Wil je meer weten over de fascinerende groene kracht van gras? Kijk op om een studiedag bij te wonen of een cursus te volgen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wil je meer weten over de fascinerende groene kracht van gras? Kijk op www.graskracht.be om een studiedag bij te wonen of een cursus te volgen."

Transcriptie

1 Laat het gras maar groeien! Wie weet brengen we over enkele jaren allemaal het gras van onze tuin naar een vergister in de buurt? En verwarmen we, wassen, strijken en rijden we met schoon biogas gemaakt van gras. Wil je meer weten over de fascinerende groene kracht van gras? Kijk op om een studiedag bij te wonen of een cursus te volgen. Contact Willy Verbeke Inverde Duboislaan 1b 1560 Hoeilaart Met de financiële steun van Verantwoordelijk uitgever.: Tom Embo, OC-ANB, Koning Albert II-laan 20, 1000 Brussel In samenwerking met

2 In grasmaaisel van weiden, natuurgebieden en bermen schuilt heel wat kracht. Als je het maaisel vergist in een speciale installatie, kan het vrijgekomen gas elektriciteit of warmte opwekken. Zo kan het biogas uit 10 ton vergist gras een gezin een jaar lang van groene stroom voorzien. Deze nieuwe manier om duurzame energie op te wekken is uitdagend en veelbelovend. Als je op een goede manier vergist, hou je ook nog een materiaal over dat als meststof of voor bodemverbetering kan gebruikt worden. * Als je 1m² gras gedurende 1 jaar maait en dan maaisel laat vergisten, kan je met de energie die dat oplevert 1 keer de was doen. A

3 Het project Graskracht wil de omzetting van gras naar energie in Vlaanderen bevorderen. Dit project is vooral gericht op het benutten van gras van bermen en natuurgebieden. De vraag is vandaag: waar blijven we met dit grasmaaisel? Nu wordt het vaak gezien als een vervelend afvalproduct, maar het is zeker mogelijk om het veel efficiënter te gebruiken dan nu het geval is. Wat is gras? Grassen zijn plantensoorten die behoren tot de grassenfamilie. Ze hebben dunne stengels en smalle bladeren, maar zijn desondanks relatief stevig gebouwd. Hun bloemen zijn zeer klein en gewoonlijk groen. Er zijn ongeveer soorten grassen verspreid over alle werelddelen. Tarwe, rijst en riet zijn bijvoorbeeld echte grassen. Daarnaast zijn er ook de zogenaamde schijngrassen. Dit zijn planten uit andere plantenfamilies. Ze zijn ook fijn gebouwd en daarom lijken ze op de echte grassen. Pitrus en Moeraszegge zijn dergelijke schijngrassen. Wat is een grasland? In een grasland domineren gewoonlijk de echte grassen, maar er kunnen heel wat kruiden tussen het gras staan zoals madeliefjes en boterbloemen. Zodoende kunnen graslanden zeer soortenrijk zijn, met tientallen soorten per vierkante meter. Graslanden zijn zeer divers, ze variëren van een paar centimeter tot een paar meter hoog en zijn te vinden op allerlei grondsoorten. We hebben er allerlei namen aan gegeven zoals weide, hooiland, gazon, enz. Hoeveel gras is er in Vlaanderen? Vlaanderen is rijk aan gras en het groeit stevig door: graslanden produceren 3 à 10 ton droge biomassa per hectare per jaar. Het gewicht van het verse maaisel ligt minstens drie keer zo hoog, omdat vers gras veel water bevat. Regelmatig maaien is aan de orde voor vele duizenden hectaren grasland. 2

4 De inventarisatie in het project graskracht heeft aan het licht gebracht dat er in Vlaanderen uit natuurgebieden jaarlijks zo n ton droge stof aan maaisel wordt gehaald. Van bermen werd dit zelfs bepaald op ton droge stof per jaar. Het gras dat opgegeten wordt door runderen en ander vee is hier niet bijgerekend. Daarnaast wordt er heel wat groenafval uit tuinen en plantsoenen naar gemeentelijke containerparken gebracht. Het grasmaaisel wordt hier vaak selectief verzameld, maar een juiste schatting is op het niveau van Vlaanderen niet beschikbaar. Vergeten we verder ook niet dat er in Vlaanderen ongeveer ha grasland voor landbouwdoeleinden beheerd wordt. Natuurlijk wordt dit gebruikt voor de veeteelt, maar een deel zou ook kunnen vergist worden, bijvoorbeeld als er zich in een goed jaar plaatselijk overschotten voordoen of als men vreest dat er ergens teveel giftige of onsmakelijke planten inzitten. Waarom maaien we graslanden? Er was natuurlijk al gras vooraleer mensen het begonnen af te maaien, maar toch zijn heel wat grassoorten en kruiden perfect aangepast aan deze beheermaatregel, omdat er gelijkenissen zijn met de begrazing door bijvoorbeeld schapen of runderen. Het blijkt zelfs zo dat graslanden die niet meer begraasd noch gemaaid worden op enkele jaren tijd het grootste deel van hun biodiversiteit kwijtraken. Goed beheerde graslanden bevatten tot meer dan 50 plantensoorten op elk stukje van enkele m 2, terwijl dat er in niet beheerde graslanden slechts een tiental zijn. Waarom dat zo is weten we niet precies en valt moeilijk te begrijpen, maar we weten met zekerheid dat je aan natuurbeheer moet doen om bloemrijke en soortenrijke graslanden te behouden. In natuurgebieden en bermen maaien we dus het gras in het kader van natuurbeheer, op bermen 3

