Keuringen en adviseren over leefstijl.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Keuringen en adviseren over leefstijl."

Transcriptie

1 Keuringen en adviseren over leefstijl. Onderzoeksrapportage vervaardigd in het kader van de opleiding Sociale Geneeskunde voor Arbeid en Gezondheid. NSPOH. September 2007 maart 2008 ArboDuo, Nederland, regio Zuid M.P.G.A. Kempeneers, arts BA2004novA P15-BA Tilburg, 1 september 2008

2 Voor dit onderzoek kon ik onder meer rekenen - op de enthousiasmerende medewerking van ArboDuo: de directie en de regiomanager, de collega s - mijn praktijkbegeleider, mevrouw Marja van Eijk - op de adviezen van docenten en medewerkers van NSPOH - en hier vooral op de intensieve en ondersteunende begeleiding van mevrouw Yolanda Belt - op mevrouw G. Zweerman uit de medische bibliotheek - op al mijn rechtstreekse collega s Aan allen mijn dank! Mensen zijn irrationele wezens (N.N.)

3 Keuringen en adviseren over leefstijl. Samenvatting pag. 4 Adviseren over leefstijl tijdens het PAGO: zinvol? (literatuurstudie) pag. 5 Hoort de keurling een advies? (onderzoek) pag. 17 Aanbevelingen pag. 41 Literatuurlijst pag. 42 Bijlagen pag

4 Samenvatting. Tijdens keuringen geeft de bedrijfsarts BRAVO-adviezen. Onze artsengroep stelt zich de vraag hoe zinvol dit is. Via PubMed wordt in Medline gezocht naar relevante literatuur uit de periode tot Alleen RCT s worden weerhouden. Er bestaat een ruime evidence wat betreft adviseren over bewegen, roken, alcoholgebruik en eetgewoonten. Niet zo over ontspannen. Vervolgacties zijn nodig na alle (BRAVO) adviezen, wil er enige gedragsverandering optreden. Uit dit literatuuronderzoek blijkt dat adviseren tijdens de keuring over leefstijl (BRAVO) zinvol is. De bedrijfsarts bevindt zich in een goede positie voor een eerste advies en voor het verwijzen voor vervolgacties, maar hoort de keurling ons (eerste) advies wel? Dit wordt onderzocht bij bouwvakkers die zich aanbieden voor een keuring.de keurling hoort het advies van de keurende arts over bewegen, roken en eetgewoontes, minder over ontspanning. De onderzoeksresultaten voor wat betreft adviseren over het stigmagevoelige alcoholgebruik zijn weinig bruikbaar. De keurende arts plant zeer weinig vervolgconsulten, nochtans een voorwaarde om gedragsverandering te bevorderen. De kwaliteit van de adviezen wordt niet onderzocht, evenmin worden hiervoor criteria geduid. Dit kan best door het ontwikkelen van richtlijnen, waar de bedrijfsarts tijdens de keuring kan op terugvallen, maar ook om leefstijladvisering binnen de reguliere gezondheidszorg meer toegankelijk te maken voor iedereen. 4

5 Deel I: Literatuurstudie Adviseren over leefstijl tijdens het PAGO: zinvol? 5

6 LITERATUURSTUDIE Hoofdstuk I. Inleiding en vraagstelling. pag. 8 I.1. Inleiding. I.2. Vraagstelling voor het literatuuronderzoek. Hoofdstuk II. Onderzoek pag. 9 II.1. Methode. pag. 9 II.2. Resultaten. pag. 9 II.2.1. Algemeen. pag. 9 Adviseren over gedragsverandering is aangewezen. De bedrijfsarts bevindt zich hiervoor in een goede positie. pag. 10 Vervolgacties zijn nodig. II.2.2. Bewegen pag. 11 De norm De literatuur II.2.3. Rookgedrag pag. 11 De norm De literatuur II.2.4. Alcoholgebruik pag. 12 De norm De literatuur II.2.5. Voeding en eetgewoonten pag. 12 De norm De literatuur 6

7 II.2.6. Ontspanning pag. 13 De norm De literatuur Het resultaat pag. 14 Tools II.3. Conclusie. pag. 15.II.3.1 Adviseren is nuttig..ii.3.2 Het is zinvol dat de bedrijfsarts dit doet..ii.3.3 De BRAVO items zijn niet volledig gedefinieerd..ii.3.4 Vervolgacties zijn nodig. pag. 16.II.3.5 Hoort de keurling ons advies? (Literatuurlijst, pag. 42 ) 7

8 Hoofdstuk I. Inleiding en vraagstelling. I.1. Inleiding. Binnen onze arbodienst worden dagelijks tientallen bouwvakkers uit heel Nederland gekeurd. Preventie van beroepsziekten en arbeidsgebonden aandoeningen, bewaken en bevorderen van de gezondheid van de werknemers en hun functioneren en inzetbaarheid bewaken en verbeteren, zijn de drie kerndoelen van dit PMO (periodiek medisch onderzoek). Tijdens de keuring zelf krijgt de werknemer adviezen over hoe om te gaan met werkgebonden risico s en zo nodig worden vervolgacties gepland. Keurlingen laten lengte, gewicht en bloeddruk meten, weigeren zelden een bloedname voor cholesterol en suiker en antwoorden in een vragenlijst vrijblijvend over onder meer medicijnengebruik, rook- en drinkgedrag. Keurlingen worden meer en meer geadviseerd over hun leefstijl, hun gezondheidsgedrag buiten het werk : over bewegen, roken, alcohol, voeding en ontspanning, items die zijn samengebracht in het letterwoord BRAVO. Onze artsengroep, de opdrachtgever in deze, wil een onderzoek naar de wenselijkheid en de mogelijkheden van adviseren tijdens het PAGO (periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek) door de keuringsarts over leefstijl (literatuurstudie) én naar enig inzicht in de perceptie van het advies door de keurling (onderzoek). Leefstijladviezen en gedragsverandering kunnen op meerdere niveaus worden overlegd zoals bijvoorbeeld medisch en sociaal-geneeskundig, ethisch, juridisch, sociologisch, economisch. In dit onderzoek wordt hier niet op ingegaan. I.2. Vraagstelling voor het literatuuronderzoek. Uit het voorgaande volgt de vraagstelling - is adviseren over leefstijl tijdens het PAGO zinvol? - is het zinvol dat de bedrijfsarts dit doet? 8

