Alles wat mogelijk waar is, is kenbaar Het modaal-epistemisch argument

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Alles wat mogelijk waar is, is kenbaar Het modaal-epistemisch argument"

Transcriptie

1 Alles wat mogelijk waar is, is kenbaar Het modaal-epistemisch argument Emanuel Rutten In ons dagelijks leven doen we allerlei beweringen. We zeggen dingen als In Nederland is de binnenlandse consumptie het afgelopen kwartaal verder gedaald, Onlangs verloor Ajax met 4-0 van FC Barcelona en Dit jaar won Searching for Sugar Man de Oscar voor beste documentaire. Ook in de vakwetenschappen komen we talloze beweringen tegen, zoals Een watermolecuul bestaat uit twee waterstofatomen en één zuurstofatoom, Een atoom bestaat uit een kern met daaromheen een elektronenwolk en De kosmos is 13.8 miljard jaar oud. Al deze alledaagse en wetenschappelijke beweringen zijn op zijn minst mogelijk waar. Sterker nog, we denken dat zij in feite waar zijn, en dus ook mogelijk waar. Bovendien zijn ze allemaal kenbaar. Het is mogelijk te weten dat ze waar zijn. We menen zelfs dat er vele mensen zijn die deze uitspraken inderdaad ook kennen. Ons alledaagse en wetenschappelijke taalgebruik vormt daarom op zijn minst een goede indicatie voor de juistheid van de stelling dat alle mogelijk ware beweringen kenbaar zijn. Want al deze uitspraken zijn in overeenstemming met deze stelling. Het gaat steeds over mogelijke waarheden die ook kenbaar blijken te zijn. Dus waarom zou dat voor bepaalde speciale mogelijke waarheden ineens niet meer het geval zijn? Dit is op zijn zachts gezegd niet aannemelijk. We kunnen de stelling preciezer omschrijven door gebruik te maken van de mogelijke werelden -taal uit de analytische filosofie. Voor iedere bewering die in tenminste één mogelijke wereld waar is, is er tenminste één mogelijke wereld (dezelfde of een andere) waarin die bewering niet alleen waar is, maar ook gekend wordt. Dit laatste wil zeggen dat er in die mogelijke wereld één of meerdere bewuste wezens bestaan (al dan niet van menselijke aard) die weten dat de bewering in kwestie waar is.

2 Neem bijvoorbeeld de volgende bewering: Er ligt vlak bij het middelpunt van de aarde een schat verborgen. We hebben geen reden om te denken dat deze bewering in de actuele wereld (i.e., die mogelijke wereld die werkelijk gerealiseerd is dus de wereld waarin wij feitelijk leven) waar is. Maar ze is wel mogelijk waar. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat er zeer geavanceerde buitenaardse wezens bestaan die vlak bij het middelpunt van de aarde een schat hebben begraven. Is deze bewering ook mogelijk kenbaar? Jazeker, neem maar een mogelijke wereld waarin die buitenaardse wezens weten dat ze daar een schat verborgen hebben. Dit moet inderdaad mogelijk zijn. Hoe zouden ze die schat daar anders verborgen kunnen hebben? Of hebben die wezens dat misschien onbewust gedaan? Prima! Neem dan een mogelijke wereld waarin de aarde bewoond wordt door mensen (of andersoortige wezens) die de schat ontdekken door gebruik te maken van hoogstaande detectieapparatuur. En zo zijn er nog veel meer voorbeelden te geven. Steeds lijkt het redelijk te denken dat wat mogelijk waar is ook kenbaar is. Want iedere keer wanneer we een mogelijk ware bewering bekijken, lijkt het niet al te moeilijk ja, zelfs vrij eenvoudig om een mogelijke wereld te noemen waarin die bewering waar is en gekend wordt. Inderdaad, als een bewering, zeg p, waar is, dus waar in één of meerdere mogelijke werelden, dan lijkt er eveneens altijd een mogelijke wereld voorstelbaar waarin één of ander subject, menselijk of niet, ook daadwerkelijk weet dat p waar is. Er zijn immers heel veel mogelijke werelden aan te wijzen, zodat het voor de hand ligt dat er altijd wel een mogelijke wereld tussenzit waarin de bewering in kwestie niet alleen waar is, maar ook gekend wordt. Maar dan is dus redelijkerwijs inderdaad al het mogelijk ware kenbaar, zoals de stelling zegt. Kortom, omgekeerd gezegd, als geen enkel mogelijk subject in geen enkele mogelijke wereld, dus niet in de actuele wereld, noch in gelijksoortige werelden, noch iets andere werelden, noch in radicaal afwijkende werelden, kan weten dat een bepaalde bewering, zeg p, waar is, dan lijkt het erop dat p eenvoudigweg niet waar kan zijn. Dus als iets onmogelijk gekend kan worden, dan is het redelijkerwijs noodzakelijk onwaar. Maar dat is precies wat de stelling andersom gezegd uitdrukt: wat mogelijk waar is, is kenbaar.

3 Een elementaire intuïtie achter deze stelling is het eeuwenoude idee dat de werkelijkheid uiteindelijk intelligibel is. De wereld heeft ten diepste een logisch-rationele structuur die in beginsel begripsmatig doorgrond kan worden. Zij moet daarom in principe kenbaar zijn. En deze vooronderstelling lijkt inderdaad een essentiële aanname voor het beoefenen van metafysica en theoretische fysica als zodanig. Waarom zouden we ons immers overgeven aan een millennialange zoektocht naar de oorsprong van de wereld indien we het niet op zijn minst aannemelijk zouden vinden dat de werkelijkheid voor ons of voor andere mogelijke intelligenties ten slotte ook kenbaar is, dat een ultieme theorie van alles door ons of door niet-menselijke actoren in elk geval in beginsel gevonden kan worden? Maar dit sluit aan bij wat de stelling uitdrukt: al het mogelijk ware kan gekend worden. Vanaf in ieder geval Parmenides wordt deze stelling dan ook door veel filosofen onderschreven, waaronder bijvoorbeeld Aristoteles. Ook Aristoteles meent dat de werkelijkheid ten diepste rationeel of begrijpelijk is. Hij zegt meer precies dat er sprake is van een hechte parallellie tussen denken en zijn. Voor hem vallen 'kenbaar zijn' en 'zijn' in alle omstandigheden samen. Dit is echter precies wat de stelling zegt. Wanneer immers al het mogelijk ware kenbaar is, dan volgt hieruit, vanwege het feit dat omgekeerd al het kenbare mogelijk waar is, dat kenbaar zijn en mogelijk waar zijn inderdaad steeds samenvallen. Ook iemand als Hegel stemt met de stelling in, gelet op zijn bevestiging van de innerlijke intelligibiliteit van de wereld: Wat redelijk is, is werkelijk. En wat werkelijk is, is redelijk. Er zijn nog meer filosofische posities die niet om deze stelling heen kunnen, waaronder het intern realisme. Intern realisten menen dat wij alleen cognitief toegang hebben tot de wereld zoals deze voor ons is, dat wil zeggen de wereld zoals die door ons als mensen wordt ervaren en gedacht. Over de wereld zoals die op zichzelf, onafhankelijk van ons, is kunnen we helemaal niets weten omdat we nimmer uit onze menselijke, al te menselijke conditie kunnen treden. Al onze kennisclaims hebben daarom uitsluitend betrekking op de-wereld-voor-ons en nimmer op de-wereld-in-zichzelf. Sterker nog, wij kunnen helemaal niets weten over de eigenlijke aard van de-wereld-voor-ons. Dergelijke