5 komt daar nog de verkeersveiligheid bij. Als we niet maaien komen er onder ons klimaat immers bomen te groeien en dat kunnen we vlak tegen de rijbaan bijvoorbeeld niet hebben omdat er geen plaats voor is. Ook in natuurgebieden kunnen we er bewust voor opteren om graslanden in stand te houden en geen bossen, omdat de meeste soorten die in graslanden leven dat nu eenmaal in een bos niet kunnen. Wat is biomassa? Bios is het Griekse woord voor leven. Met biomassa bedoelen we de materie in levende wezens of wat rechtstreeks daarvan afkomstig is. Koeien, vogels, regenwormen, bloemen, bomen en gras zijn dus allemaal biomassa. Maar bij biomassa worden ook zaken gerekend als grasmaaisel, hout en mest. Zorgt biomassa mee voor groene energie? Er zijn heel wat vormen van groene of hernieuwbare energie. Hierbij vallen windmolens enorm op in het landschap en zien we tal van daken met zonnepanelen. Deze volstaan echter niet en zijn sterk afhankelijk van de weersomstandigheden. Daarom gaat biomassa een essentiële rol spelen in ons hernieuwbare energieverhaal. Tegen 2020 streven we in Europa naar 20% groene energie en in België naar 13%. Globaal genomen neemt de energie uit biomassa ongeveer de helft van deze hernieuwbare energieproductie op zich en dat zal nog een aantal jaren zo blijven. Er komt dus veel meer energie uit biomassa dan uit zonnepanelen of windenergie. Daar komt dan nog bij dat het gebruik van deze biomassa veel minder weersafhankelijk is en dat biomassa gemakkelijk kan opgeslagen worden voor gebruik op een later tijdstip. Hout kunnen we gerust ergens een tijd laten liggen en ook gras kunnen we vrij gemakkelijk bewaren. Waarom gaan we gras vergisten en niet verbranden? Op het moment dat men het gras maait bevat het vaak 2/3 de water op gewichtsbasis, bij hout is dat vaak minder dan de helft op het moment van de velling. Om het te 4

6 verbranden moet het materiaal zo droog mogelijk zijn, terwijl dit bij vergisting kletsnat mag zijn. We steken het natte materiaal bv. in een tank, waar het een vloeibare massa vormt. Bij de verbranding zelf geeft gras vaak problemen omdat het meer chloor bevat dan hout. Hierdoor kunnen de verwarmingsketels aangetast worden. Gras heeft ook een lager smeltpunt dan hout waardoor het materiaal tijdens het branden meer aan elkaar gaat koeken. plaatsen zoals in de maag van koeien, in moerassen, in zuurstofarme bodems en in vuilnisbelten. Deze zogenaamde methaanbacteriën behoren zelfs bij de eerste levende wezens op aarde. Ze waren er al 3 à 4 miljard jaar geleden, toen de atmosfeer nog geen zuurstof bevatte. Ze leven dan ook in zuurstofloze omstandigheden. We spreken van anaerobe bacteriën en anaerobe vergisting. BIOGASPOTENTIEEL m 3 /TON MATERIAAL Na verbranding levert gras meer as op dan hout en het verschil is groot: gemakkelijk 10% ten opzichte van tot minder dan 1% as bij hout. Deze as is in de praktijk een afvalproduct, waarvan men moeilijk afraakt. Als we gras vergisten bekomen we geen as, maar een materiaal dat we kunnen gebruiken als bodemverbeteraar of bemesting. Hierbij dient vermeld dat het best mogelijk is om grasmateriaal of stro te verbranden in aangepaste ketels. Bij ons wordt het echter zelden gedaan. Wie zorgt voor de vergisting? De productie van het energierijke biogas dat vrijkomt bij vergisting van biomassa wordt verzorgd door bacteriën. Dergelijke bacteriën vinden we in de natuur op diverse Varkensgier Bietenloof Aardappelpulp Voederbieten Restafval huisvuil Maïssilage Grassilage TRoggesilage Tarwe Vet van slachthuizen Oud brood Glycerine Alleen met zeer sterke microscopen kunnen we deze methaanbacteriën te zien krijgen, omdat ze slechts ongeveer een duizendste millimeter groot zijn. Toch zijn het levende wezens die we moeten verzorgen en voeden opdat ze ons ten dienste zouden zijn. Exploitanten van vergistingsinstallaties zijn in die zin dan ook een beetje als veetelers. Bij de vergisting komt er biogas vrij, waaruit we energie kunnen halen. Dit biogas bestaat namelijk voor 50 à 75% uit methaan, dat ook het voornaamste bestanddeel van Gebruikt vet bron: ODE 5

7 biogasproductie (Nm 3 /ton) BEPALING VAN HET BIOGASPOTENTIEEL (vb.) tijd (d) aardgas is. Methaan wordt ook wel moerasgas genoemd omdat de methaanproducerende bacteriën voorkomen in zuurstofloze moerasbodems. Methaan is ook een broeikasgas, dat zelfs 23 keer zo sterk is als het beter bekende broeikasgas kooldioxide. Bij de strijd tegen de klimaatsopwarming is vergisting van biomassa dus dubbel interessant. Enerzijds verhinderen we dat er methaan de lucht ingaat door dit in motoren om te zetten in energie en anderzijds wordt de cyclus rond gemaakt doordat de planten ongeveer evenveel kooldioxide opnemen als er vrijkomt bij de energieproductie. Het is mogelijk om biogas op te werken tot het de kwaliteit heeft van aardgas, zodat het in het aardgasnet kan verspreid worden. In Vlaanderen wordt dit nog niet gedaan en voor heel wat toepassingen is het ook niet nodig. In sommige landen rijden er auto s en zelfs treinen op biogas. Wat steekt er best niet tussen het gras? De verschillende vergistingsinstallaties zijn meer of minder gevoelig voor onzuiverheden: Hout is niet zo interessant omdat het nu eenmaal heel slecht vergist Stenen kunnen de installatie blokkeren Zand kan plaatselijk ophopen en moet vermeden worden Koorden (van de hooibalen) kunnen ook zorgen voor blokkering Zwerfvuil zoals blikjes, plastic en flessen is misschien nog het ergste Heel wat onzuiverheden kunnen eruit gehaald worden in een zogenaamde voortrein met zeven, magneten of zelfs manuele sortering. De stikstof eruit halen is veel moeilijker. Sterk met stikstof bemest gras is immers minder gewenst in een vergistingsinstallatie, omdat het zorgt voor een grotere hoeveelheid ammoniak, wat giftig kan zijn voor de bacteriën. Hieraan kan verholpen worden door stikstofrijke voedingsstromen te mengen met stikstofarmere. In 6