9 Hoofdstuk II. Onderzoek II.1 Methode. In de literatuur, TBV en PubMed, ben ik op zoek gegaan naar artikelen die het nut van adviseren over leefstijl onderbouwen en naar artikelen die instrumenten beschrijven om deze adviezen te implementeren. Een artikelenreeks in TBV over vier BRAVO-onderwerpen werd de leidraad in dit onderzoek (17,18, 24, 25). In het TBV-editoriaal wordt vermeld dat er in deze context weinig evidence bestaat over O (8 ), vandaar geen vijfde artikel. In PubMed werd gezocht naar relevante literatuur. Er werd gezocht in augustus 2007 en in mei 2008 met als limits: de laatste vijf jaar en RCT. We besteden wat meer aandacht aan adviseren over de O (ontspannen): hoe omgaan met dit, vergeleken met de vier andere bravo-onderwerpen, minder tastbare item? De gebruikte zoektermen: lifestyle, epidemiologic studies, health education, patient education, prevention, stress, employee, intervention, occupational medicine, occupational health. II.2. Resultaten II.2.1. Algemeen. Adviseren over gedragsverandering is aangewezen. De belangrijkste oorzaak van een stagnerende levensverwachting (in Nederland) is ongezond gedrag (29) Met ongezond gedrag hangen volgende aandoeningen samen: diabetes mellitus type II, astma en COPD, bepaalde soorten van kanker, osteoporose, leverziekte, milde depressie en angst. Een consequentie van ongezond gedrag is overgewicht. Mensen met een gezonde leefstijl verzuimen minder (7). Langdurige begeleiding van zieken met chronische pijn en burn-out geeft vergeleken met een controlegroep (na aanvankelijk ook verbetering op pijn, depressie, stresssymptomen, vitaliteit) na 1 jaar een verbetering van het werkvermogen (4,5)). Lichaamsbeweging en preventie van overgewicht, op alle leeftijden, voorkomen/vertragen een lichamelijke achteruitgang op latere leeftijd (20). Ook een gedragsverandering voor wat betreft voeding (suikerrijk dieet is slecht)) en roken geeft een gelijkaardig resultaat(32). Nu de pensioenleeftijd verder wordt opgeschoven worden deze data ook relevant in een arbo-setting. 9

10 De bedrijfsarts bevindt zich hiervoor in een goede positie. De bedrijfsarts bevindt zich in een ideale positie om van BRAVO - interventies werk te maken, zowel door het formuleren van beleid ten behoeve van het bedrijf waar hij/zij werkzaam is, als door het informeren van de cliënt die regelmatig door hem/haar gezien wordt, bijvoorbeeld in het kader van het PAGO. (29). Veranderen van inzicht en aanpak is nodig. Bedrijfsartsen zijn experts in beroepsziekten en re-integratie, maar voor BRAVO-adviezen ad hoc alleen steunen op ervaring (8) of gezondheidsgedrag bijstellen met medicijnen (41) lijkt onvoldoende. Bedrijfsartsenactiviteit in adviseren over gedragsverandering wordt ongeveer gelijkgesteld met huisartsenactiviteit in deze(23). Een verschil is de beschikbare tijd. Vervolgacties zijn nodig. In verscheidene artikelen wordt gewezen op de noodzaak van vervolgacties. Op de hoogte zijn van risicofactoren betekent nog niet dat men zijn leefstijl wijzigt(38). De effectiviteit van een interventie is afhankelijk van de duur van de motivatie (8).Er wordt gewezen op het 7-stappenplan van NIGZ Werk en gezondheid (waarom aandacht? hoe pakt u het aan? wat is het belang? wat moet er gebeuren? de start van de activiteiten! zijn de doelen bereikt? vasthouden van de aandacht!) (27). In een artikel van Proper en van Mechelen (23) wordt gesproken over motivatie (motivatie wordt bepaald door kennis en attitude, sociale invloed en tenslotte eigen-effectiviteitsverwachting en barrières) en over de fasen in gedragsverandering: het transtheoretisch model ( TTM, met volgende fases: 1 precontemplatie, 2 contemplatie, 3 preparatie, 4 actie, 5 behoud en 7 terugval.). Belangrijk bij adviseren is om te weten in welke fase de geadviseerde zich bevindt. In dit artikel wordt eveneens gewezen op de noodzaak voor het ontwikkelen van richtlijnen. Vervolgacties moeten niet noodzakelijk door de bedrijfsarts gebeuren. De gezondheidsadviseur (36) is, onder welke naam dan ook, reeds bij verschillende arbodiensten actief tijdens spreekuren specifiek gericht op BRAVO-advisering. De literatuur schetst een positief beeld van (individuele) elektronische begeleiding (9,10) maar ook van begeleiding in groep (14). 10

11 II.2.2. Bewegen De norm De norm is dat iedere volwassene op tenminste 5 dagen per week gedurende een half uur matig actief moet zijn (24). Meer algemeen is: een tot twee keer per week inspannende lichaamsbeweging bij mensen met zittend werk (34). De literatuur Naast eigen ervaring worden (8) diverse tools vernoemd: persoonlijke voorlichting en advisering met aanbieden van concrete bewegingsprogramma s, blijvend (!) motiveren (24). Het resultaat is veelbelovend: gunstig effect op percentage lichaamsvet, op conditie, op spierkracht en lenigheid doch geen aantoonbaar effect op BMI, bloeddruk en cholesterol. Bovendien wordt een gunstige invloed gemeten op werkgerelateerde variabelen, in volgorde: arbeidstevredenheid, werkstress, productiviteit, functioneren op het werk en ziekteverzuim. Uit een ander artikel blijkt dat stimuleren van beweging belangrijker is dan voedingsadviezen en dat farmacologische interventie geen preventief effect heeft (6). II.2.3. Rookgedrag De norm Er wordt aanbevolen om in het geheel niet te roken. Ik deed geen onderzoek over de kwalitatieve en/of kwantitatieve verschillen tussen enerzijds al dan niet inhaleren en anderzijds sigaret, sigaar, pijp. De literatuur Voor bruikbare tools wordt verwezen naar de richtlijn tabaksverslaving (8), er wordt verwezen (18) naar advies op maat, individuele counseling, farmacologie (nicotine kauwgom, -pleisters, -inhaler en tabletten, nortriptyline) en er wordt verwezen naar de werkplek ( rookvrij, langduriger interventie, bereikbaarheid, collegiale ondersteuning). Of al dan niet roken al dan niet de verantwoordelijkheid is van de individuele werknemer wordt niet verder besproken. 11

12 II.2.4. Alcoholgebruik De norm Als norm wordt gesteld dat er sprake is van langdurig overmatige alcoholconsumptie bij mannen indien ze meer dan 21 glazen per week drinken en bij vrouwen indien ze meer dan 14 glazen per week drinken (17). Concreter: per week 14,8 drinks (one drink = 12 g alcohol) voor mannen en 10.6 drinks voor vrouwen, voor éénmalig drinken wordt dit: 6,6 voor mannen en 4,9 voor vrouwen(1). De literatuur Er wordt gewezen op het beschermend effect op hart en bloedvaten van 2 glazen per dag, doch tevens op de verslavende werking van alcoholgebruik en op de veiligheidsaspecten. Alcoholproblemen worden op de werkplek in een vroeg stadium ontdekt maar advies en voorlichting via de werkplek hebben weinig resultaat, dit is er wel via de eerstelijn en de gemeenschap. Motiverende gesprekstherapie is een handige tool binnen de eerstelijnsgezondheidszorg.alcoholgebruik is een stigmagevoelig onderwerp(17). Psychosociale begeleiding en/of informatie vermindert secundair ook het alcoholgebruik en de gevolgen ervan op de werkplek(3). II.2.5. Voeding en eetgewoonten De norm Overgewicht wordt gedefinieerd als een body-mass-index (BMI) tussen 25 en 29,9. Ernstig overgewicht vanaf een BMI van 30 (25). De literatuur Mogelijke gevolgen van overgewicht zijn: verhoogde kans op hart- en vaatziekten,diabetes mellitus type II, dikkedarmkanker, klachten aan bewegingsapparaat en psychische klachten ook minder productief en hoger verzuim (25). Dezelfde aspecten worden herhaald in een ander artikel: langduriger ziekteverzuim, meer arbeidsgebonden aandoeningen, hogere ziektekosten. Er wordt bovendien gewezen op synergistische effecten in deze 12