4 kennis zou immers alsnog impliceren dat wij buiten onze menselijke conditie kunnen treden, wat dus onmogelijk is. Uit dit alles volgt dat waarheid (binnen de-wereld-voor-ons) en kennis (binnen dewereld-voor-ons) noodzakelijkerwijs samenvallen, en dus dat (binnen de-wereld-voor-ons) al het mogelijk ware kenbaar is. Een ander voorbeeld is het transcendentaal idealisme van de beroemde filosoof Kant. Volgens Kant is de wereld waarop onze waarheidsaanspraken betrekking hebben in feite niets anders dan slechts een mentale constructie, zodat opnieuw sprake is van een hechte parallellie tussen kennis en waarheid, en de stelling volgt. Natuurlijk gaat in navolging van Aristoteles ook het hedendaagse neo-aristotelisme uit van een zeer nauwe overeenkomst tussen de kenorde en zijnsorde van de werkelijkheid, en dus van het samenvallen van het mogelijk ware en het kenbare. Zelfs het beruchte verificatiecriterium van de positivisten gaat ervanuit. Zij menen immers dat waarheid samenvalt met verifieerbaarheid. Maar ook dan is al het ware kenbaar (in de zin van verifieerbaar). De stelling dat alles wat mogelijk waar is kenbaar is kan ook nog onderbouwd worden door de volgende wijsgerige redenering. Het is alleszins redelijk om te denken dat er in elk geval mogelijk een verklaring is voor het geval zijn van iets. Als er bijvoorbeeld ergens een skippybal langs de weg ligt die er gisteren niet lag, dan is daar redelijkerwijs één of andere verklaring voor. In elk geval is het meer dan redelijk te denken dat er mogelijk zo n verklaring is. En dit bescheiden uitgangspunt is cruciaal voor het beoefenen van wetenschap. We gaan altijd op zoek naar redenen voor waarom de wereld is zoals zij is. We zijn dan ook gerechtvaardigd om te denken dat alles wat mogelijk waar is in elk geval mogelijk verklaarbaar is. Zo zijn er mogelijk verklaringen voor waarom 2+3 gelijk is aan 5, waarom protonen en elektronen elkaar aantrekken, waarom iemand bang wegrent als er een tijger komt aangestormd, of waarom de prijzen stijgen als de vraag toeneemt. Sterker nog, in onze wereld zijn deze beweringen waar en we menen inderdaad dat er goede verklaringen voor zijn. Kortom, als we uitgaan van een redelijke begrijpelijke werkelijkheid, dan is het alleszins plausibel dat elke mogelijke waarheid in beginsel logisch verklaarbaar is. Verder valt er wat voor te zeggen dat alle verklaringen

5 kenbaar zijn. Verklaringen hebben namelijk naar hun aard altijd al betrekking op zoiets als weten en kennen. Of meer filosofisch gezegd: verklaarbaarheid en kenbaarheid behoren tot dezelfde categorie van het intelligibele. Maar als alles wat mogelijk waar is verklaarbaar is, en als verklaringen in beginsel gekend kunnen worden, dan volgt daar inderdaad uit dat al het mogelijk ware kenbaar is. Niet alleen onze wereld; niet alleen menselijke kenners Op dit punt aangekomen is het goed om een paar mogelijke misverstanden voor te zijn. Er wordt niet gesteld dat alles wat in een mogelijke wereld waar is in die wereld gekend wordt. Dat is namelijk heel onwaarschijnlijk. Want waarom zouden er in een mogelijke wereld geen waarheden kunnen zijn die door geen enkele kenner in die wereld gekend worden? Gesteld wordt dan ook iets anders, namelijk dat alles wat in een mogelijke wereld waar is, kenbaar is, dus gekend wordt in die wereld of in een heel andere mogelijke wereld. En deze claim is natuurlijk veel minder sterk dan de claim dat alles wat in een mogelijke wereld waar is ook daarin gekend wordt. Neem bijvoorbeeld deze bewering: Het aantal sterren in het universum is even. Deze bewering is uiteraard mogelijk waar. Neem een mogelijke wereld waarin ze waar is. Eist de stelling nu dat in precies die wereld geweten wordt dat het aantal sterren in het universum even is? Nee, wat geëist wordt is dat er tenminste één mogelijke wereld is waarin het aantal sterren even is en waarin dit ook geweten wordt. En dit is inderdaad redelijkerwijs het geval. Neem maar een mogelijke wereld met een universum waarin sterren vanwege een of andere fysische reden altijd in paren ontstaan, en met een beschaving waarvan de fysische kennis zo geavanceerd is dat men feilloos kan achterhalen dat sterren in dat universum altijd in paren ontstaan. In dat geval weet men in die mogelijke wereld dat de bewering waar is, zodat de bewering inderdaad kenbaar is. Verder gaat het in het geval van kenbaarheid niet alleen om menselijke kenners. Het gaat om elk mogelijk wezen dat in staat is tot kennis, menselijk of niet. Dit is eveneens van belang. We mogen namelijk niet al op voorhand uitsluiten dat er mogelijk ware beweringen zijn die alleen gekend

6 kunnen worden door mogelijk bestaande wezens van niet-menselijke aard. In de stelling wordt dus niet beweerd dat alles wat mogelijk waar is gekend kan worden door mensen. Natuurlijk niet, want waarom zouden er immers geen mogelijke waarheden kunnen zijn die principieel buiten het bereik van het menselijk kenvermogen vallen, maar wel kenbaar zijn voor niet-menselijke kenners in de actuele wereld of in een andere mogelijke wereld? Dit is zelfs waarschijnlijker dan de gedachte dat wij als mensen alle mogelijke waarheden zouden kunnen kennen. Die gedachte is eerder een teken van overmoed, van de overschatting van het menselijke kenvermogen. Laten we dit ook eens nader met een concreet voorbeeld illustreren. Neem een dobbelsteen in een hermetisch afgesloten ondoorzichtige beker. Schud vervolgens de beker. Stel dat de dobbelsteen in de beker op vier valt. Schud vervolgens de beker nog een paar keer. Neem verder aan dat wij als mensen niet in staat zijn om apparatuur te vervaardigen waarmee we kunnen registreren wat er in de beker gebeurt. In dit geval is het voor ons als mensen onmogelijk om te weten dat de dobbelsteen in de beker de eerste keer op vier valt. Toch mag hieruit niet de absurde conclusie getrokken worden dat het dus niet mogelijk waar is dat de dobbelsteen in de beker de eerste keer op vier valt. Want dat is uiteraard mogelijk waar. Hier treedt echter geen probleem voor de stelling op. Het is namelijk niet lastig om te laten zien dat de bewering in kwestie wel degelijk kenbaar is, namelijk door mogelijk bestaande niet-menselijke kenners. Neem namelijk een mogelijke wereld waarin op het moment van de eerste keer schudden van de beker een onderzoeksteam met geavanceerde apparatuur registreerde wat er in de beker gebeurde, en zo vaststelde dat de dobbelsteen op vier viel. Het gegeven dat mensen dergelijke apparatuur niet kunnen vervaardigen levert geen enkel probleem op omdat we kunnen uitgaan van een mogelijke wereld waarin het team in kwestie bijvoorbeeld van een buitengewoon intelligente buitenaardse beschaving afkomstig is, of preciezer gezegd, afkomstig is van een bepaalde buitenaardse beschaving waarvan de technologie zó geavanceerd is dat men eenvoudig kan detecteren wat er zich in een door mensen vervaardigde hermetisch afgesloten beker precies afspeelt. Kortom, het is wel degelijk mogelijk te weten dat de dobbelsteen de eerste keer op

7 vier viel, zodat de stelling dus niet impliceert dat het niet mogelijk waar is dat hij op vier viel. Voor een goed begrip van de stelling zien we dus dat het inderdaad van groot belang is om ons steeds te realiseren dat zij betrekking heeft op kennis überhaupt, op kennis in iedere mogelijke wereld door ieder mogelijk subject, en zeker niet alleen op dat wat mensen mogelijk kunnen weten. En wat nu als niemand weet dat Jan gisteren uit Amsterdam vertrok? De stelling lijkt in het licht van het voorgaande alleszins redelijk. Toch is zij niet algemeen geldig. Neem de volgende bewering: Niemand weet dat Jan gisteren is vertrokken uit Amsterdam. Deze bewering is mogelijk waar. Toch is zij onkenbaar. Als iemand zou weten dat niemand weet dat Jan gisteren is vertrokken uit Amsterdam, dan zou diegene dus weten dat Jan gisteren is vertrokken uit Amsterdam. Maar dan zou er wel iemand zijn die dat weet. Is daarmee de stelling van tafel? Ja en nee. Ja, het is van tafel in de zin dat we het niet als algemene stelling kunnen handhaven. Maar we kunnen het ook op een niet-willekeurige manier inperken. In het voorbeeld is er namelijk sprake van twee zaken. Allereerst een uitspraak over de wereld zelf, namelijk dat Jan uit Amsterdam vertrokken is. Filosofen noemen dit meestal een eerste orde uitspraak. Daarnaast echter een uitspraak over kennis over de wereld, namelijk dat niemand weet dat Jan uit Amsterdam vertrok. Dit wordt door filosofen ook wel een tweede orde uitspraak genoemd. En zo zijn er ook nog derde orde uitspraken, bijvoorbeeld dat Marie weet dat Pim weet dat Amsterdam de hoofdstad van Nederland is. Het voorstel is nu om de stelling te beperken tot eerste orde uitspraken, dus tot primaire uitspraken over toestanden in de wereld zelf, en niet over wat er allemaal wel of niet over deze toestanden geweten wordt. We limiteren dus het bereik van de stelling tot wat filosofen het object niveau noemen en laten het meta niveau buiten beschouwing. Dit gebeurd in de filosofie wel vaker. Zo maakte de logicus Alfred Tarski om tot een definitie van waarheid te komen ook nadrukkelijk een onderscheid tussen enerzijds een object taal waarin het woord waarheid niet voorkomt en anders een meta taal waarin gesproken kan worden over het al dan niet waar zijn van beweringen in de object taal. Ik volg hier dus een soortgelijke aanpak. En daardoor vervalt het bezwaar dat beweringen zoals Jan vertrok