8 natuurgebieden en op bermen wordt echter weinig of niet bemest, zodat dit probleem zich weinig stelt. Kunnen we het maaisel onmiddellijk gebruiken? Eigenlijk geldt bij maaisel voor energiewinning: hoe verser hoe beter. Als we gras een paar dagen in een plastic zak bijhouden of op een hoop laten liggen wordt het warm. Men zegt dat het gaat broeien. Deze warmte is eigenlijk al een energieverlies, dat we hadden kunnen opvangen. We kunnen gras dus helemaal vers van het veld naar de vergistingsinstallatie voeren, maar in de praktijk is dit niet realistisch omdat de grasgroei met pieken verloopt en niet alles tegelijk verwerkt kan worden. De grootste productie gebeurt in mei-juni met gewoonlijk een tweede, kleinere piek in het najaar. In putje winter is er zelfs helemaal geen aanvoer. Daarom gaan we gras bewaren in silo s, ook wel kuilen genoemd. We gaan het inkuilen. Voor sommige installaties moet het gras fijn verhakseld zijn in stukjes tot bijvoorbeeld maximaal 4 centimeter. Bij andere maakt dit niets uit en kunnen zelfs grotere kruidachtige planten volledig verwerkt worden. Kunnen we het grasmaaisel bewaren? Het bewaren van grasmaaisel als veevoeder wordt reeds lang gedaan in functie van de veeteelt. Nu blijkt dat we dat even goed kunnen doen om er energie uit te halen. Als men op enkele dingen let kan het grasmaaisel in een silo of kuil meer dan een jaar bewaard worden. Men spreekt dan van ingekuild of gesileerd gras. De silo bevindt zich best naast de vergistingsinstallatie om er doorheen het jaar beetje bij beetje van te verwerken. Het verse maaisel wordt zo snel mogelijk naar de silo gebracht en daar vast aangereden, om er zoveel mogelijk lucht uit te krijgen. Zo stapelt men het gras in de silo op naarmate het binnengebracht wordt en uiteindelijk wordt het afgedekt van de lucht, gewoonlijk met een laag plastic. Gezien er geen zuurstof meer aan kan en de aanwezige zuurstof snel opgebruikt is, stopt het gewone rottingsproces en gaat het ingekuilde gras bewaren. Dit inkuilen dient met zorg te gebeuren. Interessant om te vermelden is dat ook het geproduceerde gas gedurende langere tijd probleemloos kan opgeslagen worden. Zonnecellen en windmolens bieden geen dergelijk voordeel van energieopslag. 7

9 Wat is co-vergisting? In het geval van co-vergisting worden verschillende materialen of stromen samen vergist. Gras levert hierbij ongeveer 200 m 3 biogas op per ton vers materiaal, wat in de buurt ligt van de veel gebruikte maïs. Maar gras is veel meer variabel van kwaliteit en zeker bermgras kan heel wat onzuiverheden bevatten. Bron: Oosterhof Holman bioenergie 8

10 Vaak wordt er maïs samen vergist met mest uit de veeteelt, met als eigenlijke hoofddoel om de mest te verwerken. Mest levert echter erg weinig biogas op. Langs de andere kant bestaan er energierijke afvalstromen zoals sommige vetten die heel wat biogas opleveren. Een professionele vergister kan hier handig op inspelen. Hier moet bij vermeld worden dat de bacteriëngemeenschap zich instelt op bepaalde materialen of een mengsel ervan. Men kan dus niet zomaar de voeding van het systeem omgooien; er bestaat dan het risico dat de gasproductie in gevaar komt. Welke vergistingssystemen bestaan er? Als het drogestofgehalte 15 à 20 % of minder is, spreekt men van natte vergisting. Gewoonlijk gebeurt dit type vergisting met vloeibare mest en het materiaal is dan ook vrij goed vloeibaar. Gras kan hierin wel eens een vervelende drijflaag vormen. Maar door een stevig roerwerk is het mogelijk om de massa homogeen te houden. Ook de buizen en de aanvoersystemen zijn voor het verwerken van gras best wat steviger en breder uitgevoerd dan voor andere materialen. Bij een hoger drogestofgehalte spreekt men van droge vergisting. Het materiaal is hierbij ook nog steeds behoorlijk nat, maar niet noodzakelijk vloeibaar. Bij droge vergisting bestaan systemen die veel gemakkelijker kunnen omgaan met onzuiverheden en zwerfvuil. Maar globaal genomen kan gesteld worden dat een installatie voor droge vergisting een hogere investering vraagt. Wat is warmtekrachtkoppeling (WKK)? Het totale energetische rendement van vergistingsinstallaties met WKK is potentieel hoog, ongeveer 85%, maar dit valt uiteen in 35 à 40 % elektrisch rendement en 40 à 50 % warmterendement. Het biogas wordt immers verbrand in een aangepaste motor: een generator voor elektriciteit wordt aangedreven maar de motor zelf wordt ook warm. Daaruit zien we dat slechts 35 à 40% van de energie in de biomassa kan omgezet worden in elektriciteit en dat er gewoonlijk meer energie als warmte vrijkomt dan als elektriciteit. Het rendement van de hele installatie is dus sterk gebonden aan het gebruik van de vrijgekomen warmte. Wanneer deze warmte bijvoorbeeld kan gebruikt worden voor de verwarming van bedrijfsgebouwen, huizen of serres in de buurt via een warmtenet maakt dit een enorm verschil. 9