13 tussen roken en overgewicht en tussen alcohol en overgewicht en op een lager verdienvermogen, vooral bij obese vrouwen (35). Bij het adviseren kan worden gewezen op gezonde voeding: groenten en fruit, veel voedingsvezels en aangepaste vetten. De werkplek is een geschikte setting voor voedingsadvies: meer dan 60 % van de werktijd wordt op de werkplek doorgebracht dus gebruikt men minstens één maaltijd per dag op het werk. Voorlichting is de meest aangewezen interventie en men kan resultaat verwachten op ander leefstijlaspecten (vooral bewegen) en op het lichaamsgewicht, doch niet zo op bloeddruk en cholesterol(25). II.2.6. Ontspanning De norm In de door mij geraadpleegde literatuur wordt niet omschreven wat met ontspanning wordt bedoeld. Vandaar dat ik ontspanning koppel aan stress in een soort omgekeerde evenredigheid. Stress is niet alleen arbeidsgerelateerd, maar ontstaat ook, of vooral (?), binnen de sociale en privé-leefwereld van de keurling. De literatuur In de artikelenreeks over BRAVO in TBV 2006 werd een artikel over O niet weerhouden wegens gebrek aan evidence. Stress? Blijf fit en in beweging, uit het editoriaal gewijd aan deze reeks (8) is een vereenvoudigde benadering die toch wel in de literatuur is terug te vinden: twee keer per week sporten voorkomt psychische klachten (34). Chronische stressbelasting is een belangrijke pathogenetische as in het ontwikkelen van een metabool syndroom (drie van de vijf uit: abdominale vetzucht; verhoogde triglyceriden, verlaagde HDL, verhoogde bloeddruk, verstoring van de suikerstofwisseling) (12). Er zijn studies waaruit blijkt dat elektronische communicatie een handig en succesvol middel is om via de werkplek gezondheidsgedrag te wijzigen (9,10)..Bij depressie wordt telefonische screenen en behandeling aangewend (33). In deze benadering speelt de kosteneffectiviteit een grote rol. Bij PTSS biedt begeleiding via internet een duidelijke meerwaarde (11). 13

14 De onderzochte interventies zijn veelal gebaseerd op cognitieve gedragstherapie (CGT) en gebeuren vaak via elektronische weg: internet therapie bij PTSS ( 21) en bij burnout (22). CGT per computer is een behandelmethode in de eerste lijn met gunstig effect op angst en depressie (10) Cognitieve gedragstherapie samen met fysieke activiteit gaf, vergeleken met usual care, misschien per individu enige verbetering, maar zeker niet voor de onderzochte groep. Het resultaat De onderzochte Interventies zijn dus vooral gebaseerd op cognitieve gedragstherapie. Er wordt een wisselend resultaat beschreven. Zij kunnen de ontspanning verhogen (40) of ze hebben nauwelijks invloed op het verzuim (13, 28). Momenteel lopen twee studies, de ene om het resultaat van de begeleiding van psychische klachten door de bedrijfsarts te meten (26), de andere waarin interventies op de werkplek worden vergeleken met usual care(16). Tools Vast staat dat CGT, al dan niet via website of telefoon, de meest geëigende begeleiding door huisartsen is voor psychische klachten (21). Overleg met de huisarts, wat niet alleen in de richtlijnen wordt aanbevolen (42)., verloopt niet altijd even vlot en dit kan een oorzaak zijn van een minder optimale begeleiding naar werkhervatting (1). De richtlijn Psychische Problemen (42) biedt een voor de bedrijfsarts geëigend concept dat ook buiten het verzuim kan worden gebruikt. Op de werkplek werd een gunstig effect gemeten op gedragsverandering (beweging, BMI, stress, roken) met kortstondige gezondheidsinterventies indien deze vergezeld gingen óf met motiverende gespreksvoering of met een aanpak via het TTM (19). Uit verschillende studies blijkt ook dat het gunstig is om leidinggevenden te betrekken bij de begeleiding van werknemers met psychische klachten (10, 16, 31 ). 14

15 II.3. Conclusie..II.3.1 Adviseren is nuttig. Voor zover dit moet worden onderbouwd, een gezonde leefstijl biedt weliswaar geen zekerheid maar toch een grote kans op langdurig goed functioneren, zowel op lichamelijk als op mentaal vlak. De soms erg nefaste gevolgen van ongezond gedrag zijn gekend. Keurlingen wijzen op de meest adequate implementatie van de BRAVO-items is nuttig..ii.3.2 Het is zinvol dat de bedrijfsarts dit doet. Binnen de setting van een PMO of PAGO is de bedrijfsarts de eerst aangewezen professional om de keurling te adviseren over gezondheidsgedrag. Hij kent niet alleen de bedrijfsgebonden problematiek en de interventiemogelijkheden daar, maar door zijn opleiding als arts kan hij, of zou toch moeten kunnen, individuele (dreigende) problematiek die BRAVOgerelateerd is inschatten en hierover adviseren. Er werd niet onderzocht of de bedrijfsarts inderdaad meer tijd heeft om te adviseren dan bijvoorbeeld de huisarts. Er werd niet onderzocht of dit meer tijd door de werkgever die de keuring betaald zal worden geaccepteerd, en dan nog zonder dat hij enige resultaatverbintenis aan deze adviezen mag koppelen. Zal de keurling kunnen claimen dat hij nooit op meer beweging is gewezen of dat hij binnen het bedrijf nooit de mogelijkheden hiertoe heeft gehad?.ii.3.3 De BRAVO items zijn niet volledig gedefinieerd. Het BRAV-gebeuren is vrij goed omschreven. Zowel bewegen als eetgewoonten zijn goed gedefinieerd, rookgedrag en alcoholgebruik spreken bijna voor zichzelf. Praten over drinken brengt het verhaal wel snel in de sociaal-wenselijke sfeer, adviseren hierover kan als stigmatiserend worden ervaren. Interventies in deze blijven erg privacygevoelig: samen werken met de eerstelijn, buiten de bedrijfsgebonden arbo-werking, is zeker aangewezen. De middagwandeling van het kantoorpersoneel zal om verschillende redenen meer deelnemers hebben dan de wekelijkse vergadering van de P&O-actie Blauwe Knoop. De O van ontspannen is niet gedefinieerd. 15