8 uit Amsterdam en niemand weet het de stelling weerleggen. Wat bedoelen we hier eigenlijk met kennis? We zullen nu ook nog iets moeten zeggen over wat we eigenlijk met kennis en weten bedoelen. Dit is namelijk van belang voor wat volgt. Het kennisbegrip waarvan ik uitga wordt niet gekenmerkt door een eis van volkomen zekerheid. Het is niet zo dat we alleen iets weten als we er volledig zeker van zijn. De defintie van kennis waarvan ik steeds uit ga luidt als volgt. Iemand, zeg S, weet dat een bepaalde bewering, zeg p, waar is (kortgezegd: S weet dat p, of S kent p) indien p waar is en indien S, gegeven de positie waarin S zich bevindt, niet anders kan dan geloven dat p. Het gaat erom dat S zich in een zodanige situatie bevindt dat het onkennen van de waarheid van p voor S ontegenzeglijk zou neerkomen op zelfverloochening. Uiteraard vallen hieronder alle gevallen waarin S beschikt over absolute zekerheid. Maar er zijn ook voorbeelden denkbaar waarin S deze absolute zekerheid mist en toch weet dat p. Neem bijvoorbeeld de bewering 'Ik heb twee handen' en stel dat dit waar is. Hoewel ik geen absolute zekerheid heb over de waarheid van deze bewering (Ik kan immers niet uitsluiten dat ik mij bijvoorbeeld in The Matrix bevindt en ten onrechte denk twee handen te hebben), is het toch zo dat ik gegeven mijn huidige conditie niet oprecht kan geloven dat ik geen twee handen heb. En daarom weet ik, gegeven de waarheid van de bewering in kwestie, dat ik twee handen heb. De door mij gehanteerde kennisconceptie is ontleend aan de filosoof Moore. Ze kan ook nog op een iets andere manier gekarakteriseerd worden: S weet p indien p waar is en als S zich bovendien in een zodanige positie bevindt dat p voor S véél overtuigender is dan elk argument voor het tegendeel. We kunnen de kennisnotie waarmee ik werk nog wat nader preciseren. Dit is namelijk voor de rest van mijn uiteenzetting eveneens belangrijk. We zagen al dat een subject S bewering p kent indien p waar is en S niet anders kan dan p geloven. Wanneer is hiervan sprake? Welnu, dit zijn de mogelijke opties die hiervoor in aanmerking komen: (i) Bewering p is voor S mathematisch-logisch bewijsbaar, (ii) p is voor S intuïtief zelfevident, (iii) p is door S verkregen op grond van niet-corrigeerbare

9 zintuiglijke ervaring, of (iv) S heeft p verkregen op grond van een onfeilbare getuigenis. Zo weet Ed bijvoorbeeld dat 1 plus 1 gelijk is aan 2 omdat deze bewering mathematisch-logisch kan worden bewezen. Ed weet ook dat hij zich niet op hetzelfde moment op twee verschillende fysieke locaties kan bevinden. Dit is immers onmiddellijk intuïtief zelfevident voor hem. Dat Sophie, wanneer zij pijn voelt, weet dat ze pijn voelt, komt omdat haar overtuiging pijn te voelen door haar is verkregen op grond van niet-corrigeerbare zintuiglijke ervaring. En als God bestaat dan is het voorstelbaar dat een rechtstreekse openbaring van God aan Johan een onfeilbare getuigenis betreft, zodat hij daarna weet dat God bestaat. Welnu, steeds wanneer S weet dat p is er sprake van één van vier genoemde opties. Ik zal in wat volgt een rationeel filosofisch argument voor het bestaan van God presenteren dat gebruikmaakt van de besproken stelling dat alle mogelijk ware eerste orde beweringen kenbaar zijn. Het argument bestaat uit twee premissen. De eerste premisse betreft genoemde stelling. De tweede premisse heeft eveneens betrekking op wat al dan niet kenbaar is. Deze premisse stelt dat het onmogelijk is om te weten dat God niet bestaat. Nu houdt binnen de filosofie de epistemologie zich bezig met de vraag naar kennis, terwijl de modale logica zich richt op uitspraken over wat wel en niet mogelijk is. Het argument noem ik daarom modaal-epistemisch. Het is onmogelijk te weten dat God niet bestaat Over de eerste premisse heb ik al het nodige gezegd. Laten we daarom gaan kijken naar de tweede premisse. Is deze ook gerechtvaardigd? In de tweede premisse wordt verwezen naar God. Maar wat wordt hier onder God verstaan? Ik zal daarvoor een definitie geven. Wie voor het bestaan van God wil argumenteren zal immers moeten aangeven wat hij of zij met God bedoelt. De definitie die ik hanteer is eenvoudig. God definieer ik als de immateriële persoonlijke eerste oorzaak van de wereld. Deze definitie bestaat uit drie delen. In de eerste plaats is God immaterieel. In de tweede plaats is God een bewust subject en geen onbewust ding. God is in staat tot ervaring, begrip en kennis. God is een iemand en geen iets. In de derde plaats is God de directe of indirecte ontstaansoorzaak van alles

10 wat buiten God bestaat. Welnu, als een entiteit aan deze drie kenmerken voldoet, dan kunnen we deze entiteit inderdaad met recht God noemen. Want wat anders is God als God niet (in ieder geval) een immaterieel bewust wezen is dat geldt als de ontstaansgrond van de werkelijkheid? Bovendien kan eenvoudig ingezien worden dat er ten hoogste één entiteit kan zijn die aan al deze drie kenmerken voldoet. Kortom, als God bestaat dan is God uniek. Verder is het niet onbelangrijk op te merken dat de definitie van God die ik hanteer logisch consistent is. Immers, de noties immaterieel, bewustzijn en eerste oorzaak van de wereld zijn elk op zich coherent. Bovendien impliceren zij geen onderling tegenstrijdige kenmerken. Ze zijn dus conceptueel onafhankelijk van elkaar zodat er evenmin een contradictie ontstaat wanneer wij deze noties combineren tot het samengestelde concept van immateriële persoonlijke eerste oorzaak van de wereld. Het concept God is dus vrij van tegenspraken. Is het redelijk te denken dat het onmogelijk geweten kan worden dat God, aldus gedefinieerd, niet bestaat? Dit lijkt inderdaad het geval. God wordt zoals gezegd begrepen als een immaterieel bewust wezen dat geldt als de eerste oorzaak van de werkelijkheid. Dat het inderdaad onmogelijk is om te weten dat God, aldus gedefinieerd, niet bestaat volgt uit de volgende redenering. Er zijn precies vier kandidaten voor de wijze waarop iemand zou kunnen weten dat God niet bestaat. De eerste is te laten zien dat het begrip God innerlijk tegenstrijdig is. Er is echter zoals gezegd op geen enkele wijze een logische tegenspraak af te leiden uit de idee van een persoonlijke eerste oorzaak. De tweede is het hebben van de directe intuïtie dat God niet bestaat. Echter, de uitspraak dat God niet bestaat is zeker niet onmiddellijk zelfevident. De derde manier is niet-corrigeerbare zintuiglijke ervaring. Dit is echter ook niet mogelijk omdat we door middel van zintuiglijke ervaring, hoe omvangrijk en verstrekkend ook, nooit kunnen uitsluiten dat God bestaat. We ervaren immers niet dat we ook echt alles ervaren hebben, zodat we nimmer weten of God zich aan onze ervaring ontrekt. De vierde manier betreft een onfeilbare getuigenis. Echter, geen enkele getuige, hoe betrouwbaar ook, kan iemand in een voldoende zekere positie brengen ten aanzien van het niet bestaan van God. Kortom,