11 Wat blijft er over van het gras na de gasproductie : het digestaat? Na vergisting van biomassa blijft het zogenaamde digestaat achter. Alle makkelijk afbreekbare molecules worden omgezet in biogas en het resultaat is dat het eindproduct meer vloeibaar is dan het uitgangsmateriaal. Dit digestaat kan op landbouwgrond uitgespreid worden of eerst nog verwerkt tot compost als het voldoende structuur of stevigheid heeft. Voedingsstoffen als stikstof, fosfor, kalium, calcium en magnesium blijven in het digestaat en gaan niet in het biogas. Daarom kan digestaat gebruikt worden als meststof of bodemverbeteraar, indien het geen schadelijke producten bevat. Natuurlijk moet de samenstelling van het digestaat opgevolgd worden om de bemesting evenwichtig te krijgen, maar op deze manier kan heel wat kunstmest vervangen worden. En laat ons niet vergeten dat kunstmest bijzonder veel energie vraagt in de productie. Het digestaat draagt in tegenstelling tot kunstmest ook bij tot het humusgehalte en dus tot de structuur van de bodem. Als de beheerder van een vergistingsinstallatie het digestaat als secundaire grondstof wil gebruiken dan heeft hij/zij een VLACOcertificaat (Vlaamse Compostorganisatie) nodig, of moet het product onderwerpen worden aan een gelijkwaardige kwaliteitscontrole. Er gebeuren ook veldproeven om de bemesting met digestaat uit te testen. Is de geurhinder aanvaardbaar? Het vergistingsproces zelf moet afgescheiden worden van de luchtzuurstof en gaat daarom door in luchtdicht afgesloten tanks. Hier kan dus geen geurhinder voorkomen. Aangezien de makkelijk afbreekbare verbindingen zijn omgezet in biogas kent ook het digestaat een minder uitgesproken geur dan de verse mest. Toch kan er geur vrijkomen bijvoorbeeld bij de aanvoer van biomassa, de opslag en de voorbehandeling. Hiervoor kunnen maatregelen genomen worden zoals afdekken en behandelingen in gesloten ruimtes. Grotere 10

12 vergistingsinstallaties horen echter niet thuis temidden van woonwijken. Ze passen op landbouwbedrijven of industrieterreinen. Is er geen ontploffingsgevaar? Vanzelfsprekend is biogas brandbaar en het wordt opgeslagen boven de vergistende biomassa in een luchtdicht afgesloten ruimte. Maar het gevaar is zeer beperkt omdat de druk van dit gas laag is en de hoeveelheid gas relatief beperkt. Zijn er wettelijke vergunningen nodig om gras te vergisten? De verplichting van een bouwvergunning ligt voor de hand, er wordt immers doorgaans heel wat beton gegoten om een vergistingsinstallatie te laten werken. Maar afhankelijk van het materiaal dat vergist wordt zal de beheerder van een vergistingsinstallatie ook de nodige milieuvergunningen moeten aanvragen. Het kan gaan om gemeentelijke, provinciale, Vlaamse, Belgische (federale) en Europese regels, wat dus een heel kluwen kan opleveren. Het bekomen van de vergunning voor een installatie neemt minstens anderhalf jaar in beslag. Vlarea of het Vlaams Reglement voor Afvalvoorkoming en beheer somt alle voorwaarden op waaraan men dient te voldoen om organisch-biologisch afval (OBA) te Een biogasinstallatie moet voldoen aan strenge veiligheidsnormen en is daarom zeker niet gevaarlijker dan andere installaties die gas gebruiken. vergisten. De gestelde eisen hebben betrekking op de inzameling, het transport en de verwerking. (sinds 2012: Vlarema) Een andere Vlaamse bevoegdheid betreft het meststoffendecreet en het mestactieplan (MAP). In onze regio is immers vaak sprake van een mestoverschot en hieromtrent kan men terecht bij de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) die ook de Mestbank onder haar hoede heeft. 11

13 Mest en maïs vallen hier bijvoorbeeld onder, maar ook andere landbouwproducten van plantaardige oorsprong zoals gras geteeld op het land- en tuinbouwbedrijf dat niet als afval beschouwd wordt. De stedenbouwkundige en de milieuvergunning zijn aan mekaar gekoppeld. De eerste wordt pas definitief als de milieuvergunning ook toegekend wordt, en omgekeerd. Vlarem is het Vlaams Reglement voor Milieuvergunningen en hier valt een vergistingsinstallatie onder Klasse 1, dus bij de meest hinderlijke activiteiten. Klasse 3 is de minst hinderlijke. Is het vergisten van gras economisch rendabel? Spijtig genoeg is het vergisten van gras om er hernieuwbare energie mee te produceren tot op heden op zichzelf niet economisch rendabel. Maar er bestaan verschillende steunmaatregelen om hieraan te verhelpen en op die manier ondernemers ertoe te brengen toch te investeren. Vergistingsinstallaties kunnen gebouwd worden in industriegebied, maar ook in landbouwgebied. Voor deze laatste situatie werd door de Vlaamse regering een Omzendbrief (RO/2006/01) goedgekeurd. Hierin staat dat vergistingsinstallaties met een verwerkingscapaciteit tot maximaal ton per jaar kunnen ingeplant worden in landbouwgebied, en dat er dan tot 40% materiaal niet afkomstig uit land- en tuinbouw mee vergist kan worden. In deze laatste hoeveelheid kunnen dan wel afvalstoffen zitten die veel biogas opleveren. Dit wil dus met andere woorden zeggen dat er minimaal 60% materialen in verband met landbouw moeten in verwerkt worden. Groenestroomcertificaten (GSC) kunnen door energieproducenten aangevraagd worden bij de VREG (Vlaamse Regulator voor de Elektriciteits- en Gasmarkt). Anderzijds zijn de elektriciteitsleveranciers verplicht een vast percentage groene stroom te verdelen met de door hen aangekochte GSC als bewijs hiervan. Zo is door vraag en aanbod een handel in GSC ontstaan. De minimumprijs voor een GSC bedraagt nu 100 of 110 euro per 1000kWh. De elektriciteit moet dan wel met anaerobe vergisting opgewekt zijn uit biomassa voornamelijk afkomstig uit landbouwstromen of uit groenten-, fruit- en tuinafval (GFT). 12