16 De eerste vier items van het letterwoord BRAVO zijn binnen de literatuur en vaak ook binnen de praktijkervaring vrij goed gekend en kunnen vlot worden besproken. Ontspanning, stress, spanningen: werkgerelateerde problematiek kan nog worden opgevangen, van zodra de oorzaak ervan, minstens deels, buiten het werk ligt wordt de opdracht van de bedrijfsarts wat onzeker.binnen de literatuur vindt hij weinig concreets om zijn advies op te bouwen, en zeker geen tools voor bij een preventief optreden. Literatuur uit een ander vakgebied kan hier misschien een oplossing bieden..ii.3.4 Vervolgacties zijn nodig. Een belangrijke conclusie uit dit literatuuronderzoek over BRAVOadviezen is dat vervolgacties nodig zijn. Zonder vervolgacties heeft adviseren geen zin. Deze vervolgacties dienen niet noodzakelijk door de bedrijfsarts te worden uitgevoerd, maar best wel door een in de problematiek ervaren professional. Vervolgacties kunnen, naast een vervolgconsult, allerhande zijn: meegeven van folders, nasturen van brief, telefonisch of elektronisch contact, brief voor huisarts. Bij arbeidsgerelateerde problematiek wordt hier reeds ruim van gebruik gemaakt. Om het resultaat van vervolgacties te optimaliseren is het nodig dat er rekening wordt gehouden met de fase van gedragsverandering waarin een keurling zich bevindt..ii.3.5 Hoort de keurling ons advies? Vervolgacties zijn pas zinvol als de keurling weet dat er een advies is gegeven. Vandaar dat er een onderzoek werd uitgevoerd naar de perceptie van de keurling met als belangrijkste vraag: heb je een advies gehoord? 16

17 Deel II: Onderzoek Hoort de keurling een advies? 17

18 Hoofdstuk III. Onderzoeksopdracht pag. 20 III.1. Inleiding III.2. Vraagstelling pag. 21 Hoofdstuk IV.1. Methode pag. 22 IV.1.1. Het enquêteformulier Vragenlijst arts: B, R, A, V, O Vragenlijst keurling: B, R, A, V, O IV.1.2. De keuring pag. 23 IV.1.3. Populatie IV.1.4. Periode IV.1.5. Arboprofessionals pag. 24 IV.2. Respons pag. 25 IV.2.1.Algemeen IV.2.2.BRAVO Hoofdstuk V. Resultaten pag Algemeen IV.1.1. Vragenlijst van de arts. IV.1.2. Vragenlijst van de keurling. 2. Bewegen pag Rookgedrag pag Alcoholgebruik pag Voeding en eetgewoonten pag Ontspanning pag. 34 Hoofdstuk VI. Discussie pag Algemeen - beperkingen - respons pag Antwoorden van de arts 3. Bewegen pag Rookgedrag 18

19 5. Alcoholgebruik 6. Voeding en eetgewoonten pag Ontspanning Hoofdstuk VII. Conclusie. pag Hoort de keurling een advies? pag. xx 2. Heeft de keurling een advies nodig? 3. Was het advies duidelijk? 4. Gaat de keurling er gevolg aan geven. 5. De antwoorden van de arts. pag Conclusie. (Deel III: Aanbevelingen, pag. 41 ) 19

20 Hoofdstuk III: Onderzoeksopdracht. III.1. Inleiding. Binnen onze arbodienst worden dagelijks tientallen bouwvakkers uit heel Nederland gekeurd. Oorspronkelijk werd vooral arbeidsgerelateerde problematiek beoordeeld. Uit de RI&E wordt de inhoud van het PMO (periodiek medisch onderzoek) gedistilleerd. Preventie van beroepsziekten en arbeidsgebonden aandoeningen, bewaken en bevorderen van de gezondheid van de werknemers en hun functioneren en inzetbaarheid bewaken en verbeteren, zijn de drie kerndoelen van dit PMO Cardiovasculaire parameters werden van oudsher ook meegenomen. Tijdens de keuring krijgt de werknemer adviezen over hoe om te gaan met werkgebonden risico s en zo nodig worden vervolgacties gepland. Sinds kortere tijd worden ook BRAVO-adviezen gegeven. Uit een literatuurstudie blijkt dat de bedrijfsarts zich hiervoor in een goede positie bevindt, en dat naast adviseren ook hier vervolgacties nodig zijn. De keurling juist adviseren is één stap naar een gezonde leefstijl, gevolg geven aan deze adviezen is een andere stap. Daarom is het belangrijk dat de keurling dit advies heeft gehoord. Vandaar de vraagstelling voor dit onderzoek: heeft de keurling het advies gehoord? P.S. Tijdens mijn eigen werknemercontacten merk ik hoe enthousiast keurlingen reageren op het krijgen van preventief advies over hun gezondheid. Een mogelijke verklaring hiervoor distilleer ik uit gesprekken met veldpartijen (collega s, verzuimers, keurlingen, toevallige ontmoetingen) en uit mijn curriculum (waaronder een lang curriculum als huisarts in Vlaanderen en een kort verblijf bij een Nederlands gezondheidscentrum). Wie maakt waar tijd voor preventief advies? Binnen de structuur van de Nederlandse gezondheidszorg is hiervoor (nog) geen duidelijke opdracht gegeven. 20

21 III.2. Vraagstelling. De vraagstelling voor dit onderzoek is dus: heeft de keurling het advies gehoord? Er werden enkele randvragen meegenomen: had je dit advies nodig, was het duidelijk, ga je er gevolg aan geven? Ook wordt gevraagd of de keurende arts vervolgacties op de gegeven adviezen heeft gepland. Te verwachten valt dat keurlingen deze adviezen horen. Er wordt hier niet onderzocht naar hoe ze ermee omgaan. 21

22 Hoofdstuk IV.1. Methode IV.1.1. Het enquêteformulier (zie bijlage) Voor dit onderzoek werd gebruik gemaakt van een enquêteformulier: deze vragenlijst werd ingevuld direct ná de keuring. Leefstijl werd in de vragenlijst omschreven als: bewegen, roken, alcoholgebruik, voeding en eetgewoonten, ontspanning. Deze 5 onderwerpen werden op zich niet apart gedefinieerd maar wel afzonderlijk bevraagd. Vragen werden aan de keurende arts en aan de keurling gesteld. De keurling kreeg vier vragen. Vraag één was een algemene vraag over leeftijd, geslacht en functie: al dan niet behorend tot het UTA-personeel (kantoor). Vraag twee: hierin werd leefstijl summier gedefinieerd en werd gevraagd of de keurling behoefte had aan advies over leefstijl. In vraag drie worden de vijf BRAVO onderwerpen genoemd en over elk onderwerp wordt telkens gevraagd of a.de keurling hierover vandaag een advies heeft gekregen b. het nodig was c. het duidelijk was d. hij er gevolg aan zal geven? Vraag vier was een open vraag: heeft u adviezen nodig over andere onderwerpen dan deze vijf vorige? De arts werd gevraagd of hij - enerzijds een advies had gegeven telkens over bewegen, roken, alcoholgebruik, eetgewoonten en ontspanning en - anderzijds een vervolgactie had gepland voor telkens een van deze vijf items. De vragenlijsten waren gekoppeld aan kleuren: de bijvoorbeeld groen gekleurde lijst van de arts hoorde bij de groen gekleurde lijst van de keurling. Per keuringsdag waren 11 formulieren (= 11 verschillende kleuren) beschikbaar. Er werden nooit meer dan 10 bouwvakkers gekeurd per dag ( minimum = 1, maximum =10 ) 22