11 het is inderdaad onmogelijk om te weten dat God niet bestaat. Het argument Uit beide premissen, dus enerzijds alles wat mogelijk waar is, is mogelijk kenbaar, en anderzijds Het is onmogelijk te weten dat God niet bestaat, volgt logisch de conclusie dat God noodzakelijk bestaat. God kan niet anders dan bestaan; God bestaat in alle mogelijke werelden. Dat deze conclusie volgt is eenvoudig in te zien. De omkering van de eerste premisse luidt immers dat alles wat onkenbaar is noodzakelijk onwaar is. Uit de onkenbaarheid van de bewering God bestaat niet volgt daarom dat het noodzakelijk onwaar is dat God niet bestaat. Maar dan bestaat God dus noodzakelijk. We kunnen dit schematisch als volgt weergeven, waarbij p een willekeurig bewering is: 1. Als p mogelijk waar is, dan is p kenbaar (eerste premisse), 2. Als p onkenbaar is, dan is p noodzakelijk onwaar (uit 1), 3. De bewering God bestaat niet is onkenbaar (tweede premisse), 4. De bewering God bestaat niet is noodzakelijk onwaar (uit 2 en 3), 5. Het is noodzakelijk waar dat God bestaat (uit 4), 6. God bestaat noodzakelijk (conclusie, uit 5). Zijn er overtuigende bezwaren? Laten we nu eens kijken naar een aantal objecties tegen dit argument. Men zou allereerst kunnen tegenwerpen dat het ook onmogelijk is te weten dat God bestaat. Maar dan volgt uit de eerste premisse van het argument dat het noodzakelijk onwaar is dat God bestaat, zodat het argument faalt. Het is echter helemaal niet onmogelijk te weten dat God bestaat. Beschouw immers een mogelijke wereld waarin God bestaat en waarin tevens sprake is van een hiernamaals, zodat iedereen die dit hiernamaals betreedt God leert kennen. In deze mogelijke wereld zijn er voldoende subjecten die uiteindelijk zullen weten dat God bestaat, zodat het dus inderdaad niet onmogelijk is te weten dat God bestaat. Merk op dat deze redenering niet kan worden omgedraaid door te betogen

12 dat het dan ook mogelijk is te weten dat God niet bestaat. In een wereld zonder God zal ook het terechtkomen in een postmortale toestand namelijk niet helpen om te weten te komen dat God niet bestaat. Ook in een dergelijke toestand geldt namelijk redelijkerwijs dat geen van de vier mogelijke kennisbronnen, namelijk wiskundig-logische bewijsvoering, onmiddellijke intuïtie, niet-corrigeerbare zintuiglijke ervaring en onfeilbare getuigenis, leidt tot kennis van het niet-bestaan van God. Nu zou men echter kunnen tegenwerpen dat ook in een wereld met God en een hiernamaals het betreden van dit hiernamaals niet kan leiden tot kennis van het bestaan van God. Want iemand die het hiernamaals betreedt en in contact komt met God kan niet uitsluiten te dromen, te hallucineren of misleid te worden. De objectie dat het ook onmogelijk is om te weten dat God bestaat, blijft, aldus deze tegenwerping, staan. Nu lijkt het echter alleszins redelijk om te denken dat er een mogelijke wereld is waarin God en een hiernamaals bestaan, en waarin God machtig genoeg is om iemand die in het hiernamaals terechtkomt door directe openbaring te laten weten dat God bestaat. Denk nog maar eens terug aan het voorbeeld van Johan hierboven. Maar goed, zelfs als we de tegenwerping accepteren, dan nog volgt niet dat het onmogelijk is te weten dat God bestaat. Neem immers een mogelijke wereld waarin God bestaat. In deze wereld bestaat er wel degelijk een subject dat weet dat God bestaat, namelijk God zelf! God weet zelf dat God bestaat. Het is dus niet onmogelijk te weten dat God bestaat. Nu zou men kunnen vermoeden dat mijn argument circulair wordt omdat ik hier expliciet veronderstel dat er een mogelijke wereld is waarin God bestaat. Deze aanname maakt mijn argument echter niet circulair. Ik veronderstel slechts dat God mogelijk bestaat, niet dat God ook daadwerkelijk bestaat. Ik neem anders gezegd alleen aan dat er minimaal één mogelijke wereld is waarin God bestaat. De aanname dat God mogelijk bestaat leidt dus niet tot een cirkel. Inderdaad, mogelijk bestaan impliceert nog geen actueel bestaan. Maar waarom zouden we veronderstellen dat God weet dat God bestaat? Waarom zou God zichzelf moeten kunnen kennen? De reden hiervoor is dat God in die mogelijke werelden waarin God bestaat

13 per definitie de eerste oorzaak is van alles wat buiten God bestaat. God is de absolute oorsprong, de ultieme grond, van al het andere. Alles wat is, is uit God. God bevindt zich dus aan de wortel van de wereld. God kan de gehele werkelijkheid bestrijken. Welnu, het is niet onredelijk om te stellen dat een subject die zich in een dergelijke cognitief maximaal ideale positie bevindt ook weet zich in deze positie te bevinden. Maar dan kan God dus in alle mogelijke werelden waarin God bestaat weten de ultieme zijnsgrond en ontstaansoorzaak van de wereld te zijn. En daarom is het alleszins redelijk om te beweren dat God, als God bestaat, weet God te zijn. Sterker nog, het enige wat nodig is, is dat er minimaal één mogelijke wereld is waarin God bestaat en waarin God weet God te zijn. We hoeven dus niet eens te beweren dat God zichzelf kent in alle mogelijke werelden waarin God bestaat. En het is zeker redelijk om te denken dat er in elk geval één mogelijke wereld is waarin God zichzelf kent. Een andere objectie is dat de bewering God bestaat niet een tegenvoorbeeld is voor de eerste premisse. Deze bewering is immers mogelijk waar, maar volgens de tweede premisse niet kenbaar. Maar dit is natuurlijk geen effectief bezwaar. De enige reden die gegeven wordt om de eerste premisse te ontkennen is namelijk het ontkennen van de conclusie van het argument. God bestaat niet noodzakelijk, aldus de objectie, en daarom is de eerste premisse, gegeven de correctheid van de tweede premisse, niet algemeen geldig. Echter, natuurlijk is de ontkenning van de conclusie van mijn argument in combinatie met de tweede premisse logisch in tegenspraak met de eerste premisse. De conclusie volgt immers logisch uit beide premissen! Mijn argument is bedoeld om te laten zien dat God noodzakelijk bestaat. Iemand die het wil weerleggen kan daarom niet op voorhand al uitgaan van de onwaarheid van de conclusie. Filosofen noemen een dergelijke zet begging-the-question. Ik heb redenen gegeven voor het accepteren van de eerste premisse. Deze redenen zijn onafhankelijk van de conclusie van mijn argument. Dat wil zeggen, het zijn redenen die niet vooraf al de waarheid van de conclusie veronderstellen. Wie de eerste premisse wil weerleggen zal ook onafhankelijke redenen moeten geven voor de onjuistheid ervan, dus redenen die niet op voorhand uitgaan van de