14 Op 1 februari 2012 werd een mededeling van de VREG gewijzigd waardoor natuuren bermmaaisel duidelijk onder de land- en tuinbouwgerelateerde stromen vallen. Het project Graskracht heeft er dus voor gezorgd dat natuur- en bermmaaisel mee telt onder het aandeel dat in aanmerking komt voor de verhoogde minimumsteun. Tuinafval dat bestaat uit niet houtig, fijn materiaal zoals gazonmaaisel behoort dan weer tot het GFT. Naast de GSC bestaat er ook een systeem voor warmtekrachtkoppeling met verhandelbare WKK-certificaten. Ook het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) kan in uitzonderlijke gevallen steun verlenen aan de bouw van vergistingsinstallaties. Maar er zijn nog tal van andere pistes om de installatie rendabeler te krijgen. Bij verschillende partners in het graskrachtproject kan men terecht voor advies: ODE, Vlaco, FEBEM, Biogas-e, OVAM en Inagro (zie verder). Hoeveel mensen kunnen we van groene stroom voorzien met grasmaaisel uit natuurgebieden en bermen? In het project Graskracht is een gedetailleerde inventarisatie gebeurd van de maaiselproductie uit Vlaamse natuurgebieden en bermen. Het blijkt dat bermen een veelvoud produceren van de graslanden in natuurgebieden. Dit komt door de grotere totale oppervlakte: ha grazige bermen ten opzichte van ongeveer ha gemaaid grasland in natuurgebieden. Op basis van wat er echt gewogen en doorgegeven is komt men tot een totaal van ton droge stof aan maaisel, maar dat is zonder twijfel een onderschatting van de echte en van de potentiële productie. In het project graskracht hebben we voorzichtig geschat dat er jaarlijks ton droge stof aan grasmaaisel wordt geproduceerd of zeker kan geproduceerd worden in Vlaamse natuurgebieden en bermen. Om aan de hoeveelheid vers materiaal te komen met ook water erin kunnen we dit met 3 vermenigvuldigen: ton. Per ton kan dit ongeveer 151 m 3 biogas produceren zodat we in totaal m 3 biogas bekomen. 13

15 Eén m 3 methaan levert 10 kwh energie op, maar biogas bestaat slechts voor bv. 65% uit methaan zodat 1 m 3 biogas 6,5 kwh energie oplevert: kwh. Dertien partners - elk met hun specifieke expertise - richtten met de Europese steun van EFRO, het Europees fonds voor Regionale ontwikkeling, het project Graskracht op: Maar het grootste deel van de geproduceerde energie bestaat uit warmte en bv. 34% bestaat uit elektriciteit: kwh. Eén huisgezin verbruikt per jaar ongeveer 3500 kwh (een doorsnee gezin, zodat we met de elektriciteitsproductie uit natuurgebieden en bermen ongeveer gezinnen van groene stroom kunnen voorzien. Dit is ongeveer 1% van de Vlaamse bevolking. Als we uitgaan van het totale elektriciteitsverbruik van de Vlaamse huishoudens (41,4 PJ in 2010, komen we aan 0,8%. Deze twee berekeningswijzen bevestigen dus elkaar wat de grootteorde betreft. Hiermee hebben we dan ook de grote beperking van graskracht ontmoet: het is niet dé oplossing van het energieprobleem, maar verwaarloosbaar is het ook niet. In de toekomst zal de energie allicht uit veel meer verschillende bronnen moeten komen. In eerste instantie moeten we echter energie besparen (gezien dit nog het meest duurzame is) en vervolgens gaan kijken naar verschillende bronnen van duurzame energie, evenals organisatie en distributie. I n v e r d e : het Ondersteunend Centrum van het Agentschap voor Natuur en Bos. Het ANB is beheerder van Vlaamse natuurgebieden voor de overheid en bijgevolg een groot leverancier van grasmaaisel. Eneco International: leverancier van elektriciteit, gas en duurzame energie, en één van de top vijf spelers in België. Eneco plaatst vergistingsinstallaties voor biogas en verwezenlijkt wind- en zonneprojecten bij ondernemingen. P H L : Provinciale Hogeschool Limburg: onderwijs en onderzoek. Universiteit Hasselt: onderwijs en onderzoek. I N AG R O : onderzoek en advies in landen tuinbouw. Natuurpunt beheer: dit is veruit de grootste private natuurbeheerorganisatie in Vlaanderen, ze produceren grasmaaisel op duizenden hectaren. OVA M : Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij. Streeft naar minder afval en een propere bodem in Vlaanderen. Departement LNE AMIS: Departement Leefmilieu, Natuur en Energie, Afdeling Milieu-integratie en subsidiëringen: gerichte communicatie-acties en 14

16 natuurtechnische milieubouw. AWV: Agentschap Wegen en Verkeer: beheerder van de bermen van de Vlaamse autosnel- en gewestwegen. B i o g a s - e : Vlaams platform voor informeren over en stimuleren van anaerobe vergisting FEBEM-FEGE: Federatie van bedrijven voor milieubeheer O D E : de Organisatie voor Duurzame Energie Vlaanderen, is de sectororganisatie voor duurzame energie in het Vlaams Gewest, vertegenwoordigd door zijn Bio-Energie platform Vlaco (Vlaamse Compostorganisatie) stelt zich tot doel stelt om de uitvoering van de opeenvolgende beleidsplannen inzake groenafval, GFT-afval en bedrijfsorganisch afval te ondersteunen De dertien partners experimenteren volop met graskracht en werken oplossingen uit die in de nabije toekomst toepassingen op grotere schaal mogelijk maken. Het aantal vergistingsinstallaties in Vlaanderen zal groeien in lijn met het Europese beleid omtrent hernieuwbare energie. Het project Graskracht loopt van april 2010 tot eind september 2012 en kost circa euro. Daarvan is 40% EFRO subsidie (Europees geld), de rest van het budget is afkomstig van de Vlaamse partners. 15

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Werkpakket 5: Beleid & regelgeving

Werkpakket 5: Beleid & regelgeving Werkpakket 5: Beleid & regelgeving Oplijsting knelpunten inzake verwerking van grasmaaisel via co-vergisting 1. Maaisel als afvalstof Bij de terreinbeheerders leeft de problematiek om (berm)maaisel, en

Nadere informatie

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 AGENDA Biogas-E vzw Biomassa Anaerobe vergisting Digestaat Biogas en de toepassingen Anaerobe vergisting en het milieu

Nadere informatie

Op zoek naar biomassa voor de bio-economie: recupereren en valoriseren van gewasresten van korrelmaïs en groenten, en de houtige fractie uit compost

Op zoek naar biomassa voor de bio-economie: recupereren en valoriseren van gewasresten van korrelmaïs en groenten, en de houtige fractie uit compost Op zoek naar biomassa voor de bio-economie: recupereren en valoriseren van gewasresten van korrelmaïs en groenten, en de houtige fractie uit compost Bart Vandecasteele, Filip Velghe, Christophe Boogaerts,