23 IV.1.2. De keuring. Bij een keuring werkt een DA ( doktersassistente) samen met een KA ( keurend arts). Tijdens het eerste deel van de keuring voert de DA een aantal biometrische tests uit (lengte en gewicht, visus, audiogram, ecg, spirometrie). Hierbij werd nu ook gevraagd of de keurling wou meewerken aan dit onderzoek en werd de vragenlijst aan het fysieke dossier toegevoegd. De KA voert het tweede deel van de keuring uit met inzage in het fysieke dossier, interpretatie van de biometrische gegevens, nakijken van een algemene vragenlijst over de persoonlijke gezondheid en de werkbeleving. Hierna krijgt hij zijn deel van het enquêteformulier en wordt het andere deel aan de keurling overhandigd, beiden beantwoorden de vragen separaat en deponeren de documenten in een doos. IV.1.3. Populatie De onderzoeksgroep bestond uit bouwvakkers die zich op voorstel en vraag van hun branche uiteindelijk vrijwillig aanmeldden voor het PAGO (periodiek gezondheidskundig onderzoek, een brancheterm voor PMO). Bouwvakkers onder de 40 jaar kunnen hier om de 4 jaar aan deelnemen, vanaf 40 jaar om de twee jaar. Binnen deze populatie zijn er meer mannen dan vrouwen, ook binnen het utapersoneel, die niet noodzakelijk een hoger opleidingsniveau hebben maar wel, en dit vaak op basis van jaren ervaring, binnen een hoger niveau functioneren. Het onderzoek werd gevoerd op vier locaties uit onze regio Zuid : Den Bosch, Tilburg, Eindhoven, Geleen. De keurlingen wonen in deze regio (postcode woonplaats / postcode keuringslocatie). Chauffeurskeurlingen, intrede- of aanstellingskeurlingen, personen die om een of andere reden (tijdelijk) niet werken, keurlingen uit een andere branche worden niet meegerekend. IV.1.4. Periode Het onderzoek liep van september 2007 tot januari Er werden geen twee periodes vergeleken. In de zomer van 2008 werden de onderzoeksresultaten verzameld en verwerkt.. 23

24 IV.1.5. Arboprofessionals De enquêteformulieren werden uitgedeeld aan de DA s en via hen verspreid bij keurlingen en KA en. De DA verzamelde de ingevulde formulieren en stuurde ze terug naar één centraal punt. Daar kon zij ook terecht voor overleg, vragen en bijsturen. Aan dit onderzoek werkten vier verschillende DA s en negen verschillende KA en mee (vijf bedrijfsartsen, vier basisartsen).op drie vestigingen was er één vaste DA, op een vierde vestiging werkte én de eigen DA én de DA Tilburg.Vijf vaste artsen keurden op drie vestigingen, op een andere vierde vestiging was er tijdelijk geen vaste KA en waren uiteindelijk vier verschillende artsen actief. Al deze elementen werden niet meegenomen in de resultaten van dit onderzoek: de perceptie van de keurling zal waarschijnlijk worden beïnvloed door onder meer de persoonlijkheid en attitude van de DA en van de KA, maar dit werd in het onderzoek niet gemeten. 24

25 Hoofdstuk IV.2. Respons IV.2.1.Algemeen 209 (= 19 keer 11) formulieren werden uitgedeeld, 194 keerden (gedeeltelijk) ingevuld terug. 14 formulieren werden nooit aan een keurling overhandigd ( einde van de reeks en/of te verwarrend om te mengen bij een volgende reeks), slechts één keurling verdween zonder de documenten in te vullen of in ieder geval zonder ze af te geven, geen enkele keurling weigerde medewerking. Hierbij moet wel gezegd worden dat de DA s een enkele keer op eigen initiatief niet nader omschreven exclusiecriteria hanteerden. De respons van 99,48 % wordt verklaard door de wijze van aanbieden op een gunstig moment door goed ingelichte en overtuigde DA s. De blanco documenten en de ene non-respondent worden verder niet meegenomen in de statistische verwerking. IV.2.2. BRAVO Niet alle vragen werden volledig beantwoord: zie grafiek 1. Van de 194 respondenten-keurlingen antwoordden er op alle vier vragen (advies gehoord, nodig, duidelijk, gevolg? ) over respons totaal Rookgedrag voeding advies nodig Bewegen Alcoholgebruik ontspanning geen advies nodig o Bewegen 107 (55,2 %), o Roken 100 (51,4 %), o Alcoholgebruik 97 (50 %), o Voeding 100 (52 %) o Ontspanning eveneens 101 (52 %). Grafiek 1: respons op vraag 3 en antwoord op vraag 2 25

26 Hoofdstuk V: Resultaten V.1. Algemeen V.1.1. Vragenlijst van de arts. Vraag één : Deze keurling heb ik geadviseerd (summier of uitgebreid telt niet mee in dit onderzoek) over Bewegen: 59 (62 %) ja en 36 neen Rookgedrag: 37 (43,5 %) ja en 48 neen Alcoholgebruik: 14 (18 %) ja en 62 neen Voeding: 29 (36 %) ja en 51 neen Ontspanning: 22 (27,5 %) ja en 58 neen Deze resultaten worden ook in paragraaf V.2 tot en met V.6 meegenomen. Vraag twee: Ik heb voor deze keurling een vervolgactie gepland in verband met Bewegen: 5 (59 keurlingen kregen advies) Rookgedrag: 3 (37 keurlingen kregen advies) Alcoholgebruik:0 (geen) Voeding: 1 ( 29 keurlingen kregen advies) Ontspanning: 4 (22 keurlingen kregen advies) V.1.2. Vragenlijst van de keurling. Samenstelling van de populatie: Van de194 respondenten waren er 4 vrouwen, allen uta-personeel, 2 geboren in 1967 of later. Er waren 190 mannelijke deelnemers, 54 waren geboren in 1967 of later, 20 mannen hoorden bij het uta-personeel en hiervan waren er 11 ouder dan 40 jaar (zie grafiek 2 hieronder).in ons onderzoek werden geen verschillen gevonden in de resultaten tussen ouder of jonger dan 40 jaar noch tussen al dan niet uta-personeel. Naast het verwijzen naar aantallen kan een verklaring voor deze laatste vaststelling kan zijn dat uta-personeel voor een groot deel gerekruteerd wordt uit de niet-uta-groep nadat ze een aantal jaren werkervaring hebben opgedaan. 26

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Kosten en baten van Bedrijfsgezondheidszorg

Kosten en baten van Bedrijfsgezondheidszorg Kosten en baten van Bedrijfsgezondheidszorg Allard van der Beek Hoogleraar Epidemiologie van Arbeid & Gezondheid Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO + Instituut VU medisch centrum, Amsterdam Disclosure

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO)

Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Preventief Medisch Onderzoek (voorheen PAGO) Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ november 2009 1. Preventief Medisch Onderzoek Inleiding Zolang er fysieke arbeid bestaat, bestaan

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp . Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap Nickie van der Wulp 7-02-2014 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen. Cardiologie Centrum Waterland

Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen. Cardiologie Centrum Waterland Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen Cardiologie Centrum Waterland Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak in

