bestelnummer: A200206 Prijs:

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Wagenpark MKB en Grootbedrijf

Wagenpark MKB en Grootbedrijf Wagenpark en 2010 Coen Bertens Tommy Span Niek Timmermans Zoetermeer, juli 2012 ISBN: 978-90-371-1042-5 Bestelnummer: A201209 Prijs: 35,- Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek en Ondernemerschap

Nadere informatie

Standaarden voor gegevensuitwisseling

Standaarden voor gegevensuitwisseling Standaarden voor gegevensuitwisseling Afspraken over informatie-uitwisseling Wereldwijde afspraken binnen de ict om hard- en software met elkaar te kunnen laten communiceren noemen we standaarden voor

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen. Nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen. Nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen Nationale rekeningen Deel 3 Aanbod- en gebruikstabellen 2010 Inhoud van de publicatie De jaarlijkse nationale rekeningen van België worden opgesteld volgens de definities

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

bedrijven, werkgelegenheid, werkzoekenden

bedrijven, werkgelegenheid, werkzoekenden 81 bedrijven werkgelegenheid werkzoekenden 7 82 Bedrijven, werkgelegenheid, werkzoekenden Bedrijven: minder bedrijven, veel detailhandel, minder agrariërs Na jaren van groei is het aantal bedrijven in

Nadere informatie

Behoefte aan financiering in het MKB

Behoefte aan financiering in het MKB M200909 Behoefte aan financiering in het MKB Ontwikkelingen van december 2008 tot april 2009 Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 MKB iets minder pessimistisch over financiering Het algemene

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis M201115 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen 1999-2011 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2011 Crisis drukt innovativiteit De economische crisis heeft zijn weerslag op de innovativiteit in het midden- en kleinbedrijf

Nadere informatie