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen

Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen Alphenaren krijgen gas uit de schillen van bananen Door Tessa de Wekker - 25-4-2014, 12:37 (Update 25-4-2014, 12:37) bron: Foto Ton Stanowicki ALPHEN AAN DEN RIJN - Nu is het terrein van Indaver Afvalverwerking

Nadere informatie

van 11 december 2007

van 11 december 2007 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten en/of garanties van oorsprong worden toegekend

Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten en/of garanties van oorsprong worden toegekend Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten en/of garanties van oorsprong worden toegekend Dit document bevat gegevens betreffende de productie-installaties waarvan de aanvraag

Nadere informatie

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero

Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Docentenhandleiding bij Krijg een les over afval en Attero Wat is afval? Hoeveel is dat per dag? 538 / 365 dagen = 1,47 kilo per dag Hoeveel gooien we samen thuis elk jaar weg? 538 x 2,2 = 1183,6 per gezin

Nadere informatie

Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint. 10 december 2015. Presentatie Wageningen UR

Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint. 10 december 2015. Presentatie Wageningen UR Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint 10 december 2015 Presentatie Wageningen UR Meedenksessie kansen voor duurzaam beheer Parallel aan de totstandkoming van het beheerconvenant heeft Blauwzaam via

Nadere informatie

Willy Verbeke (Inverde) & Lies Bamelis (DLV), 7 november 2014. Met steun van i-cleantech Vlaanderen en de Limburgse cleantech Antenne

Willy Verbeke (Inverde) & Lies Bamelis (DLV), 7 november 2014. Met steun van i-cleantech Vlaanderen en de Limburgse cleantech Antenne Vergisting van natuurmaaisel in Limburg Willy Verbeke (Inverde) & Lies Bamelis (DLV), 7 november 2014 haalbaarheidsstudie voor een cleantech business case van september 2013 tot december 2014 Met steun

Nadere informatie

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 GroenLinks Bronckhorst Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 Waarom co-vergisten Omdat de meststoffenwet veehouders verplicht de overtollige (mineralen in de) mest te ver(be)werken

Nadere informatie

21 39.882 11 314.402. Biomassa omvat naast vaste biomassa ook vloeibare en gasvormig gemaakte biomassa, exclusief biogas afkomstig uit vergisting.

21 39.882 11 314.402. Biomassa omvat naast vaste biomassa ook vloeibare en gasvormig gemaakte biomassa, exclusief biogas afkomstig uit vergisting. 1/1/212 Productie-installaties in Vlaanderen waarvoor groenestroomcertificaten worden toegekend Dit document bevat gegevens betreffende de productie-installaties waarvan de aanvraag tot toekenning van

Nadere informatie

Melkveebedrijf Familie Prinsen

Melkveebedrijf Familie Prinsen Project mestwaardering Open dag 4 maart 2015 Melkveebedrijf Familie Prinsen Mestvergistingsinstallatie Fermtec Systems Locatie KTC de Marke Het bedrijf Biomassa voor vergisting In de vergister wordt jaarlijks

Nadere informatie

Verslag studiereis onderzoek vergistingsmogelijkheden voor grasmaaisel Duitsland 6/11 tot en met 9/11/2011

Verslag studiereis onderzoek vergistingsmogelijkheden voor grasmaaisel Duitsland 6/11 tot en met 9/11/2011 Verslag studiereis onderzoek vergistingsmogelijkheden voor grasmaaisel Duitsland 6/11 tot en met 9/11/2011 1. Inleiding Deze studiereis werd georganiseerd vanuit het project Graskracht. Graskracht is een

Nadere informatie

van 23 februari 2010

van 23 februari 2010 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Kan de biogassector grote volumes aardappelen uit de markt nemen? 27-01-2015, Oudenaarde. E. Meers & J. De Mey

Kan de biogassector grote volumes aardappelen uit de markt nemen? 27-01-2015, Oudenaarde. E. Meers & J. De Mey Kan de biogassector grote volumes aardappelen uit de markt nemen? 27-01-2015, Oudenaarde E. Meers & J. De Mey Biogas-E vzw Prof. Dr. Ir. Erik Meers Coördinator Biogas-E U Gent, Fac. Milieuchemie Ir. Jonathan

Nadere informatie

Verkenning biomassaketens Moubeek- Vloethemveld

Verkenning biomassaketens Moubeek- Vloethemveld Pieter Verdonckt T 051/ 27 33 82 pieter.verdonckt@inagro.be Expert houtige biomassa Inagro vzw Maatschappij en Leefomgeving Willem Boeve T 051/27 33 79 willem.boeve@inagro.be Expert valorisatie maaisel

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 15 april 2008 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt Graaf de Ferrarisgebouw Koning Albert II-laan 20 bus 19 B - 1000 BRUSSEL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13

Nadere informatie

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas Resultaten: Project Besloten kringloop door kleinschalig mestvergisting in de veehouderij. Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas produceren met betaalbare

Nadere informatie

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten en garanties van oorsprong

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten en garanties van oorsprong Statistieken Laatste aanpassing 03/06/2015 Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten en garanties van oorsprong Dit document bevat de gegevens betreffende het aantal toegekende groenestroomcertificaten

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform Biomassa, het nieuwe goud Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform ODE-Vlaanderen Structuur Vlaams kwaliteitscentrum voor decentrale duurzame energie belsolar Werkgroep groene stroom 2

Nadere informatie

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Overzicht 1. Algemeen 2. Investeringssteun 3. Certificaten 4. Emmisienormen Algemeen Bio-WKK Biomassa als duurzame brandstof groene stroom

Nadere informatie

Primair schooltje in Senegal kookt op organisch afval

Primair schooltje in Senegal kookt op organisch afval Primair schooltje in Senegal kookt op organisch afval Het primaire schooltje Les Cajoutiers in Warang, een vissersdorp in Senegal, was op zoek naar een alternatieve energiebron om dagelijks warme maaltijden

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Energie uit groenafval deel van een duurzame totaaloplossing Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Branche Vereniging Organische Reststoffen (BVOR) Sinds 1989 branche organisatie