Nadere informatie

Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector

Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector Els Wouters, senior stafmedewerker 1 Intro Voorstelling VIGeZ I. Invloed van (fysieke) leefgewoonten op gezondheid- en arbeidsgerelateerde problemen

Nadere informatie

PPMO (periodiek preventief medisch onderzoek) voor repressief brandweerpersoneel: V: beoordeling

PPMO (periodiek preventief medisch onderzoek) voor repressief brandweerpersoneel: V: beoordeling Rapportnr. 1102 PPMO (periodiek preventief medisch onderzoek) voor repressief brandweerpersoneel: V: December 2010 Opgesteld voor VNG in opdracht van de STICHTING A+O FONDS GEMEENTEN door: Dr JK Sluiter,

Nadere informatie

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL PATIËNTENINFORMATIE Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL Inhoudsopgave 1 Voorwoord.............................................................................. 3 2 Zorroo ondersteunt

Nadere informatie

PreventieKompas. HRM 2.0 in Contact Centers. Dr. Marnix Hoppener

PreventieKompas. HRM 2.0 in Contact Centers. Dr. Marnix Hoppener PreventieKompas Mooi weer spelen of een zonnebril opzetten? HRM 2.0 in Contact Centers Dr. Marnix Hoppener Gezonde geest Gemotiveerd en Productief op werkplek Het beste uit je mensen halen Individu Organisatie

Nadere informatie

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Mag het een onsje meer zijn? De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Viona Lapré- Utama, Marjan Erkamp, Marga van Liere, Cees Geluk Samenvatting Overgewicht komt steeds

Nadere informatie

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 SAMENVATTING MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 ALIFE@WORK DE EFFECTEN VAN EEN LEEFSTIJLPROGRAMMA MET BEGELEIDING OP AFSTAND VOOR GEWICHTSCONTROLE BIJ WERKNEMERS ACHTERGROND Overgewicht, waarvan

Nadere informatie

Wat werkt voor de oudere werknemers?

Wat werkt voor de oudere werknemers? Wat werkt voor de oudere werknemers? Hoe houdenwe mensenlangergezondaanhet werk Drs Wendy Koolhaas Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) Disciplinegroep Gezondheidswetenschappen, Sociale Geneeskunde

Nadere informatie

Participatieve werkaanpassing bij stressgerelateerde klachten

Participatieve werkaanpassing bij stressgerelateerde klachten Participatieve werkaanpassing bij stressgerelateerde klachten NVAB Kring Den Haag/Leiden 11 maart 2008 Sandra van Oostrom EMGO-instituut VU Medisch Centrum 1 Achtergrond Protocol Participatieve Werkaanpassing

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Maart 2015 Drs.ing. Jolanda Willems MBA, drs. Toin van Haeren, bedrijfsarts, drs. Rik Menting, bedrijfsarts, drs. Edo Houwing, arbeids-

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Concretiseren van BRAVO. Beeldvorming

Concretiseren van BRAVO. Beeldvorming Concretiseren van BRAVO Beeldvorming Draagvlak?: Beginsituatie: Vraag vanuit personeel: wij willen fitnessen overleg tussen P&O, SB, facilitair,cvb Géén subsidieaanvraag directieraad voor bedrijfssport!

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

De human resources van werknemers met een chronische aandoening: maak er gebruik van

De human resources van werknemers met een chronische aandoening: maak er gebruik van De human resources van werknemers met een chronische aandoening: maak er gebruik van Dr. Joke Haafkens, Amsterdams Instituut voor Arbeidsstudies, UvA j.a.haafkens@uva.nl Inleiding workshop 1. Context 2.

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

EMGO Institute - Care and Prevention. Start van het project. Onderzoeksvraag. Wat is de effectiviteit en kosteneffectiviteit

EMGO Institute - Care and Prevention. Start van het project. Onderzoeksvraag. Wat is de effectiviteit en kosteneffectiviteit Iris F Groeneveld 1, Karin I Proper 1, Allard J van der Beek 1, Cor van Duivenbooden 2, Vincent Hildebrandt 3, Willem van Mechelen 1 1VU Medisch Centrum, Afdeling Sociale Geneeskunde, Amsterdam 2Stichting

Nadere informatie

Een effectiviteitsanalyse van de

Een effectiviteitsanalyse van de Verzuimende werknemers Een effectiviteitsanalyse van de verzuimbegeleiding door Top-Care Onderzoek naar de effectiviteit van de verzuimspecifieke aanpak van Top-Care Esther Hilbers 1 In deze rapportage

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Depressie en verzuim Ongeveer 15% van de Nederlandse bevolking krijgt eens in zijn of haar leven een depressie. Het hebben van een depressie beïnvloedt het leven

Nadere informatie

HET 'GEZOND ETEN PROGRAMMA' VOOR BEDRIJVEN

HET 'GEZOND ETEN PROGRAMMA' VOOR BEDRIJVEN HET 'GEZOND ETEN PROGRAMMA' VOOR BEDRIJVEN INLEIDING @Ease Lifestyle B.V. heeft als missie de Nederlandse bevolking gezonder te maken, waarbij onze focus ligt op gezonde voeding. We richten ons hierbij

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

Wat is de WAI: E.On Benelux afdeling AMM Kerntaken Ontwikkelen centrales Beheren centrales Onderhouden centrales ASSET & MAINTENANCE MANAGEMENT

Wat is de WAI: E.On Benelux afdeling AMM Kerntaken Ontwikkelen centrales Beheren centrales Onderhouden centrales ASSET & MAINTENANCE MANAGEMENT ASSET & MAINTENANCE MANAGEMENT E.On Benelux afdeling AMM Kerntaken Ontwikkelen centrales Beheren centrales Onderhouden centrales Doelen Voldoen aan veiligheid, milieu, kwaliteitseisen Optimaliseren kosten

Nadere informatie

Gezondheidsonderzoek & leefstijladvies

Gezondheidsonderzoek & leefstijladvies Gezondheidsonderzoek & leefstijladvies Holland Fit B.V. 010 280 70 80 info@hollandfit.nl Waarom een gezondheidsonderzoek? Duurzame inzetbaarheid Energieke medewerkers leveren betere prestaties en verzuimen

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Programma Workshop Eerste deel: Presentatie Visie op Gezond Ondernemen Een paar voorbeelden van

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Werkgerichte interventies bij psychische klachten

Werkgerichte interventies bij psychische klachten Werkgerichte interventies bij psychische klachten Dr. Karen Nieuwenhuijsen voor Arbeid en Gezondheid, AMC Goed Gestemd aan het werk, 20 maart 2013 Inhoud I. Psychische aandoeningen en problemen in werk

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011

Vitale Vaten. Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Vitale Vaten Ineke Sterk projectleider Vitale Vaten 4 oktober 2011 Dé Gezonde regio: waar? Dé Gezonde regio: wie? Verleiden Opbouw presentatie Inleiding hart- en vaatziekten Project Vitale Vaten Gorinchem

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Achtergrond Het RIVM en Vernet Verzuimnetwerk B.V. hebben een onderzoek uitgevoerd onder ziekenhuismedewerkers naar de relatie tussen de influenza vaccinatiegraad