14 onwaarheid van de conclusie. Het eenvoudigweg ontkennen van de conclusie van mijn argument om vervolgens op te merken dat de eerste premisse onjuist is, is daarom inderdaad geen goed bezwaar. Nu zou het volgende tegen de eerste premisse kunnen worden ingebracht. Neem de bewering dat Amsterdam meer inwoners heeft dan Utrecht, en neem aan dat dit waar is. Uitgaande van de door mij gegeven definitie van kennis is het niet mogelijk te weten dat deze bewering waar is. Want we kunnen het niet logisch bewijzen en het is ook niet zelf-evident. Evenmin kunnen we deze waarheid inzien door niet-corrigeerbare ervaring. Ook lijkt het niet mogelijk door een onfeilbare getuigenis te weten kunnen komen dat de bewering waar is. We hebben dus opnieuw een tegenvoorbeeld voor de eerste premisse te pakken, zo lijkt het. Welnu, natuurlijk is het redelijk om te beweren dat wij in de actuele wereld deze bewering niet kunnen kennen in de zin van de door mij gegeven definitie! De eerste premisse heeft echter zoals gezegd betrekking op alle mogelijke subjecten (menselijk of niet) en alle mogelijke werelden (gelijksoortig of totaal anders dan de actuele wereld). Neem daarom een mogelijke wereld waarin Amsterdam meer inwoners heeft dan Utrecht en waarin een buitenaardse beschaving bestaat waarvan de leden in staat zijn om met dezelfde mate van zekerheid een omvangrijk geografisch gebied op deze planeet waar te nemen als wij onze handen kunnen waarnemen. Neem ook aan dat in deze mogelijke wereld één van de leden van genoemde buitenaardse beschaving een blik werpt op een gebied dat Amsterdam en Utrecht omvat en als gevolg daarvan zich in dezelfde positie bevindt met betrekking tot de vraag of Amsterdam meer inwoners heeft dan Utrecht als waarin wij ons bevinden met betrekking tot de vraag of wij twee handen hebben zodra wij een blik op onze handen werpen. In dat geval weet genoemd subject dat Amsterdam meer inwoners heeft dan Utrecht, zodat er geen probleem voor het argument optreedt. Een vierde objectie gaat als volgt. Als het argument correct zou zijn, dan zou eveneens volgen dat bijvoorbeeld eenhoorns, superman, het vliegende spaghetti monster of vliegende theepotten ook allemaal noodzakelijk bestaan, wat natuurlijk onzinnig is. Neem het vliegende spaghetti monster. Uitgaande van de gegeven notie van kennis is het, aldus de objectie, onmogelijk te weten dat het

15 vliegende spaghetti monster niet bestaat. Geen enkel subject kan namelijk voldoende uitsluiten dat er zich niet toch ergens in de wereld een vliegend spaghetti monster bevindt. Maar dan volgt uit de eerste premisse van het argument dat het vliegende spaghetti monster noodzakelijk bestaat, wat zoals gezegd absurd is. Echter, het is helemaal niet onmogelijk te weten dat het vliegende spaghetti monster niet bestaat. Beschouw namelijk een mogelijke wereld waarin God bestaat en waarin God besluit niets te scheppen. In deze wereld is er wel degelijk een subject dat weet dat het vliegende spaghetti monster niet bestaat, namelijk God zelf. Het is dus helemaal niet onmogelijk om te weten dat het vliegende spaghetti monster niet bestaat. En daarom is ook deze objectie niet adequaat. Hetzelfde geldt uiteraard ook voor allerlei gelijksoortige objecties gebaseerd op de vermeende onkenbaarheid van het niet bestaan van eenhoorns, superman, vliegende theepotten, enzovoort. Een vijfde objectie die ik hier wil noemen is dat het wel degelijk mogelijk lijkt om te weten dat God niet bestaat. Is het immers niet mogelijk dat er een alwetend wezen bestaat dat weet dat God niet bestaat? Het is echter redelijk om te denken dat ook een alwetend wezen niet kan weten dat God niet bestaat. Kennis veronderstelt namelijk een kenbron (net zoals iets wat bestaat een zijnde een zijnsbron vereist). Welnu, zoals besproken stelt geen van de vier mogelijke kenbronnen (logisch bewijs, zelfevidente intuïtie, niet-corrigeerbare ervaring en onfeilbare getuigenis) een bewust wezen in staat om de kennis te vergaren dat God niet bestaat. Of dat wezen al dan niet alwetend is (in de zin dat het alles weet wat er te weten valt) is hierbij niet van belang. Een zesde objectie gaat als volgt. Het is voorstelbaar dat er wiskundige waarheden bestaan die in geen enkel axiomasysteem bewijsbaar zijn. Maar dan zijn dus niet alle mogelijke waarheden kenbaar, zodat de eerste premisse moet worden verworpen. Mijn repliek is dat wiskundige waarheden die in geen enkel axiomasysteem afleidbaar zijn toch gekend kunnen worden en dus niet onkenbaar zijn. Neem immers een mogelijke wereld waarin God bestaat en waarin Gods directe mathematische intuïtie maximaal is. In deze mogelijke wereld kent God alle wiskundige waarheden rechtstreeks door

16 middel van onmiddellijke mathematische aanschouwing. Voor alle wiskundige waarheden geldt dat God ziet dat ze waar zijn, net zoals wij zien dat a=a en 1+1=2. Maar dan zijn dus ook genoemde wiskundige waarheden kenbaar. Ze worden namelijk in die mogelijke wereld door God gekend. Als zevende objectie noem ik de tegenwerping dat God zelfmoord gepleegd zou kunnen hebben. In dat geval is het niet waar dat God bestaat. Ik zou echter willen beweren dat in een mogelijke wereld waarin God bestaat het onmogelijk is voor God, zoals hierboven gedefinieerd, om zelfmoord te plegen. God is als de onvoorwaardelijke zijnsoorsprong van de wereld immers de absolute dragende zijnsgrond waarin alles wat bestaat uiteindelijk gegrond is en waarvan dus alles voor zijn of haar bestaan in laatste instantie afhankelijk is. Deze grond kan dan ook niet verdwijnen zonder dat daarbij de wereld zelf verdwijnt. Dat God inderdaad geen zelfmoord kan plegen kunnen we indien nodig nog verder onderbouwen door te beargumenteren dat God als eerste oorzaak van de wereld enkelvoudig en dus onvergankelijk is, of dat God als ontologisch volmaakt wezen goed moet zijn en daarom geen zelfmoord zal willen plegen. Bovendien, zelfs als we de objectie niet kunnen weerleggen blijft de conclusie staan dat de hele wereld uiteindelijk is voortgekomen uit God als haar absolute oorsprong. Een achtste objectie vraagt waarom wij de notie van kennis waarop het argument betrekking heeft zouden accepteren. Er zijn toch vele andere noties van kennis? Het punt is dat wij natuurlijk zelf helemaal geen aanhangers hoeven te zijn van de gebruikte kennisnotie om uitspraken over deze notie te accepteren. Vergelijk dit bijvoorbeeld met het klassieke schoonheidsideaal. Wij hoeven het klassieke schoonheidsideaal niet te omarmen om uitspraken over dit ideaal te accepteren. Als we gegeven de gehanteerde notie van kennis accepteren dat het redelijk is om te stellen dat alles wat mogelijke waar is kenbaar is, en dat de bewering dat God niet bestaat onkenbaar is, dan volgt hieruit logisch dat God noodzakelijk bestaat, of we zelf aanhangers van genoemde kennisnotie zijn of niet. Men kan als objectie eventueel ook nog inbrengen dat de eerste premisse zelf onkenbaar is. Maar

17 dan kan deze premisse niet waar zijn. Ze zegt namelijk van zichzelf dat al het onkenbare onwaar is. Kortom, als ze waar is, dan is ze onwaar. Ze is dus onwaar. Echter, in die mogelijke werelden waarin God bestaat is God de zijnsoorsprong en de absolute zijnsgrond van al het bestaande. God is de ultieme zijnsbron van de wereld en daarom bevindt God in die mogelijke werelden waarin God bestaat zich als geen ander in de positie om kennis te kunnen hebben over de fundamentele aard van het zijn. Maar dan is het redelijkerwijs juist wel voorstelbaar dat er minimaal één mogelijke wereld is waarin God weet dat de werkelijkheid ten diepste kenbaar is, dat er een hechte parallellie bestaat tussen denken en zijn, dat zijn en kenbaar zijn restloos samenvallen, en dus dat alles wat mogelijk waar is ook kenbaar is. Het is dus alleszins redelijk om te beweren dat er tenminste één mogelijke wereld is waarin God bestaat en waarin God de eerste premisse kent, zodat de eerste premisse kenbaar is en er geen probleem optreedt. Tot slot We zien zo dat alle hierboven besproken objecties tegen het argument afdoende weerlegd kunnen worden. Het argument maakt dan ook het bestaan van God een stuk aannemelijker. Het aardige van het argument is dat het niet onder één van de bestaande typen van Godsargumenten valt. Het opent als het ware een hele nieuwe categorie van Godsargumenten. Dit betekent dat er voldoende ruimte en uitdaging is voor filosofen om het argument nog verder te verbeteren en zo sterker te maken, net zoals men altijd gedaan heeft met de andere typen Godsargumenten.