Nadere informatie

Vuurtje in de tuin? KIES VOOR EEN GEZOND ALTERNATIEF! www.stookslim.be

Vuurtje in de tuin? KIES VOOR EEN GEZOND ALTERNATIEF! www.stookslim.be Vuurtje in de tuin? KIES VOOR EEN GEZOND ALTERNATIEF! www.stookslim.be WETGEVING GEEN VUUR ZONDER ROOK Een vuurtje stoken in de tuin is nooit zonder risico s. De rook is het grootste probleem. Die is ongezond,

Nadere informatie

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage vestiging Drachten behorende bij onderbouwing Knarweg 14, Lelystad. Op het gebied van schoon en zuinig produceren, heeft de agrarische sector nog een aantal belangrijke doelstellingen te behalen. Belangrijkste

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Lies Bamelis, Karolien Borghgraef, Filip Raymaekers (DLV) Dec 2014 MANAGEMENT SUMMARY. Uitgewerkt in opdracht van.

Lies Bamelis, Karolien Borghgraef, Filip Raymaekers (DLV) Dec 2014 MANAGEMENT SUMMARY. Uitgewerkt in opdracht van. Vergisting Natuurmaaisel in Limburg Lies Bamelis, Karolien Borghgraef, Filip Raymaekers (DLV) Dec 2014 MANAGEMENT SUMMARY Uitgewerkt in opdracht van Met de steun van Inhoud 1 Inleiding - situering van

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl NL Bio-energie van de Boer www.host.nl HoSt Microferm: duurzame energie uit mest Het Microferm concept is ontwikkeld voor boeren die de eigen mest verwerken. De Microferm is uitermate geschikt voor agrarische

Nadere informatie

28 SEPTEMBER 2001. Besluit van de Vlaamse regering inzake de bevordering van elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen De Vlaamse

28 SEPTEMBER 2001. Besluit van de Vlaamse regering inzake de bevordering van elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen De Vlaamse N. 2001 2938 [C 2001/36198] 28 SEPTEMBER 2001. Besluit van de Vlaamse regering inzake de bevordering van elektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen De Vlaamse regering, Gelet op de bijzondere

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Statistieken Laatste aanpassing 01/04/2012 Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Dit document bevat de gegevens betreffende het aantal toegekende groenestroomcertificaten voor elektriciteit uit hernieuwbare

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten

Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Statistieken Laatste aanpassing 03/12/2012 Aantal uitgereikte groenestroomcertificaten Dit document bevat de gegevens betreffende het aantal toegekende groenestroomcertificaten voor elektriciteit uit hernieuwbare

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld voor vragen. Wat betekent

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen SenterNovem is een agentschap van Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bioenergiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Steunmaatregelen voor energie-investeringen (REG, HEB, WKK) in Vlaanderen

Steunmaatregelen voor energie-investeringen (REG, HEB, WKK) in Vlaanderen Steunmaatregelen voor energie-investeringen (REG, HEB, WKK) in Vlaanderen ir. Paul Zeebroek VLAAMS ENERGIEAGENTSCHAP (VEA) VOKA - Mechelen 25 november 2009 1 Onderwerpen A. Ecologiepremie Call systeem

Nadere informatie

Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed

Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed 19 MEI 2006. Omzendbrief RO/2006/01 betreffende het afwegingskader en de randvoorwaardenvoor de inplanting van installaties voor mestbehandeling en

Nadere informatie

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Ondergetekenden: 1. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, mevrouw G. Verburg, handelend als bestuursorgaan, hierna

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Geïntegreerde verwerkingsmogelijkheden (inclusief energetische valorisatie) van bermmaaisel Aanbevelingen voor de bermbeheerders

Geïntegreerde verwerkingsmogelijkheden (inclusief energetische valorisatie) van bermmaaisel Aanbevelingen voor de bermbeheerders Geïntegreerde verwerkingsmogelijkheden (inclusief energetische valorisatie) van bermmaaisel Aanbevelingen voor de bermbeheerders Geïntegreerde verwerkingsmogelijkheden (inclusief energetische valorisatie)

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

Geïnstalleerd vermogen en aantal groenestroominstallaties per provincie

Geïnstalleerd vermogen en aantal groenestroominstallaties per provincie Geïnstalleerd vermogen en aantal groenestroominstallaties per provincie Dit document bevat gegevens betreffende de productie-installaties die in dienst werden genomen t.e.m. 31/12/2014 waarvan de aanvraag

Nadere informatie

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN Het landelijk gebied is constant in beweging. Er worden nieuwe technieken toegepast in de agrarisch bedrijfsvoering en ruimte gezocht voor functies die

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Energie actieplan. Van Esch Cultuur- en Civieltechniek

Energie actieplan. Van Esch Cultuur- en Civieltechniek Energie actieplan Van Esch Cultuur- en Civieltechniek utorisatie Nummer /versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 11-09-2014 Naam: B. Heesters, F. van Doorn Datum: 11 september 2014 Plaats: Berkel

Nadere informatie

Mestverwerking in De Peel

Mestverwerking in De Peel Mestverwerking in De Peel Mestverwerking Jan van Hoof, Jeanne Stoks, Wim Verbruggen Maart 2012 Agenda Doel van de avond Wat is mest? Wat is het mestprobleem? Waar komt mest vandaan? Hoeveel mest is er?

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik)

Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik) Duurzame energie voor alle Lennikenaren! (Bruno Moens, LENNIK² - NVA-Lennik) Duurzame energie is broodnodig: eerst besparen en dan zelf energie opwekken met de bronnen uit onze onmiddellijke omgeving.