Nadere informatie

Deel I Het startpunt van het Vital@Work onderzoek

Deel I Het startpunt van het Vital@Work onderzoek De babyboomer generatie, een langere levensverwachting en lagere geboortecijfers hebben als gevolg dat de samenleving vergrijst. Om de gevolgen van de vergrijzende samenleving, zowel vanuit bedrijfs- als

Nadere informatie

Work Ability Index Duurzame inzetbaarheid van uw medewerkers

Work Ability Index Duurzame inzetbaarheid van uw medewerkers Work Ability Index Duurzame inzetbaarheid van uw medewerkers JA-Groep Arbo Verzuimmanagement Licentiehouder Blikopwerk.nl Het Ravelijn 1 (gebouw Kamer van Koophandel) 8233 BR Lelystad T 0320 286724 info@jonkmanassurantiegroep.nl

Nadere informatie

De rol van de WAI in het gezond aan het werk

De rol van de WAI in het gezond aan het werk De rol van de WAI in het gezond aan het werk houden van onze medewerkers Periodiek Gezondheidskundig Onderzoek N.V. Elke 4 jaar: PGO voor alle medewerkers Vrijwillige deelname Invullen WAI vragen formulier

Nadere informatie

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht

Factsheet. Meet the Needs. Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht Factsheet Meet the Needs Onderzoek naar de behoefte aan leefstijlaanbod van mensen met een lage SES in Maastricht ZIO, Zorg in Ontwikkeling Regio Maastricht-Heuvelland Maart 2013 Colofon: Onderzoeksteam

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

30-5-2012. Gezond en vitaal langer doorwerken?! Programma. Inleiding. Inleiding

30-5-2012. Gezond en vitaal langer doorwerken?! Programma. Inleiding. Inleiding Programma Gezond en vitaal langer doorwerken?! Allard van der Beek Hoogleraar Epidemiologie van Arbeid & Gezondheid Afdeling Sociale Geneeskunde,, EMGO + Instituut Onderzoekscentrum Body@Work TNO-VU/ VU/VUmcVUmc

Nadere informatie

Psychosociale belasting en bevlogenheid

Psychosociale belasting en bevlogenheid Psychosociale belasting en bevlogenheid Landelijke VGWM dag 8 maart 2007 Willem van Rhenen Chief medical officer ArboNed Programma 1 psychosociale belasting in de traditionele arbozorg 2 psychosociale

Nadere informatie

100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD

100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD 100% ONLINE CGT GOOI HET KIND NIET MET HET BADWATER WEG! DR. JEROEN RUWAARD ONLINE COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE 2 100% Online CGT E-BOOMING? 3 100% Online CGT MIND THE GAP! 4 100% Online CGT EFFECTEN ONLINE

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Verandering van leefstijl begint toch echt bij jezelf!

Verandering van leefstijl begint toch echt bij jezelf! Verandering van leefstijl begint toch echt bij jezelf! Peter Dona Er is en er wordt steeds meer geschreven, onderzocht en nieuwe methoden bedacht om de leefstijl van werknemers positief te veranderen.

Nadere informatie

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen Ouderenmonitor 2011 Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen De Ouderenmonitor is een onderzoek naar de lichamelijke, sociale en geestelijke

Nadere informatie

Present. Gezond en vitaal aan het werk

Present. Gezond en vitaal aan het werk Present Gezond en vitaal aan het werk Uw werkgever heeft naast de collectieve zorgverzekering ook Present afgesloten bij Zilveren Kruis Achmea. Present biedt een compleet pakket aan diensten en maatregelen

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Stressgerelateerde stoornissen

Stressgerelateerde stoornissen Stressgerelateerde stoornissen Werkhervatting en effectiviteit Prof. dr. R.W.B. Blonk Inleiding Stressgerelateerde stoornissen Effectstudies Stressgerelateerde stoornissen Even recapituleren Volgens de

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar - Factsheet - Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar NIGZ, Project Alcohol Voorlichting en Preventie 3 juli 2003 Inleiding Het NIGZ voert elk jaar, als onderdeel van het Alcohol

Nadere informatie

Click, call, face: moderne arbodienstverlening in 2014?

Click, call, face: moderne arbodienstverlening in 2014? Click, call, face: moderne arbodienstverlening in 2014? Saaz-Unie voorjaarsconferentie Modern Times 2 april 2009 Oegstgeest Workshop 10, 14.00 15.30 uur Gerard Evers, OSA Integraal gezondheidsmanagement:

Nadere informatie

Genootschap. Verantwoord werken aan. Vitaliteit en inzetbaarheid

Genootschap. Verantwoord werken aan. Vitaliteit en inzetbaarheid Genootschap Verantwoord werken aan Vitaliteit en inzetbaarheid Landelijk werkende organisatie met 80 professionals in werkveld arbeid en gezondheid Bevorderen van de gezondheid, inzetbaarheid en productiviteit

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Preventie en verzuimkosten

Preventie en verzuimkosten Preventie en verzuimkosten Risico ontstaat door het niet weten wat je aan het doen bent (Warren Buffet) Pascalle Smit Strategisch adviseur duurzame inzetbaarheid Ervaring Goede hulp bij ontslag scheelt

Nadere informatie

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL COMPUTERWERK Multidisciplinaire Richtlijn NVAB Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL PROGRAMMA Begripsbepaling computerwerk Uitgangspunten en doel Inhoud richtlijn Behandeling vragen

Nadere informatie

Informatiebrochure voor bedrijven en intermediairs. Versie: januari 2012-1 -

Informatiebrochure voor bedrijven en intermediairs. Versie: januari 2012-1 - Informatiebrochure voor bedrijven en intermediairs - 1 - Inhoudsopgave Inleiding Fys Optima, wie zijn we? Werkwijze Diensten en producten in leaflets Diensten en producten, korte omschrijving - 2 - Inleiding

Nadere informatie

2e Themasessie Gezondheid. September 2014

2e Themasessie Gezondheid. September 2014 2e Themasessie Gezondheid September 2014 Welkom bij 2 e themasessie Aanleiding Doelstelling Wie aanwezig? Locatie en coproductie Interactie Aan tafels en Digital Voting System In de browser intikken: www.klm.presenterswall.com

Nadere informatie

Verantwoord werken aan duurzame inzetbaarheid

Verantwoord werken aan duurzame inzetbaarheid Verantwoord werken aan duurzame inzetbaarheid Inhoud Voorstellen Waarom gezondheidsmanagement / duurzaam inzetbaarheidsbeleid? Waarop richten? Hoe te doen? Goede voorbeelden en mogelijke baten Jan Plat

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken Rapportage voor: Groepspraktijk Huizen Dr. C.P. van Linschoten Drs. P. Moorer ARGO Rijksuniversiteit Groningen BV www.argo-rug.nl INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK

Nadere informatie

Ontwikkeling en Evaluatie van een vitaliteitsprogramma voor oudere werknemers in de zorg: het Vital@Work onderzoek

Ontwikkeling en Evaluatie van een vitaliteitsprogramma voor oudere werknemers in de zorg: het Vital@Work onderzoek Ontwikkeling en Evaluatie van een vitaliteitsprogramma voor oudere werknemers in de zorg: het Vital@Work onderzoek Dr. Jorien Strijk Dr. Karin Proper Prof. dr. Allard van der Beek Prof. dr. van Mechelen