Radix, Tijdschrift over geloof en wetenschap, Jaargang 38, #3, 2012, pp. 206-215. Een modaal-epistemisch argument voor het bestaan van God

Radix, Tijdschrift over geloof en wetenschap, Jaargang 38, #3, 2012, pp. 206-215. Een modaal-epistemisch argument voor het bestaan van God 1 Radix, Tijdschrift over geloof en wetenschap, Jaargang 38, #3, 2012, pp. 206-215 Een modaal-epistemisch argument voor het bestaan van God Emanuel Rutten Introductie In dit artikel presenteer ik een rationeel

Nadere informatie

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten 1 Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012 Emanuel Rutten Goedemiddag. Laat ik beginnen met studievereniging Icarus en mijn promotor Rene van Woudenberg te bedanken

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Redelijke argumenten voor het bestaan van God. Emanuel Rutten

Redelijke argumenten voor het bestaan van God. Emanuel Rutten Redelijke argumenten voor het bestaan van God Emanuel Rutten Goed, allereerst wil ik het bestuur van de VGSR in Rotterdam hartelijk danken voor de uitnodiging om vanavond een lezing te geven over de vraag

Nadere informatie

Wat is er mis met Ruttens modaal-epistemische argument? Victor Gijsbers

Wat is er mis met Ruttens modaal-epistemische argument? Victor Gijsbers Wat is er mis met Ruttens modaal-epistemische argument? Victor Gijsbers Inleiding Het modaal-epistemische argument voor het bestaan van God dat Emanuel Rutten in het vorige nummer van Radix verdedigt,

Nadere informatie

Over voldoende redenen en mogelijke verklaringen Het Leibniziaans argument Emanuel Rutten

Over voldoende redenen en mogelijke verklaringen Het Leibniziaans argument Emanuel Rutten 1 Over voldoende redenen en mogelijke verklaringen Het Leibniziaans argument Emanuel Rutten Wie wel eens de naam van de Duitse zeventiende eeuwse filosoof Leibniz heeft gehoord, denkt in de eerste plaats

Nadere informatie

Van Anselmus naar Pruss

Van Anselmus naar Pruss Van Anselmus naar Pruss Emanuel Rutten Wat is een ontologisch argument? Een ontologisch argument is een filosofisch argument voor het bestaan van God. Het doet geen beroep op de empirische ervaring. Een

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Is God noodzakelijk voor de moraal? Openingsvoordracht voor C.S.F.R. Debat in Groningen op 3 juni 2015. Emanuel Rutten

Is God noodzakelijk voor de moraal? Openingsvoordracht voor C.S.F.R. Debat in Groningen op 3 juni 2015. Emanuel Rutten 1 Is God noodzakelijk voor de moraal? Openingsvoordracht voor C.S.F.R. Debat in Groningen op 3 juni 2015 Emanuel Rutten Goed, allereerst wil ik C.S.F.R. Groningen hartelijk danken voor de uitnodiging om

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Voordracht voor Felix & Sofie. Is de metafysica dood? Emanuel Rutten. Is het inderdaad zo dat we binnen de filosofie zouden moeten ophouden met het

Voordracht voor Felix & Sofie. Is de metafysica dood? Emanuel Rutten. Is het inderdaad zo dat we binnen de filosofie zouden moeten ophouden met het 1 Voordracht voor Felix & Sofie Is de metafysica dood? Emanuel Rutten Allereerst wil ik Felix & Sofie hartelijk danken voor de uitnodiging om vanavond in te gaan op de vraag of de metafysica ten einde

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

En dus bestaat God. De beste argumenten. Emanuel Rutten Jeroen de Ridder. Buijten & Schipperheijn Motief - Amsterdam

En dus bestaat God. De beste argumenten. Emanuel Rutten Jeroen de Ridder. Buijten & Schipperheijn Motief - Amsterdam En dus bestaat God De beste argumenten Emanuel Rutten Jeroen de Ridder Buijten & Schipperheijn Motief - Amsterdam Colofon 2015 Buijten & Schipperheijn Motief Omslagontwerp: Kunny van der Ploeg, Berlijn

Nadere informatie

Transcendentale vrijheid tegenover natuurlijke kausaliteit bij Immanuel Kant

Transcendentale vrijheid tegenover natuurlijke kausaliteit bij Immanuel Kant Transcendentale vrijheid tegenover natuurlijke kausaliteit bij Immanuel Kant Ulrich Grün, stud.nr.: 9212647 7 juli 2006 Inleiding In een wereld bestaande uit materie vinden veranderingen, zoals wij ze

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

Ooit willen weten wat de ware aard is van de wiskundige werkelijkheid? Dan is dit artikel iets voor jou.

Ooit willen weten wat de ware aard is van de wiskundige werkelijkheid? Dan is dit artikel iets voor jou. Over de aard van de wiskundige werkelijkheid G.J.E. Rutten, Amsterdam, 21 maart 2005 Ooit willen weten wat de ware aard is van de wiskundige werkelijkheid? Dan is dit artikel iets voor jou. De methode

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

het geloof van de atheïst

het geloof van de atheïst Radix 35 3 2009 p 151-159 het geloof van de atheïst Rik Peels en René van Woudenberg In discussies over atheïsme gaat het om de vraag of God bestaat, waarbij God de naam is van dat wezen dat almachtig

Nadere informatie

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest

God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus: Zijn opstanding De Heilige Geest Basiscursus Christelijk geloof Module 1 Les 1: Les 2: Les 3: Les 4: Les 5: Les 6: Les 7: Les 8: God bestaat en Hij is belangrijk We hebben God nodig in ons leven Jezus: Zijn leven Jezus: Zijn dood Jezus:

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat

Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat Bewijzen voor een atheïst dat Allah (God) bestaat [لونلدية - dutch [nederlands - dr. Zakir Naik revisie: Yassien Abo Abdillah bron: www.uwkeuze.net, geprikt door broeder Hamid 2014-1435 إثبات وجود االله

Nadere informatie

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Wouter Bouvy 3079171 October 15, 2006 Abstract Dit artikel behandelt Mental Events van Donald Davidson. In Mental Events beschrijft Davidson

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 2 Deel 1, Hoofdstuk 2 - Wat God is. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 Inmiddels hebben we van Spinoza begrepen dat God bestaat, dat heeft hij ons

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door:

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Dubbele identiteit Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Programma Welke dubbele identiteit? Wil niet of kan niet? De casus & de cirkel The Matrix & de Verrassingen De professional

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel?

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? J.G. Fijnvandraat Sr. Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? - 1. Heeft de Bijbel nog gezag? Deze vraag is een beetje misleidend. De kwestie waar het om gaat is niet of de Bijbel

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 1 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controle- en overige standaarden Vastgesteld

Nadere informatie

opgaven formele structuren deterministische eindige automaten

opgaven formele structuren deterministische eindige automaten opgaven formele structuren deterministische eindige automaten Opgave. De taal L over het alfabet {a, b} bestaat uit alle strings die beginnen met aa en eindigen met ab. Geef een reguliere expressie voor

Nadere informatie

Wiskunde C vwo. Workshop Noordhoff wiskundecongres 19 november 2015 Jan Dijkhuis en Sabine de Waal. Programma

Wiskunde C vwo. Workshop Noordhoff wiskundecongres 19 november 2015 Jan Dijkhuis en Sabine de Waal. Programma Wiskunde C vwo Workshop Noordhoff wiskundecongres 19 november 2015 Jan Dijkhuis en Sabine de Waal Programma 1. Vorm en ruimte in Getal & Ruimte 2. Logisch redeneren in Getal & Ruimte 1. Examenprogramma

Nadere informatie

Computing machinery and Intelligence. A. M. Turing. Samengevat door: Matthijs Melissen

Computing machinery and Intelligence. A. M. Turing. Samengevat door: Matthijs Melissen Computing machinery and Intelligence A. M. Turing Samengevat door: Matthijs Melissen Ik stel voor om de vraag Kunnen machines denken? te behandelen door te kijken naar een zogenaamd imitatiespel. Hiervoor