Nadere informatie

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Jean-Pierre Lemmens COGEN Vlaanderen easyfairs Industrie & Milieu 2010 Seminarie Bio-energie

Nadere informatie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie Hernieuwbare energie bij landbouwbedrijven: discussie uitkomsten Landbouwtelling 2010 Reinoud Segers Inleiding Om de paar jaar wordt de deelnemende bedrijven in de Landbouwtelling gevraagd of ze installaties

Nadere informatie

Bermgrasinzamelstructuur Regio Utrecht. Sieta de Vries Provincie Utrecht

Bermgrasinzamelstructuur Regio Utrecht. Sieta de Vries Provincie Utrecht Bermgrasinzamelstructuur Regio Utrecht Sieta de Vries Provincie Utrecht Seminar Cumela en BVOR 7 oktober 2013 Accelerating Renewable energies through valorisation of Biogenec Raw materials Doel ARBOR:

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix

De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix 08/04/2011 De rol van hernieuwbare brandstoffen en afval in de Vlaamse energiemix Luc Pelkmans, VITO 4 de Vlaamse afval- en materialencongres Brugge, 6 april 2011 Inhoud» Vlaamse onderbouwing van de Belgische

Nadere informatie

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2006 (periode 1 juli tot en met 31 december) en de

Nadere informatie

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero Nascheiding kunststoffen Het heldere alternatief van Attero Sinds 1 januari 2010 moet elke gemeente in Nederland een fors deel van het kunststof verpakkingsafval scheiden van de rest van het huishoudelijk

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

de dossiers van de Loss Prevention Unit Opwekking van biogas en warmtekrachtkoppeling

de dossiers van de Loss Prevention Unit Opwekking van biogas en warmtekrachtkoppeling de dossiers van de Loss Prevention Unit Opwekking van biogas en warmtekrachtkoppeling verzekeringen anders bekeken Opwekking van biogas gekoppeld aan energieproductie door middel van warmtekrachtkoppeling.

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Nota: Randvoorwaarden voor de inplanting van installaties voor mestbehandeling en vergisting

Nota: Randvoorwaarden voor de inplanting van installaties voor mestbehandeling en vergisting Nota: Randvoorwaarden voor de inplanting van installaties voor mestbehandeling en vergisting Deze nota is gebaseerd op de omzendbrief RO/2006/01 van 19 mei 2006 en bevat een aantal aandachtspunten bij

Nadere informatie

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof.

Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Hoge energieprijzen. Mazout blijft een voordelige brandstof. Dit document zal u helpen een beter inzicht te krijgen in de verbruikskosten, in een huishoudelijke omgeving, voor de verschillende energiebronnen.

Nadere informatie

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11

Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen. Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Nieuwe methodiek CO 2 -voetafdruk bedrijventerreinen POM West-Vlaanderen Peter Clauwaert - Gent 29/09/11 Inhoud presentatie 1.Afbakening 2.Inventarisatie energie 3.CO 2 -voetafdruk energieverbruik 4.CO

Nadere informatie

Duurzame Regio Energie

Duurzame Regio Energie Duurzame Regio Energie Fase 2: Omgevings Benuttings Plan In het kader van het project zijn er in september de volgende afspraken gemaakt: Overleg met netwerkbeheerders over de technische haalbaarheid;

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

Groenestroomcertificaten en subsidies voor het BHG toegepast op warmtekrachtkoppeling

Groenestroomcertificaten en subsidies voor het BHG toegepast op warmtekrachtkoppeling Opleiding voor energieverantwoordelijken in de dienstensector en collectieve huisvesting Groenestroomcertificaten en subsidies voor het BHG toegepast op warmtekrachtkoppeling Baptiste Buxant, verantwoordelijke

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Productie van bio - energie uit energiemaïs

Productie van bio - energie uit energiemaïs Productie van bio - energie uit energiemaïs Door: Frank Veldeman Stijn Van Aken Nick De Keyser Groepsopdracht Ethiek Academiejaar: 2006-2007 Lector: Dhr. Lips Dirk 2 e jaar Agro- en Biotechnologie Inleiding

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Zeg ook JA tegen afval scheiden.

Zeg ook JA tegen afval scheiden. Zeg ook JA tegen afval scheiden. Elkaar iets beloven. Voor een betere toekomst. Zonder het onnodig verbruiken en weggooien van grondstoffen. Om dat te kunnen realiseren moeten we met elkaar JA zeggen tegen

Nadere informatie

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer.

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Op zoek naar het nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Opgave Windenergie Het Rijk heeft zichzelf tot doel gesteld om in 2020 6000

Nadere informatie

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting Noord Deurningen Kosten en baten mestvergisting Inleiding Systeemoverzicht microvergisting Vergisting Biogasleiding WKK en Warmte en elektriciteitsbenutting Kosten systeem Hoe nu verder? Systeem Kleinschalige

Nadere informatie

Inhoudsopgave VOORWOORD 11

Inhoudsopgave VOORWOORD 11 Inhoudsopgave VOORWOORD 11 HOOFDSTUK I HER IEUWBARE E ERGIE I VLAA DERE 13 1. Wat is hernieuwbare energie? 13 2. Evolutie van de geïnstalleerde capaciteit in Vlaanderen 14 3. Internationale druk vertaald

Nadere informatie

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland De business case: Mest verwaarden Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland Hengelo 28 maart 2014 mln. kg fosfaat Export van fosfaat moet met 50% stijgen 200 175 150 125 100 75 50

Nadere informatie

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 20 juli 2004. gewijzigd op 24 januari 2007

Beslissing van de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt. van 20 juli 2004. gewijzigd op 24 januari 2007 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de lektriciteits- en Gasmarkt North Plaza B Koning Albert II- laan 7 B - 1210 BRUSSL e-mail : info@vreg.be tel. : +32 2 553 13 53 fax : +32 2 553 13 50 web : www.vreg.be

Nadere informatie

Groengas in landbouw. 11 maart 2015

Groengas in landbouw. 11 maart 2015 Groengas in landbouw 11 maart 2015 LTO Noord Programma Klimaat & Energie Auke Jan Veenstra (aveenstra@ltonoord.nl) Inhoud LTO Noord en Energie Energie in de agrarische sector Energieproductie Vergisting

Nadere informatie

Biogas: De oplossing voor het energie probleem?

Biogas: De oplossing voor het energie probleem? Biogas: De oplossing voor het energie probleem? Jordy Ghequière Lula Timmerman Arne Deschepper Natuur en Wetenschap vzw Inhoudstabel Inhoudstabel... 1 Inleiding... 2 Hypothese... 3 Biogasproductie : theoretische

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2007 410 Besluit van 16 oktober 2007, houdende regels inzake de verstrekking van subsidies ten behoeve van de productie van hernieuwbare elektriciteit,

Nadere informatie