Nadere informatie

SOCIALE GENEESKUNDE. de nieuwste ontwikkelingen. prof dr J.W. Groothoff UMCG. Studiekring Noord Verzekerings- en bedrijfsartsen 5 oktober 2006

SOCIALE GENEESKUNDE. de nieuwste ontwikkelingen. prof dr J.W. Groothoff UMCG. Studiekring Noord Verzekerings- en bedrijfsartsen 5 oktober 2006 SOCIALE GENEESKUNDE de nieuwste ontwikkelingen prof dr J.W. Groothoff UMCG Studiekring Noord Verzekerings- en bedrijfsartsen 5 oktober 2006 1 Opzet onderwijs/opleiding onderzoek medische / maatschappelijke

Nadere informatie

Aanleiding levensfasebewust personeelsbeleid (LP)

Aanleiding levensfasebewust personeelsbeleid (LP) Aanleiding levensfasebewust personeelsbeleid (LP) Vergrijzing personeelsbestand 2012: aandeel > 50 jaar 50% of meer Actie noodzakelijk Stijgende leeftijd leidt tot meer verzuim Nadelig voor werknemer:

Nadere informatie

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Dr Karen Nieuwenhuijsen Dr Paul Kuijer Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Programma

Nadere informatie

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007 Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 27 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (M. Heijmans, NIVEL, Oktober 27). LEVEN MET COPD VRAAGT OM LEF

Nadere informatie

Inhoud. Lijst van auteurs. 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek

Inhoud. Lijst van auteurs. 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek Lijst van auteurs Inleiding xi xiii 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek 1 Gezondheidsrisico s in het werk 1 2 Gezondheidsrisico s en belastende factoren 3 3 Beroepsziekte 4 4 Gevolgen

Nadere informatie

Duurzame Inzetbaarheid. Plan van Aanpak. Verstarring erger dan vergrijzing

Duurzame Inzetbaarheid. Plan van Aanpak. Verstarring erger dan vergrijzing Duurzame Inzetbaarheid Plan van Aanpak Verstarring erger dan vergrijzing Energiek zijn en blijven is motivatie x competenties x conditie Definitie: Duurzame inzetbaarheid is de mate, waarin medewerkers

Nadere informatie

BRAVO Company Check. 1. Algemeen gezondheidsmanagement

BRAVO Company Check. 1. Algemeen gezondheidsmanagement BRAVO Company Check Ter informatie Met deze vragenlijst kunt u nagaan aan welke leefstijl factoren aandacht besteedt kan worden voor uw bedrijf. Gezonde en vitale werknemers verzuimen minder en zijn productiever.

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Inventarisatie behoeften van

Inventarisatie behoeften van Inventarisatie behoeften van werkenden met een chronisch ziekte overzicht behoeften In dit deel van het onderzoek brengen we de behoefte aan praktische ondersteuning in kaart van werkenden met een chronische

Nadere informatie

Levenslang bewegen. Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat

Levenslang bewegen. Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat 36 Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat Levenslang bewegen Tekst: Caroline Mangnus Voorkomen is beter dan genezen. Dit adagium is zeker ook van toepassing op bewegen. Dat bewegen belangrijk

Nadere informatie

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap 2008-2012 Nickie van der Wulp, MSc 12, Ciska Hoving, PhD 2, Wim van Dalen, MSc 1, & Hein de Vries, PhD 2 1 Nederlands

Nadere informatie

Return@Work. E-health voor de verzuimende werknemer met psychische en lichamelijke klachten. Improving Mental Health by Sharing Knowledge

Return@Work. E-health voor de verzuimende werknemer met psychische en lichamelijke klachten. Improving Mental Health by Sharing Knowledge Improving Mental Health by Sharing Knowledge Return@Work E-health voor de verzuimende werknemer met psychische en lichamelijke klachten Danielle Volker, Trimbos-instituut Moniek Zijlstra, Trimbos-instituut

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Verslag MoDI. Bedrijfsrapportage XX. Onderzoeksperiode: februari maart 2014 Dhr. K. der Weduwe, Mevr. M. van Kalken

Verslag MoDI. Bedrijfsrapportage XX. Onderzoeksperiode: februari maart 2014 Dhr. K. der Weduwe, Mevr. M. van Kalken Verslag MoDI Bedrijfsrapportage XX Onderzoeksperiode: februari maart 2014 Verslag door: Dhr. K. der Weduwe, Mevr. M. van Kalken Inhoudsopgave Inleiding... 3 Algehele conclusies en prioriteiten... 4 Algemene

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

7 Testen. Consultatiebureau voor ouderen (deel II)

7 Testen. Consultatiebureau voor ouderen (deel II) Consultatiebureau voor ouderen (deel II) Naam klant: Heer Mevrouw Datum: Woonplaats klant: 7 Testen Datum ------------------------ ------------------------ ------------------------ ------------------------

Nadere informatie

Zo draagt Zitwerk bij aan uw gezondheid en welzijn. En dat van uw medewerkers.

Zo draagt Zitwerk bij aan uw gezondheid en welzijn. En dat van uw medewerkers. Veel mensen krijgen in hun leven met rugklachten te maken. Rugpijn wordt vooral veroorzaakt door onvoldoende beweging en langdurig zitten. Vooral tijdens zittend werk kan rugpijn hinderlijk zijn. Soms

Nadere informatie

Inhoud. deel i het domein arbeid en gezondheid 31. Voorwoord 1 0

Inhoud. deel i het domein arbeid en gezondheid 31. Voorwoord 1 0 Voorwoord 1 0 1 Inleiding 1 2 1.1 Aanleiding en doelstelling 1 5 1.2 Doelstelling 2 4 1.3 Leeswijzer 2 6 deel i het domein arbeid en gezondheid 31 2 Wat is arbeid, wat is gezondheid? 3 3 2.1 Wat is arbeid?

Nadere informatie

Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen?

Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen? Hoe haalt een extra productieve werknemer gezond en werkend zijn pensioen? Lex Burdorf hoogleraar determinanten van volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam Langer

Nadere informatie

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere Arbeidsrevalidatie Huizen en Almere Arbeidstraining bij De Trappenberg is voor werknemers met chronische pijnklachten aan het houdings- en bewegingsapparaat zonder duidelijke oorzaak, al dan niet gecombineerd

Nadere informatie

Ken je cardiovasculair risico!

Ken je cardiovasculair risico! UGP-FOLDER Ken je cardiovasculair risico! Wat zijn risicofactoren voor hart- en vaatziekten en welke risicofactoren zijn er? Risicofactoren voor hart- en vaatziekten zijn factoren die de kans op ziekten

Nadere informatie

En we werken nog lang en gelukkig. over duurzame inzetbaarheid

En we werken nog lang en gelukkig. over duurzame inzetbaarheid En we werken nog lang en gelukkig over duurzame inzetbaarheid Remco Fransen 26 september 2013 1 Wist u dat 2 Duurzame inzetbaarheid in het nieuws 3 Wil u werken, kan u werken? % van de werkende beroepsbevolking

Nadere informatie