Nadere informatie

HOEBERT HULSHOF & ROEST

HOEBERT HULSHOF & ROEST Inleiding Artikel 1 Deze standaard voor aan assurance verwante opdrachten heeft ten doel grondslagen en werkzaamheden vast te stellen en aanwijzingen te geven omtrent de vaktechnische verantwoordelijkheid

Nadere informatie

In Katern 2 hebben we de volgende rekenregel bewezen, als onderdeel van rekenregel 4:

In Katern 2 hebben we de volgende rekenregel bewezen, als onderdeel van rekenregel 4: Katern 4 Bewijsmethoden Inhoudsopgave 1 Bewijs uit het ongerijmde 1 2 Extremenprincipe 4 3 Ladenprincipe 8 1 Bewijs uit het ongerijmde In Katern 2 hebben we de volgende rekenregel bewezen, als onderdeel

Nadere informatie

Wordt de filosofie in haar bestaan bedreigd? Voordracht Vlaams-Nederlandse Filosofiedag 2010

Wordt de filosofie in haar bestaan bedreigd? Voordracht Vlaams-Nederlandse Filosofiedag 2010 Wordt de filosofie in haar bestaan bedreigd? Voordracht Vlaams-Nederlandse Filosofiedag 2010 G.J.E. Rutten Wordt de filosofie in haar bestaan bedreigd? Dit is de kernvraag die ik hier aan de orde wil stellen.

Nadere informatie

Redeneren over Communicatie

Redeneren over Communicatie Redeneren over Communicatie Jan van Eijck Het communicatieve effect van een collectieve email van Wouter Bos aan al zijn contacten is totaal anders dan van hetzelfde bericht gestuurd aan iedere geadresseerde

Nadere informatie

Jordan normaalvorm. Hoofdstuk 7

Jordan normaalvorm. Hoofdstuk 7 Hoofdstuk 7 Jordan normaalvorm Zoals we zagen hangt de matrix die behoort bij een lineaire transformatie af van de keuze van een basis voor de ruimte In dit hoofdstuk buigen we ons over de vraag of er

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

SCIËNTISME EN METAFYSICA. Emanuel Rutten. VU Amsterdam. 1. Inleiding

SCIËNTISME EN METAFYSICA. Emanuel Rutten. VU Amsterdam. 1. Inleiding SCIËNTISME EN METAFYSICA Emanuel Rutten VU Amsterdam 1. Inleiding Wie zich met sciëntisme bezighoudt, ontdekt al snel dat sciëntisme op allerlei verschillende manieren kan worden uitgelegd, zelfs wanneer

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2012-82 d.d. 13 maart 2012 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, prof. mr. M.M. Mendel en mr. A.W.H. Vink, leden, en mr. drs. D.J. Olthoff, secretaris)

Nadere informatie

Credit cards, computationele complexiteit en consistentie uitspraken

Credit cards, computationele complexiteit en consistentie uitspraken Credit cards, computationele complexiteit en consistentie uitspraken Joost J. Joosten 14 december 2005 Praag en bier Sinds enkele maanden werk ik als post-doc aan de Czech Academy of Sciences in Praag.

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Over de zoektocht naar de eerste beginselen bij Aristoteles, Avicenna en ten tijde van de tweede aanvang in het Latijnse westen

Over de zoektocht naar de eerste beginselen bij Aristoteles, Avicenna en ten tijde van de tweede aanvang in het Latijnse westen 1 Over de zoektocht naar de eerste beginselen bij Aristoteles, Avicenna en ten tijde van de tweede aanvang in het Latijnse westen G.J.E. Rutten I In de eerste twee hoofdstukken van het eerste boek van

Nadere informatie

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 ... No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 Bij Kabinetsmissive van 18 juni 2012, no.12.001344, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Veiligheid en Justitie, bij de Afdeling advisering

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Discrete Structuren. Piter Dykstra Opleidingsinstituut Informatica en Cognitie www.math.rug.nl/~piter piter@math.rug.nl. 9 februari 2009 BEWIJZEN

Discrete Structuren. Piter Dykstra Opleidingsinstituut Informatica en Cognitie www.math.rug.nl/~piter piter@math.rug.nl. 9 februari 2009 BEWIJZEN Discrete Structuren Piter Dykstra Opleidingsinstituut Informatica en Cognitie www.math.rug.nl/~piter piter@math.rug.nl 9 februari 2009 BEWIJZEN Discrete Structuren Week1 : Bewijzen Onderwerpen Puzzels

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten

Nadere informatie

Formeel Denken. Herfst 2004

Formeel Denken. Herfst 2004 Formeel Denken Herman Geuvers Deels gebaseerd op het herfst 2002 dictaat van Henk Barendregt en Bas Spitters, met dank aan het Discrete Wiskunde dictaat van Wim Gielen Herfst 2004 Contents 1 Propositielogica

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO. Filosofie (oude stijl) Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs. Tijdvak 2. 200029 CV38 Begin

Correctievoorschrift VWO. Filosofie (oude stijl) Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs. Tijdvak 2. 200029 CV38 Begin Filosofie (oude stijl) Correctievoorschrift VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs 0 0 Tijdvak 0009 CV38 Begin 1 Regels voor de beoordeling Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met inachtneming

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Eén van de oudste onderwerpen van filosofisch debat in de Oudheid is het probleem van de oneindige deelbaarheid van continua, zoals lijnen, tijd en beweging. Het was Zeno die de

Nadere informatie

Counseling opleiding, lesmaand 6

Counseling opleiding, lesmaand 6 Counseling opleiding, lesmaand 6 Inhoudsopgave Les 6a Doordringen tot de kern Socrates Les 6b Functioneren Functioneringsschema De filosoof De machine als metafoor In beweging zijn Het bewuste functioneren

Nadere informatie

DE INSIGHTS-KLEUREN VOORKEUREN NADER UITGELEGD. Beweegt mens en organisatie!

DE INSIGHTS-KLEUREN VOORKEUREN NADER UITGELEGD. Beweegt mens en organisatie! DE INSIGHTS-KLEUREN Andrew en Andi Lothian ontwikkelden een eigen model op basis van het gedachtengoed van Jung. Zij geven de verschillende combinaties van psychologische voorkeuren weer in vier kleuren;

Nadere informatie

Zaaknummer : CBHO 2015/254 Rechter(s) : mr. B.K. Olivier Datum uitspraak : 13 januari 2016 Partijen : appellante en CBE Hogeschool Inholland

Zaaknummer : CBHO 2015/254 Rechter(s) : mr. B.K. Olivier Datum uitspraak : 13 januari 2016 Partijen : appellante en CBE Hogeschool Inholland Zaaknummer : CBHO 2015/254 Rechter(s) : mr. B.K. Olivier Datum uitspraak : 13 januari 2016 Partijen : appellante en CBE Hogeschool Inholland Trefwoorden : bewijsmiddelen bindend negatief studieadvies BNSA

Nadere informatie

Oosterse filosofie. Over de denktradities in India en China

Oosterse filosofie. Over de denktradities in India en China Oosterse filosofie Over de denktradities in India en China Inhoudsopgave Geschiedenis - Ontstaan van de filosofie India en het hindoeisme De leer van de Boeddha Mahayana, de leer van de leegte China en

Nadere informatie

Woordenlijst Het oog in de storm

Woordenlijst Het oog in de storm Woordenlijst Het oog in de storm Inleiding agora marktplaats in het centrum van de Griekse stadstaten (poleis). Hier werd gedebatteerd en werden ervaringen uitgewisseld. animal rationale Latijnse vertaling

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Les B-08 Kunstmatige intelligentie en logica

Les B-08 Kunstmatige intelligentie en logica 2004, David Lans Les B-08 Kunstmatige intelligentie en logica 8.1 De Turing test Toen halverwege de 20 e eeuw de computer zijn intrede deed, stelde de Brit Alan Turing (1912-1953) in een wetenschappelijke

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het Geloven Geloven is vertrouwen GGeloven is ten diepste je vertrouwen hechten aan iets of iemand, de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het geloven in God zegt de Bijbel: Het geloof is de vaste

Nadere informatie

Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap. Door Bastiaan Grutterink

Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap. Door Bastiaan Grutterink Wetenschappelijk Betoog: Coherente opvatting van de wetenschap Door Bastiaan Grutterink Het filosofische idee of theorie die de coherentie theorie over waarheid heet zal het onderwerp van dit betoog zijn.

Nadere informatie

Het kunstwerk en het design

Het kunstwerk en het design Het kunstwerk en het design Onlangs werd Daan Roosegaarde verkozen als kunstenaar van het jaar op een zeker internetplatform. Op zijn website noemt hij zichzelf kunstenaar en innovator. In artikelen wordt

Nadere informatie

Examen HAVO 2012. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO 2012. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten

Nadere informatie

Projectieve Vlakken en Codes

Projectieve Vlakken en Codes Projectieve Vlakken en Codes 1. De Fanocode Foutdetecterende en foutverbeterende codes. Anna en Bart doen mee aan een spelprogramma voor koppels. De ene helft van de deelnemers krijgt elk een kaart waarop

Nadere informatie

VERNIEUWDE PROCEDURE AANNAME BELEID JENAPLANSCHOOL WITTEVROUWEN APRIL 2014 INLEIDING

VERNIEUWDE PROCEDURE AANNAME BELEID JENAPLANSCHOOL WITTEVROUWEN APRIL 2014 INLEIDING VERNIEUWDE PROCEDURE AANNAME BELEID JENAPLANSCHOOL WITTEVROUWEN APRIL 2014 INLEIDING De Jenaplanschool Wittevrouwen is de enige basisschool in de wijk Wittevrouwen/Zeeheldenbuurt. In de afgelopen 20 jaren

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

OVER IRRATIONALE GETALLEN EN MACHTEN VAN π

OVER IRRATIONALE GETALLEN EN MACHTEN VAN π OVER IRRATIONALE GETALLEN EN MACHTEN VAN π KOEN DE NAEGHEL Samenvatting. In deze nota buigen we ons over de vraag of een macht van π een irrationaal getal is. De aangereikte opbouw en bewijsmethoden zijn

Nadere informatie

Het hiernamaals, het leven na de dood

Het hiernamaals, het leven na de dood Het hiernamaals, het leven na de dood ] الهولندية- [ nederlands - dutch revisie: Yassien Abo Abdillah 2013-1435 الا خرة لياة بعد املوت» بالة اهلونلدية «مراجعة: ياس أبو عبد االله 2013-1435 Alle lof behoort

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie

In gesprek met Erik Verlinde, hoogleraar theoretische fysica

In gesprek met Erik Verlinde, hoogleraar theoretische fysica In gesprek met Erik Verlinde, hoogleraar theoretische fysica Voor veel mensen is theoretische fysica een abstract concept. Hoe zou u het aan de niet wetenschappelijk ingestelde leek uitleggen? Welnu, we

Nadere informatie

De blinde vlek in het religiedebat. Op zoek naar een adequaat rationaliteitsbegrip voor het beoordelen van de redelijkheid van wereldbeelden

De blinde vlek in het religiedebat. Op zoek naar een adequaat rationaliteitsbegrip voor het beoordelen van de redelijkheid van wereldbeelden 1 De blinde vlek in het religiedebat. Op zoek naar een adequaat rationaliteitsbegrip voor het beoordelen van de redelijkheid van wereldbeelden Emanuel Rutten De hoofdtitel van mijn voordracht luidt: De

Nadere informatie

BOEDDHISME BEGRIJPEN door Peter Schuh

BOEDDHISME BEGRIJPEN door Peter Schuh BOEDDHISME BEGRIJPEN door Peter Schuh Met stilletjes voor je uit staren en dan maar hopen dat je de leringen van de Boeddha begrijpt, bereik je niets. Evenmin heeft het zin om er alleen maar naar te luisteren,

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

Inleiding logica Inleveropgave 3

Inleiding logica Inleveropgave 3 Inleiding logica Inleveropgave 3 Lientje Maas 30 september 2013 Ik (Rijk) heb verbeteringen in rood vermeld. Deze verbeteringen meegenomen zijn dit correcte uitwerkingen van de derde inleveropgaven. 1

Nadere informatie

Wat Is Kennis? Workshop Epistemologie Filosofieweekend 2009 G.J.E. Rutten Duur: 2 uur

Wat Is Kennis? Workshop Epistemologie Filosofieweekend 2009 G.J.E. Rutten Duur: 2 uur Wat Is Kennis? Workshop Epistemologie Filosofieweekend 2009 G.J.E. Rutten Duur: 2 uur Agenda Workshop Inleiding Achtergrond Traditionele kennisopvatting Drie problemen Groepsopdracht Welke problemen zijn

Nadere informatie

Betreft: Beroepsschrift inzake besluit op bezwaar inzake handhavingsverzoek mbt brandveiligheid Hummel Recycling BV

Betreft: Beroepsschrift inzake besluit op bezwaar inzake handhavingsverzoek mbt brandveiligheid Hummel Recycling BV Leek, 16 april 2013 Van: FrisLeek p/a Mulderspark 9-1 9351 NR Leek Aan: Rechtbank Noord Nederland Sector Bestuursrecht Postbus 200 9400 AE Assen Betreft: Beroepsschrift inzake besluit op bezwaar inzake

Nadere informatie

Aanvullingen bij Hoofdstuk 8

Aanvullingen bij Hoofdstuk 8 Aanvullingen bij Hoofdstuk 8 8.5 Definities voor matrices De begrippen eigenwaarde eigenvector eigenruimte karakteristieke veelterm en diagonaliseerbaar worden ook gebruikt voor vierkante matrices los

Nadere informatie

WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16

WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP. Verwerkingsboek. Philippe Boekstal DAMON. WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16 WIJ DENKEN OVER KENNIS EN WETENSCHAP Verwerkingsboek Philippe Boekstal DAMON WD kennis wetenschap 2601.indd 1 26-1-10 12:16 VOORWOORD Dit verwerkingsboek bevat een aantal teksten en opdrachten die aansluiten

Nadere informatie

VERORDENING TEGENPRESTATIE PARTICIPATIEWET GEMEENTE ASSEN 2015

VERORDENING TEGENPRESTATIE PARTICIPATIEWET GEMEENTE ASSEN 2015 VERORDENING TEGENPRESTATIE PARTICIPATIEWET GEMEENTE ASSEN 2015 Wetstechnische informatie 1. Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie gemeente Officiële naam regeling Verordening tegenprestatie participatiewet

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

Klokkenluidersregeling

Klokkenluidersregeling REGELING INZAKE HET OMGAAN MET EEN VERMOEDEN VAN EEN MISSTAND HOOFDSTUK 1. DEFINITIES Artikel 1. Definities In deze regeling worden de volgende definities gebruikt: betrokkene: degene die al dan niet in

Nadere informatie

Ter inleiding (tot een inleiding)

Ter inleiding (tot een inleiding) Inhoud Voorwoord 3 Aanvullende lectuur 4 Ter inleiding (tot een inleiding) 1. Wijsbegeerte, haar begin(sel) en doelstelling 5 2. Waarom filosofie altijd een inleiding blijft 7 3. Waarom een historische

Nadere informatie

Marleen Schippers - 1071319 Bewustzijn en Handelen Eindopdracht 6 februari 2004

Marleen Schippers - 1071319 Bewustzijn en Handelen Eindopdracht 6 februari 2004 Marleen Schippers - 1071319 Bewustzijn en Handelen Eindopdracht 6 februari 2004 Inleiding In dit betoog beschrijf ik mijn visie op het mind-body probleem 1. Ik richt me in het bijzonder op twee aspecten

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

1.2 In deze algemene voorwaarden worden de volgende definities gehanteerd:

1.2 In deze algemene voorwaarden worden de volgende definities gehanteerd: Artikel 1 Definities 1.1 Huurparticulier.nl beheert de website www.huurparticulier.nl, waarop aan internetgebruikers de mogelijkheid wordt geboden om in verband met het huren van een goed of dienst in

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Opzet beantwoording consultatievragen herziene NV COS editie 2014

Opzet beantwoording consultatievragen herziene NV COS editie 2014 1. Heeft u specifieke vragen of opmerkingen bij de aangepaste vertalingen van Standaarden 200-810 en 3402 (voor de nieuwe of herziene Standaarden zijn aparte vragen in hoofdstuk 2)? nee. 2. Kunt u zich

Nadere informatie